Skip to main content

Full text of "Tijdschrift voor entomologie"

See other formats 


TZ 


Hie 
os 


à its HER de 


cav 


Nö, 
hs ARNO 


n 


n it cl 
nt MRI RIU 


AUS 
a) NES 


{ ; 
418/001 
In à HE 
‘ dI Vi } i 
42 KE I ih hist (oi » i È Ay} À 
dan LA E LE \ in) iN Nun It \ 
a elk Math ni fae ni 
Hi Niere È Lo n nt BY ina 
} cu st 


a 
n 


duri 


nay i 
AUX KR: 
nat n I 


DIS 
et AL 
NI NAN rf at (RN 


iG 


hose 

\ 2 

HAE Ft ih 4 
8 ity 

wie foli 


NEE U ij rif bef DI 
titi! naps N nite i " Us pu hie Hi | 
4 aiid MURS 4 Kia 
AL HAM ii 


ih fa y ; 


+1 


fi 
AE 
(tait 
4 RULLI 


r ” 
tite arti: 


(ra LA 
FLE Eu 
in x 


ÿ ras din 
an utpat £3 nde ee 
Gebr. 


Feo 
4 er H I} 


reet 
rises in 


un] ae k 
a 


pg 
Helle 


toi » VOLE, 
i 


aint i HR 


air o 
EDE À 
rer 
nate 


ipa: 
MA 
What 


Wee hg 
MA pi 


if 


2 


— 

= 

per. 

= 

= 

a 

= 
— a eee le 
27% ve- A = 


: 
E 
> 
= 
== 
= 
* 
£ 
> 
er: 
È 
= 
= 


Pa ne 
pi 


i { ‘ 
v è it 
A y “hh. 

os nu 


u 


pt 


ra 


A RUMANIA arcani vibes einer res mé diet us met nt Hes Bur boat ven des ijd 
be A, } 

That oo Retro ue, dun) i Waf > 
+ sr, I 


ch au ragen EP ver. OM lege don A 
Lines V4, ny pe Takt: varate co KEN, ME | if 
si vw te n Me N È heb À ' aft 
” Ay pe Pere: | M, 


| } (1 4 nl 4 
it # b LAN ; Hf | | 
} N i 
N mE. AN \ i "a 8 fi hd Pi 


DEEL 99 1956 


TIJDSCHRIFT 
VOOR ENTOMOLOGIE 


UITGEGEVEN DOOR 


DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING 


Tijdschrift voor Entomologie, deel 99, 1956 


Aflevering 1 +2, p. 1—106 verscheen 12 mei 1956 
” 35 „ 107—154 ” 26 sept. 1956 
» Ho 195-0237 + 14 dec. 1956 


INHOUD VAN DEEL 99 


CorBET, Ph. S. — The life-histories of Lestes sponsa (Hansemann) and 
Sympetrum striolatum (Charpentier) (Odonata) 


HAVELKA, J. — Beitrag zur Kenntnis der Gattung Galeruca Geoffroy 
(Coleoptera, Galerucidae) . of keh Er 

LEMPKE, B. J. — Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera (Vierde 
CCG AO EN we we Ne 


LIEFTINCK, M. A. — Revision of the Carpenter-bees (Xylocopa Latreille) of 
the Moluccan Islands, with notes on other Indo-Australian species . 


Lrrn, J. P. van — Notes on Epeolus (Hymenoptera Aculeata, Apidae) . 


KRüGER, E. — Phaenoanalytische Studien an einigen Arten der Untergattung 
Terrestribombus O. Vogt (Hymenoptera, Bombidae). II. Teil . 


OBRAZTSOV, N. S. — Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae. I. All- 
gemeine Aufteilung der Familie und die Unterfamilien Tortricinae und 
Sparganothinae (2. Fortsetzung) . 


ROEPKE, W. — Some new or little known Lepidoptera Heterocera from In- 
donesia and New Guinea, II . 


WIEL, P. VAN DER — Bijdrage tot de kennis der Nederlandse kevers, IV . 


Register 


47 


133 


55 


a1 


72 


1956 | 


ei 


Gepubliceerd 12 M 


UITGEGEVEN DOOR 


TIJDSCHRIFT 
)OR ENTOMOLOGIE 


A 


BESTUUR 


Dr. G. Barendrecht, President (1955—1961), Heemstede-Aerdenhout. 
Prof. Dr. D. J. Kuenen, Vice-President (1953—1959), Leiden. 
G. L. van Eyndhoven, Secretaris (1951—1957), Haarlem. 

Ir. G. A. Graaf Bentinck, Penningmeester (1952—1958), Amerongen. 
Dr. G. Kruseman, Bibliothecaris (1954—1960), Amsterdam. 
Dr. J. Wilcke, (1951—1956), Bennekom. 

Dr. F. E. Loosjes (1955—1958), Bennekom. 


COMMISSIE VAN REDACTIE VOOR DE PUBLICATIES 


Dr. G. Barendrecht (1955—1961), Heemstede-Aerdenhout. 
Dr. A. Diakonoff (1952—1955), Leiden. 

G. L. van Eyndhoven (1951—1954), Haarlem. 

Dr. L. G. E. Kalshoven (1952—1955), Blaricum. 

B. J. Lempke (1950—1953), Amsterdam. 

P. Chrysanthus (1955—1958), Oosterhout, N.B. 

J. J. de Vos tot Nederveen Cappel (1952—1955), Leiden. 


BESTUUR DER AFDELING VOOR TOEGEPASTE ENTOMOLOGIE 


Dr. F. E. Loosjes, Bennekom. 

Dr. D. Dresden, Utrecht. 

Ir. J. W. Heringa, Amsterdam. 
Dr. Ir. G. S. van Marle, Deventer. 
E. Th. G. Elton, Oosterbeek. 


De contributie voor het lidmaatschap bedraagt f10.—, voor student-leden … 
f 2.50, per jaar; buitenlandse leden betalen f.60.— ineens. — Natuurlijke Per- 
sonen kunnen levenslang lid worden tegen het storten van f150.— ineens, Na- ti; 
tuurlijke Personen niet-ingezetenen van het Rijk in Europa, Azië of Amerika, — 
tegen het storten van f 60.— ineens. — Begunstigers betalen jaarlijks minstens … 
f 10.— of, alleen Natuurlijke Personen, f 100.— ineens. 

De leden, behalve de student-leden, ontvangen gratis de Entomologische Be- 
richten van 12 nummers per jaar, waarvan de prijs voor student-leden f 1.50 per … 
jaar, voor niet-leden f 1 — per nummer bedraagt. 

De leden kunnen zich voor f 7.50 per jaar abonneren op het Tijdschrift voor 
Entomologie ; hiervan bedraagt de prijs voor niet-leden f 30.— per jaar. À 

De oudere publicaties der Vereniging zijn voor de leden tegen verminderde 1 
prijzen verkrijgbaar. 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE 


Het Tijdschrift voor Entomologie wordt uitgegeven door de Nederlandsche » « 
Entomologische Vereeniging en is bestemd voor de publicatie van de resultaten 
van de studie der Entomologie van algemene en bijzondere aard. Het verschijnt 
in één deel van 300—350 bladzijden per jaar, bestaande uit vier afleveringen. 
Bovendien worden supplementdelen, handelende over bijzondere onderen 
op onregelmatige tijdstippen uitgegeven. 


DRAGE TOT DE KENNIS DER NEDERLANDSE 
KEVERS, IV | 


ee (16e vervolg op het aanhangsel in Coleoptera Neerlandica III) 
DOOR 


P. VAN DER WIEL 
Doorwerth 
medewerking van CHR. BERGER, W. C. BOELENS en P. J. BRAKMAN 


ine 
lert het verschijnen van „Bijdrage III” is mijn vriend A. RECLAIRE helaas 
en, ons werk zal ik nu alleen vervolgen, gelukkig met medewerking van 
enoemde heren. Hulde aan BRAKMAN, welke in een aantal publicaties nieuwe 
en voor ons land zowel als zeldzame vangsten uit Zeeland vermeldt. 


> volgende afkortingen zijn gebruikt: 
: E. J. G. Everts, Coleoptera Neerlandica, De schildvleugelige insecten van 
_ Nederland en het aangrenzend gebied, Bd. III, s-Gravenhage 1922. 

: E. J. G. Everts, Coleoptera Neerlandica, Nieuwe naamlijst der in Neder- 
land en het omliggende gebied voorkomende schildvleugelige insecten, 
Zutphen 1925. 

: A. WINKLER, Catalogus coleopterorum regionis palaearctiae, Wenen 
eee 19241932. 

_ De nomenclatuur is die der N.N.; voor zoverre zij bij W. anders is, hebben wij 
zijn nomenclatuur aangegeven. 

Namen van de vinders zijn de volgende: 

_ Ba.: R. BATTEN. Be.: Chr. BERGER. Bo.: W. C. BOELENS. Br: P. J. BRAKMAN. 
N.: C. M. C. BROUERIUS VAN NIDEK. Gr.: W. H. GRAVESTEIN. Kr.: Dr G. 
SEMAN. KI.: B. H. Kiijnstra. M.G.: Dr D. Mac GILLAVRY, PI.D.: Planten- 
enkundige Dienst. Re.: Dr A. RECLAIRE. v.R.: A. VAN ROON. Sch.: Pater A. 
CHOLTE S.J. Wi.: P. VAN DER WIEL. 

Nieuw beschreven zijn: Anthicus tobias Mars. 4-pustulatus ab. nov. (pag. 17). 
cia tomentosa Ahr. boelensi ab. nov. (pag. 18). Crioceris 12-punctata L. 
eni ab. nov. en macgillavryi ab. nov. (pag. 18). Crioceris asparagi L. qua- 
dristigma ab. nov. (pag. 19). 


+ 


| Cicindela maritima Latr. a. azureus Gravest. (C.N. 2; N.N. 3: W. 21 A). 
ovenzijde prachtig levendig blauw. Een 4 ex. Texel (Slufter), 20.VIII.1947 
) (Zie Verslag 80e Wintervergadering N.E.V. p. XXV) en 1 ex. Texel, 


losoma inquisitor L. a. cupreum Motsch. (C.N. 4; N.N. 8; W. 1504 A). 
ex. Deurne (N.Br.), 21.V.1946 (Be). 


: e opvallende ab. werd 1 ex. gevangen bij Wijlre (Z.L.), 29.V.1934 (H. W. 
-ROOCKEWIT ). 


as SS ee eee  _ 


2 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


Dyschirius. Van het genus Dyschirius Bon. verscheen een nieuwe determinatie- 
tabel „Het Genus Dyschirius Bon. in Nederland” door B. H. KLIJNSTRA (Ent. 
Ber., vol. 15 (No. 11), p. 233, 1954), gevolgd door de beschrijvingen en mede- 
delingen betreffende de in ons land waargenomen soorten „Het genus Dyschirius 
in Nederland, vervolg” (Ent. Ber., vol. 15 (No. 12), p. 263, 1954). Het zou 
geen zin hebben deze uitstekende tabel hier op te nemen, zodat ik volsta met een 
verwijzing. De biologische gegevens in het Vervolg zijn zeer interessant. 

Bembidion tenellum Er. (C.N. 22; N.N. 110; W. 2631 A). In een noot van 


Bijdrage III werd deze soort weder als inlands vermeld nl. langs de oever van de 


Westerschelde (Z. Beveland), voorjaar 1946 (LEEFMANS), bovendien 2 ex. Oost- 
kapelle (Z.), 30.III.1946; 2 ex. N. & St. Joosland (Z), 13.IV.1946 (Br.) en in 
enig aantal Arnemuiden (Z.), 6.VII.1946 en 3.VIII.1946 (Br.). 

Poecilus dimidiatus Oliv. a. viridis Letzn. (C.N. 27; N.N. 181; W. 4899e A). 
Van deze bronzig-groene vorm werd een ex. bij Eindhoven in 1948 (Be.) ge- 
vangen. 

Harpalus (Ophonus) rufibarbis F. (brevicornis Schaub., Dej. part.) (C.N. 32; 
N.N. 243). Van deze voor onze fauna geschrapte soort werd 1 ex. gevangen op 
Texel (de Koog), 12.VIII.1937 (Gr.). 

Harpalus (O.) parallelus Dej. (C.N. I 86; N.N. 247a; W. 3892 A). Van 
deze soort — geen varieteit van puncticollis Payk. — werd een ex. gevangen te 
Bemelen (Z.L.), 14.IX.1936 (Wi). 

Anisodactylus poeciloides Steph. (C.N. 35; N.N. 258; W. 4383 A). Deze 
zeldzame soort werd door Br. gevangen op de volgende plaatsen: enige ex. tussen 
Veere en Vrouwenpolder (Z.), 25.VI.1948, op zandig terrein achter de nieuwe 
zeedijk. In 1949 was de soort reeds talrijker, in 1950 zeer algemeen: 27.V.1950 
en 24.VI.1950 werden telkens een 100-tal ex. gevangen. 

Van de blauwzwarte a. coerulescens Schilsky werd slechts een paartje gevangen; 
later werd door Be. aldaar 1 ex. gevonden. 

Verder werd de soort nog in enige ex. gevangen achter de nieuwe zeedijk bij 
Ritthem (Z.), eveneens op zandig terrein. 

Bradycellus distinctus Dej. (C.N. 35; N.N. 290bis; W. 4323 A). Tot heden 
was slechts 1 ex. van Texel (Gr.) bekend. Door Br. werd 27.V.1950 en 24.VI. 
1950 telkens 1 ex. bij Vrouwenpolder (Z.) gevangen, op de vindplaats van 
Anisodactylus poeciloides Steph.; bovendien 1 ex. bij Oostkapelle (Z.), 10.X. 
1954, onder Cakile in de duinen, tezamen met een serie van B. verbasci Dfts. 
(Br.). 

Bradycellus sharpi Joy (C.N. 35; N.N. 291bis; W. 4324 A). Drie ex. bij 
Baarn, 22.IV.1922, 16.V.1922 en 24.III.1923 (Re., Br. det.) en 1 xy gem 
(22); 22911:1951 (Wi). 

Nieuwe tabel van de Nederlandse Bradycellus-soorten: 


1. Middeltarsen bij het 4 gewoon (Subgen. Bradycellus i.sp.), voortarsen bij het & 
zwak verbreed; grotere soorten van 3—414 mm ......... RP >). 
Middel- en voortarsen bij het & verbreed en op de due an met twee rijen schub- 
haartjes (Subgen. Tetraplatypus Tschit., Trachycellus Ganglb., non Moraw.). De klein- 
ste soort van het genus. Pekzwart of pekbruin, de naad en de zijkant der dekschilden 
roodbruin. Halsschild met stomphoekige, aan de top zwak-afgeronde achterhoeken, de 


ws 


P. VAN DER Wier : Nederlandse kevers IV 3 


zijden daarvoor iets uitgerand; scutellairstreep goed ontwikkeld, de ogen weinig uit- 


puilend. Lengte 214—3 mm ........ rn vermis Dei. 
2. Achterhoeken van het halsschild iden: a, ae of Sla RAS ee Oe 3. 
Achterhoeken van het halsschild volkomen afgerond .................... N LES NA 


3. Derde tussenruimte der dekschilden zonder stip achter het iden, Ded soort lijkt zeer 
op verbasci, doch iets donkerder gekleurd en meer gewelfd. De achterhoeken van het 
halsschild meer uitstekend en scherper, di achter de voorrand en van de basis 
krachtiger. Lengte 4—414 mm. ........ esis Winte Dei: 
Derde tussenruimte der dekschilden ee een pera echter het WIT AEN tt 4. 

4. Halsschild iets minder verbreed dan bij sharpi, zijkanten voor de achterhoeken minder 
uitgerand, de achterhoeken iets stomper. Dekschilden gestrekter en minder gewelfd, 
scutellairstreep iets langer, bestippeling aan de basis van het halsschild krachtiger en 
dicht, in ’t algemeen licht gekleurde soort. Lengte 4—414 mm. .......... verbasci Dfts. 
Halsschild iets meer verbreed dan bij verbasci, zijden voor de achterhoeken duidelijk 
uitgerand, de achterhoeken scherper en iets uitstekend. Dekschilden korter en meer ge- 
welfd, scutellairstreep korter, bestippeling aan de basis van het halsschild krachtig 
doch minder dicht; donkerrood tot donkerbruin gekleurd. Lengte 4—41/; mm. i 
eender A ALAM A RE EE A sree sharpi so 

PRUE ME SOOLEM van? 35 ASTI SR se ddansoaven ordes tenerne 6. 
Kleinere soorten van 3—315 mm, zijden van het halsschild iets sterker afgerond dan bi de 
volgende soorten, met smallere, minder dicht bestippelde basis-indrukken; dekschilden 
korter, gewelfder, tussenruimten vooral achter het midden meer gewelfd. Roestrood, de 
dekschilden gewoonlijk donkerder roodbruin … … …. ANS. vcollairesPayk. 

6. Donker gekleurd, zwartbruin tot zwart, randen van | habschild en dekschilden en de 
naadstreep iets lichter gekleurd. Ogen vlakker dan bij harpalinus, dekschilden korter en 
meer gewelfd, scutellairstreep gewoonlijk kort; basaal-indrukken van het halsschild 
vlakker en grover bestippeld, gemiddeld iets kleiner „Lengte 31,—4 mm … csikii Lacr. 
Vooral het halsschild lichter gekleurd, ogen gewelfd, uitpuilend; dekschilden langer en 
minder gewelfd, scutellairstreep vrij lang; basaalindrukken van het halsschild dieper, doch 
minder krachtig bestippeld; gemiddeld iets groter. Lengte 334—41 mm ......... 
en ne EL PE Bonbon De 


Licinus depressus Payk. (C.N. 38; N.N. 308; W. 3715 A). Van deze soort 
was slechts 1 ex. uit ons land bekend, in 1848 door SNELLEN VAN VOLLENHOVEN 
vermeld. Door Br. werd op 1.X.1949 een paartje gevangen in de waterleiding- 
duinen bij Vrouwenpolder (Z.), na meer dan 100 jaar werd deze uiterst zeldzame 
soort dus teruggevangen. 

Brachynus explodens Dfts. (C.N. 41; N.N. 349; W. 6686 A). Van deze 
soort — welke in Bijdrage II door ons voorlopig werd geschrapt voor de Nederl. 
fauna — werd 1 ex. bij Nuth (Z.L.), 7.V.1950 (P. POOT) gevangen, boven- 
dien werd van de a. strepens Fisch. 1 ® bij Eys (Z.L.), 23.VI.1946 (Br.) ge- 
vangen. 

Haliplus lineatocollis Mrsh. a. beckmanni Ahlw. (C.N. 43; N.N. 368; W. 
6973b A). Een ex. van deze donker gekleurde ab. werd gevangen bij Arnhem Z., 
22.VII.1946 (Re.). 

Coelambus lautus Schaum. (C.N. 50; N.N. 379bis; W. 7140 A). In een 
sinds jaren volgelopen zanduitgraving op een heideterrein te Hilversum, werd 
deze soort ontdekt (Ent. Ber., vol. 12, p. 221, 1948), op de volgende data werd 
de soort gevonden: 14 4.X.1946 (Re.); 1 4 15.VII.1947; 2 9 en 1 & 18.VII. 
DT 2) O28-V101947; 1 4 26.VIII.1947 en 1-4 3.IX.1947 (Re.); 1 9 
2.1X.1947 (Wi); 2 4 31.VIII.1947 (Be.) en bovendien 18 4 en 1 2 30.IX. 
1947 (Re.) en 19 9 en 5 & 8.X.1947 (Wi). Op laatstgenoemde datum waren 


iw > 


JUN 4 1956 


4 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 
de kevers diep in het zand verborgen. Merkwaardig dat deze oostelijke soort zo 
ver westelijk doorgedrongen is. 


In de tabel in C.N. I, p. 122, zou de soort aldus ingelast kunnen worden : 


1. Zijrand der dekschilden van voren, in een zwakke bocht naar de schouderhoek, op- 


waartsmeetichtt. stent lalla rit En 
Zijrand der delschilden van voren, in een sterke bocht naar de schouderhoek, op- 
waarts gebogen .......... E le. 


la. Dekschilden aan het a er en “det vier zwarte langslijnen 
zijn ver voor de basis afgekort, de 1e en 3e streep zijn veel korter dan de 2e en 4e 
streep. Dekschilden kort en breedovaal, aan de zijden afgerond; bovenzijde bij het & 
en 9 glanzend, in beide sexen fijn bestippeld met onregelmatige langslijnen van grovere 
stippels, bij het & zijn deze grove langslijnen krachtiger. Bovenzijde geel, onderzijde 
zwart, onderzijde sterk en dicht bestippeld. Lengte 3—31/; mm ......... confluens F. 
Dekschilden aan het uiteinde niet of althans zeer weinig gemeenschappelijk toegespitst; 
de vier langslijnen bereiken bijna de basis en zijn gelijk van lengte, de 4e streep in het 
midden gewoonlijk onderbroken. Dekschilden langovaal, aan de zijden minder afgerond; 
bovenzijde bij het & glanzend, met zeer fijne grondbestippeling en verspreide grove be- 
stippeling; bovenzijde bij het 9 mat, met rijen van iets duidelijker stippels. Geel, onder- 
zijde zwart, fijner bestippeld dan bij confluens. Lengte 31/,—4 mm … … lautus Schaum 


Deronectes canaliculatus Lac. var. pantherina Recl. & v. d. W. (C.N. 52; 
N.N. 315; W. 7334 A). Van deze in Ent. Ber., vol. 12, p. 222, 1948, beschreven 
nieuwe var, werden 2 ex. gevangen in dezelfde plas als Coelambus lautus, Hil- 
versum, 29.VII.1946 (Re.). Van de nominaatvorm onderscheidt de var. zich als 
volgt: achterhoeken van het halsschild iets meer uitgebogen, de gewelfde tussen- 
ruimten der dekschilden minder scherp aangeduid, de dekschilden opvallend dof- 
fer dan bij de typische vorm. De var. is vooral ook door de kleur onderscheiden: 
de fijne zwarte langslijnen en de verspreide zwarte vlekken op de dekschilden zijn 
minder sterk aangeduid dan bij de typische vorm, de dekschilden zijn geel, be- 
zaaid met zeer kleine ronde grijsachtige vlekjes, die vooral op de achterhelft 
duidelijker en donkerder van kleur zijn. 

Rhantus pulverosus Steph. a. ruficollis Schilsky (C.N. 61; N.N. 449; W. 
7560c A). Een 9 bij Hilversum, 20.IX.1948 (Re.). 

Thiasophila angulata Er. var. pexa Motsch. (C.N. 83; N.N. 572; W. 7059 B). 
Van deze var. werd een ex. gevangen in een nest van Formica exsecta Nyl. te 
Nunspeet, 13—16.VIII.1921 (Wi). 

Atheta parvicornis Muls. & Rey (C.N. 98; N.N. 636bis; W. 6409b B). 
Meerdere ex. bij Bemelen (Z.L.), 26.V.1954 (Bo.), deze soort is zeer verwant 
aan A. amicula Steph. 

Atheta bobildae Brundin (C.N. 101; N.N. 684bis; W. nog niet genoemd). 
In aantal gevangen te Deurningen bij Hengelo (O.), III en IV.1942 (Bo.). In 
1947 in Denemarken gevonden en door BRUNDIN beschreven; verwant aan A. 
terminalis Grav. 

Autalia longicornis Scheerp. (C.N. 104; N.N. 741bis; W. noemt de soort 
nog niet). Door de auteur wordt de soort ook van Valkenburg (L.) vermeld. 
In Ent. M. Mag., 1947, pp. 104—107 werd deze nieuwe soort beschreven, zij 
komt voor in Oostenrijk (o.a. Wienerwald), Engeland (Surrey), N. Frankrijk 
(Calvados), O. Frankrijk (Vogezen), Z. Duitsland (Schwarzwald, Beyeren), Stier- 


P. VAN DER Wier : Nederlandse kevers IV 5 


marken, Carinthië en Noord-Italië. Deze soort gelijkt zeer op A. impressa Ol. en 
onderscheidt zich aldus: 


Sprieten iets korter en dikker, het 4e lid nauwelijks langer dan breed, de volgende leedjes 
ongeveer 115 maal zo breed als lang; kop naar voren verbreed, in verhouding smaller 
dan bij longicornis, meer eivormig, ogen groter en minder uitpuilend; halsschild smal- 
ler, zijden meer parallel, dekschilden naar achteren minder verbreed … … impressa Ol. 

Sprieten langer en slanker, 4e lid 115 maal zo lang als breed, volgende leedjes nauwelijks 
verbreed; kop naar voren breder, zijden naar achteren meer versmald, de ogen kleiner 
en meer convex, naar voren meer uitpuilend; halsschild breder, naar de basis meer 
versmald, dekschilden naar achteren verbreed .......................... longicornis Scheerp. 


Bolitochara lucida Grav. (C.N. 104; N.N. 743bis; W. 5989 B). Deze ge- 
makkelijk te herkennen soort werd gevangen: 1 ex. Vijlen (Z.L.), 26.VI.1950 
(Be.), in aantal aldaar 22.VII.1951, 21.V.1951 en 3.VII.1951 (Be. en Wi, uit 
beschimmelde takkenbossen); 1 ex. Bemelen (Z.L.), 6.VIII.1948 en aldaar 3 ex. 
26.V.1954 (Wi, uit oud hout) en 2 ex. Wijlre, 21.X.1951 (Wi, uit holle boom, 
in boommolm). 

Bolitochara obliqua Er. (C.N. 104; N.N. 745bis; W. 5996 B). Ook deze in 
C.N. I beschreven soort werd op enige plaatsen gevangen: in aantal bij Vijlen 
(Z.L.), 22.VII.1951 (Be. en Wi., uit oude beschimmelde takkenbossen); 4 ex. 
Wijlre (Z.L.), 21.X.1951 (Wi., uit holle bomen) en 1 ex. Vaals, 20.VI.1954 
(Wi). | 

Phytosus nigriventris Chevr. (C.N. 104; N.N. 754bis; W. 5863 B). In Ent. 
Ber., vol. 8, p. 42, 1930, werd de vangst van 1 ex. van deze soort van Cadzand 
vermeld. Sedert dien heeft Br. de soort in enig aantal gevangen bij Vrouwen- 
polder (Z.), alwaar de soort op zijn aanwijzing op 29.VI.1954 weder werd ver- 
zameld (Bo., Wi.). Waar in C.N. I de onderscheiding van Ph. balticus Kr. en 
nigriventris Chevr. niet erg duidelijk is aangegeven, geef ik hier duidelijker ken- 
merken. 


Lichaam zeer gestrekt, kop en achterlijf iets glanzend, zeer fijn bestippeld. Kop sterk afge- 
rond, ogen kleiner en fijner gefacetteerd, laatste sprietlid geel ............. balticus Kr. 
Lichaam iets minder gestrekt, kop en achterlijf dof en iets grover bestippeld. Kop iets 
meer rechthoekig, ogen iets groter en grover gefacetteerd, laatste sprietlid gebruind. 

. nigriventris Chevr. 


Diglossa mersa Haliday (C.N. 106; N.N. 786; W. 5758 B). In groot aan- 
tal op het strand voor de nieuwe zeedijk te Ritthem (Z.), 5.V.1953 (Br.). Onder 
deze ex. kwam ongeveer 4% voor van de macroptere vorm, met dekschilden 
even lang als het halsschild. Bij deze macroptere vorm zijn de sprieten gevormd 
als bij de nominaatvorm. Bij D. submarina Fairm. zijn de sprieten minder slank, 
vooral naar het uiteinde forser, 8e tot 10e sprietlid ongeveer even lang als breed. 
Bij D. mersa zijn de sprieten slanker en losser geleed, 8e tot 10e sprietlid duide- 
lijk breder dan lang, laatste sprietlid 11/, maal zo lang als breed. Bo. meldde mij 
nog dat submarina zeker een spec. prop. is, deze soort bezit ook een anders ge- 
vormde penis dan D. mersa. 

Hypocyptus pulicarius Er. (pulicarius Palm + hanseni Palm, seminulum 
Ganglb., Luze, Reitt. & Joh., alle part.) (C.N. 107; N.N. 806bis; W. nog niet 
genoemd). Denekamp, 2.1.1955 (Bo.). 


6 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


Tachyporus solutus Er. a. caucasicus Kolen. (C.N. 108; N.N. 816; W. 5629a 
B.). Beetsterzwaag, 2.VII.1947, 1 ex. (Wi.). 

Mycetoporus mulsanti Ganglb. (tenuis Muls.) (C.N. 111; N.N. 845bis; W. 
5418 B). St. Pietersberg, VII.1908, 1 ex. (M.G.), dit ex. stond in de coll. M.G. 
bij nanus Er. 

Mycetoporus piceolus Muls. & Rey (C.N. 112; N.N. 846bis; W. 5423 B). 
Een ex. bij den Haag, 22.11.1935 (Kr.); 1 ex. Cadzand, 11.V.1952 (Br.) en 
1 ex. Omg. Eindhoven, XI.1954 (Be.). Geen var. van M. baudueri Muls. & Rey 
(nanus Er.), doch spec. prop. Everts vermeldde reeds in C.N. III een ex. van 
den Haag. 

Mycetoporus reichei Pand. (C.N. 112; N.N. 848bis; W. 5454 B. als var. van 
solidicornis Woll.). Een ex. bij Eindhoven, VI.1954 (Be.). 

Quedius fuliginosus Grav. (subfuliginosus Britten, Fagel) (C.N. 116; N.N. 
883; W. 5297 B) en Quedius curtipennis Bernh. (fuliginosus Britten, Fagel). 
(C.N. 116; N.N. 883bis; W. 5297c B als var. van fuliginosus Grav.) zijn twee 
goede soorten, welke zich als volgt onderscheiden: 


Kop langer, op de bovenzijde weinig gewelfd, naar de basis minder versmald; ogen tamelijk 
vlak gewelfd. Sprieten langer, éénkleurig roodbruin. Dekschilden gewoonlijk korter, 
iets grover bestippeld; gewoonlijk iets groter dan fuliginosus Grav.; de aedeagus is aan 
de basis smaller, aan de top breder, de parameer is in het midden niet versmald en 
steekt niet boven de aedeagus uit ........ u... curtipennis Bernh. 
Verspreiding: N. & St. Joosland (Z.) en Bostkapelle (Z) (Br): Amsterdam, Overschie, 
Soest, Hilversum, Eindhoven, Winterswijk, Schin op Geul (Z.L.) en Wijlre (Z.L.). 

Kop duidelijk korter, op de bovenzijde gewelfd, naar de basis sterker versmald; ogen sterker 
gewelfd. Sprieten iets korter, donkerder van kleur, de basale leedjes op de bovenzijde 
donker gekleurd. Dekschilden gewoonlijk iets langer, iets fijner bestippeld; gemiddeld 
iets kleiner; de aedeagus is breder aan de basis en smaller aan de top, de parameer is 
in het midden ingeknepen en steekt aan het uiteinde iets boven de aedeagus uit . 

shh fuliginosus Ch 
Vespri N. & St. ouai (Z), “asa pelle NZS en o als (Dr.) (Br.); Zeeburg, 
Baarn, Leeuwen (Gdl.), Winterswijk, Ommen, Oisterwijk, Leuvenum, Milsbeek en 
Beetsterzwaag. 


Quedius pallipes Luc. (hammianus Sharp) (C.N. 116; N.N. 885bis; W. 5303, 
als subspec. van picipennis Payk.). Deze vrijwel uitsluitend aan de zeekust voor- 
komende soort is zeer verwant aan Q. picipennis Payk., de laatstgenoemde soort 
schijnt de kuststreken te mijden. De soorten onderscheiden zich als volgt: 


Dekschilden duidelijk langer, even lang als het halsschild, kleur der dekschilden gewoonlijk 
donker roodbruin, soms echter zwart. Halsschild met één bijkomende (of enkele dicht 
bij elkaar geplaatste) stippel, deze stippel of stippels bevinden zich achter aan de buiten- 
zijde van de laatste stippel van de normale rij van twee (of drie) stippels op de schijf 
van het halsschild. De parameer is slanker en gestrekter, meer toegespitst, bijna niet inge- 
bogen. Aan de kuststreken van ons land, Engeland, Frankrijk, Middenlandse zee en 
Nysland! eee. venen. pallipes Luc. (hammianus Sharp) 

Dekschilden korter, Lui dans hek ka ua der dekschilden hetzij lichter roodbruin 
(var. molochinus Grav.) of zwart (nominaatvorm). Halsschild zonder bijkomende stip 
(of stippels) terzijde en achter de normale stippelrij. De parameer is in verhouding 
korter, minder toegespitst, naar de basis duidelijk ingebogen. De soort schijnt de kust- 
streek te mijden en komt meer in het binnenland voor ..................... picipennis Payk. 
Q. pallipes Luc, verspreiding in ons land: aan de Zeeuwse buiten niet zeldzaam 


P. VAN DER Wier : Nederlandse kevers IV 7 


(Br.), Terschelling, Texel, Wieringen, Schellingwoude, Zeeburg, Muiden, Amsterdam, 
Ankeveen, Bergen op Zoom, Vrouwenpolder (Z.), Westkapelle en 1 4 Houthem 
(Z.L.). Deze laatste vindplaats doet vreemd aan en doet aan etiketverwisseling denken, 
het is een oud ex. uit de coll. Re. 

Q. picipennis Payk., verspreiding in ons land: Grijpskerk (Gr.), Beetsterzwaag, Zwolle, 
Leersum, Denekamp, Ommen, Amsterdam, Muiden, Hilversum, Kortenhoef, Wamel 
(Gdl.), Eindhoven, Valkenburg (L.), Wijlre (Z.L.) en Meersen (Z.L.); de var. molo- 
chinus Grav.: Putten (Gdl.), Nunspeet, Kootwijk, Amsterdam, Wijk aan Zee, Ankeveen, 
Loosdrecht, Hilversum, Overschie, Eindhoven, Waalre, Wamel (Gdl.), Arnhem en 
Winterswijk. 


Quedius auricomus Ksw. (C.N. 117; N.N. 893bis; W. 5360 B). Van deze 
zeldzame soort werd 1 ex. gevangen te St. Odilienberg (L.), 8.IX.1951 (Be.). 

Quedius aridulus A. Janson (C.N. 118; N.N. 898bis; W. nog niet genoemd). 
Van deze zeer aan Q. boops Grav. verwante soort werden 2 ex. gevangen te 
Meyendel (bij den Haag), 6.XI.1953, volgens opgave van Bo. Deze soort is door 
de afwijkende penis te herkennen. 

Philonthus nitidus F. (C.N. 120; N.N. 938bis: W. 4729 B). Van deze in 't 
algemeen in bergstreken voorkomende soort werd 1 ex. gevangen bij Dwingelo, 
1.VII.1942 (Post). 

Philonthus sparsus Luc. (C.N. 121; N.N. 945bis; W. nog niet vermeld). 
Deze aan Ph. sordidus Grav. verwante soort werd door Br. gevangen bij N. & St. 
Joosland (Z.), VI.1944, 1 ex. (TOTTENHAM vidit). De verschillen tussen beide 
soorten zijn als volgt: 


Bestippeling der dekschilden aan de basis verspreid, apicaal dichter wordend. Kop met 
een microsculptuur van fijne golvende dwarslijntjes … … … ss... Sordidus Grav. 
Bestippeling der dekschilden over de gehele oppervlakte ln en veel spaarzamer. De 

kop zonder microsculptuur, microscopisch glad, de parameer wijkt van sordidus af . 
sparsus Tuc. 


De nieuwe soort komt aan de kust van N. Afrika en W. Europa voor. 

Lithocharis nigriceps Kr. (C.N. 309; N.N. 1035ter; W. nog niet vermeld). 
Van deze soort werd 1 ex. bij Houthem (Z.L.), 11.V.1947 en 1 ex. bij Overschie, 
11.VIII.1947 gevangen (beiden Re., det. Bo.). Kop en halsschild minder dof dan 
bij L. ochraceus Grav., halsschild roodgeel, dekschilden meer geelbruin, achterlijf 
bruin met lichtere zijden en achterrand der tergieten. Kop aan de zijden meer af- 
gerond, naar achteren minder verbreed en aan de achterhoeken meer afgerond; 
halsschild met onbestippelde middellijn (bij ochraceus egaal bestippeld); de mid- 
delste sprietleedjes ovaal (bij ochraceus aan de zijden rechter). 

Stenus ossium Steph. v. joy? Scheerp. (insularis Joy) (C.N. 137; N.N. 1120; 
W. 4030 B). In mijn collectie vond ik 1 ex. van Ommen, 25.VI.1916 (VAN DER 
Hoop). 

Stenus flavipalpis Thoms. (C.N. 137; N.N. 1122bis; W. 4051 B). Van deze 
meer in bergstreken voorkomende soort werd 1 ex. uit aanspoelsel bij Rhenen ver- 
kregen, 27.11.1937 (Re.). 

Bledius germanicus Wagn. (limicola Tott.) (C.N. 139; N.N. 1139bis; W. 
nog niet genoemd). Deze soort werd door WAGNER als subspec. van B. spectabilis 
Kr. beschreven en later door TOTTENHAM als nieuwe soort uit Engeland. Waar 
ook de genitalién verschillen, kunnen wij deze vorm als goede soort vermelden. 


8 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


In ons land niet zeldzaam en op de volgende plaatsen waargenomen: Callandsoog 
(ZWANENWATER), 4.VII.1925 (LIEFTINCK); 4 ex. Camperduin (N.H.), 21.V. 
1936 (Wi.); 1 ex. Wieringen, 30.V.1937 (Wi.); 22 ex. Texel, Slufter, 24.IX. 
1947 en 9 ex. aldaar 25.V.1948 (Wi); 3 ex. N. & St. Joosland (Z.), 2.V.1948 
(Br.); 2 ex. Ritthem (Z.), 1.VII.1950 (Br.) en 3 ex. Vrouwenpolder (Z.), 
20.VI.1954 (Br.). Komt hoofdzakelijk binnendijks voor, het ex. van Wieringen 
buitendijks. Deze soort onderscheidt zich als volgt van B. spectabilis Kr.: gewoon- 
lijk iets kleiner en smaller; halsschild, dekschilden en tergieten fijner en minder 
dicht bestippeld; dekschilden lichter bruinrood met scherper begrensde en grotere 
zwarte vlek aan de basis en langs het schildje; bij het 4 is de kophoorn langer, 
fijner en in het midden scherper, tot de top gegroefd. Bij spectabilis is de voor- 
rand van het halsschild rechter met duidelijker voorhoeken, de zijrand rechter; bij 
germanicus zijn de voorhoeken van het halsschild meer afgerond en naar beneden 
gebogen, de zijrand ingebogen en naar de basis meer afgerond. 

Van spectabilis — welke zowel buiten- als binnendijks voorkomt — zag ik de 
volgende ex.: Bergen op Zoom, 1 ex. 7—9.V1.1919 (Wi), 1 ex. 9—14.VI.1920 
(Wi); 5 ex. 4 en 8.VI.1921 (Re.) en 1 ex. VI.1922 (KI.); 6 ex. Sas van Goes 
(Z: Bev.), 7.IV:1929 (Wi); 1 ex. Wieringen, 21.VI 1933 Wi.) en Grez. N. ea 
St. Joosland (Z.), V.1940 (Br.). 

Ploeonomus punctipennis Thoms. (C.N. 155; N.N. 1229bis; W. 3145b B). 
Geen a. van pusillus Grav., doch spec. prop. Uit ons land zag ik de navolgende 
ex.: 3 ex. Geulem (Z.L.), 24—29.111.1921 (Wi); 1 ex. Houthem (ZL), 
19.IX.1929 (Wi); 1 ex. Norg (Dr.), 24.V.1931 (Wi); 1 ex. Bekkum bij Hen- 
gelo (O.), 2.IV.1934 (Wi); vele ex. Oostkapelle (Z.), 10.IV.1948 (Br.); 1 ex. 
Roden (Dr.), 18.VI.1950 (Wi). en 1 ex. Voerendaal (L.), 12.VI.1952 (Wi). 

Stenichnus Godarti Latr. (C.N. 170; N.N. 1328bis; W. 2201 B). De grootste 
soort van het genus; gevonden werden de volgende ex: 2 ex. Epen (Z.L.), 24.V. 
1951 (Be, Wi); 1 ex. Voerendaal (Z.L.), 11.VII.1952 (Be.); 1 ex. Gulpen, 
6.VIIL.1952'-@Be.)en 2 ex: Voerendaal (ZL); A.M L4953 (Bed). 

Scydmaenus perrisi Reitt. (C.N. 171; N.N. 1340bis; W. 2410 B). In een 
mierennest van Lasius brunneus Latr. in een holle appelboom bij Bemelen (Z.L.), 
2 ex. 7.VIII.1946 (Be., Wi.), in gezelschap van Batrisus formicarius Aubé, Ba- 
trisodes Delaportei Aubé en B. venustus Reitt. In enig aantal werd de soort even- 
eens in een nest van Lasius brunneus gevonden te Voerendaal (Z.L.), 25.VI.1955 
(Be., Br., Wi.), ook hier in gezelschap van Batrisus en Batrisodes-soorten. Het 
bleek ons dat deze soort vooral in de broedgangen leeft, terwijl Batrisus en Ba- 
trisodes-soorten in het gehele nest voorkomen. 

Parabathyscia wollastoni Janson (C.N. 177; N.N. 1341bis; W. 993 B). Deze 
blinde Silphide werd door Br. in enig aantal gezeefd uit een hoopje rottend gras 
in zijn tuin te N. & St. Joosland (Z.), 19.IX.1948, 30.IX, 6.X en 14.X.1948. 
Tevens maakte Br. attent op enkele onjuistheden in C.N. I: de sprieten zijn veel 
korter dan het halve lichaam, de voortarsen zijn bij het 4 vijfledig, bij het © 
vierledig, de overige tarsen zijn in beide geslachten vijfledig. 

Nargus badius Strm. (C.N. 173; N.N. 1348bis; W. 1463 B). Van deze soort, 
welke ik reeds lang uit ons land verwachtte, werden 4 ex. gevangen te Leuvenum, 
9.1V.1949 (Wi), bij het uitzeven van dorre bladeren. 


P. VAN DER WIEL : Nederlandse kevers IV 9 


Liodes rubiginosa Schmidt a. obscura Fleisch. (C.N. 186; N.N. 1416; W. 
1727b B). Van deze ab. met donkere kop en halsschild werden enige ex. te Eind- 
hoven en omgeving gevangen o.a. VII.1949 (Be.). 

Liodes scita Er. (C.N. 186; N.N. 1423bis; W. 1794 B). Deze opvallende soort, 
vooral te herkennen aan de in het midden duidelijk hoekig gebogen 2e, 3e en áe 
stippellijnen, werd in 4 ex. gevangen in de omgeving van Eindhoven, VII.1949 
(Be.). 

Agathidium piceum Er. (C.N. 189; N.N. 1445ter, W. 1896 B). In ,,Fauni- 
stik der Mitteleur. Kafer II” wordt deze soort door HORION ook uit ,, Holland” 
opgegeven. HORION schreef aan. Br. dat zich een ex. van deze soort bevindt in 
het Natuurhist. Museum te Maastricht, dit ex. werd door RüscHKAMP gevangen te 
Valkenburg (L.). 

Ptinella aptera Guér. (C.N. 198; N.N. 1485; W. 2700 B). Door EVERTS 
wordt deze soort alleen van Gronsveld vermeld. In mijn collectie bezit ik de soort 
van Denekamp, 6.VIII.1932 (Wi), Bekkum bij Hengelo (O.), 2.1V.1934 (Wi) 
en Winterswijk, 17.V.1937 (Re., Wi). Van alle drie vindplaatsen meerdere ex. 
onder eikenschors gevangen. Bij de var. tenuis Csiki (angustata Matth. nec Gillm.) 
zijn de dekschilden korter, duidelijk korter dan breed, overtuigende ex. zag ik nog 
niet uit ons land. 

Van de langvleugelige f. alata ratisbonensis Gillm. bezit ik 1 ex. van Denekamp, 
6.VIII.1932 (Wi) en 1 ex. van Bekkum bij Hengelo (O.), 2.IV.1934 (Wi). 

Als hoofdkenmerk van P. aptera Guér. wordt opgegeven dat de achterhoeken 
van het halsschild een uiterst klein uitstekend tandje bezitten, ook met de micros- 
coop is dit tandje gewoonlijk niet te zien, doordat het halsschild geheel tegen de 
basis van de dekschilden aansluit. Zeer verwant aan P. aptera is de gemiddeld iets 
kleinere P. tenella Er., waarbij dit tandje ontbreekt, de achterhoeken zijn hier 
iets stomp of afgerond. 

Ptinella tenella Er. (C.N. 198; N.N. 1486; W. 2706B). In de N.N. komt 
P. angustula Gillm. te vervallen als soort en komt als var. bij P. tenella te staan. 
P. tenella bezit ik in mijn collectie van de volgende plaatsen: Epen (Z.L.), el. 
18.VII.1934 (Wi), uit eikenschors gekweekt; Bemelen (Z.L.), el. IX.1946 
(Wi), gekweekt uit de molm van een appelboom en Geulem (Z.L.), 21.VI.1948 
(Wi); van deze drie vindplaatsen bezit ik meerdere ex.; bovendien bezit ik 2 ex. 
van Spaubeek (L.), 29.VIII.1929 (Sch, achter dennenschors) en 1 ex. van Grons- 
veld (Z.L.), VI.1898 (Veth). Het laatste ex. werd door Everts als aptera Guér. 
gedetermineerd. In C.N. III vindt men de vermelding dat vermoedelijk enige ex. 
van deze vindplaats zouden behoren tot de v. an gustula Gillm., in de N.N. werden 
deze ex. als afzonderlijke soort vermeld (zie boven). Bij mijn materiaal vind ik 
deze var., waarbij de dekschilden sets korter dan breed zijn, van de volgende 
vindplaatsen: 2 ex. Epen (Z.L.), el. 18.VIL1934 (Wi); 1 ex. Epen (Z.L.), 
15.IX.1934 (Wi); 1 ex. Bemelen (Z.L.), el. IX.1946 (Wi) en 1 ex. Geulem 
(Z.L.), 21.VI.1948 (Wi). 

Van de gevleugelde vorm f. alata gracilis Gillm. ving ik 1 ex. bij Ruurlo, 15.V. 
1957. 

Bij de var. biimpressa Reitt. bevinden zich op het halsschild twee duidelijke 
langsindrukken, van deze var. bezit ik 2 ex. Epen (Z.L.), el. 14.VII.1934 


10 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


(Wi); 1 ex. Epen (Z.L.), 15.IX.1934 (Wi); 1 ex. Bemelen (Z.L.), el. IX.1946 
(Wi.) en 3 ex. Geulem (Z.L.), 21.VI.1948 (Wi). 

De twee soorten (P. aptera en tenella) onderscheiden zich — afgezien van het 
al of niet ontbreken van het uitstekend tandje aan de achterhoeken van het hals- 
schild — als volgt: 

Lengte 0,65—0,7 mm, dus gemiddeld iets groter dan tenella. Bij de nominaatvorm de 
dekschilden slechts 1/3 langer dan het halsschild, ongeveer even lang als breed; bij v. 
tenuis Csiki de dekschilden korter dan breed. Kop, halsschild en dekschilden tamelijk glanzig, 
de microscopische grondsculptuur van kop en halsschild wijdmazig, de bestippeling op het 
halsschild uiterst fijn en verspreid, de bestippeling der dekschilden iets grover en meer ver- 
spreid. Kleur roodachtig geel, achterlijf in het midden donkerder. Gevleugelde vorm: dek- 
schilden ongeveer tweemaal zo lang als het halsschild, breder, de zijden rechter, naar het 
uiteinde minder versmald, kleur bruinachtig, achterlijfspits iets lichter ....... P. aptera Guér. 

Lengte 0,6—0.65, dus gemiddeld iets kleiner dan aptera. Bij de nominaatvorm de dek- 
schilden de helft langer dan het halsschild, duidelijk langer dan breed; bij de v. angustula 
Gillm. de dekschilden hoogstens zo lang als breed. Kop, halsschild en dekschilden tamelijk 
mat, vetglanzend; de microscopische grondsculptuur van kop en halsschild engmazig, de 
bestippeling van het halsschild duidelijker en dichter, de bestippeling der dekschilden iets 
fijner en dichter. Kleur geelachtig, achterlijf in ’t midden bruinachtig. Gevleugelde vorm: 
dekschilden ruim tweemaal zo lang als het halsschild, smaller, de zijden meer afgerond en 
naar het uiteinde versmald; halsschild smaller, naar de basis versmald; kleur geelachtig-bruin, 
Aachietigésspits heuingeel” (Hier eee a P. tenella Er. 


Platysoma frontale Payk. (C.N. 203; N.N. 1514bis; W. 3468 B) enige ex. 
omgeving Roermond, najaar 1948 en VI.1949 (Broeder WULFRANNUS); 2 ex. 
Echt, 30.1V.1950 (Be.); 6 ex. Eindhoven, V.1950 (Be.) en 1 ex. Doorwerth, 
21.VII.1954 (Wi). 

Saprinus semistriatus Scriba (C.N. 206; N.N. 1546; W. 8282 B). Door ge- 
nitaliënonderzoek van een zeer groot aantal ex. van wat tot dusverre werd opgevat 
als S. semistriatus, is IHSSEN tot de ontdekking gekomen dat semistriatus een 
verzamelnaam was voor drie soorten (Kol. Zeitschr., vol. 1, 1949 (1950), pp. 
176—190 en Br., in Ent. Ber., vol. 13, p. 157, 1950). Door dit onderzoek is 
klaarheid geschapen, al kunnen de namen van de twee door IHSSEN nieuw be- 
noemde soorten niet behouden blijven, aangezien zij reeds eerder beschreven 
waren. 

Van genoemde soort (semistriatus) zagen wij ex. van N. & St. Joosland (Z.) 
(Br.); Valkenburg (L.), Haamstede (Schouwen), Meerssen (Z.L.) en Terborg 
(Wi); Leersum (Doct. VAN LEEUWEN); Hilversum (Re.); St. Odilienberg (L.) 
en Eysden (Be.). Bovendien bezit ik een 9 van Schin op Geul, waarbij het me- 
sosternum alléén aan de zijden bestippeld is. Buitenlandse ex. bezit ik van Bel- 
linchen a.D., Mark (F. ZUMPT). 

Saprinus planiusculus Motsch. (cuspidatus Ihssen) (C.N. 206; N.N. 1546bis; 
W. nog niet vermeld). Deze soort zagen wij van N. & St. Joosland, St. Jansteen 
en Ritthem (Z.) (Br.); Bergen op Zoom, Noordwijk a.Z., Texel (Hoorn), Texel 
(de Koog), Zandvoort, Domburg, Haamstede (Wi); den Haag (v. ELDIK); 
Holl. Rading, Hilversum en Bergen op Zoom (Re.) en St. Odilienberg (Be.). 
Een afwijkend 9, waarbij het mesosternum aan de zijden sterk bestippeld is, vond 
ik bij Vierhouten, 18.VII.1926. Buitenlandse ex. bezit ik van Bellinchen a.D., 
Mark (F. ZuMPT) en Umg. Wiener Neustadt (N.O.) (L. BACH, ex. Coll. BREU- 
NING). 


ged 


pa 


P. VAN DER Wier : Nederlandse kevers IV 11 


Saprinus punctatostriatus Mars. (meridionalis IHSSEN) (C.N. 206; N.N. 
1546ter; W. nog niet genoemd). In ons land werd tot heden de nominaatvorm 
niet gevonden, de kans hierop is ook zeer gering, aangezien de hoofdverspreiding 
in het Middellandsezeegebied ligt; wel bezit ik twee buitenlandse ex. n.l. van 
Wien Prater (Coll. BREUNING). 

Van de var. subnitescens Bickh. (W. 8282b B) werd een 4 gekweekt uit een 
kauwen-nestkast van Bekkum bij Hengelo (O.), IX.1938 (C. OSSE). 

De drie soorten kunnen als volgt onderscheiden worden: 


1. Mesosternum grof bestippeld. De vier rugstrepen der dekschilden volledig ontwikkeld, 
zij reiken in de regel tot in de bestippeling op de achterhelft der dekschilden. Aedeagus 


apicaal spatelvormig verbreed, vrijwel recht afgeknot ................. semistriatus Scriba 
Mesosternum zeer fijn bestippeld, op het midden bijna glad, slechts aan de randen 
EEE. DES IDR Lera tecn ger ana ae) 2: 


2. Derde rugstreep der dekschilden (gerekend vanaf de schouder) sterk verkort, niet tot 
in de bestippeling op de achterhelft reikend. Aedeagus apicaal geleidelijk iets verbreed, 
daarna toegespitst, van terzijde gezien gelijkmatig gebogen … … planiusculus Motsch. 
De vier rugstrepen zijn volledig ontwikkeld en ongeveer even lang. De aedeagus gelijkt 
veel op die van planiusculus, doch van terzijde PAPA is de top plotseling rechthoekig 
naar buiten gebogen ........... un... punctatostriatum Mars. 
Bij var. subnitescens Bien. kt Papa} op EN HR aan de naad niet 
meer naar voren als aan de randen, de bestippeling iets minder gedrongen. 


Plegaderus dissectus Er. (C.N. 210; N.N. 1558bis; W. 8212 B). Van deze 
soort werden 3 ex. gekweekt uit molm van een appelboom, Bemelen (Z.L.), e.l. 
VIL1951 (Wi), 5 ex. 26.V.1954 (Be., Wi.) en 3 ex. VII.1954 (Be.); boven- 
dien enige ex. Voerendaal (Z.L.), 12.VII.1952 (Be., Wi). 

Aphodius luridus F. a. apicalis Muls. (C.N. 307; N.N. 1618; W. 7644i D). 
Een ex. Woensdrecht, 8.VI.1921 (Re.) en 1 ex. Elten, 16.IV.1943 (Re.). 

Onthophagus nuchicornis L. a. immaculatus Muls. (C.N. 310; N.N. 1636; 
W. 7305c D). Van deze totaal ongevlekte ab. werden te Hilversum 1 ex. 2.V.1926 
en 1 ex. VI.1926 (Re.) gevangen; verder 12 ex. Texel (de Koog), 19.V.1948 en 
Texel (Slufter), 25.V.1948 (Re., Wi.). 

Nemosoma elongatum L. (C.N. 237, N.N. 1771bis; W. 6599 C). Van deze 
interessante soort werd 1 ex. gevangen in een verwaarloosde appel-boomgaard te 
Voerendaal, 11.VII.1952 (Be.). De appelbomen waren sterk aangetast door 
Scolytus mali Bechst. 

Cychramus quadripunctatus Hrbst. (C.N. 223; N.N. 1858bis; W. 7019 C.). 
Bij Houthem (Z.L.) werd destijds 1 ex. gevangen, 10.VI.1935 (Wi). Thans is de 
soort eindelijk teruggevonden nl. bij Vijlen (Z.L.), enig aantal 18.VI.1955 van 
hazelaar geklopt (Be., Wi.), op dezelfde plaats werden de volgende dag enige ex. 
van bramen en sparren geklopt (Be., Br, Wi). 

Pocadius ferrugineus F. a. rottrautae Kniephof (C.N. 223; N.N. 1860; W. 
7032d C.). Van deze donkere en kleine vorm werd 1 ex. te Bergen NH, 
VIII.1909 (M.G.) gevangen en 2 ex. aldaar X.1953 (NONNEKENS). 

Rhizophagus grandis Gyll. (C. N. 225; N.N. 1866bis; W. 7137 C). Deze in 
de gangen van Dendroctonus micans Kug. levende soort werd gevangen te Hars- 
kamp, 1 ex. 12.VII.1948 (VOûTE), 2 ex. 's Heerenberg, 6.XII.1951 (ELTON) en 
1 ex. Nunspeet, op Sitkaspar, 29.IX.1953 (VOÛTE). 


12 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


Rhizophagus nitidulus F. (C.N. 225; N.N. 1871bis; W. 7155 C). Onder de 
schors van een dode beuk werden 3 ex. te Roden (Dr.), 4.VII.1948 (Br.) ge- 
vonden. 

Rhizophagus dispar Payk. (C.N. 225; N.N. 1871ter; W. 7151 C). Onder 
eikenschors werden de volgende ex. verzameld: Vijlen (Z.L.), 2 ex. 19.V.1951 
(Wi); 1 ex. 21.V.1951 (Wi); 3 ex. 3.V.1953 (Be.); in aantal 23.V.1954 (Be, 
Wi.) en eveneens in aantal in de omgeving van Eindhoven, V.1953 (Be.). 

Rhizophagus parvulus Payk. (C.N. 226; N.N. 1872bis; W. 7146 C). In de 
omgeving van Bussum, werd een 5-tal ex. van deze soort 2.IX.1951 (B.N.) ge- 
vangen. 

Laemophloeus testaceus F. (C.N. 249; N.N. 1896bis; W. 7277 C). Deze 
soort werd in aantal verzameld in de omgeving van Roermond, 10.1.1948 (Broeder 
WULFRANNUS). 

Laemophloeus corticinus Er. (C.N. 249; N.N. 1898bis; W. 7303 C). Onder 
dennenschors, 1 ex. bij Delden, 2.VII.1949 (Bo.). 

Laemophloeus ater Oliv. (C.N. 249; N.N. 1899; W. 7288C). De op de 
bovenzijde geheel zwarte nominaatvorm was uit ons land nog niet bekend, werd in 
aantal gevangen bij Roermond, 10.1.1949 (Broeder WULFRANNUS). 

Crytophagus vini Panz. (C.N. 230; N.N. 1918; W. Micrambe 7558 C). Van 
deze soort werd 1 ex. te Oostkapelle (Z.), 13.VII.1944 (Br.) gevangen. Later in 
groot aantal van Ulex europaeus geklopt bij Vrouwenpolder (Z.), 30.III.1946 * 
(BE). 

Cryptophagus villosus Heer. (C.N. 230; N.N. 1918bis; W. Micrambe 7578a 
C). Dit is de soort welke reeds lang uit ons land bekend was, doch tot heden als 
var. van de vorige soort werd aangezien, het is echter een spec. prop. 

Cryptophagus postpositus J. Sahlb. (C.N. 230; N.N. 1922; W. hirtulus Kr. 
7587 C). De in C.N. III onder de naam C. hirtulus Kr. beschreven soort dient 
Cr. postpositus J. Sahlb. genoemd te worden, omdat blijkens de typen van 
KRAATZ C. hirtulus een verzamelnaam is van meerdere soorten. Uit ons land wer- 
den de volgende ex. bekend: 3 ex. Houthem (Z.L.), VIII.1923 (KEMPERS); 1 ex. 
Valkenburg (L.), 6.VI.1931 (Re.) en 1 ex. Amsterdam, 23.V.1902 (LEEFMANS), 
dit laatste ex. wellicht geïmporteerd. Een Zuid-Europese soort, welke in ons land 
zeer zeldzaam is. 

Cryptophagus corticinus Thoms. (rufus Ch. Bris.) (C.N. 228; N.N. 1952bis; 
W. 7622a C). In ons land tot heden slechts eenmaal gevonden n.l. 1 © bij Vaals, 
15.V.1932 (Re.) (det. Br., vid. BRUCE). Deze soort gelijkt op subfumatus Kr., 
heeft dezelfde karakteristieke naar voren uitgetrokken voorhoeken van het hals- 
schild, waardoor de voorrand van het halsschild iets uitgerand is. Bij de overige 
kortharige inlandse Cryptophagus-soorten komt dit kenmerk niet voor. De be- 
stippeling van het halsschild is veel dichter bij corticinus dan bij subfumatus, de 
bestippeling van de voorste helft der dekschilden is bij corticinus grover doch 
minder dicht dan die van het halsschild; bij subfumatus zijn de dekschilden fijner 
dan het halsschild bestippeld. De beharing der dekschilden is bij subfumatus lang, 
dicht en geel, bij corticinus veel korter, meer verspreid en zilvergrijs; tenslotte 
zijn bij subfumatus de dekschilden mat, bij corticinus glanzend. 

Cryptophagus pseudodentatus Bruce (C.N. 229; N.N. 1931; W. nog niet ver- 


P. VAN DER WIEL: Nederlandse kevers IV 13 


meld). De in C.N. onder de naam C. pallidus bedoelde soort dient C. pseudo- 
dentatus Bruce genoemd te worden, omdat de echte C.pallidus Strm. een geheel 
andere soort is, die in Zuid-Europa algemeen voorkomt, doch in ons land uiter- 
mate zeldzaam is. C. pseudodentatus echter is de meest algemene soort van het 
genus, in ons land overal te vinden, o.a: Rhenen, Vijlen (Z.L.), Doetinchem, 
Valkenburg (L.), Geulem (Z.L.), Ankeveen, Vlieland, Assen, Schin op Geul, 
Nunspeet, Lage Vuursche, Dieren, Texel, Vaals, Denekamp, Wijlre (Z.L.) en 
Hilversum. 

Cryptophagus pallidus Strm. (C.N. 229; N.N. 1931bis; W. 7599 C). Van 
deze in Zuid-Europa algemeen voorkomende soort werd slechts 1 ex. te Voeren- 
daal (Z.L.) in een oude appelboomgaard, 11.VII.1952 (Be.) gevangen (det. 
Br., vid. BRUCE). 

Caenocelis subdeplanata Chr. Bris. (C.N. 231; N.N. 1948bis; W. 7722a C). 
Van deze zeldzame soort werden de volgende ex. in ons land gevangen: 1 ex. 
omg. Eindhoven, 20.V.1950 en van dezelfde vindplaats 1 ex. III.1954 (Be.). 

Atomaria lewisi Reitt. (C.N. 233; N.N. 1968bis; W. nog niet vermeld). Deze | 
interessante soort werd bij ons op de volgende plaatsen gevonden: verscheidene 
ex. N. & St. Joosland (Z.), 16.VI.1944, 2.IX.1947; 7.IX.1948 en 19.IX.1948 
(Br.); 5 ex. Overschie, 2—11.VIII.1947 en 2 ex. aldaar 11.VIII.1948 (Re.); 4 
ex. Eindhoven, 1948 en 1952 (Be.); 1 ex. Vijlen (Z.L.), 6.VII.1952 (Be.) en 1 
ex. Epen (Z.L.), 5.VII.1953 (Be.). Deze soort werd door REITTER in 1877 be- 
schreven uit Japan en is sedertdien bekend geworden van China, Siberié en Tur- 
kestan. In 1937 werd zij voor het eerst in Europa gevonden nl. bij Londen. Te N. 
& St. Joosland en Overschie werd zij in gezelschap gevonden van Philonthus 
rectangulus Sharp welke een soortgelijke verspreiding heeft. Van alle inlandse 
soorten te onderscheiden door de lange en afstaande beharing der dekschilden; 
zeer verwant aan A. zetterstedti Zett., daarvan te onderscheiden behalve door de 
beharing, door de bestippeling. Bij lewisi is deze op het halsschild en dekschilden 
vrijwel van gelijke sterkte, bij zetterstedti zijn de dekschilden veel fijner bestippeld 
dan het halsschild. 

Atomaria ornata Heer (niet syn. met A. versicolor Er., doch een goede soort) 
(C.N. 233; N.N. 1974bis; W. 7774a C). Uit naalden onder sparren gezeefd, 
1 ex. Norg (Dr.), 3.VII.1948 (Br.). Deze soort gelijkt op A. versicolor, doch is 
daarvan onmiddellijk te onderscheiden, doordat bij ornata de zijden van het hals- 
schild aan de basis het breedst zijn en van hier tot ongeveer het midden rechtlijnig 
naar voren versmald. Het halsschild heeft over de gehele achterrand een duide- 
lijke basaalgroef, bij versicolor is deze onduidelijk; de bestippeling van het hals- 
schild is veel dichter en krachtige dan bij versicolor, de bestippeling der dek- 
schilden is bij ornata fijner dan die van het halsschild, bij versicolor ongeveer 
even sterk. A. ornata is voorts forser en langer, het ex. uit Norg meet bijna 2 mm. 
A. versicolor wordt algemeen vermeld van schimmel van wijnvaten, ornata wordt 
uit bergstreken van Oostenrijk, Duitsland, Zwitserland, N. Italië en Frankrijk op- 
gegeven. 

Phalacrus brisouti Rye (hybridus Flach) (C.N. 211; N.N. 1991bis; W. 
7866 C). Deze voor ons land nieuwe soort werd gevangen: 1 ex. Arnemuiden 
(Z.), VIIL1941 (Br); N. & St. Joosland (Z.), 2 ex. VI.1952, 18 ex. aldaar 


14 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


7.VIL.1946, 1 ex. 20.VII.1947, 1 ex. 20.VIII.1947 en in aantal 30.VII.1947 
(Br.), bovendien 7 ex. bij Cadzand (Z.), VIII.1951 (Be.). 

Phalacrus championi Guill. (brunnipes Rye) (C.N. 212; N.N. 1991ter; W. 
7878 C). Door Br. werd van deze soort gevangen: 1 ex. N. & St. Joosland (Z.), 
VI.1942; 3 ex. aldaar 12.VI.1949, 30.VII.1949 en 23.VIII.1953 (Br.) en 1 ex. 
Kleverskerke (Z.), 11.VIII.1945 (Ba). 

Olibrus corticalis Panz. a. adustus Flach (C.N. 212; N.N. 1997; W. 7897a 
C). Van deze donker gekleurde ab. werd 1 ex. op Vlieland 26.VII/3.VIII.1931 
(Re.) en 2 ex. op Texel (de Koog), 15—17.IX.1946 (Re.) gevangen. 

Enicmus brevicornis Mannh. (C.N. 244; N.N. 2017bis; W. 8181 C). Enige 
ex. Oostkapelle (Z.), 26.VI.1948, in aantal aldaar 22.VII.1948, in verdroogde 
Myxomyceten op een beukenstam (Br.). 

Litargus balteatus Lec. (C.N. 256; N.N. 2055bis; W. nog niet vermeld). 
Enige ex. uit beschimmelde tulpenbollen, geïmporteerd uit Frankrijk, St. Pankras 
(N.H.), 8.VIIL1931, 13.VIII.1931, e.p. 24.VIIL.1931, el. IX.1931, el. X.1931 
. (Plantenziektenk. Dienst); 1 ex . Amsterdam, uit Brasiliaanse aardnoot (Wi.) en in 

groot aantal uit beschimmelde Malta-aardappelen, Amsterdam, 8.XI.1938 (Kr., 
Wi). Deze soort werd door ZACHER uit Guatamala-mais vermeld, uit het Brits 
Museum zag ik ex. van N. Sonora, Mexico (MORRISON), Jalapa, Mexico (HOEGE) 
en Arizona (MORRISON). De soort is als volgt van L. coloratus Rosh. te onder- 
scheiden: 


Sprieten geheel geel, laatste sprietlid slechts iets langer dan het voorlaatste, iets langer dan 
breed. De beharing op de dekschilden grof en ook op de donker gekleurde gedeelten 
CC] AIG Eo ae CA re ds NE er ETRE OTI 

Sprietwortel geelachtig, vanaf het 3e of 4e lid pekbruin, laatste sprietlid tweemaal zo lang 
als het voorlaatste lid, bijna tweemaal zo lang als breed. De beharing op de dekschil- 
den fijn en alleen op de licht gekleurde gedeelten geelachtig … …… … … balteatus Lec. 


Cis jacquemarti Mellié (C.N. 235; N.N. 2062bis; W. 9132 C.). In aantal 
verzameld uit een grote Polyporus-soort op een beukenstomp, Doorwerth, 3.VI. 
1954 en 21.VII.1954 (Wi), bovendien in zeer groot aantal gekweekt uit mede- 
genomen zeer grote Polyporus-soort van dezelfde beukenstomp, XI en XII.1954 
(Wi); 2 ex. Bemelen (Z.L.), V.1954 (Be.) en 9 ex. Oostkapelle (Z.), 18.111. 
1954 in de onherkenbare resten van een Polyporus-soort op beuk (Br.). De v. 
glabratus Mellié: terwijl bij de nominaatvorm de voorhoeken van het halsschild 
scherp rechthoekig, iets naar voren uitgetrokken zijn, zijn bij de var. de voor- 
hoeken afgerond of iets stomphoekig, niet naar voren uitgetrokken. Van de var. 
2 ex. bij Bemelen (Z.L.), 21.VII.1951 (Wi) en 1 ex. aldaar V.1954 (Be.). 

Langelandia anophthalma Aubé (C.N. 239; N.N. 2084bis; W. 8436 C). Van 
deze interessante soort werd 1 ex. gevangen bij Kleverskerke (Z.), 3.X1.1945 
(Ba.); dit ex. had zich vastgeklampt aan een ex. van Valgus hemipterus L. 

Microchondrus latus Redt. (C.N. 257; N.N. 2097bis; W. Symbiotes 8616 C). 
In een vermolmde boom 1 ex. bij Cadier & Keer (Z.L.), V.1954 (Be.); op de- 
zelfde vindplaats 1 ex. in een holle haagbeuk, 20.VI.1955 (Wi.). 

Scymnus interruptus Goeze (C.N. 270; N.N. 2117bis; W. 8860 C). Een klein 
ex. (2) van deze soort werd gevangen bij Wissenkerke (Z.), 5.VII.1952 (Ba.). 


P. VAN DER WIEL: Nederlandse kevers IV 15 


Heterocerus fossor Ksw. (C.N. 282; N.N. 2228; W. 6195 C). Totaal zwarte 
ex. werden gevangen: 1 ex. Bergen op Zoom, 7—18.VI.1920 (Wi.) en verschei- 
dene ex. te N. & St. Joosland (Z.), V.1940 (Br.). 

Agrilus subauratus Gebl. (C.N. 320; N.N. 2245bis; W. 5565 C). Van deze 
fraaie soort werd bij Vaals, 8.VI.1952 een ex. op wilg gevangen (Be.). 

Agrilus viridis L. a. nocivus Ratzeb. (C.N. 321; N.N. 2246; W. 5624cC). 
Van deze blauwe ab. werden gevangen: 2 ex. Didam, 8.VII.1946 (Be.) en 1 ex. 
Vijlen (Z.L.) 8.VI.1952 (Be.). 

Corymbites cupreus F. a. aeruginosus F. (C.N. 338; N.N. 2268bis; W. 3892 
C). Van deze purperkleurige ab. werd 1 ex. bij Colmond (Z.L.), VII.1935 
(WILLEMSE) gevangen; de nominaatvorm is in ons land nog niet aangetroffen. 

Elater sanguinolentus Schrnk. a. immaculatus Schauf. (C.N. 331; N.N. 2327; 
W. 3178cC). Deze ab. met geheel rode dekschilden werd in ons land gevangen 
te Ankeveen, 1 ex. VII.1922 (KLAASSEN), 3 ex. bij Hilversum, 25.V.1925 
(BROERSE), 31.V.1943 en 19.VI.1944 (Re.) en 7 ex. in de omgeving van Eind- 
hoven (Be). 

Elater elongatulus F. a. balteatulus Reitt. (C.N. 331; N.N. 2329; W. 3187b 
C). Deze op E. balteatus L. gelijkende vorm werd gevangen te Hilversum, 27.V. 
1947 (Re.). 

Elater nigrinus Payk. (C.N. 331; N.N. 2331bis; W. 3217 C). Van deze zwarte 
Elater werd bij Vijlen (Z.L.), 30.V.1949, 1 3 (Br.) en 1 2 (Wi) gevangen. 

Helodes minuta L. a. nigripennis Tourn. (C.N. 343; N.N. 2334; W. 5992d 
C). Deze ab. met geheel zwarte dekschilden werd gevonden te Bunde, 21.V.1951 
(Br.). 

Lampyris noctiluca L. a. bellieri Reitt. Deze pekzwart gekleurde ab. kwam 
‘savonds binnenvliegen, 1 4 Doorwerth, 20.VI.1954 (Wi.). 

Podabrus alpinus Payk. (C.N. 346; N.N. 2356; W. 325 C). Deze weinig in 
ons land aangetroffen soort, werd in 1954 en 1955 bij Vaals en Vijlen (Z.L.) 
in enig aantal van sparren geklopt. Behalve de nominaatvorm werd ook de a. 
rubens F. met geheel geel halsschild gevangen. Bij Vaals werd de a. mocquerysi 
Reiche verzameld: 5.VI.1954 (Be.), 20.VI.1954 (Wi), en 19.VI.1955 (Be., Br. 
Wi); de a. lateralis Er. werd eveneens bij Vaals, 5.VI.1954 (Be.), 20.VI.1954 
BE wt) en 19/V1.1955. (Be: Wi.) en bij: Vijlen. (Z.L.)  23.:VI.1955 (Be. 
Wi.) verzameld. Verder vermeld ik nog een ex. van Vaals, 5.VI.1954 (Be.), 
waarbij kop en halsschild geheel rood en de dekschilden geheel geel zijn. 

Cantharis cryptica Ashe (C.N. 350; N.N. 2372bis; W. nog niet gemeld). 
Deze nieuwe soort werd van C. pallida Goeze afgesplitst. Beide soorten zijn in 
ons land zeer verspreid en niet zeldzaam; op sommige plaatsen komen beide 
soorten voor. De onderscheiding is als volgt: 

Dekschilden, behalve van de min of meer neerliggende beharing, nog voorzien van langere 
en afstaande haren; het eindlid der kaaktasters eenkleurig rood; het uiteinde der mid- 
den- en achterdijen bijna steeds zwart. De aedeagus is aan het uiteinde niet omgebogen, 
het uiteinde is diep driehoekig ingesneden .................- eri cryptica Ashe 

Dekschilden min of meer neerliggend behaard, zonder langere en afstaande beharing; de 
schuine eindrand van het laatste kaaktasterlid duidelijk donker gekleurd; de midden- 


en achterdijen geheel licht gekleurd. De aedeagus is aan het uiteinde dorsoventraal om- 
Ee etienne esters A pallidi Goeze 


16 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


Rhagonycha fulva Scop. (C.N. 350; N.N. 2377; W. 688C). De a. wsta 
Gemm., waarbij de zwarte kleur aan de top der dekschilden tot naar het midden 
reikt, werd op meerdere plaatsen in ons land gevonden. Bij a. cailloli Chobaut is 
het halsschild donkerder, met zwarte vlekjes, de dekschilden bijna geheel zwart; 
hiertoe kan gerekend worden het reeds in Bijdrage III genoemde ex. van Oegst- 
geest (VAN OOSTSTROOM), 1 ex. Oude Mirdum, 24.VII.1942 (VAN HEYNSBER- 
GEN) en 1 ex. Biesbosch, 24.VII.1951 (VAN HEYNSBERGEN). 

Malthinus seriepunctatus Ksw. a. pallidithorax Pic (C.N. 351; N.N. 2384; 
W. 903c C). In mijn collectie bezit ik een ex. van Valkenburg (L.), VII.1887 
(Mr. LEESBERG). 

Malthinus fasciatus Oliv. (C.N. 351; N.N. 2384bis; W. 908 C). Een ex. van 
deze soort werd gevangen bij Bemelen (Z.L.), 4.VII.1951 (Wi). 

Dasytes plumbeus Müll. a. coerulescens Schilsky (C.N. 360; N.N. 2423; 
W. 2292d C). Bovenzijde met blauwachtige schijn: 1 ex. Santpoort, 19.V.1918 
(BURGER); 1 ex. Assen, 27.V.1930 (Wi); 2 ex. Denekamp, 16:VI.1933 ven 
23.VI.1947 (Wi); 1 ex. Hilversum (Re.); 1 ex. Schin op Geul, 13.VI.1937 
(Re.) en 1 ex. Beetsterzwaag, 2.VII.1938 (Re.). 

Corynetes coeruleus de G. (meridionalis Obenb., obenbergeri Janson) (C.N. 
363; N.N. 2438bis; W. meridionalis Ob. 2841 C). Alle tot nu toe uit ons land 
bekende ex. behoren tot deze soort, de andere soort — C. ruficornis Strm. (coe- 
ruleus auct.) zag ik nog niet uit ons land; zij komt dus voorlopig te vervallen. De 
verschillen zijn als volgt: 


Lichaam vlakker, dekschilden achter de schouders breder doch vlakker ingedrukt, stippel- 
rijen op de dekschilden fijn en regelmatig, deze stippels in de lengte gerekt; de schou- 
derbuil groter, doch vlakker en minder dicht bestippeld; beharing aan de zijden van het 
lichaam langer en meer naar voren gericht; halsschild fijner en minder dicht bestippeld, 
aan de basis bij het schildje met een bijna onbestippeld gedeelte; 2e tot 8e sprietlid 
gewoonlijk geheel donker gekleurd; punt van de aedeagus lansvormig . 

N SE ren CE ae coeruleus de G. meds ‘Obb.) 

Lichaam iets di rie achter de schouders met kleinere, diepere indruk, 
stippelrijen op de dekschilden grover en onregelmatiger, de stippels niet in de lengte 
gerekt, doch rond; de schouderbuil kleiner, gewelfder en grover bestippeld; beharing aan 
de zijden van het lichaam korter en minder naar voren gericht; halsschild grover en 
dichter bestippeld, ook aan de basis bij het schildje duidelijk bestippeld; 2e tot 8e 
sprietlid geelachtig, soms ook de sprietknots lichter gekleurd … … … 

BEES Sr dois ruficornis Strm. (cossa pes 


Hylecoetus dermestoides L. a. morio F. (C.N. 361; N.N. 2444; W. 2870e C). 
Van deze zeldzame soort werd de ab. met zwarte dekschilden gevangen bij Best, 
tpex..9:V.1953, (Be:) en, Loex. bi Vijlens (ZL) 43: V-19 554 (Bei 

Hedobia imperialis L. a. senex Kr. (C.N. 367; N.N. 2450; W. 9313a C). 
Een ex. Terborg, 19.V.1934 (Wi). 

Sphaericus gibbioides Boield. (C.N. 365; N.N. 2989 III; W. 9648a C). Deze 
kleine Ptinide werd met lavendelzaad uit Zuid-Afrika geïmporteerd, Amsterdam, 
1.1940 (Prof. H. ENGEL), later in aantal doorgekweekt. Bovendien werd deze 
soort in een provisiekast te Rotterdam, 20.IX.1946 (B.N.) gevonden. 

Ptinus brunneus Dfts. a. hirtellus Strm. (C.N. 366; N.N. 2499; W. 9769 


P. VAN DER Wier : Nederlandse kevers IV 17 


C). Met een aantal ex. van de nominaatvorm en de a. testaceus Boield. in ge- 
+ droogde kamille gevonden, Amsterdam, 7.X.1938 (Kr.). 

Tetratoma ancora F. (C.N. 380; N.N. 2546bis; W. 2137 D). Een ex. van 
deze fraaie soort werd gevangen bij Epen (Z.L.), VI.1954 (v. R.). 

Mordella holomelaena Apf. (C.N. 385; N.N. 2561bis; W. 1941 D). In Lim- 
burg vermoedelijk verspreid en niet zeldzaam: Wittem, Bemelen, Vijlen, Vaals, 

_ Vlodrop (Br., Wi). Waarschijnlijk behoren alle uit ons land vermelde ex. van 
M. aculeata L. tot deze soort en moet M. aculeata voor onze faunalijst vervallen. 

Mordellistena nana Motsch. a. varipes Schilsky (C.N. 386; N.N. 2566bis; 
W. 1977a D). Een ex. van deze ab. werd gevangen bij Geulem (Z.L.), 21.VI. 
1948 (Be.). 

Mordellistena micans Germ. (C.N. 386; N.N. 2570bis; W. 1990 D). Een 
tweetal ex. gevangen te Swalmen (L.), 1.VIL1951 (Wi). 

Van de genera Mordella en Mordellistena zal t.z.t. een nieuwe tabel gegeven 
worden, bewerkt naar de uitstekende tabellen van ERMISCH. 

Aderus brevicornis Per. (C.N. 391; N.N. 2600bis; W. 425 D). Een ex. van 

deze zeldzame soort bij Oostkapelle (Z.), 10.VII.1948 (Ba.), op Schizophyllum 
commune gevangen. Deze soort behoort tot het subgenus Olitelus, waarbij het 2e 
tot 10e lid der sprieten niet langer dan breed en ongeveer van gelijke lengte zijn. 
Bovenzijde donker bruinrood, sprietleden duidelijk breder dan lang, halsschild 
met een in het midden onderbroken dwarsindruk aan de basis. 

Anthicus humilis Germ. (C.N. 392; N.N. 2603; W. 645 D). Deze soort komt 
voorlopig te vervallen, alle ex. uit Nederland behoren tot de volgende soort. . 

Anthicus constrictus Curt. (C.N. 392; N.N. 2603bis; W. niet genoemd). 
Tot deze soort behoren alle Nederlandse exemplaren welke tot nu toe tot A. 
humilis Germ. gerekend werden. In Zeeland op vele plaatsen aangetroffen, zowel 
de nominaatvorm als de a. /ameyi Mars. (Br.). 

Anthicus instabilis Schmidt (C.N. 394; N.N. 2603ter; W. 742 D). Van deze 
soort werd een 4 gevangen op de Beer (Hoek van Holland), 5.VII.1931 (v.R., 
det. Br.). 

Anthicus sellatus Panz. (C.N. 394; N.N. 2604bis; W. 986 D). Een klein ex. 
van deze soort werd gevangen bij Ritthem (Z.), 1.VIII.1948 (Ba.). 

Anthicus tobias Mars. a. 4-pustulatus ab. nov. (C.N. 393; N.N. 2605bis; W. 
768 D). Met een groot aantal ex. van de nominaatvorm werd een 18-tal ex. van 
deze nieuwe var. gevangen bij Valkenburg (L.), 10 en 11.VIII.1946 (Wi.). Ter- 
wijl bij de nominaatvorm de basis geheel breed geelrood gekleurd is, is deze gele 

- tekening bij deze ab. gereduceerd tot een losstaand rondachtig geel vlekje aan de 
buitenzijde der dekschilden, de rest van de basis is donker gekleurd. Behalve de 
genoemde 18 ex. werden nog een klein aantal ex. gevonden welke een overgang 
vormen tot de nominaatvorm. 

Nacerda ustulata F. (C.N. 396; N.N. 2611bis; W. 29D). Van deze opval- 
lende soort werden twee & en een 9 gevangen te Nisse (Zd. Bevel.), 5.VII. 
1953 in een riet-moerasje op oeverplanten (Br.). 

Phytho depressus L. (C.N. 397; N.N. 2620; W. 262 D). Bij de donker ge- 
kleurde vormen is het achterlijf bij de mannetjes donker gekleurd, bij de wijfjes 
gewoonlijk geelachtig bruin, soms iets donkerder. 


a 


18 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


Volgens mij kunnen wij de volgende aberraties onderscheiden : 
Dekschilden blauw en blauwgroen : nominaatvorm 

Dekschilden groenachtig : a. chloropterus Everts 

Dekschilden violet of paars: a. festivus F. 

Dekschilden bruin, soms met donkerder top : a. castaneus F. 


De ex. met bruine basis der dekschilden, de achterhelft normaal gekleurd noem- 
de ik a. semicastaneus (Ent. Ber., vol. 14, p. 7, 1952). 

De ab. coeruleus F. (met roodgeel achterlijf) = nominaatvorm ©. 

Strangalia melanura L. (C.N. 409; N.N. 2653; W. 592E). Bij een 9 van 
Hilversum, 12.VI.1946 (Re.) zijn de schenen grotendeels geel gekleurd, bij de 
nominaatvorm donker gekleurd. 

Plagionotus detritus L. (C.N. 416; N.N. 2685; W 907E). Tot heden was 
de soort slechts uit geïmporteerd hout bekend (Zwolle en kort geleden Zaandam, 
VAN HEYNSBERGEN), door Br. werd de soort echter op staande eiken aangetrof- 
fen nl: 1 © Oostkapelle (Z.), 15.V.1948; verscheidene ex. aldaar 8—26.VI. 
1948 (Br.). In de omgeving van Velp werden enige ex. op zieke eiken aangetrof- 
fen (v. R.). Deze soort blijkt dus toch tot onze fauna te behoren. 

Monochamus sartor F. (C.N. 418; N.N. 2688; W. 1583 E.). In de geschre- 
ven vindplaatslijst van Everts wordt gemeld: Rotterdam; Arnhem, VIII (in 
huis). Van de heer LOUWERENS ontving ik een zeer gaaf en fraai ex., gevangen 
op het terrein van de N.S.F. te Hilversum, 27.11.1951. Vermoedelijk zal ook dit 
ex. wel met hout geïmporteerd zijn, hoewel het voorkomen te Hilversum niet 
onmogelijk is. 

Monochamus galloprovincialis Oliv. (C.N. 418; N.N. 2690; W. 1589 E). 
Volgens de geschreven vindplaatslijst van EVERTS werd in ons land slechts 1 4 
van de var. pistor Germ. gevangen bij Rotterdam. Van de nominaatvorm werd in 
de boswachterij Schoorl een volkomen gaaf & gevangen op Oostenrijkse den, 
Pinus austriaca, 20.1X.1949 (Dr Ir H. van VLOTEN). In hoeverre dit ex. zich te 
Schoorl ontwikkeld heeft of op een of andere wijze geïmporteerd is, is niet uit te 
maken. 

In een noot vermeldt Dr DE FLUITER — welke in Ent. Ber., vol. 13, p. 135, 
1950, deze vangst vermeldt — dat EVERTS in C.N. III schrijft: „De 3 in Neder- 
land gevangen soorten...... ” en dat dit zou moeten zijn „De 3 in Nederland ge- 


CT im 


VANSEN ern ”, Dit is echter niet het geval, Everts bedoelde wel degelijk de 


3 in ons land bekende soorten van Monochamus. 

Donacia tomentosa Ahr. a. boelensi ab. nov. (C.N. 424; N.N. 2732; W. 
2358 E). Van deze soort werd langs de Schipbeek bij Eibergen, 20.VI.1952 (Wi) 
een bijna geheel zwart ex. met blauwe weerschijn gevangen met een aantal ex. 
van de nominaatvorm. Deze opvallende ab. benoem ik naar Dr W. C. BOELENS, 
welke mij op dit interessante terrein opmerkzaam maakte. 

Crioceris 12-punctata L. (C.N. 426; N.N. 2742; W. 2442E). Bij de a. 
fauconneti Pic ontbreekt vlek 4 op de dekschilden, uit ons land zag ik ex. van 
Zeist, den Haag, Eerbeek, Wageningen, Warmond, Loenen (Vel.) en Nunspeet. 
In „Die Käfer von Nassau und Frankfurt” wordt door VON HEYDEN genoemd 


een var. waar de vlekken 4 en 5 ontbreken, uit ons land zag ik deze ab. van — 


Zeist, Nunspeet en Terborg (Gdl.). Deze ab. noem ik naar Prof. Dr Lucas von 


P. VAN DER WIEL: Nederlandse kevers IV 19 


HEYDEN a. heydeni ab. nov. Een interessante vorm, waarbij de vlekken 3 op de 
dekschilden over de naad verbonden zijn tot een dwarsstreep, werd gevangen 
te Nunspeet, V.1928 (M.G.); deze noem ik macgillavryi ab. nov. 

Crioceris asparagi L. (C.N. 426; N.N. 2743; W. 2456 E). De beschrijving 
van LINNAEUS duidt zonder twijfel op de vorm welke door SCHUSTER als a. 
cruciata beschreven is. Pic had dus gelijk dit de nominaatvorm te noemen en de 
vorm welke gewoonlijk als de typische vorm wordt aangezien, waar de drie zwarte 
banden dus over de naad doorlopen, een nieuwe naam te geven nl. a. /innaei Pic 
De vorm waar de 2e en 3e dwarsband gebroken is, noem ik a. quadristigma ab. 
nov., uit ons land zag ik 2 ex. van Nunspeet, VII.1935 (Wi). 

Orsodacne cerasi L. (C.N. 422; N.N. 2752bis; W. 2379 E). Van de a. 
lacordairei Frm. (a. lineola Lac.) werd 1 ex. bij Vaals, 1.VI.1949 (Wi) en 1 ex. 
5.VI.1954 (Be.) gevangen. De a. limbata Oliv. werd eveneens in 1 ex. bij Vaals, 
1.VI.1949 (Wi) gevangen. 

Cryptocephalus coryli L. a. semiconnexus Pic (C.N. 428; N.N. 2769; W. 
2945c E). Onder een aantal ex. te Hilversum, 20.V.1943 (Re.) verzameld, be- 
vond zich 1 ex. van genoemde ab. 

Phytodecta linnaeana Schrnk. a. nigricollis Westh. (C.N. 438; N.N. 2830; 
W. 4025g E). ‘Een oud ex. van deze ab. vond ik in de collectie M.G., gevangen 
te Bunde (Z.L.) (v. D. BRANDT). 

Hydrothassa hannoverana F. a. potentillae Hrbst. (C.N. 439; N.N. 2840; 
W. 3978a E). Kerkrade: 2 ex. 27.IV.1899, 1 ex. 20.V.1899 en 4 ex. IV en V 
(Latiers); 1 ex. van dezelfde vindplaats 27.V.1899 (v. D. BEEK). 

Ochrosis ventralis Ill. (C.N. 453; N.N. 2872bis; W. 5043 E). Van deze 
soort werd 1 ex. gevangen bij Epen (Z.L.), 17—22.IV.1947 (Ba.). 

Bruchus loti Payk. (C.N. 492; N.N. 3010bis; W. 5646 E). In Zuid-Limburg 
werd 1 ex. 14.V.1950 gevonden (Be.). 

Platyrrhinus resinosus Scop. (C.N. 501; N.N. 3024bis; W. 10F.). Van 
deze soort was een oud ex. zonder vindplaats bekend en werd de soort als in- 
lands ingetrokken door EVERTS. Enige ex. zijn thans echter bekend geworden n.l. 
2 ex. van Deurne (N.B.), op oud hout bij een houtzaagmolen, 28.VI.1944 (W. 
WASSER) en 1 ex. Helenaveen, V.1948 (Be.). 

Athribus nebulosus Forst. var. küsteri Reitt. (C.N. 501; N.N. 3031; W. 
Brachytarsus 74 F). Deze var. werd bij Terborg (Gdl.) gevangen, 1 ex. 2.VIII. 
1959 (Wi). 

Choragus horni Wolfr. (C.N. 502; N.N. 3033bis; W. nog niet vermeld). 
Door Dr WOLFRUM werd deze soort van Ch. sheppard: Kirby afgesplitst. In 
Zuid-Limburg werden de volgende ex. gevonden: 3 ex. Valkenburg, 20.VII.1950 
(Wi), van een oude meidoorn geklopt en 5 ex. Bemelen, 7.VII.1952 (Be., Wi), 
op oud appelhout. 

De soorten onderscheiden zich als volgt: 


Gemiddeld iets groter, bruin tot zwartbruin; sprieten iets langer, 3e lid driemaal zo lang als 
breed, 9e lid tweemaal zo lang als breed, 10e lid driehoekig, langer dan breed. Dek- 
schilden tweemaal zo lang als breed, tussenruimten gewelfd en bestippeld; pygidium aan 
de basis zo breed als de lengte van de achtertarsen, de top breed afgerond. Bestippeling 
van de achterborst minder grof dan die van de voorborst, grover dan die van het achter- 
lijf, de stippels kleiner dan de tussenruimten. Lengte 1,7—2,4 mm … … sheppardi Kirby 


20 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


Gemiddeld iets kleiner en donkerder gekleurd; 3e sprietlid tweemaal zo lang als breed, 9e 
lid 115 maal zo lang als breed, 10e lid zo lang als breed. Dekschilden 215 maal zo 
lang als breed, iets gestrekter, tussenruimten minder gewelfd en dichter bestippeld; 
pygidium kleiner, aan de basis duidelijk smaller dan de lengte der achterschenen, de 
top smal afgerond. Bestippeling van de achterborst veel dichter en grover, de stippels 
breder dan de tussenruimten. Lengte 1,4— 2,2 mm cn. borni Wolfr. 


Polydrosus chrysomela Ol. a. insquamosus Everts. (C.N. 535; N.N. 3072; 
W. Eusomus 3153d F). Van deze ab. zag ik een ex. met duidelijke schouder- 
builen, ’s Heer Arendskerke (N. SLOE, Z.), 16.VI.1953 (Br.). Zelf bezit ik een 
ex. uit Bergen op Zoom, 7—9.VI.1919 (Wi), waarbij de schouderbuilen zicht- 
baar zijn, echter niet zo fraai als bij het eerstgenoemde ex. 

Coniocleonus glaucus F. (C.N. 553; N.N. 3116; W. 4649 F). Van de nomi- 
naatvorm, welke nog niet uit ons land bekend was, werd destijds een ex. gevangen 
bij Harderwijk, VI.1918 (H. QUIRIJNEN). Overgangsvormen werden mij bekend 
van Harderwijk, 1 ex. VI.1918 (H. QUIRIJNEN) en 1 ex van Roermond, IV.1950 
(Be): 

Magdalis rufa Germ. (C.N. 577; N.N. 3172bis; W. 6066 F). Tezamen met 
ex. van Laricobius erichsoni Rosh., werd 1 ex. in de omgeving van Eindhoven, 
IV.1948 (Be.) van een den geklopt. 

Acalles hypocrita Boh. (C.N. 580; N.N. 3195bis; W. Echinodera 6954 F). 
Deze grote A.-soort werd in 1 ex. gevangen bij Gronsveld (Z.L.), 24.VI.1950 
(BE). 

Anthonomus conspersus Desbr. (C.N. 575; N.N. 3317bis; W. 5912 F). 
Geen ab. van A. pulicarins L., doch spec. prop. Deze soort zag ik in aantal van 
Vaals, Assen en Winterswijk (Wi.) en tevens van Vijlen (Z.L.) (Be., Wi). De 
ab. javeti Desbr. behoort bij A. conspersus, uit ons land bezit ik 2 ex. van Assen, 
23.V.1931 (Wi) en 1 ex. van Vaals, 27.V.1927.W1.). 

Apion carduorum Kirby (C.N. 625; N.N. 3447; W. 618 F). Bij de mannetjes 
zijn de schenen wel degelijk naar binnen gekromd; de poten zijn slanker dan bij 
de mannetjes van A. scalptum Rey. 

Apion aeneum F. a. obscurum Gabr. (C.N. 623; N.N. 3455; W. 426 F). 
Van deze zwarte ab. werd 1 ex. gevangen bij Wijlre (Z.L.), 13.IX.1943 (Wi). 

Apion pisi F. a. amplipenne Gyll. (C.N. 626; N.N. 3510; W. 700a F). 
Deze ab. met zwarte dekschilden is in 2 ex. gevangen bij Voerendaal (Z.L.), 
10: VEL 1952 (BE): 

Scolytus carpini Ratzb. (C.N. 637; N.N. 3541bis; W. 8216 F). Deze nieuwe 
soort voor onze fauna werd gevangen te Swalmen (L.), 1 ex. 13.VI.1937 (Wi.). 

Polygraphus poligraphus L. (C.N. 639; N.N. 3562bis; W. 8384F). Van 
deze aanwinst voor onze fauna werden 2 ex. gevangen bij Huizen (Gooi), 6.VI. 
1953 (HEISTEK). Bij Delden vonden wij 12.VI.1955 een gevelde dennenboom 
welke sterk was aangetast door deze soort, de bast was doorzeefd van gaatjes. Van 
de imagines werden slechts weinig ex. onder de bast gevonden (Ba, Br, Wi), 
doch er waren nog verscheidene popjes aanwezig. Uit de medegenomen schors 
gelukte het mij nog een 3-tal ex. te kweken (e.p. 28.VI en 1.VII.1955). 

Crypturgus cinereus Hrbst. (C.N. 753; N.N. 3564bis; W. 8425 F). Van 
deze soort werd 1 ex. gevangen te Beetsterzwaag, 3.VII.1938 (Wi.) en uit mede- 


P. VAN DER Wier : Nederlandse kevers IV 21 


genomen schors nog 4 ex. uit de pop gekweekt (e.p. 20.VII.1938). 

Xyloterus signatus F. (C.N. 649; N.N. 3571bis; W. Trypodendron 8659 F). 
Twee ex. werden gevangen bij Winterswijk, 17.IX.1941 (Wi). 

Xyloborus monographus F. (C.N. 648; N.N. 3576bis; W. 8754 F). Van 
deze nieuwe soort voor onze fauna zag ik de volgende ex.: Oostkapelle (Z.), 
Doc 1911111949 (Ba.); Vijlen (Z.L.), 1 ex. 12.V.1949 en 2 ex. 3.V.1953 (Be.); 
Amsterdam, in uit Duitsland geïmporteerd eikenhout, enige ex. VI.1951 (PI.D.) 
en Winterswijk, 2 ex. 21.VI.1952 (Be.). De & zijn in ons land nog niet ge- 
vonden. 

Ips typographus L. (C.N. 645; N.N. 3587; W. 8696 F). Tot heden waren 
uit ons land slechts enkele ex. bekend welke in heipalen (dus waarschijnlijk ge- 
importeerd)waren gevonden (dode ex.). De soort is thans echter in aantal ge- 
vonden bij Assen, 12.VIII.1949 (ELTON) en eveneens in aantal in de omgeving 
van Eindhoven, 4.V.1950 (Be.), bevendien werd 1 ex. op het strand bij Zoute- 
lande (Z.), 17.V.1953 (Br.) gevangen (aangevlogen uit zee ?). 

Met inbegrip van Bijdrage IV is het aantal in Nederland gevondene Coleoptera 
thans gestegen tot 3834 soorten. 


Doorwerth, Utrechtseweg 366, Juli 1955. 


be phe oe dan, 


Er rin nb 


Tr AL 


+ Al éd) 


ALT that Pa: 
IL Î 


ei 


“ 


SOME NEW OR LITTLE KNOWN LEPIDOPTERA 
HETEROCERA FROM INDONESIA AND NEW GUINEA, II‘) 


BY 
W. ROEPKE 


Entomological Laboratory, Agricultural University, Wageningen 


10. Actias selene vandenberghi subspecies nova (pl. 1 fig. 1 9) 


Typical specimens of Acttas selene selene Hb. are from Assam. The species has 
a wide range on the Asiatic continent, extending to Mandchuria and Japan in 
the North and Northeast, and to Ceylon and Hongkong in the South and South- 
east. It is recorded by SWINHOE, 1903 (Fasc. Mal, Lep. Het. p. 52) from 
Nawngchik, (northern?) Malaya. Its western limits seem to be uncertain. Very 
little is known about its occurrence in the Malay Archipelago. I have seen 
specimens from North Borneo. JORDAN, 1911 (Nov. Zool, vol. 18, p. 130) 
described a subspecies callandra from Port Blair, Andamans. Furthermore KALIS, 
1934 (Ent. Rundsch., vol. 51, p. 146, pl. 43—44), described a new subspecies, 
a male from Mt. Andjasmoro, East Java, as Actias selene seitzi, whereas Toxo- 
PEUS, 1942 (Treubia, vol. hors série, p. 146, pl. 43—44) described and figured 
the subspecies Actias selene miae, bred from a cocoon found on the Southern 
slope of Mt. Smeru, also in East Java. As both mountains are neighbouring vol- 


canoes, miae Tox. is likely the same as seitzi Kalis though this question remains 


open to discussion until more material from both localities becomes available. 
LECERF, 1933 (Bull. Mus. N.H. Belg., vol. 9, part 33, p. 3) reports a large female 
of what he calls " Actias selene Doubl.” (sic!) from Sarangan, Mt. Lawu, Central 
Java. I think that this identification may be a lapsus and that a female of Actias 
maenas Doubl. may be concerned. KALIS, 1951 (Idea, vol. 8, p. 93) mentions a 
specimen (no sex is given) "all in rags’, from Maros, South Celebes. This is all 
that could be traced about the occurrence of Actias selene in the Archipelago. As 
the data are scarce, it is probable that this Saturniid is rare in that insular region. 
Therefore I was rather astonished to discover three females of Actias selene 
from Sumatra, in the VAN DEN BERGH collection, in the Zoological Museum, Am- 
sterdam. They are so distinct at the first glance that I do not hesitate to describe 
them as a new subspecies. 

e. Antennae dark brown, quadripectinate, the foremost branches of the mid 
joints about thrice, the lower ones twice as long as the corresponding joints. 
Coloration of head with palpi and costa of fore wing as in the typical selene, the 
ground colour of wings a delicate light bluish green, perhaps somewhat faded, but 
not markedly different from selene selene ot selene seitzi Kalis (?= miae Tox.). 


*) The first part of this paper appeared in this Tijdschrift, 1954, vol. 97, part 4, p. 
257—262. 


25 


24 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


The pinkish coloration along outer border of hind wing tails is very faint. The 
size is very large, the fore wing apex more acute than in selene selene and 
selene seitzi (? = miae). The hind wing apex is decidedly hooked, the termen 
markedly undulating. The tails are rather broad. Therefore, the general shape is 
somewhat different from selene selene and selene seitzi. 

The markings in fore wing consist of an oblique basal band, only visible in the 
specimen figured, as the two other females have the wing base rubbed off. The 
ocellus on mc on both wings is unusually large, its longest axis, parallel to the 
veins, measures 11, 12 and 14 mm in the three specimens. The border of this 
ocellus, directed towards wing base, is black, crescent-shaped, only forming a 
marginal meniscus, whereas in miae it fills nearly half of the ocellus. The greater 
part of the ocellus is pale yellowish, slightly pinkish in its centre and a little 
whitish-hyaline near the black crescent. Outline of ocellus rather well defined. 
Furthermore, there are two cross bands in terminal area of fore wing, the inner- 
most more distinct, greyish, rather broad and slightly bent inwards, the outer 
diffuse, more yellowish, more or less fusing with the slightly yellowish sub- 
terminal area. In hind wing a corresponding pattern is developed, a basal band is 
also weakly indicated. Ocellus about as in fore wing, the cross bands more ap- 
proaching termen, somewhat broadened near and in base of tails, the subterminal 
one more marked than in fore wing and distinctly yellowish. 

The underside has the basal and innermost cross band on fore wing wanting, 
the ocellus without the sharp border line, but with more developed pinkish in 
centre. In hind wing the basal band wanting, both cross bands well developed 
and approached to termen. 

Material: 3 9, two of them labelled Pangkalan Brandan, 1921, the third one 
which I have selected as holotype, on account of its better preservation, without a 
label, but in the same box and undoubtedly belonging to the same lot. Measure- 
ments: 


holotype exp. 180 mm, length of fore wing costa 104 mm; 


paratype 23 173 Bau 22 33 LE] LE „ 95 LE) ; 
22 »> 175 2253 23 LE] 22 22 23 100 AI EL 


The locality Pangkalan Brandan is situated in North East Sumatra, at a low 
elevation. The three specimens are preserved in the Amsterdam Museum, in the 
VAN DEN BERGH collection. 

The following subspecies of Actias selene have come to my knowledge: 


. A. selene selene Hb. 1806: Assam, India, Ceylon, S. China, Hainan, N. Borneo 
z „  gnoma Butl. 1877: Japan 
di » _ mandschurica Stgr. 1892: Mandchuria 
Pi »  ningpoana Feld. 1862: S. and E. China, Tonkin, Formosa 
callandra Jordan 1911: Andamans 
ca ,  Malaisei Bryk 1944: Birma, Shan States 
Rn »  vandenberghi Rpke. 1955: N. E. Sumatra 
È »  seitzi Kalis 1934 &: Mt. Andjasmoro, E. Java 
A »  miae Tox. 1942 9: Mt. Smeru, E. Java (an praecendentis 9 ?) 


SE RO OR er 


u es 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 


Actias selene vandenberghi subspecies nova, 


1956 


©, holotype. Natural size. 


PLAAT 


| 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 PLAAT 2 


Fig. 1. Hypaetra modesta species nova, @, holotype. Fig. 2. Anomis dealbata A. E. Prout, 

&. Fig. 3. Carea pryeri Druce, &. Fig. 4. Apatele javanica species nova, &, holotype. 

Fig. 5. Pseudosiccia lichenaria genus novum, species nova, 9, holotype. Fig. 6. Elusa 

orion species nova, 9, holotype. Fig. 7. Savara longipectinata A. E. Prout, 4. Fig. 8. Hy- 
| blaea joiceyi L. B. Prout, 4. Fig. 9. Gadirtha cuprescens fakfakensis Strand, 4. Fig. 10. 
| Sarrotbripus javanus species nova, &, holotype. All figures slightly enlarged. 


10 


W. ROEPKE : Lepidoptera from Indonesia and New Guinea 25 


11. Apatele javanica species nova (pl. 2, fig. 4 &) 


3. A typical Apatele. Head with palpi, thorax and abdomen greyish brown. 
Fore wing of the same coloration, outer area between postmediana and termen 
lighter, rather whitish. Markings black, consisting chiefly of a basal band and a 
tornal streak, as in many other Apatele. Some dark markings along costa; reniform 
and orbifer distinct by dark outlines. Antemediana hardly discernible, double. 
Postmediana distinct, also double, filled with white, dentate and strongly curved 
inwards below vein 4. Cilia alternately greyish brown and whitish. Hind wings 
much lighter, with a distinct and curved, slightly darker postmedian line and 
darker dc. Cilia also dotted, but less vividly than in fore wing. Tibiae of legs 
with a long, greyish brown pilosity, tarsi spotted with whitish. 

1 &, 42 mm, holotype, Tjibodas, West Java 1400 m (KALSHOVEN), 1 &, 
paratype, 35 mm, much rubbed but unmistakebly the same species, Djunggo, Mt. 
Ardjuno, 1500 m, East Java, IX.1937 (KALIS). 

Mr. TAMS, of the British Museum, informs me that the species looks like a 
very large Apatele albiorbis Hamps. from Ceylon, and that the British Museum 
has one specimen, unnamed, from Java. 


12. Elusa orion species nova (pl. 2 fig. 6 ©) 


9. A typical Elusa. Antennae bipectinate over about three fourths of their 
length. Palpi small, porrect, third joint short, about one third of second. Fore 
wings velvety brown with a strong lustre, without markings except a small white 
patch in cell near base and two similar patches at the end of cell, the innermost 
small and rounded, the outermost large, very obvious, consisting of a smaller 
upper and a larger lower portion. Hind wings, abdomen and underside uniformly 
greyish brown, the fore wing with the central patch somewhat shining through. 
Tarsi separated by narrow white bands. 

1 2, 32 mm, holotype, labelled W. New Guinea, MacCluer Gulf, Bintuni 
Bay, R. Tisa, 9.V.1941 (E. LUNDQUIST). 

Mr. TAMS wrote me that the species comes near E. dinawa Beth.-Baker and 
that the British Museum has three examples exactly like orion, which do not quite 
match dinawa Beth.-Baker. 


Pseudosiccia genus novum 


Antennae in both sexes thin, filiform, about three fourths length of costa. 
Ocelli minute, only visible under a strong lens. Palpi porrect, second joint sur- 
passing frons, rather roughly scaled, third joint minute, conical. Head and 
thorax above adpressedly, but rather roughly scaled. Abdomen on the first four 
visible tergites with small, but distinct dorsal crests, on the fifth tergite this crest 
weak. Fore wing with the costa and hind margin straight, the termen slightly 
bent, hardly crenulate. Vein 2 at some distance from lower angle of cell, veins 3 
and 4 separate from lower angle of cell, vein 5 from near base of vein 4. Vein 6 
from upper angle, 7, 8 and 9 from a small areola, 8 and 9 on a long stalk. In 


26 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


hind wing veins 3 and 4 from lower angle of cell, dc and vein 5 very weak, the 
latter nearer to origin of vein 4 than to vein 6. Veins 6 and 7 from upper angle, 
vein 8 connected with 7 at base. Mid and hind tibiae without spines, the latter 
with two pairs of spurs. 

Type of the genus: Pseudosiccia lichenaria nova species. 

The genus should be placed in the subfamily Erasfriinae. 


13. Pseudosiccia lichenaria species nova (pl. 2, fig. 5 9) 


Palpi with darker and lighter brown scales, head and thorax above light greenish 
yellow, perhaps somewhat faded. Fore wing with a variegated pattern, dark 
greyish brown in greater part of basal area, mixed with greenish yellow. The 
median area mostly whitish, at costa much broader than towards hind margin, 
with small dark spots along costa, a dark spot in cell; reniform and orbifer ob- 
solete or wanting, mixed with some greenish yellow. A very undulating post- 
median line borders the light area from the dark terminal area which is again 
variegated with dark greyish, brown or black, and with some white and greenish 
yellow. Termen with small dark triangular spots on the ends of the veins, cilia 
light yellowish. Hind wings grey, the cilia light. Abdomen light greyish brown, 
the dorsal crests darker brown except the first one which is yellowish white. 
Underside grey, in hind wing lighter than in fore wing, the former with a distinct 
dark shade on dc and a postmedian curved line. Legs hairy, dark greyish brown, 
speckled with whitish. 

1 2, 24 mm, holotype, West Java, Tjibodas, 1400 m, VIII—IX.1950 (Kats- 
HOVEN). 1 &, 25 mm, allotype, East Java, Ranu Darungan, Mt. Smeru, 800 m, 
VI.1941 (LIEFTINCK), badly damaged. 

Both sexes are alike. Superficially, the insect resembles the Lithosiid Parasiccia 
mokanshensis Reich, as figured by DANIEL, 1951 (Bonn. Zool. Beitr., Heft 3—4, 
pl. 1, fig. 11). Structurally it is quite different. 


14. Sarrothripus javanus species nova (pl. 2, fig. 10 9) 


2. A typical Sarrothripus. Head and palpi whitish, patagia and tegulae whitish, 
more or less intermingled with black scales. Ground colour of fore wing whitish, 
more or less interspersed with greyish brown scales, chiefly in terminal and inner 
areas. With a number of undulating and dentate black cross bands. Near middle 
of costa a dark triangular patch, vaguely bordered towards termen and in its lower 
part. Orbifer and reniform not distinct. Cilia whitish and greyish. Abdomen grey. 
Underside darker and more uniformly grey, in lower part of hind wing grading 
into whitish. Near apex of hind wing a white spot. Cilia grey, legs white and 
greyish. 

The insect might be well protected by this cryptic coloration when resting on 
a stem covered with lichens. Fresh specimens may display a greenish shade. 

1 9, 31 mm, holotype, Mt. Lawu, Central Java (ROSIER). 1 9, 31 mm, 
Tjondro di Muka, Mt. Dieng, 1850 m, Central Java (DuponT). Both specimens 
in the Wageningen collection. The Leiden Museum has two specimens West Java, 


W. ROEPKE : Lepidoptera from Indonesia and New Guinea 27 


5000’. I have seen this insect in Java from various mountain localities. It is 
attracted by lamp light. 

Sarrothripus javanus belongs to the widely spread palaearctic S. degeneranus 
Hb. of which LEMPKE, 1949 (Tijdschr. Entom., vol. 90, p. 95) recently has shown 
that it specifically differs from S. revayanus Scop. It may be its representative in 
the Malay Archipelago, but I think it is different. Other related species may be 
S. kebea Beth.-Bak. 1906 (Nov. Zool., vol. 13, p. 225) and its Sumatran "sub- 
species” S. kebea lichenaria A. E. Prout (Bull. Hill Mus., vol. 2, p. 166). Having 
seen the type specimens in the British Museum, I think that /ichenaria may be 
more related to javanus than to kebea. In future, additional material and study 
might throw more light on these relationships. 


15. Gadirtha cuprescens fakfakensis Strand (pl. 2, fig. 9 2) 


HAMPSON, 1912, Cat., vol. 11, p. 348, fig. 21 © (cuprescens): Khasis; New Guinea. 
STRAND, 1916, Arch. Naturgesch. ser. A, vol. 1, p. 85 (cuprescens fakfakensis): New 
Guinea. GAEDE in SEITZ, 1937, vol. 11, p. 401: New Guinea. 


4. Antennae longer than one half costa, delicately ciliate over about two 
thirds of their length. Palpi long, straight, obliquely upturned, third joint 
moderately blunt, second incrassate, smooth, adpressedly scaled. Fore wing rather 
narrow, about twice as long as broad, costa and hind margin straight, apex 
rectangular, tornus evenly rounded. Veins 3, 4 and 5 separate at base, from (near) 
lower angle of cell, 8, 9 and 10 free from areola. Hind wing with veins 3, 4 
and 5 from lower angle of cell, 6 and 7 from upper angle. No dorsal crests or 
tufts on abdomen, except perhaps on basal segment, but not distinct in the scanty 
material available. Entire body including fore wings about clay colour, only the 
hind wings darker greyish. The photograph reproduced on pl. 2, fig. 9, is too dark. 
Fore wing with the pattern extremely faint, almost invisible, consisting of traces 
of strongly dentate, light brownish lines. Three black dots are clearly discernible, 
one at base of wing, a second at costa quite near base and a third halfway between 
dc and termen. Hind wing on upper- and underside, as well as underside of fore 
wing, evenly greyish brown. | 

2. Unknown. 

1 4, 36 mm, N. Guinea bivak … (further notes illegible, probably brought 
home by the Dutch New Guinea Expedition, 1926). 

The late EMBRIK STRAND named this subspecies, as many other "varieties”, etc., 
of Hampson's Catalogues, without having seen them and probably without having 
had any knowledge of the material involved ! 


16. Carea preyeri Druce (pl. 2, fig. 3 &) 


DRUCE, 1911, Ann. Mag. N.H., ser. 8, vol. 8, p. 150 & : North Borneo. HAMPSON, 1912, 
Cat., vol. 9, p. 554 &, pl. 188, fig. 17 & : ib. ROEPKE, 1935, Zool. Meded. Mus. Leiden, 
vol. 18, p. 272 4: West Borneo. GAEDE in SEITZ, 1938, vol. 11, p. 433 &, pl. 41f &: 
Borneo. 


The ground coloration of the specimen is a rather dark greyish brown, with a 


28 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


slight reddish or purplish tinge on fore wing upperside. Both transversal lines 
on the latter are straight, the outermost ending in tornus. The underside of both 
wings is lighter, more reddish. 

1 3, 42 mm, Samarinda, S. E. Borneo, XI—XII.1938 (Mrs. WALSH). 


17. Savara longipectinata A. E. Prout (pl. 2, fig. 7 3) 


PROUT, A. E. 1922 Bull. Hill. Mus. "vol.'1, p> 241 .® 0 pl. 21, figrea auge 
Central Ceram, 6000’. 


The fore wings are dull reddish brown, below apex without a light patch. It 
resembles somewhat the common Arthisma scissuralis Walk., but is somewhat 
larger and darker, and the incision in hind wing termen, of course, is wanting. 
The termen of fore wing is evenly rounded. It may be nearly related to S. contraria 
Walk. from Borneo and to Jatimargo Hamps. from Burma. A revision of the 
genus Anomis and allies to which Savara belongs, may clear up this situation. 

1 &, 37 mm, Samarinda, S. E. Borneo, X.1939 (Mrs. WALSH). 


18. Anomis dealbata A. E. Prout (pl. 2, fig. 2 4) 


Prout, A. E., 1926, Entomolog., vol. 59, p. 79 9: Buru. 


This insect is characterized by its strongly undulating termen of fore wing which 
is angled on vein 5. By this feature it differs from all other Aromis and may, 
therefore, have a separate place within the genus. The coloration is bright, head 
and thorax are brown above, mixed with fulvous. Fore wing with the outer half, 
bordered by the dentate mediana, dark purplish grey, ferrugineous towards termen. 
Median and basal areas fulvous, the cross lines dark, the antemediana strongly 
projecting along lower border of cell. Reniform and orbifer distinct, dark purplish 
brown. In basal area several small light yellow spots. Hind wing and abdomen 
greyish brown. Underside light purplish or reddish grey, with a distinct, darker, 
curved median cross line on both wings. Tarsi spotted with white. 

1 &, 37 mm, Tjibodas, West Java, 1400 m. 2 &, Patuhawattee, West Java, 
1750 m (Mrs. WALSH). 

This beautiful and easily recognizable moth is known to me since many years, 
but I could not identify it until I compared it with the type specimen in the 
British Museum. 


19. Hypaetra modesta species nova (pl. 2, fig. 1 ©) 


9. Antennae filiform, length about two thirds of costa. Palpi with the second 
joint somewhat broadened apically, third joint rather short, blunt. Wings of nor- 
mal shape. Fore wing with a bluish grey brown ground coloration, especially 
under a lens and in certain lights a blue hue is distinct. Pattern consisting 
of a triangular, dark brown subapical patch, its base occupied by the 
costa. With indistinct cross lines of the same colour. Reniform indistinct, other 
markings wanting. With a row of subterminal dark dots between the veins. Cilia 
greyish brown. Hind wing lighter greyish brown, with a dark apical shade 


FRE 


W. ROEPKE : Lepidoptera from Indonesia and New Guinea 29 


extending along termen to anal angle. Cilia lighter greyish brown, in apical region 
darker grey. Underside greyish brown, darkest in outer area, hind wing with many 
small dark dots, arranged in transversal lines. Fore wing with the area below vein 
1c very light coloured, the rest darker brownish, with a denticulate, dark post- 
mediana. Along costa with lighter bluish scales. A small tuft on second abdominal 
tergite dark brown. Tegulae with a bluish shine. 

&. Unknown. 

1 2, 42 mm, holotype, Samarinda, South East Borneo (Mrs. WALSH). 

By its rather simple fore wing pattern this Noctuid is quite different from all 
other species of the genus Hypaetra. 


20. Hyblaea joiceyi L. B. Prout (pl. 2, fig. 8 4) 


PROUT, L. B., 1919, Ann. Mag. N.H., ser. 9, vol. 3, p. 188 4: Isle of Mioswar, Geel- 
vink Bay, Dutch New Guinea. 


&. Head with the palpi greyish brown, the latter with the first and second joint 
white below, as well as the underside of thorax. Fore wing greyish brown, without 
any trace of markings, only the reniform indicated by a diffuse dark patch. Hind 
wing very distinct, being bright scarlet, anal area with a tuft of long, greyish 
brown hairs. Cilia greyish brown. Underside of both wings lighter yellowish 
brown, more or less suffused with red, without markings, fore wing with an 
obsolete darker spot indicating reniform. The venation in both wings agrees with 
that of the type of the genus, Hyblaea puera Cr., as elaborately redescribed by DE 
KONING and ROEPKE, 1949 (Treubia, vol. 20, p. 28). Hind tibia much thickened 
by the same structure as in pwera, see the just quoted publication. Our specimen 
matches PROUT’s diagnosis well, except that PROUT gives the coloration of head, 
thorax and fore wings upperside as chocolate brown. 

1 4, 42 mm, Exploratie Bivak, Ned. New Guinea Expedition, X.1926, 
(DOCTERS VAN LEEUWEN). 

Mr. TAMs had the kindness to identify the specimen, the general features of 
which are quite different from those of the common Hyblaea. 

As DE KONING and ROEPKE (1949) have shown, by studying the morphology 
of the common Hyblaea puera Cr. from Java, the genus Hyblaea cannot be inserted 
in the large family Noctuidae as it is understood at present. A separate family, 
Hyblaeidae, therefore should be erected, as already anticipated by ZERNY and 
BAYER 1936 (Handb. Zool., Insecta, vol. 2, p. 1703). 

Postscriptum. The specimens nrs. 12—13 and 15—20 were received for study 
from the Museum Zoologicum, Bogor, Indonesia. They are now temporarily 
deposited in the Leiden Museum. 

The author wishes to express his kindest thanks to the authorities of the British 
Museum (Natural History), the Leiden and Amsterdam Museums for their 
valuable assistance. 


bi; pù sO pata fa ie: Ar 


LORIENT sr À ne man uu 


a sat eee jankt mal: coll bewer dh di |, dog trials 9 
| sn Pa an ieh ine octet on satin dal Kenn sh; 
| ‘topline: Lino. tu Nang san shar rik to Ane ai gend NI 
in Mi must i i gin a 
| fo! ' f 
u says! O ' 6 | Ut CARTE 
€ r 4 LL Ù ‘ 
h i SA rl 4 
and 
“i ’ ui x 
1 
7 DA 
L 
2 A dia N i! uw ie LA 
È 10 4 Tone ++ SU 
hi 1 um. R i mi iu an té 
7 i 
| vi avis PIE 
\ 
| 
x - 


NOTES ON EPEOLUS 
(HYMENOPTERA ACULEATA, APIDAE) 


BY 
J. P. VAN LITH 


Rotterdam 


A. THE Epeolus tarsalis GROUP 


In this paper special attention has been given to the forms of Epeolus Latr. 
which belong to the s/biricus-group of Bischoff (1930), then consisting of the 
species stbiricus Rad., tarsalis Mor. and praeustus Per. 

BISCHOFF was the first to draw attention to the peculiar shape of the frontal 
area in this group. The longitudinal carina between the eyes is enlarged laterally 
and these enlargements partly cover the insertions of the antennae. He also 
remarked that the only male he then knew — a farsalis Mor. from Sarepta — had 
no long hairs just before the margin of the last sternites. 

PITTIONI (1945) called this "die Gruppe des Epeolus tarsalis Mor.” and as 
tarsalis was described fourteen years earlier than s/biricus his term seems to be 
more correct. 

Since the discovery of Epeolus rozenburgensis in Holland in 1948 no further 
material of the tarsalis group seems to have been collected in other parts of 
western Europe. The specimens of this group are still very scarce and the fact 
that of some forms only one sex is known sofar, does not facilitate comparative 
studies. In his interesting paper PITTIONI (1945) described what he considered 
to be the male of praeustus Pérez and the female of tarsalis Mor. Unfortunately 
he had not had the opportunity to examine the type of praeustus, but based his 
description of praeustus on a female from Tyrol which FRIESE (1895) had 
compared with the type and declared to be similar. However, this Tyrol specimen 
is much finer and much more sparsely punctured than the type from the Pyrenees. 
During the IXth International Congress for Entomology of Amsterdam Dr. 
BERLAND of the Paris Museum had the kindness to show me the only female 
praeustus left in the collection of PéREZ. At that time I had already returned the 
specimens of the Vienna Museum, and therefore could not compare them with 
those, but I was able to ascertain that the puncturation of the type was only 
slightly less close than that of rozenburgensis. I am indebted to Dr. AUBER, who 
is the present curator of the Paris collections of Hymenoptera, for recently making 
for me a drawing of the puncturation of the temples of the type of praeustus. This 
drawing confirmed my opinion that the specimens from Tyrol — male as well as 
female — represent a form which is clearly different from the type of PéREZ 
from the Pyrenees. 

Through intermediary of Mr. Y. HIRASHIMA, Fukuoka (Japan), Prof. K. 
TSUNEKI, Fukui (Japan), and of Mr. P. M. F. VERHOEFF, Den Dolder (Nether- 


31 


32 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


lands), I have now been able to study some very interesting specimens of the 
tarsalis group, originating from Fast Asia and Southeast Europe, which may throw 
some light on the relationship of the various forms. 

A male from Japan, which Prof. TsUNEKI sent me, has a frontal area which is 
only slightly different from that of the other forms of the tarsalis group, but it 
differs in some other very important respects. Firstly there are long, backward 
curved hairs on the fourth and fifth sternites. Secondly the genital apparatus is 
different from that of the other forms, the appendices of the aedeagus being much 
shorter. A female from Japan, which does not originate from exactly the same 
locality but which undoubtedly belongs to the same species, has an almost com- 
plete white band on the anterior edge of the first tergite. 

So this is a form which in view of the shape of the frontal area must be allied 
to the other species of this group but which shows yet some important differences. 
From the key just published by HIRASHIMA (1955) it appears that this bee must 
be identical with melectiformis Yasumatsu, which was confirmed by the examinat- 
ion of a couple which Mr. HIRASHIMA was so kind to send to me. 

The other forms of the group which we knew sofar, are difficult to 
distinguish. As is evident from the analytical tables the material from each 
locality shows only slight differences as compared with that from other. localities. 

I have to thank Dr. M. BEIER of the Vienna Museum for kindly sending me 
for examination all the specimens of the tarsalis group which are in the collections 
of that Museum and which have been studied previously by PITTIONI (1945). 
I had already seen part of this material in 1948. 

PITTIONI (1945, p. 146) remarked that the tarsalis group could be considered 
either as a subgenus or as a species divided into subspecies. After the study of 
melectiformis, which is a distinctly separate species, there is now more reason, 
on comparative taxonomical grounds, to suppose that all or nearly all of these 
very closely related forms (tarsalis, praeustus and rozenburgensis) are subspecies 
(geographical races) only of tarsalis. The latter was described by MORAWITZ in 
1873 and originates from Derbent in Transcaucasia. Presumably even sibiricus is 
not more than a subspecies of farsalis. However, with the very scarce material 
which we have at our disposal at the present moment it is not yet possible to say 
definitely whether the forms of PITTIONT'S tarsalis group are reproductively iso- 
lated or not. For a long time I have therefore been hesitating to sink praeustus and 
rozenburgensis to the subspecific rank. Finally, for practical reasons, I have 
considered it advisable not to wait until we know more about their reproductive 
isolation, if any, and their distribution, but to re-arrange the forms which we now 
know as follows. 


Epeolus sibiricus Rad. 


Ep. sibiricus Radoszkowski 1887, Hor. soc. ent. Ross., vol. 21, p. 295 (4 9). 
Ep. sibiricus Bischoff 1930, Deutsche Ent. Zeitschr., Heft 1, p. 5 (9). 
Ep. sibiricus Pittioni 1945, Zeitschr. Wiener Ent. Ges., vol. 30, p. 132 ( 4 2). 


I have not seen this species. According to BISCHOFF it is distinguishable by the 
extension of the red colour of the thorax and the reduction of the white markings 


se. |: 


a2 


J. P. van LrrH: Notes on Epeolus 


uapjos 
uapjos 


uapjos 


uapjoë 3431] 


UMOIG 


et 
jo sıseq 

ay} UO sırey 
jo mojo? 


Sururys 2J0WI 
350] ssa] 


35079 
pur 2$1802 


ISTEOI 


350p 
pue 251809 


Jour} 
Jeymawos 


asop 
pur 25180 


ae ma] 


2SOP Ajfessye] 
‘QUIZ UISIEU 
peardsapra 
2I0UI 
Jeymawos 


aso] 
sso] JEUMOUOS 


wap! 


aul} UISTEW 
‘ISOJD SSA] 
yey Mauos 
‘TOUT 


aso]? 


3sop ssa] 


ASO 


AIUIAJS 
puodas 


peordsapra 
2IOUI 


pessdsapın 
AITEJ 


prardsapra 
Ájarej 


aso 
aso]? 
95072 
350Pp 4194 


EIOW9J 
JorTa}sod 
JO apis210} 


3sop ssa] 


asop 


ASO 


2S0pP 


950]? 


171200 
pue Indo 


U99MJ94 WOT | 


peordsapra 


peardsapra 
Airey 


peardsapra 
Arre 


peardsapra 
APIEJ 


ASO 
ENOR) 


asop AIA 


so]du9z 


jo uonermpund 


Jord, 


(ermsny) uepr M 


eIJoguoW UIAUYHON 


(uede() 
MRAZ 
(Spue]19Y9N) 


PUEIIOH jo x00H 


(EISEIMPISULI],) 
juaqiaqd 


EAIOM 2JPPIN 


Ayıpe9oJ 


(sagew) dno13 57/2547 Jo atqey [eondjeuy ‘I HIAV.L 


(ruonad “yep suisnovad) 
* ‘AOU ‘dss szsuajoa ses 


Aria CN AFG ‘dsqns S1/PS401 


ET SARE 


Pc CI fr ‘dsqns S17PS4P7 


en SP EE TUTO 
SISUITANQUIZOM S17PS4P7 


"TOL szpswı SIJDSAPI 


eins AT E > ‘dsqns S77PS4P7 


Saen 


1 


2, 1956 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. | 


34 


Females 


tarsalis subsp. (praeustus det. 


Zavadil) 


van Lith 


tarsalis subsp. 


tarsalis subsp. 


tarsalis rozenburgensis 


tarsalis praeustus Pér. 


tarsalis tirolensis ssp. nov. 
(praeustus det. Pittioni) 


| 
| 
| 


locality 


Hovorany 
(Moravia Mer.) 


Hook of Holland 
(Netherlands) 


Pyrenees 
(France) 


Northern Mongolia 


Bisamberg near 
Vienna (Austria) 


Tyrol 


temples 


previous 
female 


very 
widespread 


puncturation of 


| 


oculi and 
ocelli 


very close | close 
| 
| 
very close close 
close fairly close 
close close 


less close than| close 


widespread 


front between 


| 


foreside of 
posterior 
femora 


fairly close 
and coarse 


somewhat 
closer than in 


Moravian 


| female 


somewhat less 
close than 

rozenbur- 
gensis 


widespread 


widespread 


very 
widespread 


second sternite 


fairly 
widespread 
margin finer 
and more 
close 


-fairly close 
margin finer 


nut visible 


widespread 
and fine, 
margin very 
fine 
somewhat less 
widespread 
than previous 
female 


widespread 
and fine 
margin very 


fine 


white 


the fourth 
tergite 


four, the 
outer spots 


very vague 


two 


four, the 
outer spots 
small 
(’’parfois 
oblitérées”’ 
according to 
Pérez) 


two 


four, the 
outer spots 
small 


four, the 
outer spots 
small 


markings on 
the margin of 


colour of 
scutellum and 
axillae 


black 


scutellum 
entirely or 
nearly 
entirely red 
axillae mostly 
black, rarely 
entirely red 


only tubercles 
of scutellum 
reddish 


scutellum and 
axillae 
orange-red 


only tubercles 
of scutellum 


red 


almost 
entirely black 


mmm 


J. P. van LITH: Notes on Epeolus 35 


on the abdomen. The puncturation on the foreside of the posterior femora is coarse 
and close. 

The types originate from Wladiwostok. The identity of the host has not yet 
been established with certainty, but PITTIONI supposes thisto be Colletes collaris 
Dours — or a closely related form — which has also been taken at Wladiwostok. 


Epeolus tarsalis tarsalis Mor. 


Ep. tarsalis Morawitz 1873, Hor. soc. ent. Ross., vol. 10, p. 182 ( 4, Derbent). 
Ep. tarsalis Friese 1895, Die Bienen Europas I, p. 190 ( 4 partim). 

Ep. tarsalis Bischoff 1930, Deutsche Ent. Zeitschr., Heft 1, p. 6 ( &, Sarepta). 
Ep. tarsalis Pittioni 1945, Zeitschr. Wiener Ent. Ges., vol. 30, p. 133 (partim). 


A male from Derbent (Transcaucasia) in the Vienna Museum is labelled 
“Epeolus tarsalis & F. Moraw. var.” in the same handwriting as the locality label. 
The puncturation of the temples, front and foreside of the posterior femora is 
close, like that of rozenburgensis from Holland. The puncturation of the second 
sternite is somewhat less close than in rozenburgensis, also on the margin. The 
puncturation of the tegulae is somewhat finer than in the other forms of this 
group. 

A male from Middle Korea (Shoyo-Zan, 10.IX.1943) is still more closely 
punctured on the temples and on the foreside of the posterior femora and also 
on the second sternite and the margin thereof. The yellowish-grey pubescence of 
the head and thorax seems to be somewhat more dense than in the other forms. 
The long hairs on the basis of the last sternites are golden. 

A male from Japan (Mt. Yufu, Aso-Kyushu, 2.X.1932), leg. K. TSUNEKI, 
differs from the preceding two males in having a fairly widespread puncturation 
of the temples. The last sternites (4, 5 and 6), especially the margins thereof, 
are yellowish and the long hairs on the basis of the sixth sternite are very light 
golden. The puncturation of the tegulae is as coarse as in rozenburgensis, with 
shining interstices on the anterior half. 

I wonder whether this is the male which HIRASHIMA has described as himu- 
kanus (1950, p. 40). As HirasHima's male has no apical fringes of curved hairs 
on the sternites it is very likely that his species is indeed a subspecies of farsalis 
Mor. 

BISCHOFF (1930) records a male from Sarepta with large and shining interstices 
on the foreside of the posterior femora (as compared with sibiricus). Perhaps this 
is also a separate subspecies. 


Epeolus tarsalis subsp. 


A female from Moravia (Moravia Mer., Hovorany, 5.IX.1941, leg. ZAVADIL, 
coll. VERHOEFF) has an entirely black scutellum. There is a broadly interrupted 
white line on part of the margin of the fourth tergite and a very vague spot on 
each side thereof. This might be the opposite sex of the tarsalis tarsalis Morawitz. 
It will be better, however, to defer a definite conclusion until we have more 
material from this locality. 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


Oo oo oo 
02 0% oo © 
20 0 Oo os Po 00° GPO 


EERS 


090 
ove 


J. P. van LitH: Notes on Epeolus 37 


Epeolus tarsalis praeustus Pérez 


Ep. praeustus Pérez, 1883, Act. soc. Linn. Bord., vol. 37, p. 324 ( @ Eaux-Bonnes, Py- 
renees). 

Ep. praeustus Friese, 1895, Die Bienen Europas I, p. 194 ( ©, partim). 

Ep. praeustus Pittioni, 1945, Zeitschr. Wiener Ent. Ges., vol. 30, p. 138 (partim). 


Of the three females taken at Eaux-Bonnes only one female is left in the Paris 
Museum. This is more closely punctured on the foreside of the posterior femora 
than tirolensis and the tarsalis subsp. from Mongolia and Austria. The punctur- 
ation is somewhat less close, however, than in rozenburgensis and resembles that 
of the female from Moravia. The tubercles of the scutellum are somewhat reddish. 
There are four white markings on the fourth tergite. The puncturation of the 
temples is somewhat less close than in the Moravian female. 

The host is Colletes frigidus Pérez. 


Epeolus tarsalis rozenburgensis van Lith 
Ep. rozenburgensis van Lith, 1949, Tijdschr. Entom., vol. 91, p. 105. 


The female is different from the other females which have closely punctured 
femora in having only two white spots on the fourth tergite. The scutellum is 
entirely or nearly entirely red whilst the axillae are black or partly black and only 
seldom entirely red. The puncturation of the second sternite is more close than in 
the other forms. 

The male of rozenburgensis is the only male I know sofar which has the long 
hairs on the basis of the last sternites dark brown. In the other males — in the 
tarsalis tarsalis from Derbent they are not visible — these hairs are golden. The 
tegulae are more coarsely punctured than in the tarsalis tarsalis from Derbent. 

All specimens have been taken at Hook of Holland in August-September during 
the years 1948-1952 in or near a colony of Colletes succincta halophila Verhoeff. 


Epeolus tarsalis subsp. 


Ep. tarsalis Friese 1895, Die Bienen Europas I, p. 190 (4). 
Ep. tarsalis Pittioni 1945, Zeitschr. Wiener Ent. Ges., vol. 30, p. 133 (partim). 


The couple from Northern Mongolia and perhaps also the males from Weiden 
(Neusiedlersee, Austria) and the female from Bisamberg (near Vienna, Austria) 


Figs. 1—10. Puncturation of the lower half of the foreside of the posterior femora; rest of 
the puncturation omitted. 1, Epeolus tarsalis subsp. 9, Northern Mongolia. 2, idem, 4 . 
3, Epeolus tarsalis rozenburgensis van Lith, 9, Holland (“De Beer”, Rozenburg). 4, idem, 
&. 5, Epeolus tarsalis tirolensis subsp, nov, 9, Tyrol. 6. idem, 4. 7, Epeolus tarsalis 
subsp. 9, Moravia (Hovorany). 8, Epeolus tarsalis tarsalis Mor., 4, Transcaucasia (Der- 
bent). 9, Epeolus tarsalis subsp, 4, Middle Korea. 10, Epeolus tarsalis subsp. &, Japan. 
Figs. 11—18. Puncturation on two places behind the eyes of: 11, Epeolus tarsalis rozen- 
burgensis van Lith ( 4 and © ) and Epeolus tarsalis tarsalis Mor. &. 12, Epeolus tarsalis 
tirolensis subsp. nov, &. 13, Epeolus tarsalis subsp, & and 9, Northern Mongolia. 
14, Epeolus tarsalis tirolensis subsp. nov, ©. 15, Epeolus tarsalis subsp. ©, Moravia. 
16, Epeolus tarsalis praeustus Pérez, 9, Pyrenees (copied from a drawing received from 
AUBER). 17, Epeolus tarsalis subsp. &, Middle Korea. 18, Epeolus tarsalis subsp, 4, 


Japan. 


38 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


are a form, or perhaps two forms, intermediate between rozenburgensis and 
tirolensis. 

In the Mongolian female the legs are orange-red including the trochanters. 
Shoulders, tegulae, scutellum and axillae are red. The female from Bisamberg is 
less red-coloured; the shoulders are reddish only, not fully red and of the scutel- 
lum the tubercles only are reddish. The Mongolian female has two white spots 
on the margin of the fourth tergite, whereas the Bisamberg female has four spots, 
the outer two being small. 

Northern Mongolia, 1892, leg. LEDER, 4 and ©, coll. Naturhistorisches Mu- 
seum, Vienna; Weiden (Neusiedlersee) 1.IX.1935, 4, leg. PITTIONI, coll. British 
Museum, London, Sept. 1940, ¢, coll. BISCHOFF; Bisamberg (Vienna) 30.VIII. 
1936, 2, leg. L. Strauss, coll. British Museum, London. 

It is not unlikely that the Mongolian and Austrian forms represent two dif- 
ferent subspecies but before naming these forms we better await more material 
from these regions. 


Epeolus tarsalis tirolensis subspec. nov. 


Ep. praeustus Friese, 1895, Die Bienen Europas I, p. 194 (9, partim). 

Ep. tarsalis Friese, 1895, l.c., p. 190 ( 4, partim). 

Ep. praeustus Friese 1926, Die Insekten Mitteleuropas, p. 110 (2). 

Ep. praeustus Bischoff, 1930, Deutsche Entom. Zeitschr., p. 6 (©, Innsbruck). 

Ep. praeustus Pittioni, 1945, Zeitschr. Wiener Ent. Ges., vol. 30, p. 138 ( 4 and 9, 
partim). 


This subspecies is characterized by the very widespread puncturation of temples, 
front, foreside of posterior femora, and of the second sternite, in both sexes. 
PITTIONI has given an extensive description of the male in 1945. The scutellum of 
the female is almost black. 

Holotype: ©, St. Pauls (Tyrol), leg. SCHLETTERER (according to FRIESE, 
1895), coll. Naturhistorisches Museum, Vienna. 

Allotype: 4, Tyrol, leg. SCHLETTERER, coll. Naturhistorisches Museum, Vienna. 


I hope that in future studies of more extensive material will be possible which 
will ascertain whether the above mentioned characteristics are constant. 


Male genitalia 


PITTIONI gives drawings of the genital armature of tarsalis tirolensis ( praeustus 
det. PITTIONI) and of the farsalis subsp. from Weiden am Neusiedlersee in 
Austria, which drawings are copied in this paper (figs. 20 and 21, respectively). 
In figs. 19 and 22 the genitalia of the Korean tarsalis and of rozenburgensis are 
depicted. These genital armatures all agree with regard to the length of the 
appendices of the aedeagus which appendices nearly reach the end of 
the aedeagus or even equal the same in length (tarsalis subsp. from Weiden). 

All parts of the genitalia are curved downward. The two parts which constitute 
the aedeagus are united on the ventral side and the enlarged and rounded lateral 
parts of the basal half are mostly bent to each other so that they just touch. The 


J. P. van LITH: Notes on Epeolus 39 


distal half is much narrower and has the shape of a gutter which is open on the 
dorsal side. The end is flat again, except in the tarsalis from Korea. In tarsalis 
tirolensis and in tarsalis rozenburgensis the end is excavated. These parts, however, 
are very membraneous and flexible and it is therefore advisable not to attach too 
much value to the shape thereof. As a result of this membraneous nature the 
aedeagus can be either almost entirely folded or nearly unfolded. The latter 
situation seems to be the case in PITTIONI’s sketch of praeustus (tarsalis tirolensis). 

I have not been able to detect any conspicuous difference in the shape of the 
seventh and eighth sternites. 

The genital armature of melectiformis (fig. 23) on the whole is very similar to 
that of the other forms of the group, with the exception of the very short ap- 
pendices of the aedeagus, which make it easily distinguishable. 


B. Epeolus melectiformis Yasumatsu 


From the short description given by YASUMATSU in 1938 it was not clear that 
this species is so closely related to farsalis, judging from the shape of the frontal 
carina. 

In 1955 HIRASHIMA published a key in which he described the facial process 
as “large, prominent, remarkably projecting laterally” and also the other charact- 
eristics given by him for melectiformis correspond very well with those of the two 
specimens which I had received from TsuNEKI. This similarity was confirmed 
later by the examination of the couple which Mr. HIRASHIMA kindly sent me. 

A detailed description of the two first mentioned specimens is given for the use 
in later studies and for comparison with farsalis. 

In both sexes the frontal area is raised and enlarged on both sides so that it 
partly covers the implantation of the antennae. Contrary to the previously mention- 
ed allied forms this frontal area is somewhat excavated and therefore, when seen 
from above, the foreside of the longitudinal carina only reaches about as far as 
the forward bent tips of the enlargements. 

Colour black; tarsi and ends of jaws reddish. The female has a narrowly 
interrupted white band on the anterior edge of the first tergite. 

The male has long, curved hairs near the apex of the fourth and fifth sternites. 
The lateral processes of the aedeagus are considerably shorter than in the other 
species of this group. 

Female. Labrum shining, very closely, coarsely and irregularly punctured, no 
smooth area near the basis. Two teeth of moderate size at a distance from the 
apex of about one quarter of the length of the labrum. A small tooth in the 
centre of the apex of the labrum. 

Clypeus closely punctured, with narrow and shining apical margin. A long- 
itudinal suture divides the clypeus in two parts each of which is somewhat con- 
vex, especially on the basal half. Front closely punctured with only a few narrow, 
shining lines near the ocelli. Between the oculi and ocelli a few shining interstices 
which are about as broad as the punctures. Vertex behind the eyes closely punct- 
ured. Temples very closely punctured, punctures often in rows, with 
narrow interstices which sometimes are nearly as broad as a puncture, but as a 


40 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 


1—2, 1956 


os" 


lane ---_ 


© 


22 23 


Figs. 19—23. Male genitalia. 19, Epeolus tarsalis subsp., Korea. 20, Epeolus tarsalis tiro- 

lensis subsp. nov., Tyrol (copied from Pittioni, 1945). 21, Epeolus tarsalis subsp, Austria 

(Weiden) (copied from Pittioni, 1945). 22, Epeolus tarsalis rozenburgensis van Lith. 
23, Epeolus melectiformis Yasumatsu. 


J. P. van LitH: Notes on Epeolus 41 


rule less than half as broad. Third segment of the antennae longer than the 
following and nearly as long as the last segment. 

Thorax coarsely punctured, especially on the anterior half, with a number of 
shining interstices which on the whole are as broad as the punctures. Tegulae 
closely and finely punctured, except the outer margin, which is very finely striated. 
Scutellum very coarsely and irregularly punctured, also on the sharp-triangular 
axillae. Postscutellum more closely, finely and regularly punctured. Area cordealis 
of the propodaeum dull, very fine - alutaceous, on the lateral parts nearly smooth. 
Around the area cordealis a shining area; the rest of the propodaeum closely 
punctured. Metapleurae coarsely and closely punctured. 

Tergites with relatively fine punctures, the somewhat depressed posterior part 
still finer, with a narrow and shining apical margin. The blunt apex of the 
pygidium is somewhat excavated and the outer margin is raised. 

The second sternite coarsely punctured, in the central part the interstices are 
somewhat larger than the punctures, punctures on the apical margin only half as 
large, near the edge still finer. Apical margin of the second and third sternite 
considerably depressed, in the middle about twice as broad as laterally. Fourth and 
fifth sternites very finely punctured. Processes of the sixth sternite with six teeth 
on the ventral margin at regular distances from each other; on the dorsal margin 
with three or four teeth which are somewhat smaller and also a few indistinct 
teeth. 

Mesosternum very coarsely and irregularly punctured. Posterior coxae shining, 
coarsely punctured, on the posterior half interstices up to twice as large as the 
punctures. Foreside of the posterior femora coarsely punctured, on the basal half a 
few shining interstices as large as the punctures, margin finer punctured. 

Colour black, tarsi and upper jaws reddish, apex of margin of second and third 
tergites transparent, horny-brownish. 

Round the outside of the implantation of the antennae half a circle of decumbent 
white hairs. Rest of the head with short and greyish pubescence. Pronotum with 
a yellowish-white band. On the thorax from the foreside two indistinct and short, 
longitudinal, yellowish-white stripes. Margin of mesonotum, mesopleurae, shoul- 
ders, lower part of scutellum and postscutellum also with yellowish-white hairs. 
Rest of thorax and scutellum with very short and black hairs. Pubescence in the 
upper corners of the propodaeum silvery. Behind the wings a tuft of long and 
yellowish-brown hairs. Foreside of the posterior coxae with a very dense and 
silvery pubescence. Back of the posterior femora with a row of long and somewhat 
curved brown hairs. Back of posterior tibiae and inside of all tarsi with short and 
erect red hairs. Outside of middle tibiae with a row of short and red bristles. Rest 
of the legs with short grey pubescence. Wings with dark margin, veins brownish 
black. 

Anterior edge of the first tergite with a white band which is narrowly inter- 
rupted; posterior margin with a broad white band, interruption in the middle as 
broad as the band. Posterior margin of the second, third and fourth tergites 
laterally with two white spots, those of the second tergite on both sides vaguely 
connected by some light hairs which are partly brown. Rest of the tergites with 
black and squamose pubescence. Fifth tergite with a lozenge-shaped patch of silvery 


42 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


pubescence, laterally a vague spot of white squamose hairs. Pygidium with short 
brown bristles pointing backward. 

Margin of the second and third sternites laterally with vague white spots. 
Fourth sternite with vague and white apical band. Margin of fifth sternite not 
visible. Rest of the sternites clothed with blackish pubescence. 

Male. Labrum shining, coarsely and closely punctured; in the centre of the basis 
a small rectangular area. Apex with small tooth in the centre. Two teeth on the 
labrum as in female. 

Clypeus and frontal area as in female, but no distinct suture. Front shining, 
coarsely punctured with small interstices which are smaller than the punctures: 
near the eyes the interstices are somewhat larger. Between oculi and ocelli there 
are very large interstices with a few very fine punctures. Vertex behind ocelli very 
closely punctured. Temples very coarsely and closely punctured, interstices smaller 
than punctures. Third segment of antennae longer than following segments. 

Thorax, scutellum, and tegulae as in female. Postscutellum and propodaeum 
not visible. Metapleurae as in female. 

Tergites somewhat more coarsely punctured than in female, the depressed 
margin with finer punctures. Sides of the seventh tergite convergent, especially 
the basis thereof; apex rounded with a very slight emargination. 

In the centre of the second sternite the interstices are somewhat larger than the 
punctures; margin depressed as in female. Fourth sternite deeply, fifth sternite 
less deeply emarginated. The latter is also considerably depressed on the posterior 
half. Third, fourth and fifth sternites with a broad and smooth apical margin. 
Mesosternum, posterior coxae and fore-side of posterior femora as in female; distal 
part of the latter not much finer punctured. Genitalia, see fig. 23. 

Colour black, tarsi, the ends of the upper jaws and outer margin of tegulae 
reddish, the shining apices of the margins of the sternites are brownish transparent. 

Clypeus with a very dense and decumbent white pubescence, especially around 
the implantation of the antennae. On the rest of the head short and grey erect 
pubescence. Yellowish white band on pronotum, a less dense greyish pubescence 
on the anterior half of the mesonotum with two vague longitudinal stripes; margin 
of mesonotum and of shoulders and also the mesopleurae with greyish pubescence. 
Rest of the thorax and the scutellum with short and dark erect hairs. Behind the 
basis of the wings a tuft of long hairs as in female. Foreside of the posterior coxae 
with a very dense and decumbent silvery pubescence. Outside of the middle tibiae 
with a longitudinal row of short golden bristles. Posterior side of hind tibiae and 
inside of the tarsi with erect red hairs. Rest of the legs with grey hairs. 

Anterior part of first tergite with white band, apex of first and second tergites 
with broadly interrupted white band; some of the outer squamose hairs are 
brownish. Third and fourth tergites laterally with two white spots; the two on 
each side of the fourth tergite are connected. Fifth and sixth tergites with a 
narrowly interrupted apical band. Rest of the tergites with black squamose 
pubescence. 

Second and third sternites with white apical bands, that of the second is inter- 
rupted (worn?). Fourth and fifth sternites with a row of long and curved brown 
hairs before the shining margin. Basis of the fifth tergite with long light brown 


J. P. van UTH: Notes on Epeolus 43 


hairs. The basis of the other sternites is not visible. Sixth sternite with short 
reddish-brown hairs. 

2, 26.VIII.1954, Fukui Pref., Japan, leg. K. TSUNEKI. 

&, 23.VIII.1954, Mt. Haku, Japan, leg. K. TSUNEKI. 


C. TAXONOMICAL NOTES ON Epeolus tarsalis rozenburgensis 


Having studied a number of tarsalis rozenburgensis collected during five con- 
secutive years in or near the same colony of Collectes succincta halophila Verhoeff, 
I should like to make a few remarks on the variability of this subspecies. 

In the original description of rozenburgensis (1949) a peculiar mistake was 
made in using the term tibiae instead of femora when the puncturation of the 
latter was discussed. 

In addition to the original description it should also be mentioned that the 
long dark hairs on the basal part of the fifth and sixth sternites are also present 
on the third and fourth sternites. As a rule, however, they are not visible in dried 
specimens. 

I was not able to find much variation in the density of the puncturation of the 
femora of the second sternite and of the head. The most conspicuous variation in 
this population was in the coloration of the axillae and, to a lesser degree, also of 
the scutellum. In 19 out of 28 females the scutellum was entirely red, in the other 
nine specimens a narrow margin only on the anterior side of the scutellum was 
dark. 

In 22 of the females the axillae were entirely black, in five of them the axillae 
were half red and of one female only the axillae were nearly entirely red. 


Coloration of scutellum and axillae of 28 females 


Axillae black Axillae half red Axillae nearly 
entirely red 
Scutellum red 13 5 | 1 
Anterior margin of | 
scutellum black "go, | 


The tegulae were red, in ten females they were somewhat darkened. 

The posterior margin of the white markings on the tergites of the female 
has a golden brownish tinge, not only of the bands on the first two tergites, as 
described in the three types, but also of the white spots on the third and fourth 
segments. The later in the season the insects have been taken, the more these 
golden brown hairs have a tendency to grow pale (dried specimens will soon 
fatten, but can easily be cleaned by a 24 hours bath in acetone). 

As one might expect, there was some variation in the size of the bees, but it is 
remarkable that there was a certain decline in the average size of the males as well 
as of the females. Although I had a relatively large number of both sexes at my 
disposal, it was not sufficient for obtaining reliable averages. Anyhow, in the 
years 1950 and 1951, when most of the specimens were taken, the decline was 
very striking. 


wy 
ds 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


The available data are arranged in the following table: 


| 1948 1949 1950 1951 1952 
a 
mm mm mm mm | mm 
8 9 9 8 8 
10 8 8 8 WES) 
9 759 7 
individual | 755 7 
sizes of 10 8 
28 females 10 8 
9 8 
| 9 8,5 
8 8 
9 7 
8 
$$$ 
average sizes 9 8,5 8,9 7,8 7,5 
1948 1949 1950 1951 1952 
mm | mm mm mm mm 
9 8 8,5 | 755 | 75 
8 8 755 7 
9 8 7 8 
individual 9 | 6 TRS: 
sizes of 8 6,5 7 
32 males 8 | 7 7 
7,3 | 7} 8 
8 | 9,5 7 
7,5 | 
ULI 
85 | | 
Ak 
| average sizes | 9 | 8,3 | 8,25 | 7,25 7,4 


The male and the largest female of 1948 measured respectively ten and eleven 
millimetres, but as the abdomens were pulled out during preparation, I have 
reduced their measured lengths by one millimetre. 


D. BIOLOGICAL NOTES ON Epeolus tarsalis rozenburgensis 


In 1934 I discovered a large colony of a subspecies of Colletes succincta L. on 
»De Beer”, a nature reserve near Hook of Holland. In 1943 P. M. F. VERHOEFF 
published a more detailed description of this subspecies and called it halophila. 

In 1937 the colony was very large. The nests were distributed over a surface of 
about 500 square metres with a density on some places of about 80 nests per 
square meter. 

During the war the site was not accessible. When I could resume my study in 
1946 it appeared that a big dike had been constructed round the island which had 
thoroughly changed the landscape and it was only in 1948 that the colony or what 
was left of is was refound. 

The first specimens of Epeolus tarsalis rozenburgensis were discovered in 1948 


J. P. van LITH: Notes on Epeolus 45 


and their number seemed to grow steadily until 1950, when the greater part of 
the Aalophila colony had moved to a spot which was situated at a distance of 
about 50 metres from the previous site. 

In 1952 only a few halophila were seen and there were much less Epeolus than 
in the years before. It had already struck me in 1951 that so many males of 
Epeolus were undersized. 

In 1953 and 1954 the nests of the host had fully disappeared and there was 
not any Epeolus to be found although some Colletes females were still visiting the 
flowers of Aster tripolium and undoubtedly some nests must have been in the 
neighbourhood. In 1955 I have not been able to find any halophila or rozen- 
burgensis at all. 

I could not find an explanation for the fact that the Colletes colony disappeared 
so suddenly, but I am sure that the steadily increasing density of the vegetation 
after the construction of the dike must have been detrimental to the nesting pos- 
sibilities of Colletes whilst the growing number of rozenburgensis must also have 
undermined the forces of the Colletes colony. 

In this connection the publication of F. K. STÖCKHERT (1950) should be 
mentioned. In this paper the author discusses the increasing number of Crocisa 
scutellaris F. in a colony of Anthophora borealis Mor. during a period of about 
forty years, which resulted in the extinction of the host as well as of the cuckoo 
bee. 

In their behaviour the Epeolus tarsalis rozenburgensis made a very lazy im- 
pression. They could easily be picked from the flowers, which was partly due to 
the cold and strong wind which was sometimes blowing during sunny weather. 

I never saw them at a long distance from the colony except in one case when I 
took a female rozenburgensis on the flowers of Aster tripolium L., where the 
females of halophila collected their food south of the dike. Most of the other 
specimens were taken on the flowers of Cirsium arvense Scop., but they also 
visited Senecio jacobaea L., a Sonchus sp. and low yellow composites. Once only 
I found a male on the flower of a Pulicaria sp. 

The bees were most abundant during the last days of August and the first week 
of September. The following table gives the dates of captures. As will be under- 
stood this table can only give a very incomplete idea of their appearance, the 
excursions being restricted to the week-ends. 


21st 23rd 24th | 27th 29th 
Aug. Aug. 


Sth 
Sept. 


9th 
Sept. 


abundant abundant 


46 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 
REFERENCES 


BISCHOFF, H., 1930. „Beitrag zur Kenntnis paläarktischer Arten der Gattung Epeolus (Hym. 
Apid.)”. Deutsche Ent. Zeitschr., 1930, Heft I, p. 1—15. 

FRIESE, H., 1895. "Die Bienen Europas”, vol. 1, Berlin. 

FRIESE, H., 1926. „Die Bienen, Wespen, Grab- und Goldwespen”. Die Insekten Mittel- 
europas insbesondere Deutschlands, vol. 1, Hymenopteren I. Teil, p. 110. 
HIRASHIMA, Y., 1955. "A new species of the genus Epeolus Latreille from Japan (Hymen- 

optera : Apidae)”. Insecta Matsumurana, vol. 19, p. 40—43. 

LITH, J. P. VAN, 1949. „Epeolus rozenburgensis nov. spec. (Apidae, Hym. aculeata)”. 
Tijdschr. Entom., vol. 91, 1948 (1949), p. 105—112. 

MORAWITZ, F., 1873. „Die Bienen Daghestans’’. Hor. Soc. ent. Ross., vol. 10, p. 182. 

PéREZ, J., 1883. „Contribution à la faune des Apiaires de France. XII”. Act. Soc. Linn. 
Bordeaux, vol. 37, p. 205—378. 

PITTIONI, B., 1945. „Beiträge zur Kenntnis paläarktischer Apiden (Hymenopt.) I., Die 
Gruppe des Epeolus tarsalis Mor.”. Zeitschr. Wiener Ent. Ges. vol. 30, p. 
128—147. 

RADOSZKOWSKI, O., 1887. „Revision des armures copulatrices de la famille Epeolus”. Hor. 
Soc. ent. Ross., vol. 21, p. 295. 

STÖCKHERT, F. K., 1950. „Die mediterranen und kontinentalen Elemente in der Bienen- 
fauna des Fränkischen Stufenlandes”. Gymnasium Fridericianum, p. 85—118. 

VERHOEFF, P. M. F., 1943. „Colletes succincta halophila nov. subsp”. Tijdschr. Entom., 
vol. 86, p. XXXIX. 

YASUMATSU, K., 1933. „Die Schmuckbienen (Epeolus) Japans (Hymenoptera, Melectidae)”. 
Trans. Kansai Ent. Soc. Nr. 4, November 1933, p. 1—6. 

YASUMATSU, K., 1938. ,,Schmuckbienen (Epeolus) der mandschurischen Subregion 
(Hymenoptera, Apoidea)”. Trans. Sapporo Nat. Hist. Soc., vol. 15, p. 223—226. 


II. BEITRAG ZUR KENNTNIS DER GATTUNG GALERUCA 
GEOFFROY (COLEOPTERA, GALERUCIDAE) ') 


VON 


JAN HAVELKA 
Prag CSR.) 


In den Coleopteren-Sammlungen aus dem National-Museum in Prag habe ich 
zwei neue Arten aus der Gattung Galeruca Geoffroy festgestellt, und zwar Gale- 
ruca improvisa spec. nov. von Algerien und G. ida spec. nov. von der Insel Kreta, 
welche mit der Art G. /uctuosa Joannis, 1866 verwandt sind. Ein Exemplar der 
G. ida habe ich auch in der Sammlung aus dem Museum Frey in Tutzing ent- 
deckt. Beide neue Arten beschreibe ich untenstehend. 

Die bekannte Art G. Iuctnosa ist in Südfrankreich und in Nordwest-Spanien 
verbreitet. Sie ist eine sehr junge Art, welche sehr oft auch an derselben Lokalität 
in der Grösse des Körpers, der Form der Flügeldecken, der Halsschildform 
sowie der Penisform veränderlich ist. Sehr verwandte Art is G. abbreviata 
Joannis, 1866 aus Frankreich und Italien. Diese Art ist mehr konstant. 

Die Art G. /uctuosa bestimmen wir nach dem Schlüssel von WEISE (1886— 


1893), wir müssen dafür nachfolgende Schlüsselnummern durchgehen: 11 ... 6, 
EBT AT NT ASA TT, 171 1S, 1er... 20, 20... 21 
21 = G. luctuosa Joannis2). Es ist notwendig bei der Bestimmung der zwei 


neuen Arten auch so vorzugehen. Diese Arten sind nach folgendem Schlüssel zu 
unterscheiden. 


Schlüssel 


1. Grösser, über 12 mm, schwarz, stark glänzend; Halsschild vorne deutlich breiter, an den 
Seiten zweimal ausgebuchtet, 2,6 X breiter als höher (78:30); Flügeldecken nach 
hinten stark verbreitert, mit sehr fein gekennzeichneter 1. und 2. Primärrippe und noch 
weniger zu beobachtenden Sekundärrippen; Körperlänge 12,1 mm; Algerien … 
an era ERA ce erties ioe EU re NO HE G. improvisa spec. nov. 

RIETI zit gk EN SITE ALAN EREN e OO 

2. Schwarz, glänzend, erinnernd an die grösseren stärkst punktierten Exemplare von 
G. tanaceti: Halsschild vorne deutlich breiter, an den Seiten zweimal ausgebuchtet, un- 
gefähr 2,4 X breiter als hoch (65:27), Vorderecken scharf rechtwinkelig oder sehr 
spitz und in diesem Falle nach aussen gerichtet; Flügeldecken ohne Sekundärrippen, 1. 
und 4. Rippe sind manchmal schwach ausgeprägt, die Härchen an den Flügeldecken 
sehr kurz, kürzer als der Durchschnitt des Punktes, in dem sie stehen; Flächen zwischen 
den Punkten unregelmässig stark gerunzelt; Abdomen breiter und gewölbter; Körper- 
länge 7 bis 11 mm; Südfrankreich, N.-W. Spanien … G. luctuosa Joannis. 

— Schwarz, braunschwarze Flügeldecken, glänzender; Halsschild vorne deutlich breiter, 
an den Seiten zweimal ausgebuchtet, ungefähr 2,15 X breiter als hoch (56 : 26); 
Flügeldecken mit schwach angedeuteter 1. und 2. Primärrippe, Härchen an den Flügel- 


Bun ALIA Vv 
1) I. Beitrag siehe: Acta Soc. ent. Cechosloveniae, vol. 51, 1954, p. 155—118. 
2) Als Gegenteil wird angeführt: 201 … 22 = G. pomonae Scopoli spec. geogr., cretica 


Weise, fuliginosa Joannis ?, spectabilis Faldermann spec. geogr. 


47 


48 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


decken ungefähr so lang wie der Durchschnitt der Punkte; Flächen zwischen den Punk- 
ten fast glatt; Abdomen einigermassen schmäler und flächer; Körperlänge 9,6 bis 9,9 
tan ete Ef ee en ee deebaeeetre eee G. ida spec. nov. 
— Schwarz, unausgefärbt dunkel pechbraun oder braun, matt glänzend, stark punktiert, 
Halsschild vorne deutlich breiter, an den Seiten zweimal ausgebuchtet, ungefähr 2,14 X 
breiter als hoch (60:28), Vorderecken gross, rechtwinkelig; die dunkelsten, vierrip- 
pigen Stücke der G. pomonae ähnlich, aber die Seitenrinne an den Flügeldecken sehr 
breit und ausgeprägt; Flügeldecken mit mässigen Primärrippen und 2—4 ebenso hohen 
Sekundärrippen; Körperlänge 7 bis 11 mm; Frankreich, Italien ... G. abbreviata Joannis. 


Ich lege zwei meiner ursprünglich angefertigten Tabellen bei. Zum Vergleich 
habe ich auch die Halsschildumrisse der gegenteiligen Arten: G. cretica Weise, 
1889 (Kreta: Knossos) (Fig. 9), G. spectabilis spectabilis Faldermann, 1837 
(USSR, Kaukasus: Elbrus-Geb.) (Fig. 10), G. pomonae pomonae Scopoli, 1763 
(Jugoslavien: Radoha) (Fig. 11) und die Penise der G. pomonae pomonae Scop. 
(Fig. 12, 13), G. spectabilis spectabilis Faldermann (Fig. 14, 15) und G. cretica 
Weise (Fig. 16, 17) gezeichnet. 


Galeruca (Galeruca) luctuosa Joannis, 1866 (Nachträge zu den bisherigen 
Beschreibungen). 

Länge: 7 bis 11 mm, Breite: 5 bis 6,8 mm. Verbreitung: Südfrankreich, Nord- 
W. Spanien. Kopf um etwas mehr als 2,5 X breiter als hoch (38 : 15). Fühler 
mit zahlreichen schwarzen Härchen dicht bedeckt. 

Behaarung des Halsschildes goldgelb, Härchen ebenso lang wie der Durch- 
schnitt der Punkte. Halsschild mit scharf rechtwinkeligen oder sehr spitzigen nach 
aussen gerichteten Vorderecken (Fig. 2, 3); Punkte stark, kreisförmig, von ver- 
schiedener Grösse, einige sind so gross wie auf den Flügeldecken. 

Flügeldecken weniger nach hinten verbreitert, mit verhältnismässig grösseren, 
unregelmässig gestellten Punkten. Mikroskulptur: Auf den Flächen zwischen den 
Punkten sind verschiedene mikroskopische Punkte, zwischen ihnen sind stärkere 
Furchen, von welchen nur ein kleiner Teil quer ist. Flächen zwischen den spär- 
lich und kurz behaarten Punkten an dem Schildchen sind mit unregelmässigen 
mikroskopischen Punkten bedeckt, darum ist die Oberfläche ein wenig matt; in 
der Mitte des Schildchens ist ein breiter, senkrechter Eindruck. 

Abdomen enger, gewölbter und am Ende mehr spitzig, stark glänzend; Punk- 
tierung stark, jedoch das letzte Sternit feiner unregelmässig punktiert; Behaarung 
silbergrau, Ausschnitt am letzten Sternite mehr ausgeschnitten, Umriss des Aus- 
schnittes stärker behaart, sodass die Härchen überragen, und mit tieferen Punkten 
bedeckt; über ihm ist ein grosser bogenartiger Eindruck; die beiden Seitengrübchen 
sind rotbraun, ellipsoid, tief und sehr dicht mit längeren Härchen bedeckt, welche 
den Umriss des Sternites überragen. Punkte in den Grübchen und an den Seiten 
des Sternites sehr grob. Sternite sind mit tieferen, queren, feinen Furchen bedeckt; 
das letzte Sternit dicht gefurcht. Mikroskulptur: Auf den Flächen zwischen den 
Punkten sind sehr feine, ungleich grosse mikroskopische Punkte, welche im 
Durchschnitt kreisförmig und alle regelmässig sind. 

Penis kleiner und enger, mit wenig verengter und stumpfer Spitze, stark 
bogenartig gewölbt, Länge: 3,1 mm, Breite 1,1 mm (44:15) (Fig. 4, 5). 


J. HAVELKA : Der Gattung Galeruca Il 49 


Fig. 1. Galeruca improvisa spec. nov. (Algerien: Djebel Aurès). Körperumriss des 4. — 
Figs. 2—3. G. luctuosa Joannis (Frankreich: Morbihan). Halsschild des 4. — Figs. 
4.—5. Dieselbe. Penis. Figs. 6—7. G. improvisa spec. nov. (Algerien: Djebel Aurès). Penis. 


50 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


Galeruca (Galeruca) improvisa spec. nov. (Fig. 1, Körperumriss des 4 ; Fig. 
6,7, Penis). 

Holotypus: 4, Algerien: Djebel Aurès, VII.1932, Igt. Dr. LEO HEYROVSKy 
(Coll. National-Museum, Prag). 

Länge: 12,1 mm, Breite: 7,4 mm. Schwarz, bei stärker einfallendem Lichte 
mit schwachem braunem Hauch, stark glänzend, viel länger und breiter als die 
grössten Exemplare von G. /uctuosa, mit breiteren und tieferen Seitenrinnen am 
Halsschilde; Flügeldecken nach hinten sehr verbreitert, mit breiterer Seitenrinne. 

Kopf breiter (41 : 15), stark punktiert, am Scheitel mit kräftigen und unregel- 
mässigen Punkten, ungefähr so gross wie am Halsschilde; Härchen in den 
Punkten kürzer als der Durchschnitt der Punkte, über den Augen in der Richtung 
zu dem Clypeus ist die Punktierung feiner und dichter. In der Mitte des Kopfes 
ist eine feine, senkrechte Reihe. In der Mitte des Kopfes, in der Linie der Unter- 
basis der Augen ist ein rhombischer Eindruck. Die Entfernung der Augen von der 
Kopfbasis ist kürzer als bei G. ida. Clypeus ist in der Richtung nach der Stirn in 
der Mitte fein ausgeschnitten, an den Seiten dünn, fein und kurz behaart. Scheitel 
halbwegs gebräunt, jedoch die Umgebung der Augen und Fühler schwarz. Zwi- 
schen den Fühlereinsätzen sind zwei grosse Hügel mit scharfen Spitzen, in der 
Mitte durch eine Reihe geteilt. 

Fühler lang (6,5 mm), ungefähr 31/3 X länger als die Höhe des Halsschildes, 
dünner mit anliegenden schwarzen Härchen bedeckt, welche den Umriss der 
einzelnen Glieder überragen. An den Umrissen sind die Härchen braunschwarz. 
Auf den fünf letzten Gliedern sind die Härchen noch viel feiner und zahlreicher, 
darum sehen diese Glieder matter aus als die vorhergehenden. Glieder- 
längenverhältnisse: 1. Gld = 15, 2. Gld = 6, 3. Gld = 11, 4. Gld = 10, 
5..Gld = 9, 6. Gld =8, 7. Gld = 8, 8. Gld = 8,9. Gld SSA 
— 8, 11. Gld = 10 Mikrometerteile. Fühleransatz erwächst aus dem krater- 
förmigen rotbraunen Ringelchen. 

Halsschild ist ungefähr 2,6 X breiter als hoch (78:30), Vorderecken in 
Spitzen herauslaufend und fast rechtwinkelig, Hinterecken stumpfwinkelig. Basis 
in der Richtung nach dem Kopfe in der Mitte fein ausgeschnitten. In der Hals- 
schildmitte ist ein breiter, ovaler, seichter und senkrechter Eindruck, mit einer 
sehr feinen senkrechten Reihe, welche mit Punkten unterbrochen ist. Halsschild 
zweimal an den Seiten ausgebuchtet, hinter der Mitte ist nach beiden Seiten ein 
scharfer Ausschnitt, von welchem der Halsschild sich in der Richtung nach oben 
verbreitert. Seitenrinnen sind ebenfalls hauptsächlich von der Stelle an verbreitert, 
wo der Halsschild sich zu verbreitern beginnt. Punkte stärker und unregelmässiger 
als auf den Flügeldecken; graue Härchen in den Punkten sind ungefähr so lang, 
wie der Durchschnitt derselben. Einige Punkte zusammenfliessend. Mikroskulptur: 
Flächen zwischen den Punkten mit regelmässigen mikroskopischen Punkten von 
verschiedenen Grössen. 

Schildchen halbkreisförmig, 1,5 X breiter als höher, in der Mitte ohne Ein- 
druck, mit grösseren und kleineren Punkten. Mikroskulptur: Flächen zwischen den 
Punkten mit sehr dichten, regelmässigen, mikroskopischen Punkten, darum ist die 
Oberfläche matt glänzend. 

Flügeldecken nach hinten stark verbreitert, mit feineren, gleich grossen Punkten 


J. HAVELKA : Der Gattung Galeruca II 51 


in den senkrechten Reihen, insgesamt kleiner als am Kopfe und Halsschild. 
Härchen in den Punkten kurz und schwach, kürzer als der Punktdurchschnitt. 
Seitenrinne sehr breit, 1. und 2. Primärrippe sehr fein angedeutet, Sekundär- 
rippen sehr wenig auffallend. Die Naht ist niedriger als bei G. /uctwosa und 
quer fein gefurcht. Mikroskulptur: Flächen zwischen den Punkten mit verschie- 
denen grossen mikroskopischen Punkten, zwischen denen feine quere Furchen 
sind, ungleich und unregelmässig voneinander entfernt. 

Abdomen breit und an der Spitze mehr abgerundet, flacher, glänzend, mit 
sehr fein gekrümmten kurzen goldgelblichen bis kupferfarbigen Härchen; bei 
G. luctuosa aber ist das Abdomen spitzig und gewölbter. Punktierung einzelner 
Sternite feiner, Punkte an allen Sterniten quer, länglich oval, kleiner als bei 
G. luctuosa. Ausschnitt am letzten Sternite seichter, am Boden des Ausschnittes ist 
in der Mitte ein scharf begrenztes gelbbraunes, kreisförmiges Grübchen, das 
aber bei G. luctuosa und G. ida fehlt. Dicht über dem Ausschnitt ist ein seichter 
Eindruck; die beiden Seitengrübchen sind schwach rotbraun pigmentiert und dich- 
ter mit längeren Härchen bedeckt, aber diese Härchen überragen nicht den Umriss 
des Ausschnittes. Punkte an den Umrissen ausserhalb der Grübchen sind grösser 
und gröber. Behaarung auf den übrigen Sterniten ist unregelmässig, aus fast 
gleich langen anliegenden Härchen bestehend. Alle Sternite sind quer ziemlich 
tief gefurcht; Analöffnung schmal, gespaltet und fast kahl. Mikroskulptur: 
Flächen zwischen den Punkten mit sehr subtilen mikroskopischen Punkten, welche 
stellenweise unregelmässig und in den Strichen verlängert sind, dabei oft Punkte 
zusammenfliessend. 

Beine sind mit schwarzen sehr feinen Härchen bedeckt. An den Umrissen der 
Beine sind stärkere rotbraune Borsten. Vorderschienen sind kürzer als bei 
G. ida, 1,2 X länger als der Tarsus. Schienen enden an der Aussenseite mit stär- 
keren Spitzen, mit einigen rotbraunen Stacheln. In der Innenseite ist die Spitze 
scharf, im Gegensatz zu G. luctuosa, wo sie fein abgerundet ist. Längen- 
verhältnisse der Tarsusglieder bei dem Vorderbein: 1. Gld = 13, 2. Gld = 8, 
3. Gld = 6, 4. Gld = 10 Mikrometerteile. Tarsusglieder stark schwarz, glänzend, 
mit dem 3. Glied mässig länger (im Gegensatz zu G. luctuosa), Pulvillen gold- 
gelb, Krallen rotbraun, Vordertarsus länger. 

Penis viel länger und breiter, mit breiter Basis, mit wenig verengter und 
scharfer Spitze, schwach bogenförmig gewölbt, Länge: 3,5 mm, Breite 1.37 mm 
(49:17) (Fig. 6, 7). 

Galeruca (Galeruca) ida spec. nov. Fig. 8 (Körperumriss des 4 ), Fig. 18, 19 
(Penis). 

Holotypus: 4, Insel Kreta: Gazi, V.1934, Igt. Dr. Josef MARAN et Dr. Ot. 
STEPÁNEK (Coll. BARTON im National-Museum in Prag). Allotypus: ©, Insel 
Kreta: Nida-Ida-Berge, V.1934 (Coll. BARTON im National-Museum in Prag) — 
Cotypus: 9, Insel Kreta: Ida-Gipfelstock, 2000—2500 m, 6.VII.1942 (Coll. 
Museum Gg. FREY, Tutzing). 

Länge: 9,6 mm, Breite 5,8 mm ( 4 ); Länge: 9,5 mm, Breite: 6,2 mm, Länge: 
9,9, mm, Breite: 6,0 mm (2). 

Schwarz, mit den braunschwarzen Flügeldecken, glänzend (glänzender als bei 
G. luctuosa und G. cretica), aber weniger glänzend als bei G. improvisa, mit 


52 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


Site 


17 


Fig. 8. Galeruca ida spec. nov. (Kreta: Gazi). Körperumriss des &. — Fig. 9. G. cretica 

Weise (Kreta: Knossos). Halsschild des &. — Fig. 10. G. spectabilis spectabilis Falder- 

mann (Kaukasus: Elbrus-Geb.). Halsschild des 4. — Fig. 11. G. pomonae pomonae 

Scopoli (Jugoslavien: Radoha). Halsschild des &. — Figs. 12—13. Dieselbe. Penis. — 

Figs. 14—15. G. spectabilis spectabilis Faldermann (Kaukasus: Elbrus-Geb.). Penis. — 

Figs. 16—17. G. cretica Weise (Kreta: Knossos). Penis. — Figs. 18—19. G. ida spec. nov. 
(Kreta: Gazi). Penis. 


J. HAVELKA : Der Gattung Galeruca II 53 


seichteren und engeren Seitenrinnen am Halsschilde. Flügeldecken nach hinten 
wenig verbreitert, mit engeren Seitenrinnen. 

Kopf enger (35:15), feiner und regelmässig fast auf der ganzen Fläche 
punktiert, mit kreisförmigen Punkten mit um etwas längeren Härchen als der 
Punktdurchschnitt. Punkte gleich gross wie am Halsschilde, aber seichter und 
wenig scharf begrenzt. In der Mitte des Kopfes ist eine stärkere senkrechte Reihe; 
Stirn flach gedrückt; in der Linie der Hinterbasis der Augen ist ein Eindruck 
darum kaum bemerkbar. Augenentfernung der Kopfbasis länger als bei G. impro- 
visa. Clypeus fast gleich, in der Richtung zur Stirn mit sehr kleinem unbedeuten- 
dem Ausschnitt, auf der ganzen Fläche dichter mit längeren gleich langen Härchen 
bedeckt. Scheitel gleich wie die Stirn punktiert, stark schwarz. Hinter den roten 
Fühlerwurzeln sind zwei unbedeutende ausgehobene Hügel, zwischen ihnen endet 
die Reihe. Hügel an der Basis sind verbunden, aber nach den Seiten in der Rich- 
tung zu den Spitzen verbreitert, sodass damit eine dreieckige Spalte entsteht. 

Fühler kürzer (4,8 mm), länglich und dicht grau behaart, das 2. Glied an der 
Basis rot. Fühleransatz mit rotem, kraterförmigem Ringel. Längenverhältnisse der 
ENG = 112 Gld = 5, 3. Gld = 9, 4 Gld = 8,5. Gld = 7, 
6. Gld = 7, 7. Gld = 7 Mikrometerteile (weitere Glieder beim 4 fehlen), 
Verhältnisse bei dem 9: 1. Gld = 11, 2. Gld x 34Gld =r8 "4" GI "7, 
CK -7,6.Gld = 7,7. Gld = 7,8. Gld = 5, 9. Gld = 6, 10 Gld = 6, 
11. Gld = 9 Mikrometerteile. 

Halsschild ist ungefähr 2,15 X breiter als hoch (56:26), zweimal an den 
Seiten schwächer ausgebuchtet, ungefähr in der Mitte verläuft er bogenförmig 
auf die Seiten. Diese Seiten nach den Vorderecken leicht bogenförmig zugespitzt 
und an den Spitzen mit einem grossen grubenförmigen Punkt versehen. In 
der Mitte des Halsschildes ist ein breiter, ovaler tiefer Eindruck, ebenso ist auf 
beiden Seiten des Halsschildes je ein unregelmässiger kleiner Eindruck. Ein tiefer 
Eindruck ist mit glänzenden Flächen zwischen der Punktierung begrenzt; Hals- 
schild in den Vorderecken tief grubenförmig gedrückt, an der Basis in der Rich- 
tung zum Kopfe in der Mitte stärker ausgeschnitten und an den Seiten mehr aus- 
gehoben. Punkte sind dicht gestellt, unregelmässig gross, an der Basis an den 
Seiten des Halsschildes grösser und so gross wie an den Flügeldecken. Die grauen 
Härchen überragen den Rand der Punkte und sind durchwegs so lang wie der 
Durchschnitt dieser Punkte. Sie sind wie auf dem Kopfe auch nach verschiedenen 
Seiten gerichtet. Flächen zwischen den Punkten sind halbwegs buckelig. Punkte 
sind kreisförmig oder ein wenig kantig. Seitenrinnen verlaufen von der Mitte 
nach den Vorderecken und bilden tiefe, nach den Spitzen verbreiterte Reihen. 
Hinterecken scharfwinkelig und fein abgerundet. 

Schildchen ist trapezoidisch, in der Mitte mit tiefer senkrechter Reihe, welche 
dreieckig ist, mit der Spitze in der Richtung nach dem Ende der Flügeldecken ge- 
richtet, mit einigen grösseren Punkten, mit längeren grauen Härchen. Mikroskulp- 
tur: Flächen zwischen den Punkten mit den mikroskopischen Punkten dünner be- 
deckt. 

Flügeldecken im letzen Drittel am breitesten, mit schwach angedeuteten 1. und 
2. Primärrippen, welche an der Basis der Flügeldecken stärker verdickt sind; die 
Naht ist stark, quer fein gereiht, ungefähr in halber bis ganzer Länge 


III 


54 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


der Reihen. Punkte regelmässig kreisförmig, dicht, mit Härchen ungefähr so lang, 
wie der Durchschnitt der Punkte. Flächen zwischen den Punkten fast glatt. 
Mikroskulptur: Flächen zwischen den Punkten mit sehr feinen, queren oder nur 
mässig schrägen Furchen bedeckt, welche voneinander ungefähr um 1/, ihrer 
Länge entfernt sind; zwischen den Furchen sind mikroskopische Punkte, die Um- 
gebung der Oberfläche der Furchen ist darum sehr subtil körnförmig. 

Abdomen ist halbwegs enger (im Gegensatz zu G. /uctuosa), grauschwarz, matt 
glänzend, flächer, silberlich bis weissgelb mit längeren sehr feinen Härchen be- 
deckt; Punkte kreisförmig, kleiner; das letzte Sternit mit 2 satten gelbbraunen 
Seitengrübchen, in der Mitte und an den Umrissen dichter behaart, in der Mitte 
fein, an den Seiten tief punktiert. Über den Seitengrübchen ist das Sternit stark 
bogenförmig erhöht, in der Mitte in 2 Bogen fein erhöht. Abdomenspitze weniger 
scharf als bei G. Iuctuosa. Der Ausschnitt an dem letzten Sternit stark und dicht 
mit ziemlich überragenden Härchen bedeckt. An dem Umriss des Auschnittes 
befinden sich starke Punkte. Härchen überragen den Umfang aller Sternite, 
welche quer, tief und lang, bogenförmig über den Punkten gefurcht sind. Auf 
dem letzten Sternite sind die Furchen namentlich lang und unregelmässig quer. 
Weitere Sternite sehr fein und dicht körnförmig punktiert, darum erscheint die 
Oberfläche matt glänzend. Grosse Punkte seichter, kreisförmig, einige etwas oval, 
kleiner als bei G. /uctuosa. Bändchen an den hinteren Umrissen der Sternite 
breiter, gelbbraun. Mikroskulptur: Flächen zwischen den Punkten mit sehr sub- 
tilen Furchen, welche gegenseitig netzartig zusammenfliessen, und zwischen denen 
sich mikroskopische Punkte befinden. 

Beine dicht und lang mit weiss- bis goldgelben Härchen bedeckt; an den 
Spitzen der Vorderschienen ist eine Reihe gleich langer rotbrauner länglicher 
Stacheln, welche um die ganze Spitze sehr dicht und regelmässig gestellt sind. 
Unterteil der Tarsen mit goldgelben Pulvillen, an der Oberfläche sehr dicht 
behaart, Krallen rotbraun. Längenverhältnisse des Vordertarsus: 1. Gld = 
11, 2. Gld =6, 3. Gld = 5, 4. Gld = 7 Mikrometerteile. Vordertarsus kürzer. 

Penis kleiner und enger, mit sehr schmaler Basis, mit bedeutend verengter 
Spitze, stark bogenförmig gewölbt, Länge: 3,0 mm, Breite: 0,95 mm (Fig. 18, 19). 


LITERATUR 


FALDERMANN, F., 1837: Nouv. Mem. Mosc., vol. 5, p. 326, t. 12, fig. 4. 

JACOBSON, G., 1925: De Chrysomelidis palaearcticis. — Descriptionum et annotationum 
series IV. Rev. Russe Ent., vol. 19, p. 168, 169. 

JOANNIS, L., 1866: Monographie des Galerucides. Abeille, vol. 3, p. 12, 30, t. 2, f. 12; p. 
13 BENNEN ETS IDEEN 22 AB 

LABOISSIËRE, V., 1934: Galerucinae de la faune française. Ann. Soc. Ent. France, vol. 103, p. 
34,35, 40, 41, 42, 44. 

OGLOBLIN, D. A., 1936: Fauna SSSR: Galerucinae, vol. 26, fasc. 1, p. 38, 41. 

REITTER, E., 1903: Übersicht der mir bekannten Coleopteren-Arten der Gattung Galeruca 
Geoffr. Wiener Ent. Ztg., vol. 22, p. 136. 

REITTER, E., 1912: Fauna Germanica, vol. 4, p. 147. 

SCOPOLI, J. A., 1763: Ent. Carn., p. 83. 

WEISE, J., 1886—1893: Naturgeschichte der Insekten Deutschlands, vol. 6 (ERICHSON), p. 
645, 646, 652. 

WEISE, J., 1889: Deutsche Ent. Zeit., p. 65. 

WEISE, J., in JUNK-SCHENKLING, 1924: Catal. Col., Pars 78, fasc. 13. Galerucinae, p. 71—77. 


REVISION OF THE CARPENTER-BEES (XYLOCOPA 
LATREILLE) OF THE MOLUCCAN ISLANDS, 
WITH NOTES ON OTHER INDO-AUSTRALIAN SPECIES 


BY 
M. A. LIEFTINCK 


Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden 


The present paper is a continuation of my recent survey of the Carpenter-bees 
of the Lesser Sunda Islands (1955), in which, however, no species were discussed 
that occur also in the islands of the Moluccas, between Celebes and New Guinea. 

The Moluccas, as here understood, comprise the Sula Islands (Taliabu, Mangole 
and Sanana), the northern Moluccas (Morotai, the Halmahera group and Obi), 
and the southern Moluccas (Buru, Ambon with adjacent small islands, and 
Ceram). The Banda, Kei and western Papuan islands are left out of consideration 
here as the species occurring there differ markedly from those of the Moluccas 
proper. 

There is a very noticeable decrease in the number of species of Xylocopa east- 
wards of the Sunda Islands and Celebes. For instance, according to VAN DER 
VECHT’s recent synopsis (1953), the island Celebes still has one representative 
each of the subgenera Biluna and Zonohirsuta, and four of Maiellat), not count- 
ing a number of subspecies of some of the last species-group. Remarkably enough, 
these are absent from the Moluccan islands, with the exception of one, viz. X. 
(Maiella) nobilis tricolor Ritsema, the only carpenter-bee known from the Sula 
Islands. This, also, is the only connecting-link between the faunae of Celebes and 
the Moluccas, differing scarcely from nobilis F. Smith, which itself occurs on 
Celebes in a number of races. 

The remaining four (of which possibly only three deserve full specific rank) 
are likewise members of the subgenus Maiella and form a compact group of 
rather uniformly coloured species which appear much more closely related inter se 
than with either the Malaysian group of confusa J. Pérez, or the Papuan cluster 
of provida F. Smith. Although perhaps one of them may prove to have penetrated 
eastwards some way into the western part of New Guinea, all species or subspecies 
are peculiar to one island, or group of islands, and there is no definite proof of 
two forms occurring together on one of them. Like most other members of Maiella, 


1) The validity of the subgeneric name Maiella Michener 1942 (= Orbitella Maa 1938, 
olim: nom. praeocc.) has recently been called in question by MAA (Vidensk. Medd. Dansk 
naturb. Foren., 1954, vol. 116, p. 192 footnote), who revalidated the name Koptortosoma 
Gribodo 1894 (typ. subgen. gabonica Gribodo), or its emendation Coptorthosoma J. Pérez, 
as a probable substitute for Maiella. However, since gabonica Grib. does not appear to have 
been re-characterized in recent times, I prefer for the present to retain the name Maiella to 
denote a large group of Old World species of Xylocopa. 


DD 


56 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


the dissimilarity of the sexes is great and is not confined to colour, but extends 
likewise to form. 

The Moluccan species discussed here have the characters in common of the 
subgenus, as defined by MAA (1938, sub Orbitella Maa). 

Both sexes agree in having the third antennal segment elongate and a little 
shorter than the next three segments united; the clypeus is densely punctate and 
carries a low median longitudinal impunctate ridge, which is incomplete anteriorly. 
The posterior basitibial plate of the female is simple, lanceolate, not foveate, 
bluntly pointed, reaching about half the length of tibia, whereas in the male it is 
rather narrower, more acute and about ?/- as long as the tibia. All males agree in 
having the postero-basal angle of the third pair of femora rounded, not very 
strongly protuberant, and the basal tooth on the ventral surface reduced to a low 
and blunt, ridge-like prominency. Wing-membrane of female very dark brown 
with brilliant iridescent colours, of male subhyaline, variously shaded with yellow- 
ish or light brown tints and with bronzy reflections. Both sexes with the ’’r-m2 
vein” (first abscissa of Rs, or first intercubitus) on fore wing always incomplete 
at least anally, often reduced to a costal rudiment, and occasionally absent alto- 
gether; first r-m (second intercubitus) sometimes also obliterated and rarely even 
wanting. 

In addition to the better known species of the unicolor group, for which a key 
of both sexes is presented in the next pages, I have appended some remarks on 
other species, some of them doubtfully recorded from the Moluccas. 

I am under deep obligation of the hymenopterists in charge of museum col- 
lections in Europe and the United States, mentioned below, where types or other 
valuable specimens are preserved and to whom I wish to express my best thanks 
for the loan of the specimens under their care. I am particularly grateful to Dr 
KARL V. KROMBEIN, of the United States National Museum, Washington D.C., 
for much helpful information. 

The following abbreviations have been used in citing museum specimens 
studied: 

(BM) British Museum (Natural History), London 
(CAS) California Academy of Sciences, Science Museum, San Francisco 
(LEW) Laboratorium voor Entomologie, Landbouwhogeschool, Wageningen 
(MA) Zoölogisch Museum, Amsterdam 
(ML) Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden 

(MZB) Museum Zoologicum Bogoriense, Bogor (Java) 

(NMR) Natuurhistorisch Museum, Rotterdam 
(NMW) Naturhistorisches Museum, Wien 

(OUM) Oxford University Museum, Hope Department of Entomology, Oxford 
(USNM) United States National Museum, Washington, D.C. 


Summary of contents 


X. (Maiella) nobilis tricolor Ritsema. — Further description; key ©. Sula Is. 

X. (Maiella) coronata F. Smith. — Status discussed; 4 described; key 9 4. Notes on 
distribution and variation. Compared with forbesii Kirby from Tanimbar. New 
records: Tidore I. and Obi I. 


M. A. LIEFTINCK : Revision of the Carpenter-bees 57 


X. (Maiella) coronata combinata Ritsema (comb. nov.). — Further description; key 9 4. 
Notes on variation. Obi I. 

X. (Maiella) morotaiana spec. nov. — Descriptive key 9 . Morotai I. 

X. (Maiella) unicolor F. Smith. — Status & synonymy discussed; redescriptions and key 
© &. Notes on distribution and variation. New records: Haruku I., Saparua I. 
Boano I. New synonyms: Mesotrichia ceramensis Ckll. Xylocopa flavocinerea 
Alfken; Mesotrichia muiri Ckll. 

X. (Maiella) buruana spec. nov. — Descriptive key 9 4. Buru I. 

X. (Maiella) forbesii Kirby. — Further notes; Tanimbar Is. New synonym: X. (Koptor- 
thosoma) pseudocoronata Maidl. 

X. (?Maiella) mohnikei Cockerell. — Status discussed: a doubtful species from ” Amboyna”. 

X. (Maiella) confusa J. Pérez. — Erroneously recorded from ’’Amboyna”. 

X. (Cyaneoderes) incompleta Ritsema. — Erroneously recorded from ”Amboyna”. 

X. (Neoxylocopa) brasilianorum sonorina F. Smith (comb. nov.) — Type re-examined; 
synonymy. Original locality corrected: Hawaii Is. 

X. (Platynopoda) perforator F. Smith. — Types re-examined. Original locality corrected: 
Timor I. 

Key to the females 
1. Pubescence of abdomen unicolorous black. To not wae 25 mm in length and 


ho 


wing-expanse less than 48 mm ........... 2 


. Pubescence of first metasomal tergite dio Ha ue remaining es ane = oll 


reddish-brown, or black turning to red-brown towards apex of abdomen. Head and thorax 
entirely black-haired. Body 23—25, wing-expanse 52—54 mm. Hab.: Sula Is. te 

> . nobilis tricolor Ritsema 
Aone ar the FI LIRE] oee on tee oder convex, greatest width at 
apex of second metasomal segment. Tergites densely punctate, hence tegument moderately 
shiny, the punctures about equal in size to the interspaces, except a narrow area on each 
side about the median line of tergites 1—3 or 1—4 where the interspaces are wider. 
Depressed black pubescence on disk of tergites rather dense, short and silky, except on 
first metasomal segment where the depressed tomentum is intermixed with numerous 
longer and erect hairs. Body-size, pubescence, shape of wings and colour of membrane 
Tiene) (SRO ROTA N 2. de 


. Abdomen oval, but ‘alt enk RUE LS a ie rs RR ae ae. same time with 


the tergites somewhat more convex, the intermediate segments more parallel-sided, 
greatest width slightly more distant from base, metasomal segments 2 and 3 about equally 
broad. Tergites distinctly more sparsely punctate, hence tegument more shiny, the 
interspaces much wider than the punctures, except laterally where they are almost 
equal in size. Distance separating median and lateral ocellus about two-thirds the 
diameter of each lateral ocellus. Depressed black pubescence on disk of tergites more 
scanty, the hairs also a little shorter and hence dorsum of abdomen appearing less silky; 
the first metasomal segment only sparsely intermixed with longer and erect hairs. Wings 
relatively broad, with markedly convex distal margin and apex of fore wing rather 
broadly rounded; basal part of membrane with low purple or purplish-blue iridescence, 
the apical part beyond the nervures predominantly metallic green or greenish bronze, 
whether or not narrowly bordered with purplish. Body pubescence entirely black. Size 


relatively small: body 18—20, expanse 39—46 mm. Hab.: Buru ...... buruana spec. nov. 
Body pubescence entirely black, without intermixture or local development of bright 
Wellowsahaitsn ns . En RPR EE 


. Body pubescence HR ee peek at Plet the Head eee ses beth nn on 


face, frons and vertex yellowish-white with numerous black hairs intermixed, long 
and dense pubescence beyond that level as far as preoccipital ridge pure yellow; occiput 
above with dark hair-fringe, and lower part of genal area with the pubescence gradually 
turning brownish-black. Distance separating median and lateral ocellus equal to or a 


58 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


trifle shorter than the diameter of each lateral ocellus. Wings relatively broad, with 
markedly convex distal margin and with the apex of fore wing rather broadly rounded; 
iridescent colour of membrane variable, usually not unicolorous but always very brilliant 
and predominantly metallic-green or -blue, either the whole surface or only the basal 
portion often intermingled with reddish purple, and the extreme distal border usually 
with a purplish seam. Size variable: body 15.5 (dwarves, Obi) — 22, expanse 35 (dwar- 
ves Obi): 45° (Halmahera, Obi) mn M tn en 5 
4. Distance separating median and lateral ocellus equal to or a trifle shorter than the 
diameter of each lateral ocellus. Wings relatively broad, with markedly convex distal 
margin and with the apex of fore wing rather broadly rounded; usually with brilliant 
reddish-purple iridescence all over the membrane. Average size smaller: af 18—22.5, 
expanse 36—38 mm. Hab.: Morotai. (Possibly a pera of coronata) . 
TI vun... morotaiana Spec. nov. 
4’, Dane eine: oe dia Ehe Mietta ae STATA one-half or a trifle more than 
one-half as long as the diameter of each lateral ocellus. Wings relatively more drawn 
out, with the distal margin less convex and with the apex of fore wing more pointed; 
usually the basal part with brillant blue or violet, the apical portion beyond the veins 
with metallic blue or green, and the extreme distal border again with purplish 
iridescence. Average size larger: body 20—24.5, expanse 40—47 mm. Hab.: Ambon, 
HarukuMSapatuaBoano Gero n nn unicolor F. Smith 
5. Thorax entirely black-haired (typical subspecies), or at most with traces of yellow hairs 
intermixed on scutellum (intermediates). Hab.: N. Moluccan islands and W. Obi ...... 
i ro : c. coronata F. Smith 
5’. Thorax with complete transverse yellow Dar bande 2.02. 7 mm broad, covering posterior 
marginal area af mesoscutum, the whole scutellum, and the axillae as far as wing-base 
(typical subspecies), with a narrow yellow hair-band restricted to scutellum and axillae, 
or only part of the scutellum with black hairs intermixed (intermediates). Hab: N. and 
NIRO NELE Re RE Ce enna Rea RCE Dame 


Key to the males!) 


1. Dorsal pubescence of body in fresh examples raw sienna or buckthorn brown, this 
tomentum erect and densest on mesoscutum and scutellum, distinctly longer, not so dense 
and directed backwards on upper portion of propodeum. Pubescence on dorsum of 
metasomal segments short, not very dense, the tergites distinctly shining through and 
the punctation discernible with the naked eye; pubescence at sides of tergites distinctly 
longer than on the back; apical segments laterally with numerous dark brown or blackish 
marginal hairs intermixed. Pubescence on outer surface of tibiae I—III ochraceous-buff 
(brownish yellow), the median longitudinal hair-streak on tibia III cinnamon-brown on 
basal part, tawny on distal part. Longer pubescence on inner surface of tibia III light 
brown in the centre, dark brown on either side of it, the marginal hair-fringe moderately 
long and dense. Pubescence of basitarsus III predominantly ochraceous-orange to tawny, 
with some long dark brown or blackish hairs on the inside near base. Mandibles black, 
rarely with a vestige of a dark reddish basal spot. Front of head either entirely black, or 
(usually) with rudiments of an indistinct T-shaped spot on clypeus: traces of a median 
reddish-brown longitudinal stripe down the impunctate median keel and an obscure 
reddish spot placed on either side at the antero-lateral corner. Scape of antenna either 
entirely black or with narrow, complete or incomplete, reddish or brown anterior stripe. 
Abdomen a little more convex above. Posterior border of femur III, when viewed 
obliquely from behind, with distinct (though slight) ante-median concavity; postero- 
basal lamella in ventral view strongly pronounced, recurved, and apically also a little 
downcurved; basal tubercle comparatively large, ridge-like, rounded or very bluntly 
triangular. Apex of gonocoxite (stipes) with the strongly downbent apical portion 


1) The males of X. (Maiella) nobilis tricolor Ritsema, and morotaiana spec. nov. are 
still unknown. 


M. A. LIEFTINCK : Revision of the Carpenter-bees 59 


abruptly elbowed, the outer angle protuberant and almost acute-angulate in lateral view, 
the inner prolongation in dorsal view likewise angulate. Size: body 19—23, expanse 
DOTÉ ENT bonsai PERLE EE EE PA EEE CTI ARE buruana spec. nov. 


. Dorsal pubescence of body not brown, either predominantly green, or various shades of 


yellow. Abdominal segments slightly more flattened above …… nn 2 
Dorsal pubescence of body in fresh examples courge green or deep chrysolite green, 
sometimes turning to olive-yellow or yellowish-citrine, but always with a greenish tinge; 
this tomentum erect and densest on mesoscutum and scutellum, distinctly longer, more 
scanty, and directed backwards on upper portion of propodeum. Pubescence on dorsum 
of metasomal segments rather longer and much denser than in buruana, the tergites only 
slightly shining through and the punctation less easily discernible with the naked eye; 
pubescence at sides of tergites distinctly longer, more tufty, than on the back, and with 
numerous dark brown or blackish hairs intermixed, except on first and (or) second 
metasomal tergite, where the lateral hairs are green. Pubescence on outer surface of 
tibiae I—II orange with distinct greenish tinge, on III usually cinnamon- or ochraceous- 
buff, the median longitudinal hair-streak on tibia III cinnamon brown on basal part, 
tawny or brownish-black on distal part. Longer pubescence on inner surface of tibia III 
considerably longer, denser, and more tufty, than in both bwruana and unicolor, brownish- 
black in colour. Pubescence of basitarsus III black, except a double or triple exterior 
row of orangish marginal hairs along full length and, in addition, often with an apical 
tuft of orange or ferruginous hairs. Mandible-bases invariably marked with an oval or 
reniform orangish spot. Front of head usually with small, transverse, orange-yellow spot 
on supraclypeal area and invariably with a conspicuous, heavy, T-shaped yellow mark on 
clypeus, the horizontal portion of the T usually swollen on both ends and filling out 
most of the antero-lateral edges of the clypeus. Scape of antenna with complete, 
conspicuous and broad, bright yellow or orange anterior stripe. Posterior border of 
femur III, when viewed obliquely from behind, with very distinct antemedian concavity; 
postero-basal lamella in ventral view bluntly rectangular, not recurved, but its apex 
distinctly downcurved; basal tubercle rather long, ridge-like, but very low and with 
almost straight upper margin. Apex of gonocoxite (stipes) with the strongly downbent 
apical portion abruptly elbowed, the outer edge rectangular and obtusely projecting in 
lateral view, the inner prolongation in dorsal view shorter and evenly rounded. Size 
variable: body 17.5 (dwarves, Obi) — 25, expanse 36.5 (dwarves, Obi) — 47 mm ........ 

coronata F. Smith 


. Dorsal pubescence of body in fresh examples bicolorous: yellowish-white (light buff or 


cartridge-buff) on head, thorax and first metasomal segment, yellow-ocher, ochraceous- 
buff, or chamois, on the remaining segments of abdomen; this tomentum erect, short, 
very dense and felty, the majority of the hairs on upper portion of propodeum also erect, 
only a postero-lateral tuft of longer light brown hairs and a few of the hindermost 
pale yellow middle propodeal hairs directed backwards. Pubescence on dorsum of 
metasomal segments shorter and much denser than in the preceding species, the tergites 
not shining through and the punctation invisible with the naked eye; hair on first 
metasomal tergite erect and only little longer than the appressed pubescence on the suc- 
ceeding segments; pubescence at sides of tergites distinctly longer than on the back, 
though less tufty, and at most tergites 5—7 with very few longer brown and black 
hairs intermixed; apical hair-tufts of tergite 7 usually entirely light-coloured, but 
occasionally the hair-bases on ventral surface somewhat obscured on either side of the 
middle. Pubescence on outer surface of tibiae I and II light buff, on III ochraceous-buff, 
the median longitudinal hair-streak on tibia III cinnamon-brown on basal part, tawny 
or ochraceous-orange on distal part. Longer pubescence on inner surface of tibia III 
dark reddish-brown to almost black, the marginal hair-fringe at times a little brighter 
brown, but these hairs invariably shorter and less densely crowded than in the preceding 
species. Pubescence on the outside of basitarsus III ochraceous-orange, that on basal one- 
third or one-half of the inside black, the hair on the remaining portion turning to 
rufous, this tint brightest on the apical tuft. Mandibles black, or (usually) with traces 
of a dark reddish basal spot. Front of head with transverse yellow spot on supraclypeal 


60 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


area and with obliterated T-shaped mark on clypeus: a narrow longitudinal stripe down 
the impunctate median keel and a spot, variable in shape and size, placed on either side 
near anterior margin. Scape of antenna with narrow, complete or incomplete, yellow or 
orangish anterior stripe. Posterior border of femur III, when viewed obliquely from 
behind, hardly noticeably excavated before the middle of its length; postero-basal lamella 
in ventral view evenly rounded, not recurved and its apex only slightly downcurved; 
basal prominency in the form of a very small and low blunt tubercle. Apex of gonocoxite 
(stipes) with the strongly downbent apical portion very shortly ‘’stalked”, abruptly 
elbowed, the outer angle bluntly rounded and but little projecting in dorsal and lateral 
aspect, but with its inner prolongation in dorsal view ge long and sharply 
protuberant. Size: body 21—26, expanse 41—47 mm ......................... unicolor F. Smith 


Xylocopa (Maiella) nobilis tricolor Ritsema 


1876. RITSEMA, Tijdschr. Ent. vol. 19, p. 180—181. — 9 Sula Is.: Sulabesi (= Sula 
Sanana I.) (X. tricolor). 

1901. Pérez, Actes Soc. Linn. Bordeaux, vol. 56, p. 64—65 (notes on variation). — 9 
Sula Is. 


1953. VAN DER VECHT, Idea, vol. 9, p. 60 (key 9), 62. 


Material studied (all from the Sula islands). — 1 9, “Sula Bessy’ (= Sula 
Sanana I.), D. J. HoEDT (holotype, ML). 2 ©, Sula Sanana I., 3 m, IX.1939, S. 
BLOEMBERGEN (MZB). 1 ©, Sula Mangole I., Lampau, 5 m, IX.1939, S. BLOEM- 
BERGEN (MZB). 1 2, labelled “Sul”, and "X. nobilis Sm.” in F. SMITH's hand, 
with printed label "SMITH coll. pres. by Mrs. FARREN-WHITE 99—303” (BM). 


The two fresh individuals from Sanana are true to the type, except that in one 
of them the reddish pubescence on the second metasomal tergite occupies a still 
greater part of the surface, only the extreme base being black-haired, and that 
only at the sides of the segment. This specimen, on the other hand, has the apical 
half of the first row of long hairs on the pronotum distinctly yellow in colour, thus 
approaching typical nobilis; in the second individual, however, no traces of yellow 
pronotal hairs are discernible. 

The female from Sula Mangole agrees with the type of tricolor by the absence 
of any yellow hairs on the head and mesosoma, and also by having the first 
metasomal tergite entirely yellow-haired. It differs very strikingly, however, in 
that the second tergite is entirely black, only the tips of some of the longer 
lateral hairs near the apical margin being reddish; the third tergite, also, is mainly 
black-haired, though all lateral hair-tufts are red, as is also a very narrow fringe on 
either side of the median line along the posterior border of the tergite; the 
pubescence on the dorsum of the fourth tergite is narrowly black only at its base, 
but the rest of the surface is red; lastly, the remaining segments are entirely red- 
haired. Apical fringes of sternites 3—6 red. 

As follows from this description, the colour-pattern of the abdominal pubescence 
in specimens from the Sula Islands is far from constant and, when good series can 
be examined, may prove to be even more variable than in the other subspecies of 
nobilis. The solitary example from Sula Mangole has the abdomen more exten- 
sively black than typical nobilis, whereas in the Sanana specimens it is just the 
reverse. It is also of interest to note that #r/color approaches nobilis, from southern 
Celebes, much more closely than either the subspecies binongkana van der Vecht, 
from the eastcoast, or volatilis Smith, from the northern part of the island Celebes. 


M. A. LIEFTINCK : Revision of the Carpenter-bees 61 


For a discussion of the species of Muiella from Celebes, the reader is referred to 
VAN DER VECHT's interesting account (1953). 


Fig. 1. X. (Maiella) c. coronata F. Smith, 4 Halmahera, Dodinga (ML); Fig. 2. X. 
(Maiella) unicolor F. Smith, 4 Saparua (ML); Fig. 3. X. (Maiella) burwana spec. nov. 


4 Buru (ML). a — Inner (ventral) surface of femur III, showing contour and basal 
prominency; b — basal portion of left femur III, seen from behind towards apex, to show 
basal prominency en profile; c — frontal view of head (labrum omitted); d — basal 


portion of right antenna, frontal view. 


62 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


Xylocopa (Maiella) coronata F. Smith (figs. 1 and 4) 


1860. SMITH, J. Proc. Linn. Soc. London, Zool., vol. 4, suppl., p. 135. — 9 ”Kaisaa” 
(02 6): 
1874. SMITH, Trans. Ent. Soc. London, pp. 279—280. — © ‘Island of Kaisa (Eastern 


Archipelago)", same specimen. 
1885. RITSEMA, Notes Leyden Mus., vol. 7, p. 54 (pars). — Halmahera, Batjan, Ternate. 
1909. FRIESE, Ann. Mus. Nat. Hung., vol. 7, p. 211 (key 9), 212 (pars!). — 9 Batjan. 
1924. MAIDL, Nova Guinea, vol. 15, Zool., p. 80 (comparative notes). — 9 Halmahera, 
Q Batjan. 
1955. LIEFTINCK, Verh. Naturf. Ges. Basel, vol. 66, p. 14—18 (comparative notes). 


Material studied (all from the northern Moluccan islands). — 2 ®, bearing 
round white labels ‘Kai’ and ’’Kaio’, with additional white labels “Xylocopa 
coronata Smith” in F. SMITH’s hand, here selected as lectotype and paratype 
(OUM, type collection). 1 2, with round label Gil” [olo, = Halmahera}, and 
additional purple label "X. coronata Smith” in F. SMITH’s hand (OUM, type col- 
lection). 1 3, with (illegible) round locality-label, ex coll. F. SMITH, pres. by 
Mrs. FARRELL-WHITE, labelled "X. coronata Smith”, in F. SMITH's hand (BM, 
general collection). 1 © , labelled ’’Batchian’ (BM, idem). 5 4, 6 2, Halmahera, 
Dodinga (14,1 2), North (1 4, 1 9), Southeast (1 ¢), and South (2 &, 
4 ®) Halmahera, 1 ¢ erroneously labelled holotype (all ML). 2 ©, N. Hal- 
mahera, Tobelo, 1933, M. J. VAN DIEJEN, and 1 4, S. Halmahera, H. A. BERN- 
STEIN, identified in 1897 by H. FRIESE as X. coronata, with label ’’ Acari 53497” 
(MA). A series of both sexes, Central Halmahera, Goa valley, sea-level up to 100 
m, Akilamo, Atjengo, Galelo, Dodinga, Kau, and Tolewang, IX—XI.1951, 
native coll. (MZB). 1 2, Ternate, H. A. BERNSTEIN (ML). 1 2, Ternate, 
Bukunora, 50 m, 6—8.IX.1951, native coll. (MZB). 1 9, Tidore, 24—29.IX. 
1929, H. BoscHMA, Snellius Exped. (MA). 1 3, 2 9, Batjan, J. W. van LANS- 
BERGE (ML). 1 4, 4 9, Batjan, H. A. BERNSTEIN (ML). A series of 9 (one 
examined), Batjan, VII—VIII.1929, W. RoEPKE (LEW). A series of both sexes, 
S. Batjan, Wajaua and Labuha, sea-level, VI—VII.1953, A. M. R. WEGNER et 
al. (MZB). A series of both sexes (including 1 gynandromorphic specimen, 
16.VIII.1953), W. Obi, Kasowari, 0—50 m, VIII—IX.1953, A. M. R. WEGNER 
et al. (MZB). Besides these, a few females from N.W. Obi, IX—X.1953, A. M. 
R. WEGNER, approaching combinata by having traces of yellow thoracic 
pubescence. 


This species is, I believe, confined to the northern group of the Moluccan is- 
lands, including Obi. A discussion of its geographical variation is given under 
coronata combinata Ritsema. 

The female of coronata has an astonishing prima facie likeness to the same sex 
of forbesit Kirby, from the Tanimbar Islands. This species, however, can be 
distinguished from coronata by the complete development of the first abscissa of 
Rs on fore wing; other characters have already been mentioned in my previous 
account of forbesii (1955). The reader will find additional notes on this 
interesting species at the end of the present paper. 

Apart from the fact that the female of coronata is almost a perfect replica of 
forbesii, their confusion in the literature is not astonishing and can easily be ex- 


M. A. LIEFTINCK : Revision of the Carpenter-bees 63 


plained by the circumstance that the original habitat of coronala has long been 
misunderstood. Recently, however, I have discovered that ’’Kaisaa” is evidently 
not a transcription of Kisser, or Kisar (one of the easternmost Lesser Sunda is- 
lands), as it was thought to be, but an abortion of the little islet Kajoa, near 
Batjan, in the northern Moluccas ! It was not until I could examine Kirby's type 
specimens of forbesii that this species proved to be a member of the confusa 
group, the male being easily distinguished from that of coronata. In this con- 
nection it is interesting to see that KirBy, at the end of his description of forbesii, 
says of it: ’’Closely allied to X. coronata, Smith, from Kaioa”. (The spacing is 
mine). 


Xylocopa (Maiella) coronata combinata Ritsema (comb. nov.) 


1876. RıTsEMA, Tijdschr. Ent., vol. 19, p. 181. — @ Obi (combinata). 

1909. FRIESE, Ann. Mus. Nat. Hung., vol. 7, p. 211 (pars!). — 9 Obi only (combinata). 

1924. MAIDL, Nova Guinea, vol. 15, Zool., p. 78 (introduction and first footnote: restricted 
to Obi I.) 


Material studied (all from the Moluccan island Obi). — 2 ?, Obi, H. A. 
BERNSTEIN, RITSEMA’s cotypes, selected as lectotype and paratype (ML). 2 ©, 
labelled "Obi I. 98—203” (BM, general collection, unidentified), 1 2, Obi, 
Laiwui, 1914, DENIN, identified by F. MAIDL as X. combinata Rits. (MZB). A 
series of both sexes, N.W. Obi, Laiwui, 0—200 m, IX—X.1953, A. M. R. 
WEGNER et al. (MZB). Besides these, a minority of the females from W. Obi, 
Kasowari, VIII—IX.1953, A. M. R. WEGNER et al., which are somewhat inter- 
mediate between combinata and coronata, as are also three females from Batjan, 
Labuha, 6.VII.1953, same collectors (MZB). 


I am indebted to Mr. A. M. R. WEGNER, of the Museum Zoologicum at Bogor 
(Java), for the privilege of studying fresh series of both coronata F. Smith and 
combinata Ritsema, two closely allied and imperfectly known forms, which were 
collected by Mr. WEGNER and his assistants on the islands Halmahera, Ternate, 
Batjan and Obi. The collection comprises several hundred individuals, all care- 
fully labelled, and is of particular importance because both sexes are represented 
from all islands visited. A careful examination of the extensive series now at 
hand enables me to clear up some obscure points in the synonymy of these bees 
and to establish the fact that both ’’species’’ are obviously geographical races of 
but one species. 

Typical coronata from Halmahera, Batjan and adjacent islands, has the meso- 
soma entirely black-haired, and nearly all populations are very uniform, showing 
hardly any variation in this respect. In X. combinata from Obi, however, the 
thorax is marked with a fairly broad and well-defined transverse band of yellow 
pubescence. This pubescent fascia in the plus variants, i.e. in typical individuals, 
covers (1) a narrow area along the posterior border of the mesoscutum on either 
side of the middle line; (2) the entire scutellum; and (3) laterally also the 
axilla as far as the wing-base. The yellow band is variable in width, measuring 
from 1.0—2.5 mm, but all intergradations may occur in a single population at a 
given locality on Obi. 


64 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


Now, a thorough comparison of all populations from all localities, and of both 
colour extremes, has revealed that the females of coronata and combinata can only 
be held apart by the amount of yellow hairs present on the posterior segments of 
the thorax. This circumstance, coupled with the fact that the males of the two 
forms are indistinguishable, has led to the conclusion that combinata is a geograph- 
ical subspecies of coronata. 

As far as we know at present, X. coronata is the only species of carpenter-bee 
inhabiting the Halmahera group of islands, and the same is true for its race 
combinata on the island Obi. But, whereas the former occupies a much wider 
range — comprising all islands of the north Moluccas except Morotai —, the 
latter is restricted to certain parts of Obi. This can perhaps best be explained by 
the supposition that the ancestral form had originated in the northern Moluccan 
islands at the time when the Halmahera group and Obi still formed a whole; or, 
in other words, that it arrived at its southern limit before the isthmus, i.e. the 
stretch of land now occupied by Obi Strait, had sunk beneath the sea; and this 
would afford some evidence of the relative archaism of these bees. We may 
further assume that, when the southernmost island Obi became isolated, coronata 
differentiated into a subspecies, the isolation having been long enough to produce 
an insular race exhibiting a more variegated colour-pattern, the different colour of 
the pubescence being probably brought forth under the influence of the changed 
environment. Of far greater interest, however, is the fact that this conspicuously 
yellow-banded form (typical combinata) was only observed by Mr. WEGNER in the 
lowlands of N.W. Obi, near the capital Laiwui, whereas in western Obi, at the 
coastal village Kasowari, he came across a mixed population consisting of almost 
60% typical coronata and 40% intermediates, no single individual of typical 
combinata being found ! 


Characters 


Halmahera 
Batjan 

W. Obi 
(Kasowari) 


Tidore 


= [Ternate 


Thorax entirely black-haired (coronata coronata) . 


Thorax posteriorly with traces of yellow hairs on 
scutellums intermixede sue) eo 20 2 0.02. ae ate Ae ON IS Ont ON OR SN EEE 


Thorax posteriorly with narrow yellow hair-band 
restsiceted to, seutellum e lg Gennes Slee 04120217702 0:20 9 


Thorax posteriorly with broad yellow band on meso- 
scutum, scutellum and axillae (coronata combinata) 0| 0 O | 196 


Total 


This is probably a good example of what E. MAYR in his “Systematics and the 
Origin of Species” (1942, p. 99) has called secondary intergradation. Northern 
(Halmahera-Batjan) and southern (Obi) populations of coronata were separated 
completely at one time; the southern one developed to a distinct subspecies which, 
though having possibly acquired a different habitat preference during its isolation, 
has not perfected a reproductive segregation after the colour difference had 


der] 


M. A. LIEFTINCK : Revision of the Carpenter-bees 65 


evolved, for as soon as it came into contact again with the northern subspecies it 
evidently hybridized freely with it. Now, as we have seen, the majority of the 
very variable population occurring at Kasowari, in the hybrid zone of W. Obi, 
are identical with coronata, not with the geographically much nearer populations 
of combinata on the northcoast. This can only be explained by assuming a very 
recent ‘parental influx’ of coronata into W. Obi from some place at the opposite 
coast of Halmahera or Batjan, either by transportation across the sea through the 
air, or involuntarily, by human agencies. The possibility of transport of these 
wood-boring insects in drifting logs or by timber-carrying vessels (e.g. from 
Ternate !) should not be underestimated. Unfortunately nothing is known of the 
width of the hybrid zone of coronata in West Obi, since carpenter-bees were only 
found at the two coastal localities mentioned.1) What makes this case exceptional 
is that the most important human settlement on the northcoast of the island 
(Laiwui) was apparently not colonized a second time, for an almost pure popu- 
lation of combinata has become quite stabilized here, exactly where one would 
least expect it. 


Xylocopa (Maiella) morotaiana spec. nov. 


Material studied. — North Moluccas: 2 2, Morotai I, H. A. BERNSTEIN; 
1 2, "I. Morty’, Morotai, ex coll. GRIBODO (ML). 1 ©, Morotai I., Guguti, 
1926, ERIE (MZB). 1 9, Morotai I., 25—26.VIII.1945, D. G. Hatt (USNM). 
Holotype: Morotai I., Guguti, 1926 (ML). 


Though differing very markedly in colour, this interesting new form ap- 
proaches coronata so closely in structure and venation, that I have scarcely any 
doubt that it is only subspecifically distinct from that species, which is its nearest 
geographical neighbour. As a matter of fact, morotaiana agrees with coronata in 
every respect except that there is no trace whatever of yellow pubescence on the 
head or thorax, even the hairs on the clypeal surface being deep black. The basal 
antennal segments are black, the flagellum from the 5th segment onwards 
acquiring an increasingly more definite reddish-brown tint on its anterior surface. 

Anticipating the discovery of the male, I have thought it advisable to treat this 
insect provisionally as a distinct species. 


Xylocopa (Maiella) unicolor F. Smith (figs. 2 and 5) 


1860. SMITH, J. Proc. Linn. Soc. London, Zool., vol. 4 Suppl., p. 135 (pars, not 4 !). — 
Q Amboyna. 

1874. SMITH, Trans. Ent. Soc. London, p. 274 (pars! "Amboyna; Ceram; Buru”). 

1901. Pérez, Actes Soc. Linn. Bordeaux, vol. 56, pp. 54—55 (comparative notes on 
structure). 

1909. FRIESE, Ann. Mus. Nat. Hung., vol. 7, p. 210 (key), 215 (pars !). 

1912. MAIDL, Ann. Naturh. Hofmus. Wien, vol. 26, pp. 300—301, figs. 33—34 (posterior 
leg and genit. 4). — 9 4 Amboina. 


1) It is interesting to note that the settlement Kasowari is of very recent origin; it was 
established in 1952 about five kilometres distant from the older village Kawassi, which was 
deserted owing to the infertility of its soil. Kasowari is about 25 kilometres distant as the 
crow flies from the capital village Laiwui on the northcoast (A. M. R. WEGNER, in litt.). 


66 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


1916. COCKERELL, Entom. News, vol. 27, p. 462. — & E. Ceram (Mesotrichia ceramensis). — 

1926. ALFKEN, Treubia, vol. 7, pp. 261—262. — & Ceram (flavocinerea). 

1939. COCKERELL, Occ. Pap. B. Bishop Mus., vol. 15, p. 137. — & Q Ceram (Mesotrichia 
muiri) + 9 Amboina (M. unicolor). 


Material studied (all from the southern Moluccan islands Ambon, Haruku, 
Saparua, Boano, and Ceram). — 2 2 (one of these obviously type unicolor), 
labelled “Amb” (round, white) and “Xylocopa unicolor Smith” in F. SMITH's 
hand (OUM, type collection). 1 2 (sub X. acutipennis) with written label in 
SMITH’s (?) hand ”X. unicolor Smith, Amboy. and Ceram”, and printed label 
"Smith coll. B.M. 1899—303” (BM, general collection). 1 2, Amboina, Hila, 
Oct. 1923, C. J. Brooks coll., no. 17151, B.M. 1936—681 (BM). 1 9 with 
printed labels "Dr. Doleschal, 1869, Amboina” and ”C. F. Baker coll. 1927” and 
two written identification labels "X. unicolor Sm., Mol.” and “unicolor Sm. 9 
det. Fr. Maidl” (USNM). 1 9 labelled ”Amboina XII Beccari 1874”, and ’’P. 
Herbst collection, ex Reed” (CAS). 2 &, 2 9, Ambon, D. J. HoEDT (ML). 
2 ®, Ambon, Geser Kiandarat, 1938, P. BUWALDA (MZB). 1 3, 3 ®, Ambon, 
low country, Laha, 17.X.1949, Amahusa, 19.X.1949, and Soja di Atas, 400 m, 
11 & 19.X.1949, M. A. LIEFTINCK (MZB). 1 9, Haruku I., 3—7.V.1930, H. 
BOSCHMA, Snellius Exped. (ML). A series of both sexes, Saparua I., various 
localities in low country, 22—23.X.1949, M. A. LIEFTINCK (MZB). 1 9, P. 
Boano (off N.W. Ceram), D. J. HoEDT (ML). 1 ?, N. Ceram, Wahaai, MOENS 
(ML). 1 9,1 &, N. Ceram, Wahaai, 20.III.1917, DENIN, & with ”X. znicolor 
Sm. 4”, det. F. Maıpr (MZB). 2 9, E. Ceram, southcoast, Kisalaut, ENGELS, 
X. unicolor Sm. 9, det. F. Mai (MZB). 1 2, Ceram, presented by R. E. 
TURNER, 1913—438, identified with X. unicolor Sm. (USNM). 1 © , East Ceram, 
H. ELGNER, 1913, identified by T. D. A. COCKEREIL as X. (Mesotrichia) 
unicolor Sm. (USNM). 1 3, Ceram, Piru, II.1909, F. Murr, ex coll. W. M. 
GIFFARD 1909, cotype of X. (Mesotrichia) muiri Ckll., identified by T. D. A. 
COCKERELL, with red label “paratype USNM No. 58100” (USNM). 


Up to the present our knowledge of the taxonomy and nomenclature of this 
and allied species of Maiella has been in a very confused state. This, of course, is 
mainly due to the striking dissimilarity of the sexes, which is not confined to 
colour, but extends likewise to form. But, since male and female have very dif- 
ferent habits and, consequently, are often found solitarily and at different places, 
the difficulty of correctly associating the sexes has led to a great many errors in 
the existing literature, most statements of authors being based on the wrong as- 
sumption that SMITH's male Xylocopa unicolor from ’’ Ambon” was the same 
species as his female, described from the same locality in a previous paragraph of 
his article. The difficulty of the subject is further aggravated by the fact that of 
the two species inhabiting the southern Moluccas, the females of each are entirely 
black-haired and can only be held apart on close inspection, whereas the males 
are easily separated. Added to this, new names were sometimes proposed for old 
Museum specimens of doubtful origin to which wrong locality-labels had been 
attached. These circumstances taken together have inevitably resulted in the 
existing chaos of the nomenclature. 


M. A. LIEFTINCK : Revision of the Carpenter-bees 67 


In the Oxford University Museum are three females and one male figuring 
under the name wnicolor and labelled accordingly by F. SMITH himself. Two 
females and the only male each carry a round pin-label with the written in- 
dication ”Amb”fon}, whereas the third female is without locality, bearing only 
a blue pin-label with ”wnicolor”, in SMITH's handwriting. The two first-mentioned 
females correspond very closely with the series in our collections from Ambon, 
Saparua and Ceram, and I have selected one of SMITH's examples marked “Amb” 
as the lectotype of wnicolor. The third female, however, is a good deal smaller 
in size and has a narrower body; its abdomen is distinctly less densely punctured, 
more shiny, than that of the others, and the gloss on the apical half of its fore 
wings is less brilliant, more greenish, than in typical unicolor. This specimen is 
certainly not conspecific and would well go with burzana spec. nov.; its locality 
is unknown. Lastly, the solitary male (SMITH's allotype) of supposed unicolor, is 
altogether different from the striking pallid-haired examples of that sex which I 
now consider to be the real male of that species. 


SMITH’s aberrant individual may be briefly characterized as follows. — Stature and 
pubescence of confusa J. Pér., but ventral surface of proximal part of femur II not polished 
and shiny and with the basal tooth very low and ridge-like. Fore wing with first abscissa of 
Rs almost wanting, reduced to a mere upper rudiment. Mandibles with distinct yellow basal 
spot. Clypeus with well-developed T-shaped yellow mark. Scape of antenna bright yellow, 
flagellum yellow-brown anteriorly, the remainder dark brown. No visible clypeal keel. 
Pubescence of tibia I—II greenish-yellow, of basitarsus I—II, however, brownish-yellow; 
tibia III on the inside entirely black-haired; hair on basitarsus III above and on the inside 
deep black, on the outer surface yellow-brown with black hairs intermixed. Distal 34 of 
the hair-streak on outer side of tibia III rusty-red. Pubescence of abdomen greenish-yellow 
(not brown!), with many black hairs intermixed at the sides of the tergites and with black 
hair-tufts on either side of metasomal tergites 6—7. Length of body 21 mm circa. 


As follows from this description, this insect structurally belongs to the same 
group as the other members or the subgenus inhabiting the Moluccan islands, and 
it may well represent a distinct species. It is certainly neither conspecific with 
unicolor, nor with its representative from Buru, which is here re-defined under 
the new name burwana spec. nov. From coronata it differs by the yellowish, not 
green, pubescence of the body, but otherwise it agrees with that species in many 
respects. I am at present unable to identify this male with any degree of certainty. 
Like the third female in the Oxford Museum, it might not have been collected on 
Ambon at all, and in that case — by the absence of a topotypical female — its 
status will remain uncertain. SMITH himself seems to have been in doubt as to the 
origin of his series of specimens, for in the original description he gives *Am- 
boyna” as the only locality for unicolor, whereas fourteen years later he adds 
Ceram and Buru to its habitat. As we have seen, the only female of unicolor in 
the British Museum is labelled ” Amboy & Ceram”. It is, of course, just possible 
that a second species of the same group occurs in Ambon and Ceram, and, if so, 
than the name muiri Ckll. might perhaps be revived (vide postea), but all 
available evidence is against such a supposition. 

The very conspicuous pale yellow-haired males of wn?color were on many 
occasions captured in company of totally black-haired females, i.e. along with 
individuals that have now proved absolutely identical with SMITH's types of 


68 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


unicolor from Ambon. The two sexes were collected by H. ELGNER and a Sun- 
danese collector in E. and N. Ceram, respectively; by F. Muir likewise in Ceram; 
and by HOEDT and myself in the islands Ambon and Saparua. It may be said that 
the evidence from which the pallid males and black females are inferred to be the 
sexes of one species is not absolutely conclusive, for no one has witnessed their 
union; but I constantly found both of them in company, frequenting even the 
same bushy hill, fruit-yard or shrub, the black females visiting the flowers of 
Stachytarpheta and Melastoma, the whitish males hovering about the tree tops 
nearby. These observations afford so strong a presumption in favour of my 
opinion, that little doubt on the subject can be reasonably entertained. 

FRIESE (1909) records the female from Gorom, Ceram, Buru and Palawan, 
the male from Ceram, Batjan and Ambon. The new records are insignificant 
as they are at least partly based on wrongly identified specimens. 

MAIDL (1912), who examined both sexes from Ambon (collected by von 
DOLESCHAL, Mocsary and PFEIFFER), correctly associated the sexes and gave 
a short characterization of the male, with sketches of its structure. 

COCKERELL (1916) received a male from East Ceram which did not tally with 
SMITH's description of that sex; he therefore described it as a new species, cera- 
mensis, with the following comment: "A female of Mesotrichia unicolor (Xylo- 
copa unicolor) comes with the same data ...... , and I might have supposed the new 
form to be its male, but for the fact that the male of M. unicolor (already 
recorded from Ceram by FRIESE) is known and has a yellow clypeus”. As I have 
pointed out above, the male described by SMITH is not conspecific with his 
unicolor female; and since the males of the genuine unicolor in our collections 
agree perfectly with COCKERELL's description of ceramensis, this name falls as a 
synonym of unicolor Smith. 

In 1926, the synonymy of our species is further complicated by ALFKEN, who 
mistrusts MAIDL's correct interpretation of the facts, relying entirely on SMITH's 
erroneous association of the sexes. The following verbatim quotation of ALFKEN’s 
arguments may suffice to establish the fact that flavocinerea must also be dropped 
as a synonym of wnicolor. 


“In seiner Arbeit "Die Xylocopen des Wiener Hofmuseums”, in Ann. Naturhist. Hof- 
mus. Wien, v. 26, p. 300, 1912, schreibt MAıDL, dass sich das 4 von X. unicolor F. 
Smith von den Verwandten unter anderem durch die am Thorax und erstem Tergit bleich 
weissgelbe Farbe der Behaarung unterscheidet. Von dieser eigentiimlichen Haarfärbung ist 
aber in den beiden Beschreibungen der Art von Smith nichts erwähnt. Sie dürfte ihm, da 
sie sehr auffallig ist, wohl kaum entgangen sein. Ich glaube nicht fehl zu gehen, wenn ich 
annehme, dass die echte X. unicolor F. Smith Herrn Kollegen Maidl nicht vorgelegen hat. 
SMITH gibt von dem & seiner X. uzicolor an, dass die Seiten des Hinterleibs gegen die 
Spitze hin schwarz bebüschelt sind. Hiervon erwähnt MAIDL nichts. Die von ihm als 
unicolor aufgefasste Art hat auch keine schwarzen Büschelhaare an den Hinterleibsseiten, 
sondern ist einfarbig gelb behaart. Sie ist eine andere Art, die ich auch von Ceram besitze, 
und die meines Wissens noch nicht benannt worden ist; sie möge X. flavocinerea heissen.” 
(Loc: er. pP: 261): 


Lastly, in 1939, it was again COCKERELL who entered into a discussion of the 
dissimilarity of the sexes in the unicolor group. Misled by SMITH’s unfortunate 
error, he described yet another new species, Mesotrichia muiri, male and female, 


M. A. LIEFTINCK : Revision of the Carpenter-bees 69 


Fig. 4. X. (Maiella) c. coronata F. Smith, 4 Halmahera, Dodinga (ML); Fig. 5. X. 
(Maiella) unicolor F. Smith, 4 Saparua (ML); Fig. 6. X. (Maiella) buruana spec. nov. 


4 Buru (ML). a — apical portion of left gonocoxite, left lateral view; b — genitalia, 
ventral view; c — apex of left gonocoxite, ventral view, more highly magnified (hair 
omitted). 


from Ceram: the female agreeing with the description of unicolor, the male 
closely resembling ceramensis Ckll., but differing thus: “tegument of face en- 
tirely black; conspicuous long black hairs, mixed with the fulvous, at sides of 
abdomen; first intercubitus with only the lower end lacking”. From this descript- 
ion it would appear that COCKERELL’s two males from Ceram were indeed dif- 
ferent from his ceramensis and our series of male unicolor, and that a new name 
was justified for its recognition. COCKERELL even hazards the conjecture of the 
existence of a single type of female, with three different males, one on Ambon 
and two on the larger island of Ceram ! This, however, was but mere conjecture, 
since COCKERELL’s supposition was based entirely on SMITH's descriptions. Through 
the kindness of Dr. KARL KROMBEIN, I have been able to examine one of 
COCKERELL's males, labelled by the author ’Mesotrichia muiri Ckll., cotype”. 
This specimen does ‘not fit the description in all respects: (1) tegument of face 
not entirely black, but dark brown, marked with a pair of large reddish spots, one 
on either side, along anterior border, and with a reddish longitudinal streak 
down the middle of the clypeus; (2) long pubescence at sides of abdomen entirely 
yellow. In point of fact, this cotype agrees in every respect with specimens of 


70 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


unicolor from other sources in our collections ! Although I have not seen the 
type, I have come to the conclusion that COCKERELL probably had two species from 
different localities before him when describing muiri, and that either the type 
was not collected in Ceram, or, as a quite likely possibility, that a confusion with 
another bee has taken place. So much is certain, that COCKERELL's cotype muwiri 
from Ceram is absolutely identical with unicolor. 


Xylocopa (Maiella) buruana spec. nov. (figs. 3 and 6) 


1909. FRIESE, Ann. Mus. Nat. Hung. vol. 7, p. 215 (pars) — © W. Buru, no description 
(unicolor). 
1926. ALFKEN, Treubia, vol. 7, pp. 261—262. — 9 4 Buru (unicolor). 


Material studied (all from the Moluccan island Buru). — 2 4, 3 ©, Buru, 
III.1914, DENIN, 1 & labelled by F. Maint X. confusa Per. (MZB). 1 &,1 9, 
Buru, 1921, L. J. Toxoreus (MA). 4 &, 7 9, Buru, station 1, 4, 5, 6 and 13, 
IV.1921—II.1922, L. J. Toxopeus, identified by J. D. ALFKEN with X. unicolor 
Smith (ML). 1 &, Buru, station 4, III.1921, L. J. Toxoreus (MZB). 1 4, W. 
Bouru (= Buru), Bara, IX, no. 99—197, unidentified (BM). Holotype & and 
allotype 9: Buru, III.1914, DENIN (ML). Paratypes of both sexes in MZB, one 
paratype 4 in BM. 


As I have pointed out on page 68, ALFKEN has confounded this new species 
with wxicolor F. Smith, for which he proposed the superfluous new name flavo- 
cinerea, leaving our insect without a proper name. The characters enumerated in 
the keys may suffice to recognize the two sexes of byruana from SMITH's species 
unicolor. 

Apart from the distinguishing features already mentioned, slight differences 
appear to exist also in the relative lengths of the basal flagellar segments of the 
antennae (cf. figs. 2d and 3 d) and in the width of the inter-ocular distance as 
compared with the diameter of the compound eye (figs. 2 c and 3 c), but I do not 
know whether these characters are sufficiently constant to be of any use. 

Although ALFKEN identified the examples from Buru with wnicolor Smith, he 
was yet well aware of the discrepancies existing in the descriptions of the male: 
"Die vorliegenden Buru-Tiere möchte ich als X. wnicolor F. Smith ansehen. Ich 
finde freilich nicht, dass der Clypeus gelb ist und 2 schwarze Basalflecke hat. 
Unsere Art hat einen schwarzen Clypeus. Der Kopulationsapparat des Buru- 
Männchens weicht auch von dem von Maidl gezeichneten seiner X. unicolor sehr 
ab; auch die Gestalt des Hinterleibs ist eine andere”. Except for his remark on 
the colour of the clypeus — the obscurely yellow spots present in most examples 
were overlooked by him — ALFKEN was quite right in considering his males 
different from SMITH's and MAIDL’s specimens. 

As far as we know at present, X. burnana is confined to the island Buru. 


Xylocopa (Maiella) forbesii Kirby 


1883. KirBy, Proc. Zool. Soc. London, p. 344. — @ 9 Tanimbar Is.: Larat and Maru. 
1885. RITsEMA, Notes Leyden Mus., vol. 7, p. 54 (notes; forbesii sunk as a synonym of 
coronata Smith 1861). 


M. A. LIEFTINCK : Revision of the Carpenter-bees 71 


1908. FRIESE, Nova Guinea, vol. 5, Zool., pl. 15 fig. 20 ( 9 insect, Tanimbar) (coronata). 


1909. FRIESE, Ann. Mus. Nat. Hung., vol. 7, p. 212 (pars). — & 9 Tanimbar-Larat 
only ! (coronata). 
1924. MAıpı, Nova Guinea, vol. 15, Zool., p. 80. — 9 Tanimbar-Larat and © New 


Guinea (X. [Koptorthosoma} pseudocoronata). 
1955. LIEFTINCK, Verh. Naturf. Ges. Basel, vol. 66, p. 14-18 (descr., incl. key 4 ), figs. 
4, 4a, 7—9, structures 3). — & 9 Tanimbar Is. 


Additional material. — 1 2, labelled "210A. Maroe = ” with additional label 


coronata Sm.”, allotype forbesii Kirby (BM). 1 &, 4 ©, Tanimbar islands, ex 
coll. J. LINDEMANS (NMR). 1 2, labelled “Asia Arch. Tenimber, Larat, 1901, 
1—2, H. Kühn”, and identified by H. FRIESE as X. coronata F. Sm., with addit- 
ional label ”X. pseudocoronata Maidl 2 Type”, in F. MAIDL’s hand; 1 ®, with 
small blue label and two additional labels "N. Guinea” (red ink), "X. pseudo- 
coronata Maidl 9 Type, in F. MAıpr’s hand (NMW). 


In order to unravel the synonymy of this species in a satisfactory manner, it 
was necessary to examine also MAIDL’s type specimens of X. pseudocoronata, 
described from ”2 99 aus Neu-Guinea beziehungsweise Tenimber-Larat, 
letzteren gesammelt von Kühn und als coronata Sm. von FRIESE bestimmt, … … = 
etc. I have to thank Dr. MAX BEIER, of the Vienna Museum, for his kindness to 
send me these specimens on inspection. I am satisfied that these two insects agree 
in every detail with the other females I have seen from the Tanimbar islands, 
including KirBy's allotype, and I have no doubt that MAIDL’s cotype was 
purchased from a dealer, the written indication "N. Guinea” being in all 
probability wrong. So much is certain, that psewdocoronata is the same species as 


forbesii. 
Xylocopa (?Maiella) mohnikei Cockerell 


1907. COCKERELL, Bull. Amer. Mus. Nat. Hist., vol. 23, p. 228. — 9 ”Amboina”. 


This species I have not seen. According to COCKERELL, superficially it is 
exactly like X. bryorum auct., but it differs in several respects from that species. 

The bees described by COCKERELL in the above-mentioned paper belonged to 
the collection of the “well-known entomologist Henry Edwards, and are the 
property of the American Museum of Natural History”. Eleven species, of which 
six were new to science, are mentioned in this paper as from ‘’Amboina”, the 
collector(s) being unfortunately unknown. It is worth attention, however, that 
at least eight of these species, including X. mohnikei, are either difficult to 
classify and have never been found since, or are wrongly identified. Therefore, 
I conjecture that most, if not all, insects recorded in COCKERELL's paper from "Am- 
boina” were wrongly labelled, their origin remaining uncertain. If, on the other 
hand, X. mohnikei should prove to be a distinct species, then its occurrence on 
the island Ambon requires confirmation. In that case it is just possible that it can 
be associated with the puzzling male which F. SMITH reported from Ambon, but 
which he erroneously associated with the female of his unicolor. 


72 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


Xylocopa (Maiella) confusa J. Pérez 


In the general collection of the British Museum are one male and one female, 
both labelled ”Amboyna, R. & L. Perkins, 1911.307”, and identified as confusa 
Pér. These specimens show all features characteristic for confusa, but, like the 
next example of X. incompleta, the locality given for them is doubtless incorrect, 
confusa being an inhabitant of Malaysia and the island Celebes. 


Xylocopa (Cyaneoderes) incompleta Ritsema 


1880. RITSEMA, Notes Leyden Mus., vol. 2, p. 222—224. — 9 Java (error!), ¢ 9 W.. 
Sumatra. 
1953. VAN DER VECHT, Idea, vol. 9, p. 68. — 4 Q Malaya; 9 Sumatra (notes). 


The synonymy of this species has recently been established by VAN DER 
VECHT (loc. cit.). In the British Museum collection is an unidentified female of 
this species labelled ’’ Amboyna, coll. by F. Murr, presented by R. C. L. PERKINS, 
1911— 307”, with an additional label "Mites taken, Jan. 1932, N. le Vècque, E. 
136”. I have no doubt that this insect, which is absolutely identical with females 
of incompleta which I have examined from the Malay Peninsula, Sumatra, and 
Borneo, was wrongly labelled. 


Xylocopa (Neoxylocopa) brasilianorum sonorina F. Smith (comb. nov.) 


21773. DEGEER, Mém. hist. Insect, vol. 3, p. 573—574, pl. 28 fig. 8. — © Surinam 
(Apis aeneipennis). 

1874. SMITH, Trans. Ent. Soc. London, p. 278. — © "Sunda Islands” (error!) (X. 
sonorina). 

1899. PERKINS & FOREL, in SHARP, Fauna Hawaiiensis, vol. 1, pt. 1, p. 113. — Hawaii 


(X. aeneipennis). 

1951. MICHENER, in MUESEBECK & KROMBEIN, Hym. Amer. N. of Mexico, Mon. 2, U.S. 
Dept. Agric., p. 1246. — Hawaii (X. bras. varipuncta). 

1954. MICHENER, Bull. Amer. Mus. Nat. Hist., vol. 104, p. 157 (Neoxylocopa subgen. nov. 
type Apis Brasilianorum L.). 


Type material. — 1 9, with blue label ’’Sandw. Isl” (not “Sunda Isl.”), and 


ne”, holotype X. sonorina F. Smith (BM). The following interesting in- 


formation on the origin of this bee is found in the registers of the British Mu- 
seum: "1864.8. Sandwich Islands, presented by E. W. H. Holdsworth Esq.: 6 
Opatrum, 1 Xylocopa, 1 Polistes, 4 Isopoda”. 


The identity of Xylocopa sonorina F. Smith, erroneously reported from the 
Sunda Islands, has always puzzled students of these insects. From the facts men- 
tioned above it is at once evident that the confusion was mainly due to the 
erroneous transcription of the abbreviation ‘’Sandw. Isl.” on the locality-label, 
which, though somewhat indistinct, is clearly legible on close inspection. Since 
sonorina F. Smith 1874 has priority over varipuncta Michener (nec Patton 1879, 
Canad. Entom., vol. 11, p. 60, 9 Arizona), the use of this last subspecific name 
for the introduced Hawaiian insect is no longer allowed. 


M. A. LIEFTINCK : Revision of the Carpenter-bees 73 


SMITH’s type of sonorina agrees in every respect with a series of Hawaiian 
brasilianorum in the collection of the British Museum. 

Apis aeneipennis Degeer was described from Surinam; its status remains un- 
certain. 


Xylocopa (Platynopoda) perforator F. Smith 


1861. SMITH, J. Proc. Linn. Soc. London, Zool., vol. 6, p. 61—62. — 9 & Ternate 
(error!). 

1940. Maa, Lingnan Sci. Journal, vol. 19, p. 567 (bibliography, synonymy, distribution, 
etc., incl. key 4 9). 

1955. LIEFTINCK, Verh. Naturf. Ges. Basel, vol. 66, p. 31—32. — Sumatra; Java; Lesser 
Sunda Is.; Borneo. 


Type material studied. — 1 9, 1 &, both carrying round labels indicated 
“Tim” [= Timor !} and, in addition, 2 with blue, 4 with white labels "Xylo- 
copa perforator Smith” in F. SMITH's handwriting (type collection, OUM). 1 3, 
with round label ”Tim”, in the type collection, No. 17 B. 51 (BM). — The 
pair in the Oxford Museum should be considered to be the types of this species, 
and since SMITH described the 2 first, I have selected the ® in that collection 
as the lectotype of perforator F. Smith, the & in the Oxford and British Museums 
representing SMITH's cotypes. 

In a previous paper (/oc. cit.) I have already expressed doubt as to the cor- 
rectness of the interpretation of the locality originally given for perforator, since 
no specimens had ever been taken since on the Moluccan islands. A recent 
examination of the three specimens present in the Oxford University and British 
Museum collections has proved that all carry a written label with “Tim”, which 
obviously is an abbreviation of Timor, on which island the species has repeatedly 
been collected in more recent times as well. The original locality thus is Timor, 
not Ternate. 


La: Pan ‘Sadi tlt 
| "hy di Gtt Re A IR Ar ne 
tà Ces Mid, LIV MH CRE Se Wis 
ice ae RUHT pdt dati val 


OT gay. € € cà i DE ilot voue fus 
7 NT TE ST | AL N° Deu WEL =; Th CABLES "sx 
Uwe LU EL: (D Aden lm è Pri di ia ’ ' PR. Da >> Lt 


sy muah at bt À f toy Deaf ue Set PUY 


a baie ler: a ; | | nS > atte Lai va ban. 


R ra ET NE 4) MR or I ur AE id CNET i Pool Tt a 


zal | È. 
1" LAS €: ut ni ò Bek apr t'a Ale Witte 


a ont" Af G Ò > kt 3 un u "TELI Pia Mat” b ue 
hd ar A x Pi » : Pi if 1179, Ru IL Va À 


Da 
- 


+ obra , int ‘ soy f Far h MW} whe mi 
È MALADE a At ta I t ve a A 


1 kie 
“à ij 2 : var MIDUMG au tà 
® > i à + vis 
À Fr | j nt N 
R . : ; t + t tre 4 Li 1 


Ni | «| > È \ « tad ay Yi 


I TAR, Ls ‘ rue rn ins bead enten 


ot = 
my 


| fs” 
ta + > 5 vi * fi nut 
ata A AIN LO AE 
‘ er 5 1. WR où 
à, Î \ è bes P + NK 


= . 3 wy st 5 tril IN 


PHAENOANALYTISCHE STUDIEN AN EINIGEN ARTEN 
DER UNTERGATTUNG TERRESTRIBOMBUS O. VOGT 


(HYMENOPTERA, BOMBIDAE). II. TEIL‘) 


VON 


EDGAR KRUGER + 


Fortsetzung 


Inhaltsverzeichnis 


sn serres Li \(Fortsetaung) im. neue sene touvatn tree 
EFbmosadesimpralichentiSpanien aio a RA 


Ethnos von Mallorka 

Ethnos von Portugal 

Ethnos der dänischen Inseln 
Ethnos von Norwegen 

Ethnos von England 

Ethnos der Kanalinseln À 
Ethnos von Schottland und Hand 
Ethnos von Bulgarien 

Ethnos von Kleinasien 


Ethnos der Umgebung von ARNO RE dte fe tro enn: 


Ethnos von Griechenland 
Ethnos von Kreta RCE CRU. enn. 
Ethnos des Lite 


Ethnos der Umgebung von Ours oy, sE 
Ethnos von Ost-Turkestan und des Bee EAST BR cs ie eee ests oe 


Ethnos von Algier und Tunis 


REN ari Mylan ders nu RENNER UN Lele AI 


Ethnos von Norwegen 

Ethnos von Schweden 

Ethnos von Nordrussland 
Ethnos von Baikalien 

Ethnos des Ussurigebietes 

6. Bombus sapporoensis Cock. 
7. Bombus ignitus Smith. 


ig TS MR VIE CS oneens PRE rr 


Ethnos von Nordrussland 
Ethnos von Baikalien 

Ethnos des Ussurigebietes 
Bthnos:voneSut Yuan sua 


Ethnos von Tschili und dem Snia iti RARA AO i 


Ethnos des Min-Shan N dt 
9. Bombus vasilievi Skorikov 


HOBO Oat ATE TTA RISCOSSA NEE Mb CI tree e att 


*) Fortsetzung von Band 97, S. 298, dieser Zeitschrift. 


75 


76 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 
Das Ethnos von Nordspanien 


Weibchen: 64 Exemplare von Zarauz. Sie verteilen sich auf die Gradus des 
Collare wie folgt. 2 (semipostcollaris), 4, 2, 5, 11, 22, 17 (perlatocollaris). Wir 
unterscheiden 6 Sektionen: 

1. Sektion. 13 Exemplare. Wie die Nominatform gefärbt, auch im Farbton der 
gelben Binden, aber 2 Exemplare mit tiefolivbraunem (nicht rotbraunem !) 
Farbton. 4 Exemplare mit blassbräunlichem Saum auf dem 4. Tergit (ferefulvo- 
marginalis). 

2. Sektion: 7 Exemplare. Die Corbiculahaare teilweise braun, bei 4 auch der Cly- 
peus und die Area centralis mit einzelnen braunen Haaren, 2 leiten mit mehr 
braunen Haaren zur 3. Sektion über. 3 Exemplare ferefulvomarginalis, 2 fulvo- 
marginalis. 

3. Sektion: 5 Exemplare. Wie die der 2. Sektion, aber mit mehr braunen Haaren 
auf dem Clypeus und in der Area centralis. Corbicula ganz und die 2. Tibia zum 
Teil braun behaart. Je 2 ferefulvo- und fulvomarginalis. 

4. Sektion: 10 Exemplare. Wie die der vorigen Sektion, aber die 2. Tibia mit 
mehr braunen Haaren, auch Trochanteren und ventraler Teil des Episternum 
braun. 3. Tergit bei einem Exemplar mit orolateralen braunen Erstlingshaaren, bei 
einem anderen mit beiderseitigen braunen Haarfleck. 3 Exemplare ferefulvo- und 
2 fulvomarginalis. 

5. Sektion: 15 Exemplare. Wie die der 4. Sektion, aber mit viel mehr braunen 
Haaren. Ausser auf dem Clypeus und in der Area centralis auch solche im me- 
dianen Teil der Areae triangulares. Episternum zum Teil ventral, 2. Tibia ganz 
braun behaart. 1. Tibia, die auch bei einzelnen Weibchen der vorigen Sektion 
wenige braune Haare hat, in weiterer Ausdehnung braun. 3. Tergit bei einem 
Exemplar mit einigen braunen oralen Erstlingshaaren, bei 2 mit beiderseitigem 
oralen braunen Haarfleck, bei 3 mit schmaler brauner oraler Binde (tenuifulvo- 
zonatus), eines mit breiterer brauner Binde, besonders im Seitenteil (fulvolato- 
zonatus). 4 Exemplare ferefulvomarginalis, 7 fulvomarginalis. 

6. Sektion: 14 Exemplare. Wie die der vorigen Sektion, aber Gesicht fast ganz 
braun behaart, bei 2 Exemplaren einzelne braune Haare auch im oralen Winkel 
der Area triangularis. 1. Tibia braun, der 2. Femur grôsstenteils braun. Epister- 
num weiter dorsalwärts mit braunen Haaren, bei einem Exemplar das ventrale 
und mediale Drittel braun. Scutellum in der Regel mit caudalen braungelben 
Haaren. Bei cinem Exemplar mit fast ganz braunen Scutellum (propefulvo- 
scutellaris) ergreift die braune Behaarung auch den Raum des Mesonotum und 
erreicht auf ihm in schmaler medianer Zone den caudalen Rand des Collare. 3. 
Tergit bei 2 Weibchen mit braunen oralen Erstlingshaaren, bei 2 mit beider- 
seitigem braunen oralen Fleck, bei 4 mit schmaler brauner oraler Zone (tenuiful- 
vozonatus). Je ein Exemplar gehört zu den Gradus fulvopraezonatus, propefulvo- 
zonatus und fulvozonatus. Es ist zu beachten, dass der braune Farbton des 3. 
Tergites nicht allein vom Braun des 2. sondern auch des 4. abweicht. Dieses hat 
bei 7 Exemplaren einen rotbräunlichen Saum zwischen der schwarzen und der 
weissen Behaarung; er kann in verschiedener Hôhe je nach der Grenzlage zwi- 
schen Weiss und Schwarz liegen und riickt bei einem Exemplar mit stark redu- 


E. KRüGER : Studien an Terrestribombus 77 


zierter schwarzer Behaarung bis an den oralen Rand vor (fulvopraecingulatus). 
Ich schliesse hier die Beschreibung einiger Weibchen aus Nordwestspanien und 
aus Mittelspanien an. 5 Weibchen von Burgos: eines wie die Nominatform ge- 
färbt, 3 gehören zum fulvopraezonatus bzw. propefulvozonatus. Bei 4 der Exem- 
plare hat das 4. Tergit einen leicht bräunlichen Saum. Ausserdem sind Gesicht 
und Beine wie bei den Exemplaren der beiden letzten Sektionen von Zarauz aus- 
gedehnt, das Episternum im ventralen Drittel braun behaart. Von 2 Exemplaren 
aus der Umgebung von Madrid ist eines wie die Nominatform gefärbt, das andere 
gehört zur 5. Sektion von Zaraus (fulvopraezonatus). Ein Exemplar von Castilien 
gehört der 6. Sektion an und hat auf dem 3. Tergit orale braune Erstlingshaare. 
Zwei Weibchen vom Escorial sind wie die Weibchen der 3. und 5. Sektion ge- 
färbt, ein Weibchen vom Montserrat und Gerona wie die der 5. (fulvolatoprae- 
zonatus und fulvopraecingulatus). Das letztere hat sehr helle gelbe Binden. 
Arbeiter: 20 Exemplare von Gerona, Montserrat, Barcelona, Toledo, Escorial 
und der näheren Umgebung von Madrid. Nur die Gradus propelato-, lato- und 
perlatocollaris sind vertreten. Exemplare der 1. Sektion sind nicht vorhanden. 2 
Arbeiter der 2. Sektion haben braune Haare an der Corbicula, aber keine im 
Gesicht. 10 gehören in die 3., 6 in die 4. Sektion, ein Exemplar in die 5. 
3. Tergit bei allen ohne braune Behaarung, der braune Saum des 4. Tergites fehlt 
im allgemeinen und ist nur bei 3 Exemplaren angedeutet vorhanden (ferefulvo- 
marginalis). Chitin der Corbicula bei 3 rotbraun, bei 14 dunkelbraun bis schwarz- 
braun und bei 3 Exemplaren schwarz, durchschnittlich etwas heller als bei den 
Weibchen. 
Männchen: 22 Exemplaren von Barcelona, Montserrat, Gerona und vom Es- 
corial. Ich unterscheide 6 Sektionen. 
1. Sektion: 4 Exemplare. Wie die Nominatform gefärbt. 
2. Sektion: 5 Exemplare. Gesicht mit spärlichen braunen Haaren. Tibien braun, 
Episternum grösstenteils schwarz. 
3. Sektion: 4 Exemplare. Wie die der 2. Sektion, aber Clypeus oral und Femora 
zum Teil braunbehaart. 
4. Sektion: 4 Exemplare. Wie die der 3. Sektion, aber der Clypeus fast bis zur 
Basis braun behaart. Ein Exemplar fulvopraecingulatus. 
5. Sektion: 3 Exemplare. Wie die der 4. Sektion, aber auch die Area centralis und 
triangularis mit braunen Haaren. Ein Exemplar des fulvomarginalis und fulvo- 
praecingulatus. 
6. Sektion: 2 Exemplare. Wie die der 5. Sektion, aber auch sämtliche Tibien, 
Femora, Trochanteren, Ober- und Untergesicht bis auf die mittlere Seitenpartie 
braun behaart. 3. Tergit braun mit oralen Erstlingshaaren oder mit oraler 
brauner Binde (fulvopraezonatus). Episternum dorsal schwarz oder dorsal gelb. 
Die nordspanische Form des B. terrestris kann nicht als besondere Rasse ange- 
sehen werden, weil die Anzahl der Individuen, welche wie die Nominatform ge- 
färbt sind, nicht unbeträchtlich ist. Wir können daher die var. ferrzgineus nur 
als eine allerdings sehr häufige Morphe bezeichnen. Es ist aber wohl möglich, 
dass sie im Süden Spaniens als Rasse auftritt. 


78 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


| Das Ethnos der Insel Mallorca 


Weibchen und Männchen liegen nicht vor. 

Arbeiter: 17 Exemplare von Alcudia.) Sie gehören den Gradus collaris bis 
perlatocollaris an. Bei 7 Exemplaren sind Clypeus, Area centralis und der dorso- 
mediane Teil der Area triangularis, Corbicula, Mittel- und Hintertibien und teil- 
weise die hinteren Femora braun behaart, bei 3 Exemplaren nur der Clypeus und 
die Area centralis, bei 5 ist die braune Behaarung noch weiter reduziert, jedoch 
bleiben Tibien und Corbicula braun behaart. Bei den höheren Gradus der braunen 
Behaarung kann auch das Episternum ventral braun sein. 16 Männchen mit einem 
bräunlichgelben Saum auf dem 4. Tergit. Das Chitin der Corbicula ist schwarz, die 
Farbe der Binden bleichgelb, fast beigefarbig. Mir ist ein solcher Farbton beim 
B. terrestris als Folge der Ausbleichung niemals begegnet, so dass ich annehme, 
das wir es mit einer spezifischen Farbtönung zu tun haben, und dass das Ethnos 
von Mallorca einer besonderen Rasse angehôrt, die aber im übrigen sich von 
dem spanischen Ethnos nicht unterscheidet. Ich bezeichne sie vorlaufig als Rasse 
balearicus. 


Das Ethnos von Portugal 
Bombus terrestris, Rasse lusitanicus nov. 


Weibchen: 205 Exemplare von Castello da Vide (leg. ANTONIO FLORES), 
9 von St. Thirso da Famalicae, 14 von St. Martinho. Gesicht nur bei 5 Exemplaren 
schwarz behaart, bei 13 mit vereinzelten braunen Haaren im oralen Teil des 
Clypeus, 14 mit vorwiegend braun behaartem Clypeus und einzelnen braunen 
Haaren in der Area centralis. Bei 41 Exemplaren verdichtet sich die braune Be- 
haarung der letzteren zu einem Büschelchen, bei 55 fliesst die braune Behaarung 
beider Areale zusammen, und es treten braune Erstlingshaare in der Area triangu- 
laris auf, bei 49 haben sich die letzteren zu einem seitlichen Büschel vermehrt, bei 
11 bildet die braune Behaarung der drei Areale ein zusammenhängendes Feld, bei 
7 Exemplaren haben sich schliesslich die braunen Haare der Area triangularis 
seitlich weiter ausgebreitet und können auch im oralen Winkel derselben erschei- 
nen. Scheitel und Stirn schwarz. Collare leuchtend hellgelbbraun, in der Breite 
wenig variabel, die Gradus cryptarum bis propecollaris fehlen. Die maximale 
Frequenz liegt mit 156 Exemplaren beim Gradus /atocollaris. Episternum — selbst 
beim Gradus perlatocollaris — höchstens nur unmittelbar unter dem dorsalen 
Rande gelb behaart. Braune Haare breiten sich vom ventralen Rande mehr oder 
weniger weit dorsalwärts aus. Ich unterscheide 7 Gradus im Braunwerden des 
Episternum. 1. Gradus: Ventraler Teil noch ganz schwarz. 2. Gradus: Wenige 
braune Haare im ventralen Winkel. 3. Gradus: Die braunen Haare bedecken etwa 
das ventrale Viertel, wobei eninige braune Haare diffus weit dorsalwärts vordrin- 
gen. 4. Gradus: Episternum zu einem Drittel braun; die oral stehenden braunen 


1) Unter den Arbeitern befindet sich ein auf der rechten Seite teilweise ganz abnorm 
gefärbtes Exemplar, bei dem der Scheitel, ein zur Medianen geneigtes Stück des Collare, 
ein sich bogenförmig anschliessendes und an den Seitenrand des Mesonotum reichendes 
Feld, das die Schulter frei lässt, die laterale Partie des Scutellum und der dorsale Teil des 
Episternum tiefrostfarben ist. 


ur 


E. KRüGER : Studien an Terrestribombus 79 


Haare reichen diffus bis zur gelb behaarten Zone. 5. Gradus: Episternum bis zur 
Hälfte braun. 6. Gradus: In dem noch bisher hauptsächlich schwarz behaarten 
Teil treten besonders oral zahlreicher braune Haare diffus auf, wobei sich die 
Grenze des nur braun behaarten Bezirkes weiter dorsalwärts verschiebt. 7. Gradus: 
Zwei Drittel des Episternum braun, der verbleibende Rest besonders wieder oral 
mit viel zahlreicheren braunen Haaren als vorher. Die graduellen Frequenzen 
sind: 29, 28, 51, 45, 28, 12, 1. Scutellum schwarz oder mit eingesprengten grei- 
sen, gelblichen und braunen Haaren. Ich unterscheide 7 Gradus. 1. Gradus: Scu- 
tellum schwarz. 2. Gradus: Einzelne diffuse braune Haare paracaudal. 3. Gradus: 
Die braunen Haare breiten sich spärlich und diffus weiter oralwärts aus. 4. 
Gradus: Weitere lockere Vermehrung derselben. 5. Gradus: Die verschwommene 
Braunfärbung wird mit blossem Auge erkennbar, einzelne braune Haare dringen 
bis zum oralen Rande vor. 6. Gradus: Scutellum ganz mit braunen Haaren besetzt, 
zwischen denen schwarze und braunschwarze Haare verschiedener Länge stehen. 
7. Gradus: Scutellum sprunghaft abweichend fast ganz braun (fulvoscutellaris). 
Bei einigen Exemplaren dringen die braunen Haare heteronom im paramedianem 
Raum oralwärts vor. Die Frequenzen sind: 74, 69, 28, 13, 7, 6, 1. Von den 
Exemplaren mit greisen Haaren auf dem Scutellum verdient eines besondere 
Beachtung; bei diesem begrenzen greise caudale Haare ein davor liegendes braun 
behaartes Feld, in das längere und kürzere schwarze Haare eingesprengt sind. Auf 
dem Episternum dieses Exemplares sind die ventralen braunen Haare durch cau- 
doventrale greise Haare begrenzt. Bei dem erwähnten Exemplar f#lvoscutellaris ist 
die interalare Binde mit zahlreichen braunen Haaren durchsetzt. 1. Tergit schwarz, 
2. mit wenig variabler wie das Collare gefärbter Binde. 3. Tergit bei 80 Exem- 
plaren schwarz, bei 33 mit orolateralen braunen Erstlingshaaren des Zentralfeldes. 
35 mit Vermehrung derselben besonders in medianer Richtung. 25 mit zusammen- 
hängender, aber diffuser brauner Binde im oralen Teile des Zentralfeldes. 11 mit 
deutlicherer seitlich in das Medialfeld vordringender brauner Binde, 8 mit einer 
das orale und mediale Zentralfeld ausfüllenden Binde (fulvolatopraezonatus), 1 
Exemplar mit brauner Binde, die in das caudale Feld vordringt; nur caudal stehen 
noch wenige schwarze Haare (propefulvozonatus), 1 Exemplar des fulvozonatus. 
Die Braunfärbung erfolgt aber nicht nur im Zentralfelde sondern auch im Seiten- 
feld. Sie setzt hier aber erst dann ein, wenn die des Zentralfeldes fortgeschritten 
ist. Die Modalitit des Braunwerdens ist gewissen Metabolieen unterworfen, von 
denen diejenige hervorgehoben werden soll, bei der die Binde nicht wie ge- 
wöhnlich verschwommen, sondern caudal scharf gegen die schwarze Restbehaarung 
abgesetzt ist. Das fast vollige Fehlen der schwarzen Behaarung des 4. Tergites 
ist für das Ethnos von Portugal sehr charakteristisch, wodurch es sich von allen 
anderen verwandten Ethna unterscheidet. Fast alle Exemplare haben ausserdem 
vor dem oralen Rande dieses Tergites einen bräunlich verdunkelten Saum, der mit 
einer leichten Vergelbung der Haarbasis beginnt, aber anfangs durch die sich 
darüber neigenden schwarzen Haare des 3. Tergites verdeckt wird. Die Intensivie- 
rung dieses Farbtons erfolgt von vorneherein wie die Vermehrung der bräun- 
lichen Haare simultan und mindestens innerhalb des Zentralfeldes über dessen 
ganze Breite, wobei nur der laterale Teil ein leichtes Voraneilen erkennen lässt. 
Ich unterscheide 5. Gradus im Braunwerden der weissen Haare. 1. Gradus: Noch 


80 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


keine braunen Haare. 2. Gradus: Oraler Rand leicht gebräunt. 3. Gradus: Oraler 
Rand breiter und intensiver gebräunt. 4. Gradus: Der breitere Saum wird dem 
blossen Auge erkennbar. 5. Gradus: Die braune orale Zone nimmt ein Viertel bis 
eine Drittel der Tergitbreite ein. Frequenzen: 6, 54, 66, 39, 14. Das 5. Tergit ist 
stets weiss behaart, das 6. ausser apikalen schwarzen Haaren gelbbraun. Ich unter- 
scheide bei der Färbung der 1. Tibia. 8 Gradus. 1. Gradus: Nur einzelne kurze 
Borsten schwarz, sonst mit längeren braunen Haaren. 2. Gradus: Alle kurzen 
Borsten und die langen proximalen Haare zum Teil schwarz. 3. Gradus: Einzelne 
den kurzen schwarzen benachbarte lange Haare werden der ganzen Front entlang 
schwarz. 4. Gradus: Weiteres Vordringen der schwarzen Haare; die apikalen 
schwarzen Haare werden zahlreicher. 5. Gradus: Stärkere Auflockerung der brau- 
nen Behaarung durch schwarze Haare. 6. Gradus: nur noch wenige braune Haare 
am Hinterrand. Der schon bei den vorangehenden Gradus allmählich verschwin- 
dende hell gefärbte Flaum erlischt und wird schwarz. 7. Gradus: Weitere Reduk- 
tion der braunen Behaarung. 8. Gradus: Tibia ganz schwarz behaart. Frequenzen: 
14, 12, 16, 33, 63, 28, 12, 4. Im Schwarzwerden der 2. Tibia unterscheide ich 
ebenfalls 8 Gradus. 1. Gradus: Einige schwarze Haare am vorderen distalen Rande 
und an der distalen Fläche, sonst braun behaart. 2. Gradus: Unter Vermehrung 
am distalen Ende dringen schwarze Haare bis zur Hälfte der Tibia vor. 3. Gradus: 
Starke Vermehrung der schwarzen Borsten. 4. Gradus: Lange schwarze Haare 
dringen im distalen Gebiet vereinzelt bis zum hinteren Rande vor. 5. Gradus: 
Weitere Vermehrung der schwarzen Borsten, längere schwarze Haare stehen nun 
diffus am hinteren Rande. 6. Gradus: Die vordere Randpartie ist fast ganz 
schwarz behaart. 7. Gradus: Die schwarzen Haare sind bis nahe an den hinteren 
Rand vorgedrungen. 8. Gradus: 2. Tibia nun ganz schwarz behaart oder nur noch 
mit einzelnen braunen oder braun gespitzten Haaren am Hinterrande. Frequenzen: 
16, 38, 40, 25, 27, 22, 8, 4. Die Vorderkante der Corbicula eilt der Hinterkante 
im Schwarzwerden stark voraus. Zuerst werden die kurzen Haare, bzw. die Bor- 
sten, dunkelbraun, dann schwarz, worauf die längeren Haare folgen. Das Schwarz- 
werden der Haare der proximalen Seitenfläche erfolgt stark diffus. Wir unter- 
scheiden 7 Gradus im Schwarzwerden. 1. Gradus: Nur die kurzen Haare der 
Vorderkant bräunlich verdunkelt, alle anderen Haare rotbraun. 2. Gradus: Auch 
die Basis der langen Haare der Vorderkante und zum Teil der proximalen Seiten- 
fläche verdunkelt, die ganz kurzen Haare der Hinterkante schwach verdunkelt. 
3. Gradus: Die Verdunkelung der langen Haare der Vorderkante ist weiter fort- 
geschritten, die proximale Seitenfläche bis zum terminalen Ende schwarz behaart. 
Hinterkante jetzt auch mit mittellangen basal verdunkelten Haaren. 4. Gradus. 
Weitere Verdunkelung der Haare der Vorderkante, die Haare der Hinterkante 
beginnen basal schwarz zu werden. 5. Gradus: Die kurzen und mittellangen 
Haare der Vorderkante schwarz, ihre langen Haare noch auf weite Erstreckung 
braun, die der Seitenfläche fast sämtlich schwarz. Kurze Haare der Hinterkante 
schwarz, der Verdunklungsprozess ergreift auch ihre lange braunen Haare. 6. 
Gradus: Vorderkante nur noch mit wenigen, Hinterkante mit zahlreicheren 
braunen Haaren. 7. Gradus: Vorderkante ganz, Hinterkante bis auf einzelne hell 
gespitzte Haare ebenfalls schwarz behaart. Frequenzen: 57, 45, 30, 22, 21, 3, 1. 
Die grösste Tendenz zum Braunwerden hat die Corbicula, dann die 2., schliesslich 


E. Krüger: Studien an Terrestribombus 81 


die 3. Tibia. Die drei Femora werden im folgenden nicht einzeln behandelt. Da 
sie mit einander stark korreliert sind, kann sich die Darstellung auf den 3. Femur 
beschrinken. Wir unterscheiden 6 Gradus. 1. Gradus: 3. Femur ganz rotbraun 
behaart. 2. Gradus: Vorderfläche mit zahlreichen schwarzen Haaren, besonders am 
proximalen Ende. 3. Gradus: Vorderfläche mit wenigen braunen Haaren. 4. Gra- 
dus: Nur noch auf der Unterseite braun, sonst schwarz behaart. 5. Gradus: Spär- 
liche braune Haare noch auf der Unterseite. 6. Gradus: 3. Femur ganz schwarz 
behaart. Frequenzen: 20, 53, 30, 38, 22, 18. Wie bei den Tibien hat der 3. Femur 
die gròsste Tendenz zur Braunfirbung der Behaarung, dann folgen der Reihe 
nach der 2. und 3. Femur. Die beiden vorderen Femora weichen in ihrer spe- 
ziellen Modalitit von einander und vom 3. Femur ab. Die Trochanteren sind 
im wesentlichen braun behaart. Mit dem Braunwerden der übrigen Kôrperteile 
geht das Hellwerden der Sternite parallel. Sie können am caudalen Rande gelb- 
lich oder bräunlich behaart sein; die Sternite 4 und 5 sind es immer, dann folgen 
die beiden vorangehenden, jedoch bleiben einzelne Haare noch schwarz. Da das 
Untersuchungsmaterial der portugisischen Rasse besonders gross ist, wurden die 
korrelativen Beziehungen zwischen dem Braunwerden der Haare der einzelnen 
Variationsfelder genauer untersucht. Diese Korrelationen sind in Prozenten fol- 


gende: 

zwischen dem Gesicht und dem 3. Tergit 67.22... 505 
zwischen dem Scutellum und dem 3. Tergit TRI: 2200829 
zwischen dem Episternum und Gesicht 74.05 + 3.28 
zwischen dem Episternum und dem 3. Tergit 77.82.6283 
zwischen dem 3. und 4. Tergit 29.42 + 6.79 
zwischen der 1. und 2. Tibia 82.90 + 2.34 
zwischen der 1. Tibia und der Corbicula 84.90 + 2.09 


Wir sehen, dass die Korrelation zwischen der Braunfärbung der Behaarung des 3. 
und 4. Tergites sehr gering, wenn überhaupt vorhanden ist, sie variieren unab- 
hängig von einander. 

Anhangsweise sei noch an der weissen Behaarung gedacht, die sich auf dem 
Thorax und den beiden vorderen Tergiten einstellen kann. Sie findet sich sehr 
häufig auf dem Scutellum, dem Episternum, dem Mesonotum und dem Median- 
segment. Wenn in unmittelbarer Nachbarschaft braune und schwarze Haare auf- 
treten, dann stehen die weissen Haare auf der Grenze zwischen denselben. Ob 
diese weissen Haare eine taxonomische Bedeutung haben, ist zweifelhaft. 

Arbeiter: 261 Exemplare von Castello da Vide (leg. ANTONIO FLORES), St. 
Thirso da Famalicae, Sierra de Estrela, St. Martinho. Gesicht weniger braun be- 
haart als bei den Weibchen, die maxmialen Frequenzen liegen im 1. und 2. 
Gradus, bei den Weibchen im 4. bis 6. Gradus. Die beiden letzten Gradus 
sind bei den Arbeitern überhaupt nicht vertreten. Bei Unterscheidung von 
_8 Giadus ergeben sich für die Arbeiter folgende Frequenzen in Prozenten: 26.95, 
30.50, 18.74, 13.27, 7.04, 3.51, 0.00, 0.00. Für die Weibchen: 2.56, 6.67, 7.18, 
21.03, 28.20, 25.13, 5.64, 3.59. Die Modalität wie bei den Weibchen, doch 
eilt nicht selten die Area triangularis im Braunwerden der Haare voraus. Als 
ametabolisch ist auch das gleichzeitige Auftreten einzelner brauner Haare auf dem 
Clypeus, der Area centralis und triangularis zu betrachten. Collare wie bei den 


82 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


Weibchen. Episternum mit weniger braunen Haaren als bei letzteren. Bei der 
Unterscheidung von 7 Gradus sind die prozentualen Frequenzen für die Ar- 
beiter. 23.40, 19.00, 29.00, 21.65, 5.63, 0.43, 0.00, für die Weibchen: 18.01, 
14.27, 19.87, 22.95, 16.75, 7.46, 0.62. Die beiden ersten Tergite wie bei den 
Arbeitern, 3. Tergit nur bei 2 Exemplaren mit oralen braunen Haaren. 4. Tergit 
im allgemeinen mit viel mehr schwarzen Haaren als bei den Weibchen, 24 Exem- 
plare zur Hälfte der Tergitbreite und darüber hinaus schwarz behaart; einzelne 
schwarze Haare können sogar den caudalen Rand erreichen. Die bräunliche Be- 
haarung tritt auch bei den Arbeitern als Saum auf, nur steht er infolge der varia- 
blen Grenze zwischen weisser und schwarzer Behaarung auf verschiedener Höhe 
des Tergites und kann an den caudalen Rand abgedrängt werden. Braune Haare 
des 6. Tergites blasser und fast stets mit weisslichen oder weisslichgelben Haaren 
untermischt. Bei der braunen Behaarung der 1. Tibia unterscheiden wir 6 Gradus. 
Bei der entsprechenden Reduktion der Gradus der Weibchen ergeben sich fol- 
gende Frequenzen: 
Arbeiter: 18:3, 0:49.37 0343 OA Bae 
Weibchen: 2.0, 6.0, 50.0, 27.0, 6.6, 8.0 

Die braune Behaarung ist also bei den Arbeitern geringer, für die 2. Tibia, 
deren braune Behaarung quantitativ nicht untersucht wurde, gilt das gleiche. Für 
die Corbicula ergeben sich bei Unterscheidung von 7 Gradus (beginnend mit der 
extremen Schwarzfärbung) folgende Frequenzen: 
für die Arbeiter: 3.73, 5:40, 1659,» 25.72! ZBO tase 7.47 
für die Weibchen: 0.56, 1.67, 11.70; ‘12:50, 16.70; 2 23:08 MENNE 

Auch die Corbicula ist also bei den Arbeitern weniger braunbehaart. Diese Er- 
scheinung der geringeren braunen Behaarung tritt an allen Körperteilen auf. Die 
prozentuale Korrelation im Braunwerden verschiedener Bezirke ist folgende: 


zwischen dem Gesicht und der 1. Tibia 79.73 + 2.33 
zwischen dem Gesicht und der Corbicula 74.28 + 2.89 
zwischen dem Gesicht und dem Episternum 68.19 + 3.06 
zwischen der Corbicula und der 1. Tibia 81.23 + 2.19 


Diese Aufstellung ergänzt die korrelativen Beziehungen im Braunwerden ein- 
zelner Kôrperteile. 

Männchen: 629 Exemplare von Castello da Vide (leg. AUTONIO FLORES). 
Zahlreichere Männchen scheiden wegen schlechter Erhaltung für die Analyse aus. 
Gesicht wie bei den Weibchen und Arbeitern, jedoch eilt die caudale Partie der 
Areae triangulares im Braunwerden der Haare voran. Ferner stehen im caudalen 
Teil und im oralen Winkel derselben oft gelbe Haare, die auf den Clypeus und 
die Area centralis übergreifen und dann mit braunen Haaren gemischt auftreten. 
Man kann 8 Gradus des Braunwerdens unterscheiden. Die Frequenzen sind, mit 
dem maximalen Schwarz beginnend, folgende: 79. 47, 104, 114, 85, 46, 18, 11 
oder in Prozenten: 15.69, 9.34, 20.65, 22.60, 16.85, 9.13, 3.57, 2.18. Zu be- 
achten ist die relativ hohe Frequenz des 1. Gradus. Die Entwickelung der braunen 
Haare ist wie bei den Weibchen stärker als bei den Arbeitern. Ein Exemplar mit 
citronengelb behaartem Clypeus weicht sprunghaft ab: cifrinoclypeatus. Scheitel 
schwarz, jedoch zahlreiche Exemplare mit gelben Haaren, die in das eigentliche 
Stirnfeld vordringen. Gelbe Behaarung des Episternum kann abweichend von den 


E. KRüGER : Studien an Terrestribombus 83 


Weibchen und Arbeitern sich weiter ventralwarts ausdehnen und in allerdings 
seltenen Fällen den ventralen Rand erreichen (/uteoepisternalis). Bei zahlreichen 
Exemplaren ist der ventrale Raum des Episternum braun behaart. Die braunen 
Haare dringen auch hier dorsalwärts vor und bei gleichzeitiger dorsaler gelber 
Behaarung bleibt nicht selten eine mittlere Zone schwarz behaart. Ich bezeichne 
diese so charakteristisch gezeichneten Männchen als tricoloriepisternalis. Scutel- 
lum schwarz behaart, des öfteren mit mehr oder weniger braunen Haaren. 1. Ter- 
git schwarz behaart, selten und auch nur in beschränktem Umfange mit gelben 
Haaren. Sie erscheinen in zwei Initialzentren. Das eine liegt im caudalen 
Zentralfelde hart neben dem Limes, das andere median. Das erstere hat 
ausgesprochen distinkten, das andere stark diffusen Charakter. Zu Beginn der 
Gelbfärbung wird der laterale Herd allein angetroffen, bei der weiteren Vermeh- 
rung ist jedoch der mediane stärker beteiligt. Bei 5 Exemplaren beschränkt sich 
die gelbe Färbung auf wenige Haare, bei 6 breitet sie sich weiter aus, bei 3 ist 
fast das ganze Tergit gelb behaart (luteotaeniatus). Die Gelbfärbung ist weder 
mit der fulvozonaten Färbung noch mit der bräunlichen des 4. Tergites korreliert. 
2. Tergit mit breiter gelber Binde. 3. Tergit schwarz, die braune Behaarung nicht 
so häufig und ausgedehnt wie bei den Weibchen, aber stärker ausgeprägt als bei 
den Arbeitern. Beginn dieser Färbung mit einzelnen oralen braunen Haaren bei 
23 Exemplaren, bei 10 ist eine schmale orale diffuse braune Binde vorhanden, die 
bei 9 Exemplaren sich verbreitert (fulvopraezonatus). Die Braunfärbung setzt erst 
dann ein, wenn die braune Gesichtsbehaarung weit fortgeschritten ist, was aber 
auch unterbleiben kann. 4. Tergit im wesentlichen weiss behaart, die schwarzen 
Haare dringen weiter caudalwärts vor als bei den Arbeitern. 4. Tergit mit mehr 
oder weniger intensiv braungelben Saum. Maximal reicht die braune Behaarung 
bis zum caudalen Drittel des Tergites oder es können die restlichen hellen Anal- 
haare bräunlichgelb werden. Die braune Behaarung ist bei den Männchen stärker 
ausgeprägt als bei den Weibchen, was im beachtlichem Gegensatz dazu steht, dass 
umgekehrt die Neigung zu brauner Behaarung das 3. Tergites geringer ist, was 
wieder darauf hinweist, dass beide Tergite im Braunwerden nicht korreliert sind. 
5. und 6. Tergit weiss behaart, das 7. ebenso oder auch bräunlich rot, zuweilen 
schwarz behaart (nigroapicalis). Beine sehr variabel gefärbt; sie können ganz 
schwarz, ganz braun behaart sein oder alle Übergänge zeigen. Chitin der distalen 
Beinsegmente wie bei den Weibchen und Arbeitern schwarz oder schwarzbraun. 


Das Ethnos von Dänemark 


Weibchen: 27 Exemplare aus der Umgebung von Kopenhagen. Langhaariger 
als die Nominatform. Sie verteilen sich auf die Gradus wie folgt: 1 (cryptaroi- 
des), 2, 8, 4, 2, 1. Breite der Abdominalbinde wie bei der Nominatform; 2 
Exemplare /uteopraestriatus. Das Braun der Binden sehr dunkel, ein Exemplar 
rufostriatus mit dunkelrotbraunen Collare. Ein Exemplar mit fast ganz bräunlich- 
gelbbehaartem 6. Tergit. Ein Exemplar propevirginalis, ein weiteres von Slagelse 
(leg. Muchard, X. 1903) gehört zum virginalis. Ein Weibchen aus der Sammlung 
Drewsen mit dem Vermerk: Stranden gehört ebenfalls zum virginalis; bei die- 
sem sind sämtliche hellen Haare des 4. bis 6. Tergit braun. Ein Exemplar fer- 


84 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


rugineus mit rotbraunen Haaren an der Corbicula, den vorderen und mittleren 
Tibien, den Femora, Trochanteren, auf dem ventralen Teil des Episternum, dem 
Clypeus, der Area centralis und mit einem bräunlichen Saum auf dem 4. Tergit, 
das Chitin der Corbicula, der mittleren und hinteren Metatarsen rotbraun. Auch 
bei den übrigen Exemplaren ist im Gegensatz zum Ethnos Südschleswig das Chitin 
der Corbicula mehr oder weniger braun (bei 6 Exemplaren rotbraun, bei 16 dun- 
kelrotbraun). Auch drei Weibchen von Helsingborg gegenüber Helsingör haben 
dunkelbraunes, nicht schwarzes Chitin. 

Arbeiter: 19 Exemplare von Klampenborg und Tarbeck. Binden heller als bei 
den Weibchen. Mit wenigen Ausnahmen (/atocollaris) gehören sie dem Gradus 
collaris an. Chitin der Corbicula nur bei 19 Prozent schwarz, sonst rotbraun bzw. 
dunkelrotbraun. 3 Arbeiter r#focorbiculosus. 


Das Ethnos von Norwegen 


Weibchen und Männchen liegen nicht vor. 

Arbeiter: 72 Exemplare von Hamar. Sie verteilen sich auf die Gradus des Col- 
lare wie folgt: 5 (semipostcollaris), 16, 26, 15, 10 (propelatocollaris). 5 Exem- 
plaren gehören dem rufocorbiculosus an. Fast alle Arbeiter (97 Prozent) mit rot- 
braunem oder braunem Chitin der Corbicula. 


\ 


Das Ethnos von England 
Bombus terrestris, Rasse virginalis Smith 


Weibchen. 29 Exemplare von Sussex, Cambrigde, Dover, Boscombe, Seven 
Oaks und Weymouth. Sie verteilen sich auf die Gradus des Collare wie folgt: 
5 (cryptaroides), 2, 6, 4, 8, 1, 2 (latocollaris). Abdominalbinde bei einigen 
Exemplaren verschmälert. Farbton der Binden dunkel. Die Verdunkelung findet 
sowohl nach dem simultanen wie expansiven Modus statt. 4. Exemplare rufostria- 
tus und Uebergangsformen dieser Färbung zur Nominatform. Die Weibchen nei- 
gen zur Schwarzfärbung des 4. Tergites: 1 Exemplar mit schwarzer Behaarung des 
oralen Drittels, 9 der oralen Hälfte, 13 der oralen zwei Drittel, 3 mit schwarzer 
Behaarung von drei Vierteln des Tergites und ein Exemplar mit fast ganz schwarz 
behaarten 4. Tergit; nur die Fimbrien braun (fulvofimbriatus). Bei letzteren ist 
auch die Mitte des 5. Tergites schwarz behaart. Die hellen Haare der Endtergite 
sind bei allen Exemplaren mehr oder weniger braun, jedoch ist der Farbton nicht 
so intensiv wie bei der Rasse xanthopus. Chitin der Corbicula schwarz, zuweilen 
bräunlich. 

Arbeiter: 68 Exemplare von Cambridge, Southwold und Whipsnade (1902 und 
1939), ferner von Weymouth. Farbton der Binden heller als bei den Weibchen. 
Sie verteilen sich auf die Gradus des Collare wie folgt: 3 semipostcollaris, 11 
postcollaris, 24 propecollaris, 3 latocollaris. 8 Exemplare mit weissen, die übrigen. 
mit braunen Analtergiten. Die braune Behaarung beginnt auch bei diesem Eth- 
nos auf dem 4. Tergit zwischen der schwarzen und weissen Behaarung und dehnt 
sich bis zum caudalen Rande aus, gleichzeitig ist das 6. Tergit oral und lateral 


E. KRiiGER : Studien an Terrestribombus 85 


braun behaart. Dann werden die oralen und lateralen Haare sowie die Basis der 
caudalen Haare des 5. Tergites braun, nur ihre Mitte bleibt weiss. Nun werden 
auch die mittleren Haare braun (11 Exemplare). Die Braunfärbung erreicht nicht 
die Intensität wie bei den Weibchen. Chitin der Corbicula sehr variabel gefärbt. 
Bei den Exemplaren von Weymouth haben 7 rotbraunes, 16 dunkel rotbraunes 
und 2 schwarz gefärbtes Chitin. Bei den Arbeitern von Cambridge, Southwold 
und Whipsnade bestehen jahrgangsmässige Differenzen. Bei den Exemplaren 
aus dem Jahre 1939 ist das Chitin durchweg schwarz, bei 16 von 23 Exemplaren 
aus dem Jahre 1902 dagegen rotbraun oder dunkelrotbraun, bei den übrigen 7 


. schwarz. Von besonderen Varianten sind zu nennen: zwei Exemplare rufocorbicu- 


Ne rf 


losus von Weymouth und ein propedisectus. 

Männchen: 46 Exemplare aus der Umgebung von London, Cambridge und 
Southwold. Sie gleichen in der Färbung und der Breite des Collare den Arbeitern, 
neigen aber mehr zur Braunfärbung der Abdominalbinde, ohne jedoch die dunkle 
Tönung der Weibchen zu erreichen. Die helle bräunliche oder weisse Behaarung 
wird auf dem 4. Tergit weitgehend durch die schwarze verdrängt. Ein Exemplar 
mit ganz schwarzem 4. Tergit (nigrocingulatus) und auf dem 5. mit schwarzen 
oralen Cilien. Meistens ist die Braunfärbung der Analtergite auf das 4. beschränkt, 
hier auch wenig ausgedehnt und bei zahlreicheren Exemplaren median unter- 
brochen. Bei 7 Exemplaren ist hinter der schwarzen Behaarung der caudale Raum 
braun behaart, bei einem derselben das 5. Tergit oromedian so gefärbt. Selten 
tritt die braune Behaarung auf den folgenden Tergiten auf und dann zunächst nur 
vor dem oralen Rande derselben, so dass eine bindenartige Zeichnung entstcht, 
noch seltener ergreift sie alle hellen Analhaare. Bei den mir vorliegenden Männ- 
chen ist die braune Haarfärbung auch nicht so intensiv wie bei den Weibchen. 
Bei einem Exemplar ist das 4. Tergit asymmetrisch gezeichnet, indem die braunen 
Haare links auf das caudale Seitenfeld beschränkt sind, während rechts auch noch 
der ganze caudale Bezirk des Zentralfeldes bis zur Medianlinie braun behaart ist. 
Bei 2 Exemplaren haben die beiden letzten Tergite eingesprengte schwarze Haare. 


Das Ethnos der Kanalinseln 


Weibchen: 13 Exemplare von Sercq, Alderney, Yersey, Guernesey (leg. C. und 
O. Voer). 5 Exemplare gehören dem Gradus propecollaris, 7 dem collaris und 
1 Exemplar dem perlatocollaris an. Gelbe Abdominalbinde breit, der Gradus 
luteopraestriatus fehlt. Farbton der Binden wie bei der Nominatform. Analtergite 
nur bei einem Weibchen leicht gebräunt (propevirginalis). Chitin der Corbicula 
bei 8 Exemplaren dunkelrotbraun, bei den übrigen schwarzbraun oder schwarz. 

Arbeiter: 82 Exemplare von denselben Fundorten wie die Weibchen. Die Gra- 
dus des Collare verteilen sich wie folgt: 2 (postcollaris), 7, 24, 27, 18, 4 (per- 
latocollaris). 3 Exemplare mit schwachen Saum brauner Haare auf dem 4. Tergit 
sonst Analtergite weiss behaart. 4 Exemplare rufocorbiculosus; auch die 2. Tibia 
kann fuchsrot behaart sein. Chitin der Corbicula im allgemeinen heller gefarbt 
als bei den Weibchen, bei 53 Exemplaren dunkelrotbraun, bei 12 rotbraun, bei 
den übrigen schwarz. 

Männchen: 53 Exemplare von denselben Fundorten. Im allgemeinen wie die 


86 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


Nominatform gefärbt. Collare und Abdominalbinde kaum variabel. Es sind die 
Gradus propecollaris, collaris und propelatocollaris vertreten, 3 Exemplare weichen 
ab (propetrisectus bzw. trisectus). Gesicht schwarz behaart, bei einem Exemplar 
das Untergesicht mit kurzer greisgelber Grundbehaarung. Zahlreiche Männchen 
mit diffusen gelben Stirnhaaren, die von der Scheitelkante aus vordringen. Epi- 
sternum häufig mit gelber dorsaler Behaarung, die bei 19 Exemplaren bis zur 
Mitte desselben reicht. 4. Tergit bei einem Exemplar mit ausgesprochen rotbrau- 
nem Saum; bei 4 Exemplaren ist er abgeschwächt vorhanden. Hintertibien wie bei 
der Nominatform. Ein Männchen der Form alboguttatus, bei einem anderen be- 
findet sich ein grosser weisser Fleck auf der rechten Seite des 2. Tergites. 


Das Ethnos von Schottland 


Weibchen liegen nicht vor. 

Arbeiter: 28 Exemplare von Milton, Mull und Kingussie. Sie weichen in der 
Färbung von den englischen Arbeitern nicht ab. Wie bei letzteren ist die braune . 
Analfärbung nur schwach ausgebildet. Chitin der Corbicula bei 7 Exemplaren rot- 
braun, bei 15 dunkelbraun, bei den übrigen schwarz. 

Männchen: 33 Exemplare von denselben Fundorten wie die Arbeiter. Sie 
weichen durch das dunkle Kolorit der Binden sowohl von den Männchen in Süd- 
england wie auch von denen der Kanalinseln ab. Auch ist die Behaarung länger. 
Die braune Färbung der Analtergite nur schwach und fast ausschliesslich auf das 
4. Tergit beschränkt. 

Ich schliesse hier die Beschreibung einiger Weibchen und eines Männchen aus 
Irland an. 

Eines der Weibchen ist ein typischer Vertreter der Rasse virginalis mit stark 
rotbrauner Analfärbung: braun ist die caudale Hälfte des 4. Tergites (bei schwar- 
zer der oralen Hälfte), das ganze 5. und die Seiten des 6. Tergites. Ein zweites 
Weibchen unterscheidet sich von dem vorigen durch die ausgedehnte schwarze 
Behaarung des 4. Tergites, das nur im caudalen Drittel braun behaart ist (fulvo- 
postcingulatus). Chitin der Corbicula bei dem ersten Weibchen schwarz, bei dem 
letzteren schwach bräunlich. 4. Tergit des Männchen nur seitlich mit wenigen 
braunen Fimbrien, 5. bis 7. schwach bräunlich. 


Das Ethnos von Ungarn und Siebenbürgen 


Weibchen: 59 Exemplare von Ungarn und 16 von Siebenbürgen. Die Exem- 
plare von Ungarn verteilen sich auf die Gradus des Collare wie folgt: 6 (semi- 
postcollaris), 9, 9, 13, 14, 7, 1 die von Siebenbürgen: 3, 4, 3, 4, 2; der Gradus 
perlatocollaris fehlt. Zahlreichere Exemplare mit verschmälerter Abdominalbinde. 
Der Farbton des Gelb wie bei der Nominatform, 2 Exemplare rufostriatus, 1 
Exemplar alboguttatus. 

Arbeiter und Männchen liegen nicht vor. 


Das Ethnos von Bulgarien 


Weibchen: 21 Exemplare. Sofia, Küstendil, Kaloferski-Balkan, Touria (Kazam- 
lik), Monastir. Sie verteilen sich auf die Gradus wie folgt: 4 (postcollaris), 1, 5, 


E. KRüGER : Studien an Terrestribombus 87 


7, 3, 1. Farbton der Binden wie bei der Nominatform. Chitin der Corbicula bei 
3 Exemplaren rotbraun, bei 11 dunkelbraun, sonst schwarz. 

Arbeiter: 41 Exemplare von Sofia, Sinaja, Kaloferski-Balkan, Lülinplanina, 
Stara-planina, Losen-planina, Strand-Balkan (Bosna, Dorf Konak), von der 
unteren Kamtschija und den nordlichen Abhängen des Ossegowska-Gebirges. Col- 
lare und Abdominalbinde wie bei den Weibchen, aber heller im Farbton. Epister- 
num bei 24 Exemplaren im wesentlichen schwarz, im dorsalen Saum gelb behaart, 
bei 11 zur Hälfte, bei 3 zu drei Vierteln, bei einem fast ganz gelb. Clypeus zuwei- 
len mit kurzen gelben Haaren, die sich auf die Area centralis ausbreiten kön- 
nen. Zahlreichere Exemplare mit teilweise gelb behaarter Stirn und ausgedehnt 
gelb behaarter Scheitelkante. 1 Arbeiter mit in der Mitte gelb behaartem 1. Tergit. 

Männchen liegen nicht vor. 

Ich schliesse hier die Beschreibung einiger Weibchen aus anderen Orten des 
Balkan an (Jablonica, Szt. Gothard, Mezoe-Zah, Sarajewo, Vrelos, Orseni und 
Hudowa, Mazedonien). Diese Exemplare unterscheiden sich im allgemeinen nicht 
von der Nominatform, die von Oraseni und Gothard gehören dem Gradus post- 
collaris, das von Vrelo Bos dem semipostcollaris an. Chitin der Corbicula fast 
stets robtraun oder dunkelbraun. 


Das Ethnos von Kleinasien 


Bombus terrestris, Rasse lucoformis nov. 


Weibchen: 24 Exemplare von Brussa (1000 m), Derindge, Jassian, Sultan 
Dagh (1500 m, leg. C. und O. VoGT, 1905). Besonders gross und kurzhaarig. 
Farbton der Binden hell chromgelb mit leichter Beimischung von Braun, die den 
Farbton stumpf erscheinen lasst; nur bei einem Exemplar wie bei der Nominat- 
form. Die Weibchen der Rasse //coformis und die der Rasse terrestriformis des 
B. lucorum, die bei Brussa anscheinend an denselben Oertlichkeiten vorkommen, 
sind in der Bindenfärbung nicht zu unterscheiden, wodurch bisher die Bestim- 
mung ungemein erschwert wurde. Das Merkmal der Punktierung des Parafacetten- 
feldes führt aber zu einer sicheren Diagnose. Collare wenig variabel; einige Exem- 
plare gehören dem Gradus propelatocollaris, die meisten dem lato- und perlato- 
collaris an. Auch die Abdominalbinde ist sehr breit. Chitin der Corbicula niemals 
rein schwarz, bei 2 Weibchen rotbraun, bei 6 dunkelrotbraun, bei den übrigen 
schwarzbraun. Analtergite nicht reinweiss, sondern leicht gelblich, ebenso der 
basale Teil der hellen Behaarung des 4. Tergites. Haare der Corbicula des öfteren 
rötlichgelb oder rötlichbraun gefärbt. Das Gelb des Collare kann auf das Epister- 
num übergreifen, die Grenze zwischen der gelben und schwarzen Behaarung er- 
scheint dann verschwommen. 

Arbeiter: 54 Exemplare von Derindge, Dohan Tschai Berge und der Gueve 
Berge; wie die Weibchen gefärbt. 

Männchen: 3 Exemplare von Derindge und den Bergen von Dohan Tschai. 
Der Farbton der Binden so hell wie beim B. /ucorum. Clypeus, Stirn und Scheitel- 
kante zum Teil gelb behaart, ebenfalls das Episternum (entweder ganz oder in 
der dorsalen Hälfte). Ein Exemplar von Dohan Tschai kurzhaarig, das andere 
vom gleichem Fundort, ein Exemplar von Derindge deutlich länger behaart. 


88 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 
Ethnos der Umgebung von Konstantinopel 


Weibchen: 5 Exemplare: 4 derselben stimmen im Farbton der Binden mit der 
Rasse /ucoformis überrein, eines weicht den bräunlichen Farbton derselben ab. 
Die Binde des 2 Tergites ist bei 4 Exemplaren schmäler. Collare breit wie bei der 
kleinasiatischen Form, bei einem schmäler (Gradus collaris), die anderen gehören 
zum Gradus perlatocollaris. 4. Tergit bei 2 Weibchen mit schwachbräunlichem 
Saum. Behaarung länger als bei den kleinasiatischen Weibchen. 

Arbeiter: 28 Exemplare von Konstantinopel, 5 von Boejukdere. Sie gehören 
dem Gradus collaris, lato- und perlatocollaris an. Färbung der Binden wie bei der 
Rasse /ucoformis. Chitin der Corbicula bei 4 Exemplaren rotbraun, bei den übri- 
gen dunkelbraun bis schwarzbraun. 

Männchen: 43 Exemplare von denselben Fundorten wie die Arbeiter. Farbton 
der Binden hellgelb mit einem Stich ins Bräunliche. Collare wie bei den Weibchen 
und Arbeitern. Fast sämtliche Exemplare mit gelb behaartem Gesicht und gelber 
Stirn; bei 2 Männchen sind die gelben Haare auf die Scheitelkante beschränkt. 
Die kurze gelbe Behaarung des Gesichtes beginnt im oralen Winkel der Area 
triangularis und kann sich auf die Area centralis und den Clypeus ausdehnen. 


Das Ethnos von Kreta 


Weibchen: 13 Exemplare vom Idagebirge (1600 m—2400 m, 6—10.VII 42), 
Omalos-Ebene (1000 m, 11.—16.VI.42), Nida-Hochebene (1300 m, 5.—12. 
VII.42) leg. Kl. ZIMMERMANN. 1 Exemplar von Oost-Kreta (Sammlung SCHULZ 
vom 23.V.1935). Collare und Abdominalbinde sehr breit wie bei der Rasse /zco- 
formis. Da die vorhandenen Exemplare bis auf eines nicht farbfrisch sind, er- 
scheint ihre Identität mit derselben nicht ganz sicher. Ich werde in dieser An- 
sicht dadurch bestärkt, dass der Farbton des intakten Weibchens deutlich dunkler 
gelb ist. Die Behaarung der Analtergite ist bei einem Exemplar braun getönt, 
sonst wie bei der Nominatform gefärbt. Chitin der Corbicula dunkel gefärbt. 

Arbeiter: 26 Exemplare von Chanea (24.1V.1942), Omalos Hochebene (11.— 
16.VI.1942), Nida Hochebene 8.—12.VII.1942), Sitia (2.—9.V.1942), Palaeo- 
chora (Südkreta, 3.—5.VI.1942). Sämtliche Exemplare wie die Weibchen ge- 
färbt. Analtergite wie bei der Nominatform. Chitin der Corbicula etwas heller 
als bei den Weibchen. 

Männchen: 6 Exemplare. Omalos Hochebene (26.IV.1942), Palaeochora (1.V. 
1942), Chanea (16.—20.V11.1942). Farbton der Binden heller als bei den Weib- 
chen und Arbeitern. Episternum zur Hälfte oder zu einem Drittel gelb behaart. 
Auch das Gesicht kann gelb behaart sein. Ein Exemplar mit kurzen gelblichen 
Haaren im Ober- und Untergesicht. Stirn bei einigen Exemplaren dorsal gelb 
behaart, ebenso das 1. Tergit bei einem Männchen caudolateral und median. Die 
Männchen von Chanea etwas kurzhaariger als die übrigen. 


Das Ethnos von Griechenland 


Weibchen: Nur 2 Exemplare aus Attica und einem nicht näher bezeichnetem 


E. KRüGER : Studien an Terrestribombus 89 


Fundort. Beide Exemplare gehören zur Rasse /ucoformis. Farbton der sehr breiten 
Binden wie bei den kleinasiatischen Weibchen. Chitin der Corbicula schwarz bzw. 
schwarzbraun. 

Arbeiter: 15 Exemplare von Aegina, Athen, Euboea, Pentelikon, Morea und 
vom Parnass. Wie die Weibchen gefärbt, aber ein Exemplar mit dunkelbraunen 
Binden. Chitin der Corbicula schwarz bis dunkelrotbraun. 

Männchen: 4 Exemplare aus Attika, 1 Exemplar von Samos-Marathokampos. 
Wie die Männchen von Sizilien gefärbt, aber ein Exemplar mit dunkler gefärbter 
Abdominalbinde. Das Exemplar von Samos mit besonders breitem Collare und 
teilweise gelber Behaarung des 1. Tergites. 


Das Ethnos des nördlichen Kaukasus 


Weibchen: 9 Exemplare. Sie gehören den Gradus /ato- und perlatocollaris an, 
Binde des 2. Tergites breit. Da die Tiere nicht farbfrisch sind, ist der Farbton 
der Binden nicht genau zu beschreiben; er scheint sich aber dem des /ucoformis zu 
nähern. Ein kleines Weibchen hat braungelbe Färbung der Binden. Chitin der 
Corbicula dunkelrotbraun bis schwarz. 

Arbeiter: 13 Exemplare aus der nordkaukasischen Steppe. Farbton der Binden 
bei den farbfrischen Tieren hellbräunlichgelb. Chitin der Corbicula wie bei den 
Weibchen. 

Männchen: 21 Exemplare aus der nordkaukasischen Steppe. Farbton der sehr. 
breiten Binden wie bei den Arbeitern. Bei 3 Exemplaren Gesicht und Stirn 
schwarz behaart, bei den übrigen Gesicht mehr oder weniger gelb, besonders die 
Stirn an und vor der Scheitelkante. Letztere kann ganz gelb behaart sein. Mit 
dieser Gesichts- und Stirnfärbung geht die des Episternum parallel. Bei einem 
Exemplar ist dasselbe im dorsalen Viertel, bei den übrigen mit Ausnahme der 
schwarzgesichtigen Exemplare reichen die gelben Haare bis etwa zur Hälfte ven- 
tralwärts. Bei einem Exemplar ist das 1. Tergit fast ganz gelb behaart (/uteo- 
taeniatus), bei 2 Exemplaren mit caudolateralen gelben Haaren. 


Das Ethnos von Transkaukasien 


Weibchen: Nur 5 Weibchen von Helenendorf. Die sämtlich gut erhaltenen 
und farbfrischen Tiere stimmen im Farbton der Binden mit der Rasse /ycoformis 
überein. Sie gehören den Gradus /ato- und perlatocollaris an. Behaarung kürzer 
als bei den Weibchen von Brusse. 

Arbeiter und Männchen liegen nicht vor. 


Das Ethnos von Orenburg 
Bombus terrestris, Rasse uralicola m. 
Weibchen: 8 Exemplare: Sie gehören zum Gradus /ato- und perlatocollaris. 


Farbton des Collare hellbräunlichgelb, die der Abdominalbinde mit einem Stich 
ins Grünliche. 1 Exemplar mit bräunlichgelb behaarter Abdominalbinde. Bei 


90 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


einem Weibchen ist das 6. Tergit fast ganz schwarz behaart (nigroapicalis). 
Chitin der Corbicula dunkelbraun. 

Arbeiter: 7 Exemplare. Wie die Weibchen gefärbt; auch bei ihnen ist die Ab 
dominalbinde heller als das Collare. Chitin der Corbicula mehr rotbraun, heller 
als bei den Weibchen. 

Männchen: 58 Exemplare. Collare breit, aber nicht so breit, wie man nach den 
Weibchen und Arbeitern erwarten sollte. Charakteristisch ist das sehr helle Gelb 
der Binden, das auch bei den Männchen einen leicht grünlichen Ton hat, so das 
es dem des /wcorum ähnlich ist. Behaarung des Clypeus sehr variabel. Bei 6 Exem- 
plaren stehen noch wenige gelbe Haare im oralen Winkel der Area triangularis, 
bei 26 Exemplaren vermehren sich hier die gelben Haare und es treten auch einige 
auf dem Clypeus auf, bei 22 Exemplaren reicht die gelbe Behaarung der Area 
triangularis weit dorsalwärts hinauf und der Clypeus hat zahlreiche eingesprengte 
gelbe Haare. Auch die Stirn- und Scheitelbehaarung ist variabel. Bei einem Exem- 
plar ist sie ganz schwarz, bei 5 Exemplaren treten einzelne gelbe Haare an der 
Scheitelkante auf, bei 19 vermehren sich diese stark und einzelne greifen diffus 
auf die Stirnpartie über, die bei 29 Männchen hier sehr zahlreich werden. Beim 
Gelbwerden des Episternum können wir 5 Gradus unterscheiden. 1. Gradus: Epi- 
sternum bei 2 Exemplaren bis auf wenige dorsale gelbe Haare schwarz behaart. 2. 
Gradus: Bei 6 Exemplaren ist das dorsale Viertel gelb. 3. Gradus: Bei 14 Exem- 
plaren ist etwa ein Drittel gelb. 4. Gradus: Bei 22 Exemplaren hat das 
Episternum bis zur Hälfte gelbe Behaarun. 5. Gradus: Bei 12 Exemplaren 
ist das Episternum zu drei Vierteln gelb behaart. Auch das 1. Tergit 
ist sehr variabel gefärbt. Wenige seitliche und caudomediane gelbe Haare bei 
13 Exemplaren, bei 16 haben sich die lateralen gelben Haare medianwärts, die 
medianen hauptsächlich oralwärts ausgebreitet, bei 17 haben sich die beiden Herde 
gelber Haare zu einem in der Mitte oralwärts verbreiterten Saum vereinigt, bei 
10 sind gelbe Haare unter allgemeiner Vermehrung in das seitliche mittlere Drit- 
tel des Tergites eingedrungen, bei 2 Exemplaren stehen nur noch schwarze Haare 
am oralen und lateralen Rande. Durch die sehr starke Variabilität des 1. Tergites 
unterscheiden sich die Männchen von Orenburg von allen anderen Ethna. 


Das Ethnos von Oost-Turkestan und dem Boro-Chorogebirge 


Weibchen: 3 Exemplare von Jlijsk, Ost-Turkestan und Djarkent. Sie gehören 
dem Gradus perlatocollaris an und stimmen im Farbton der Binden mit den 
Weibchen von Orenburg überein. Chitin der Corbicula schwarzbraun bis rotbraun. 

Arbeiter: Nur 2 Exemplare aus dem Burchantale des Boro-Chorogebirges. Beide 
stimmen im Farbton der Binden mit den Weibchen überein. Eines ist länger be- 
haart, im dorsalen Teil des Episternum gelb und hat ein exceptionell breites 
Collare, das einem dem perlatocollaris übergeordnetem Gradus latissimocollaris 
angehört. Die Zugehörigkeit zum B. terrestris ist bei diesem Exemplar fraglich. 

Männchen: 10 Exemplare aus dem Burchantale. In der Breite und im Farbton 
der Binden mit den Weibchen und Arbeitern übereinstimmend, von der Nominat- 
form abweichend durch die hellgelbe kürzere Behaarung des oralen Winkels der 
Area triangularis und durch das teilweise gelb behaarte Episternum, ferner durch 
die diffuse gelbe Behaarung der Stirn, die sich bis zu ihrem oralen Rande aus- 


E. KRiGER : Studien an Terrestribombus 91 


breiten kann. Die helle Gesichtsbehaarung kann auf den Clypeus übergreifen. 

Ich schliesse hier die Beschreibung eines Weibchens von Togus Tjurae (Kogard 
Tau) in Zentralasien (leg. R. TANCRÉ, 30.III.1902) meiner Sammlung an. Es 
ist farbfrisch und gut erhalten. Gesicht, Stirn und Scheitelkante schwarz. Collare 
sehr breit (Gradus /atissimocollaris), auch die Abdominalbinde (2. Tergit ohne 
schwarze Fimbrien). Der Farbton der Binden wie bei der Nominatform. Epister- 
num nur dorsal mit gelben Haaren, sonst schwarz. 1. und 3. Tergit schwarz, das 
4. und 5. weiss nicht mit der leicht gelblichen Tönung des typischen terrestris 
sondern rein weiss. 6. Tergit fast ganz schwarz, nur seitlich mit wenigen gelb- 
bräunlichen Haaren. Beine und Unterseite schwarz. Die Behaarung des hinteren 
Metatarsus an der Aussenfliche grau, nicht gelblich wie bei der Nominatform. Es 
gehört vielleicht einer eigenen Rasse an. 

Wahrscheinlich erreicht der Bombus terrestris hier die Ostgrenze seiner Ver- 
breitung, wenigstens sind aus den ôstlicher gelegenen Gegenden, aus denen die 
Voersche Sammlung ein sehr grosses Material von Vertreten des Terrestribom- 
bus besitzt, keine Exemplare vorhanden. 


Das Ethnos von Algier 
Bombus terrestris, Rasse africanus (O. VoGT in lit.) 


Weibchen: 2 Exemplare von Teberda (leg. FERTON), 1 Exemplar von Tiemcen. 
Collare und Abdominalbinde sehr breit (/ato- und perlatocollaris), hellbräunlich- 
gelb. Chitin der Corbicula schwarz. 

Arbeiter: 6 Exemplare von Maison carré und Chemin des Crétes. Binden sehr 
breit und hellgelb. Chitin der Corbicula etwas heller als bei den Weibchen. 
1 Exemplar fulvopraecingulatus. 

Männchen: 9 Exemplare von Tebessa und Blidah-Medeh (leg. QUEDENFELDT). 
Wie die Weibchen gefärbt, aber Clypeus und Stirn fast ganz gelb behaart. 

Dieses Ethnos stellt sehr wahrschijnlich wegen der besonderen Farbung der 
Binden und der ausgedehnt gelben Behaarung des Gesichtes und der Stirn eine 
besondere Rasse dar. In der VoGTschen Sammlung sind diese Exemplare und 
diejenigen von Algier mit dem von O. VoGT versehenen Vermerk ,,africanus” 
bezeichnet. 

Von den Weibchen aus Tunis liegen 2 Exemplare von Ain Drahan (leg. B. 
V. BODEMEYER) vor. 17 Arbeiter stammen zum Teil von Ain Draham (leg. B. 
v. BODEMEYER), eines von Nordtunis, 3 haben keine nähere Fundortsbezeich- 
nung. Alle Weibchen und Arbeiter sind wie diejenigen aus Algier gefärbt; ebenso 
12 Männchen, nur sind die Binden stark braun getönt (fulvostriatus). Bei 3 
Exemplaren hat das 4. Tergit oral einen braunen Saum und bei 4 Exemplaren 
sind die Hintertibien rotbraun behaart. 


Das Ethnos der Canarischen Inseln 


Weibchen: 5 Exemplare von Villaflor auf Teneriffa. Das 4. Tergit caudal in 
wechselnder Ausdehnung und die Analtergite weiss behaart, sonst ganz schwarz. 
Das Mesonotum bei einem Exemplar mit wenigen orolateralen gelben Haaren, bei 
den übrigen ohne solche. 2 Exemplare mit braungelben Saum auf dem 4. Tergit. 
Chitin der Corbicula dunkelbraun bis schwarz. 


92 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


Arbeiter: 11 Exemplare von Teneriffa. Wie die Weibchen gefärbt, jedoch 7 
mit zahlreicheren gelben Haaren im oralen Bezirk des Mesonotum. Sie bilden 
aber keine dem blossem Auge erkennbare Binde. Chitin der Corbicula etwas hel- 
ler als bei den Weibchen. 

Männchen: 2 Exemplare von Villaflor, 2 ohne nähere Fundortsbezeichnung. 
Wie die Arbeiter gefärbt, aber mit mehr gelben Haaren auf dem Mesonotum, bei 
einem Exemplar ist das gelbe Collare schwach sichtbar, 2 Exemplare gehören dem 
Gradus postcollaris an. 2. und 3. Tibia zum Teil hell behaart. 

Nach G. ENDERLEIN (i.l.) kommt die Rasse canariensis auf allen Inseln des 
canarischen Archipels vor. Nach ihm treten z.B. auf Gran Canaria überall viele 
Uebergangsexemplare zum B. terrestris-typicus mit gelben Collare auf. Ob sich 
diese Bemerkung auf alle drei Geschechter oder vielleicht nur auf die Arbeiter 
und Männchen bezieht, geht aus seiner Darstellung nicht hervor. Auch andere 
Beobachter stellen das fest, aber ohne genaue statistische Untersuchungen ange- 
stellt zu haben. Solche wären sehr erwünscht, speziell im Hinblick darauf, ob die 
gelben Erstlingshaare nicht, wie man eigentlich erwarten, sollte, auf dem 2. Tergit 
sondern auf dem Pro- und Mesonotum auftreten. Sollte das letztere der Fall sein, 
so würde zu untersuchen sein, ob beim Fortschreiten der gelben behaarung die 
inverse Modalität beibehalten wird und somit eine spezifische Eigenschaft der 
Rasse canariensis darstellt. 


5. Bombus sporadicus Nylander 
Beschreibung der Nominatform 


Webichen: Nach NYLANDER, dem Exemplare von Osterbotten (Carleby) und 
Uleoborg vorlagen, ist das Collare gelb, ebenso gefärbt ist der dorsale Teil des 
Episternum, der caudale Abschnitt des Scutellum und die ersten beiden Tergite. 
Hinzuzufügen ist, dass Gesicht und Stirn dicht stehende kurze gelblichbraune 
Haare haben, die von der langen schwarzen Behaarung verdeckt sind. 3. Tergit 
ganz schwarz, das 4. im oralen Teil schwarz, im caudalen weiss, das 5. weiss, das 
6. bis auf apikale schwarze Haare ebenfalls weiss behaart. Corbicula schwarz be- 
haart mit eingestreuten braunen Haaren. Im Habitus und der Dichte der Be- 
haarung dem B. terrestris ähnlich. 

Arbeiter und Männchen wie die Weibchen gefärbt. 

Der Bombus sporadicus wurde von Nylander im Jahre 1847 als besondere Art 
beschrieben. Er hat, das sei noch- 
mals ausdrücklich betont, gar nichts 
mit den sporadicoiden Individuen 
des Bombus magnus zu tun, ausser 
der konvergenten Farbähnlichkeit. 
Wenn einige Autoren meinen, dass 
vereinzelte Individuen des Bombus 
lucorum mit  sporadicus-Tendenz 


o 
20, 
De 
O 

a © 
o 
0009000 
ooo 
2990 


28 

o 
00% 
900 
oo 
oo 
o 
o. 


Soe 
RO 


oo, 
o 


Abbildung 24. Auftreten der kurzen greisen auftreten, so gehören diese, wie 

Haare des Gesichtes bei den Weibchen des B. . hels ‘ 

sporadicus. Die Kreise bedeuten die kurze greise IM & aube, nunmehr nachtgewiesen 
Grundbehaarung. zu haben, zum B. magnus. 


E. KruGer: Studien an Terrestribombus 93 


Unter dem sehr grossem Material des Bombus lucorum der VoGTschen und der 
eigenen Sammlung habe ich solche Exemplare nicht gefunden. Die Modalität der 
Ausbreitung der kurzen hellen Grundbehaarung des Gesichtes habe ich in den 
Figuren der Abbildung wiedergegeben, die ich nicht näher zu beschreiben brauche. 
Sie weicht ganz und gar von der bei den verschiedenen Rassen des Bombus mag- 
nus auftretenden Modalititen ab. 


Das Ethnos des südlichen Norwegen 


Weibchen: Nur 2 Exemplare von Hamar. Bei dem einen Exemplar sind die 
Binden schmal (das Collare nur etwa ein Drittel so breit wie bei den Exemplaren 
von Russland. Siehe unten !). Scutellum, Episternum, das 1. Tergit ganz schwarz, 
das 2. im caudalen Teil schwarz, sonst gelb behaart. Die kurze Behaarung der 
Area centralis, des caudomedianen Teiles der Area triangulares und der Stirn 
graugelb. Haare der Corbicula zum Teil braungelb. Dieses Exemplar ähnelt in 
dem bräunlich gelben Farbton der Binden sehr dem B. terrestris, stimmt aber in 
den plastischen Merkmalen, wie besonders in dem caudal verschwommen abge- 
setztem Collare, und der hellen Grundbehaarung ganz mit dem B. sporadicus 
überein. Das andere Weibchen ist ebenso gefärbt, nur ist das Collare etwas breiter 
und das 1. Tergit median gelb behaart. 

Arbeiter: 76 Exemplare von Hamar. Gesicht und Stirn wie bei den Weibchen, 
Scheitelkante zuweilen mit gelben Haaren. Collare breiter als bei den Weibchen, 
aber ebenfalls schmäler als bei denen von Ostrussland (Gradus propecollaris und 
collaris). Scutellum ausgedehnt gelb, nur im oralen Teil schwarz behaart, Epi- 
sternum schwarz, die beiden ersten Tergite gelb, die folgenden wie bei der No- 
minatform. Die schwarzen Corbiculahaare stets weisslich oder gelb gespitzt oder 
auch die langen Haare mehr oder weniger braungelb, zuweilen rötlich. 

Männchen: 7 Exemplare von Hamar. Wie die Weibchen und Arbeiter gefärbt. 
Gesicht schwarz. 1 Exemplar mit gelbem Clypeus, gelbem Scheitel und ganz gel- 
bem Episternum. Scutellum ausgedehnt gelb behaart. Sonst ist letzteres schwarz 
mit wenigen caudalen gelben Haaren. Bei einem Männchen sind orales und me- 
diales Feld des 4. und das ganze 5. Tergit schwarz behaart (nigrocingulatus). 
5 Exemplare sind sehr gross, 2 merklich kleiner und länger behaart. 


Das Ethnos des mittleren Schweden 


Weibchen: liegen nicht vor. 

Arbeiter: 6 Exemplare von Stockholm (leg. R. KLAUE, VII.1936). Wie die 
Arbeiter von Norwegen gefärbt. Scutellum caudal mit wenigen gelben Haaren, 
Corbicula, haare bräunlich gespitzt. 

Männchen: 1 Exemplar von Delsbo. Wie die von Norwegen gefärbt. 


Das Fthnos des östlichen Russland (Gouvernement Perm) 


Weibchen: 12 Exemplare. Gesicht schwarz mit bräunlichgelber bis graugelber 
kurzer Grundbehaarung auf dem Clypeus, in der Area centralis und dem cau- 


94 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


domedianen Teil der Areae triangulares. Bei einem Exemplar Gesicht fast ganz 
braun behaart (fulvofacialis). Scheitel und Stirn schwarz behaart. Collare breit 
(lato- und perlatocollaris), wie das 1. und 2. Tergit fahlbräunlichgelb, caudai 
verschwommen abgesetzt, das schwarze Interalare oral mit kurzen gelben Haaren. 
Episternum nur dorsal mit gelben Haaren, die schwarzen Haare graustichig, da 
die Spitzen derselben heller gefärbt sind. Scutellum variabel, im Extrem ganz gelb- 
braun oder nur am caudalen Rande mit gelbbraunen Haaren (Uebergänge vor- 
handen). 1. Tergit bis auf laterale, seltener auch caudale schwarze Randhaare hel- 
ler braungelb behaart. Die Binde des 2. Tergites mit schwarzen Fimbrien. 4. Ter- 
git oral und medial schwarz. Unterseite und die Beine mit Ausnahme der Cor- 
bicula schwarz behaart. Corbiculahaare entweder ganz gelbbraun oder durch auf- 
steigendes dunkles Pigment mehr oder weniger schwarz. 

Arbeiter: 9 Exemplare von Poliokowa, Tschima, Griasuncha und Wolkowo. 
Wie die Weibchen gefärbt, aber Gesicht durchweg mit mehr schwarzen Haaren. 

Männchen: 7 Exemplare von denselben Fundorten wie die Arbeiter. Gesicht, 
speziell die kurze Grundbehaarung wie bei den Weibchen. Der Clypeus kann ganz 
gelbbraun behaart sein. Scheitel schwarz mit eingesprengten gelben Haaren oder 
fast ganz gelb (Uebergänge vorhanden). Das breite Collare hellgelbbraun, Scu- 
tellum meistens ausgedehnt gelbbraun. Die braungelbe Behaarung des Episternum 
im allgemeinen nicht weit ventralwärts vordringend, nur ein Exemplar mit ganz 
gelbbraun behaartem Episternum. 1. Tergit heller, 2. dunkler gelbbraun. 4. Ter- 
git ausgedehnt oder ganz schwarz behaart. Endtergite wie bei den Weibchen. 
Beine im wesentlichen schwarz, jedoch können die 2. und 3. Tibia mit den ent- 
sprechenden Femora zum Teil greisgelb behaart sein. Ein Männchen weicht durch 
den fast ganz gelb behaarten Clypeus, die gelbe Stirn, das gelbe Episternum, die 
kurze grauweisse Grundbehaarung des Gesichtes und die fast ganz gelbe Behaa- 
rung der Beine sprunghaft ab. Die Behaarung ist im allgemeinen lang und strup- 
pig, länger als bei den Weibchen und Arbeitern. 


Das Ethnos von Baikalien 


Weibchen: 2 Exemplare von Kulskoe (leg. KLEMM). Sehr kurz behaart. Col- 
lare sehr breit, braungelb. Scutellum zum Teil gelbbraun. 1. Tergit hellgelbbraun, 
die Abdominalbinde dunkler. Corbicula, Stirn und das Gesicht schwarz, letzteres 
mit wenigen braunen Haaren. 

Arbeiter: 20 Exemplare von Pronino (Fluss Witim), Kunta und 1 Exemplar 
von Kulskoe (leg. KLEMM). Ebenfalls bedeutend kurzhaariger als die von Perm. 
Collare im allgemeinen nicht so breit wie bei den Weibchen. Episternum bei den 
meisten Exemplaren weiter ventralwärts gelb behaart als bei den Weibchen. 

Männchen: 2 Exemplare von Baturino und den Baikalbergen. Gesicht schwarz, 
Scheitel und Stirn zum Teil gelb behaart. Ein Exemplar mit sehr schmaler und 
undeutlicher schwarzer Interalarbinde. Kaum kurzhaariger als die Männchen von 
Perm. 

Wahrscheinlich gehören hierher noch zwei Männchen von Turkestan (Narynj). 
Scheitel und Stirn, Clypeus und ein breites Collare gelb. Episternum fast ganz 


E. KRüGER : Studien an Terrestribombus 95 


gelb, scutellum jedoch nur mit wenigen gelben Haaren, 1. und 2. Tergit gelb- 
braun, das schwarz behaarte 3. Tergit seitlich mit wenigen gelben Haaren. Be- 
haarung relativ kurz. Ein Männchen und ein Arbeiter vom Kuku-Nor Gebirge 
(leg. TANCRÉ) sind ebenfalls recht kurzhaarig. Das Männchen ist bis auf die 
schmale und undeutliche Interalarbinde, das schwarz behaarte 3. und 4. Tergit 
und die weissen Analtergite gelb behaart. Der Arbeiter hat ein ganz gelb be- 
haartes Episternum und Scutellum. Aehnlich gefärbt ist ein Arbeiter von Jakutsk. 
Ein Männchen von Irkutsk ist wie das des Kuku-Nor Gebirges gefärbt und hat 
kurze und glatte Behaarung; nur ist die Interalarbinde breiter. Zum B. sporadicus 
stelle ich ferner einen Arbeiter und ein Männchen von Krasnojarsk. Bei dem 
letzteren ist das Gesicht fast ganz schwarz, die Stirn aber ausgedehnt gelb, die 
Interalarbinde schmal und undeutlich. Beide Exemplare sind kurzhaarig. 


Das Ethnos des Ussuri-Gebietes 
Bombus sporadicus, Rasse czerskianus O. Vogt 


Weibchen: 6 Exemplare von Ssutschan, Berg Samodynza, Kangustal (leg. S. R. 
ZARAPKIN), 1 Exemplar vom Hankasee (leg. CZERSKI). Gesicht schwarz mit 
kurzer graugelblicher Grundbehaarung im Untergesicht und im dorsomedianen 
Teil der Areae triangulares. Stirn und Scheitel schwarz. Das sehr breite Collare, 
das Episternum im dorsalen Viertel oder Drittel und das Scutellum bis auf mehr 
oder weniger orale schwarze Haare gelbbraun behaart. Die schwarze interalare 
Binde mit zahlreichen eingesprengten gelbbraunen Haaren, die bis an den caudalen 
Rand des Mesonotum reichen und zum Teil nur wenig kürzer als die langen 
schwarzen Haare sind. 1. und 2. Tergit bis auf die schwarz behaarten Seitenteile 
gelbbraun behaart, das 3. Tergit schwarz behaart, ebenso das 4. bis zur Mitte 
oder noch darüber hinaus, wobei die verbleibende weisse Restbehaarung auf einen 
schmalen caudalen Saum reduziert sein kann. 5. Tergit weiss, nur mit spärlichen 
schwarzen Haaren caudal, oral und median. 6. Tergit abgesehen von apikalen 
schwarzen Haaren hellgelblich behaart. Corbicula mit schwarzen, oft mehr oder 
weniger weit gelblich gespitzten Haaren. Sehr kurzhaarig und daher schlank er- 
scheinend. 

Arbeiter: 80 Exemplare von Ssutschan, Tigrojawa, Berg Samodynza (leg. S. R. 
ZARAPKIN, 5—6.VII.1928), 1 Exemplar vom Fluss Tjutiche. Wie die Weibchen 
gefärbt, aber die Stirn mehr oder weniger gelb behaart. Collare noch breiter, bei 
einzelnen Exemplaren doppelt so breit wie die schmale schwarze Interalarbinde. 

Die eingesprengten gelbbraunen Haare zahlreicher, so dass sie verschwommener 
erscheint; bei einem Exemplar sind die schwarzen Haare so weit reduziert, wie es 
sonst nur bei den Männchen des Terrestribombus vorkommt (ähnlich dem Gra- 
dus propepseudolaesoides). Episternum ausgedehnt braungelb, auch das Scutel- 
lum. 1. Tergit heller, die Abdominalbinde dunkler gelbbraun, besonders zuweilen 
an der Basis (fulvopraestriatus). 4. Tergit nur am caudalen Rand weiss, sonst 
schwarz behaart, 5. weiss, bei einem Exemplar bilden schwarze Haare eine orale 
Binde (nigropraearmillatus). Beine zuweilen heller behaart als bei den Weibchen 
mit teilweise braun behaarten Trochanteren und Femora. 


96 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


Männchen: 2 Exemplare vom gleichen Fundorte wie die Weibchen und Ar- 
beiter. Stirn teilweise, das sehr breite Collare, Episternum dorsal, Scutellum und 
die beiden ersten Tergite braungelb. 3. und 4. Tergit, der orale Teil des 5. und 
die Beine einschliesslich der 3. Tibia schwarz behaart. Bei einem Exemplar ist 
die caudale weisse Behaarung des 5. Tergites weithin mit schwarzen Haaren 
durchsetzt und das 6. fast ganz schwarz behaart. 

Mehrere Weibchen von Manschukuo (B. M., Gaolindsy, 2—8.VII.1939, leg. 
ALIN) sind ebenso kurzhaarig wie die des Ussuri-Gebietes und gehören wahr- 
scheinlich ebenfalls zur Rasse czerskianus O. Vogt, desgleichen 3 Männchen aus 
derselben Gegend (B.M.), von denen ein Exemplar ein fast ganz gelb behaartes 
Pro- und Mesonotum hat (pseudolaiesoides), während bei den beiden anderen 
Männchen die schwarze interalare Binde von zahlreichen hellen Haaren durchsetzt 
ist. 

Ich halte den czerskianus für eine besonders kurzhaarige Rasse des B. sporadi- 
cus, da er mit der Nominatform in den plastischen Merkmalen übereinstimmt. 
Der in der VoGTschen Sammlung befindliche Arbeiter von Tjutiche ist die Type 
der Rasse. 

Ein Weibchen von Sachalin hat mit dem B. sporadicus die längere fast quadra- 
tische Wange und die feine Punktierung des Supraorbitalfeldes gemeinsam, weicht 
aber durch die Gestaltung des Parafacettenfeldes etwas ab. Collare breit und wie 
beim B. malaisei Bischoff (siehe unten) graugelb. Scutellum in den caudalen zwei 
Dritteln ebenfalls graugelb. Binde des 2. Tergites mehr bräunlich. Gesicht mit 
Ausnahme weniger brauner Haare, Stirn und die Beine bis auf einige bräunliche 
Haare schwarz. Behaarung fast so kurz wie bei der Rasse zcerskianus. Ich möchte 
dieses Tier als zu einer besonderen Rasse des B. sporadicus gehörend ansehen und 
schlage dafür die Bezeichnung sachalinensis vor. 


6. Bombus sapporoensis Cockerell 


Weibchen: Ein Exemplar der Varietät mariae Skorikov aus dem Ussuri-Gebiet. 
Gesicht schwarz, nur mit wenigen braunen Haaren auf dem Clypeus und in der 
Area centralis. Scheitel und Stirm schwarz behaart. Prothorax mit schmalem grau- 
gelblichen Collare, in dessen pro- wie mesonotalen Teil schwarze Haare einge- 
sprengt sind, wodurch es von der schwarzen interalaren Binde unscharf abgesetzt 
erscheint. Diese Unschärfe wird also nicht dadurch bewirkt, dass etwa helle Haare 
in dieser auftreten. Episternum graugelblich behaart, nur im caudalen Teil schwarz 
und oralwärts mit einzelnen diffusen schwarzen Haaren. Scutellum schwarz mit 
einzelnen caudalen hellgelben Haaren. 1. Tergit graugelblich mit zahlreicheren 
lateralen und oralen und einzelnen caudalen schwarzen Haaren. 2. Tergit im 
oralen Teile bräunlichgelb, caudalwärts allmählich blasser werdend und vor dem 
caudalen Rande mit zahlreicheren schwarzen Fimbrien. 3. Tergit schwarz, 4.—6. 
braunrot behaart. Unterseite und Beine schwarz. Corbiculahaare zum Teil braun- 
gespitzt, sonst schwarz. 

Ein Weibchen von Jakowlevka, Kreis Spasski im Ussurigebiet (B.M.) gehört 
zur Nominatform mit schwarz behaartem 1. Tergit; jedoch ist nur der caudale 
Teil des 4. Tergites rotbraun behaart. 


E. Krüger: Studien an Terrestribombus 97 


Arbeiter: 243 Exemplare von Ssutschan, Tigrojawa, Kangustal, Berg Samodynza 
(leg. S. R. ZARAPKIN). Gesicht schwarz behaart, bei zahlreicheren Exemplaren 
mit wenigen braunen Haaren auf dem Clypeus, selten auch in der Area centralis. 
Ein Exemplar sprunghaft abweichend mit ganz braun behaartem Clypeus (fulvo- 
clypeatus). Collare graugelb, schmal und gegen die interalare schwarze Binde 
unscharf abgesetzt. Scutellum schwarz, bei vielen Exemplaren besonders caudal 
mit eingesprengten graugelben Haaren (catagraphus Skorikov) oder (bei 75 
Exemplaren) mit so vielen graugelblichen Haaren, dass es sich hell von der 
interalaren schwarzen Binde absetzt (invitabilis Skorikov). Episternum mindestens 
in der dorsalen Hälfte graugelb, sonst schwarz. 1. Tergit greisgelb, oral, lateral 
und zuweilen auch caudal mit schwarzen Haaren. 2. Tergit strohgelb, häufig oral 
gebräunt (fulvopraestriatus). Nach SKORIKOV soll dieses Tergit bei einer Varie- 
tät catagraphus hellrot behaart sein. Bei einer von ihm determinierten und signier- 
ten Cotype aus dem Ussuri-Gebiet (S.V.) ist es aber basal nur dunkler gelbbraun; 
auch bei den zahlreichen übrigen Arbeitern der VoGTschen Sammlung fand ich 
keinen mit hellroter Behaarung des 1. Tergites. 3. Tergit schwarz, 4. mehr oder 
weniger caudalwärts schwarz, sonst wie die Analtergite rotbraun behaart. Unter- 
seite und Beine mit Ausnahme der mehr oder weniger rotbraunbehaarten Corbi- 
cula schwarz. Die langen Haare derselben oft gelb- oder braunspitzig, bei 8 Exem- 
plaren ganz rotbraun (fulvocorbiculosus). 

Männchen: 10 Exemplare von Ssutschan, Berg Samodynza (leg. S. R. ZARAP- 
KIN). In der Färbung der Gesichtsbehaarung lassen sich zwei Typen unterschei- 
den. Bei 8 Exemplaren Gesicht mehr oder weniger blassgelb und bei einigen 
derselben mit wenigen schwarzen oder ganz vereinzelten braunen Haaren. Diese 
gelbe Behaarung entwickelt sich aus einer kurzen graugelben Grundbehaarung. 
Bei den beiden anderen Exemplaren tritt nun diese helle Grundbehaarung ganz 
zurück und der Clypeus ist rotbraun behaart. Scheitel und Stirn gelb. Collare sehr 
breit, dementsprechend die schwarze Interalarbinde schmal, bei einem Exemplar 
fast obsolet (die letzten schwarzen Haare stehen nicht zentral sondern lateral ge- 
häuft und verlieren sich diffus medianwärts. Scutellum, Pleuren und Metanotum 
gelb behaart. 1. Tergit blassgelb, 2. bräunlichgelb ohne caudale schwarze Haare. 
3. Tergit schwarz, entweder mit lateralem gelben Haarfleck (luteomaculatus) 
oder häufiger mit schmaler caudaler gelber Binde (luteopostzonatus). 4. Tergit 
basal schwarz, sonst braunrot, nur bei 3 Exemplaren ganz rotbraun behaart. 5.—7. 
Tergit braunrot. Sternite gelb behaart, nur das 7. mit rotbraunen Fimbrien. Tibien 
und Femora gelb behaart, einzelne Haare der 2. und 3. Tibia zuweilen rotbraun. 
Im allgemeinen länger behaart als die Weibchen und Arbeiter, aber ein Männ- , 
chen besonders auf dem Abdomen extrem kurzhaarig. 


7. Bombus ignitus Smith. 


' Weibchen: 21 Exemplaren von Peking, je eines von Kuling, Korea und der 


Provinz Chekiang (B.M.). 2 von Tokio (S.V.). Schwarz behaart mit mehr oder 
weniger, selten fehlenden, gelben Haaren auf dem Thorax, die aber kein mit 
dem blossen Auge erkennbares Collare bilden. 2. Tergit häufig mit paralateralen 
gelben Seitenflecken (luteoguttatus). Das 4. Tergit fast ganz, das 5. und das 6., 
letzteres mit Ausnahme schwarzer apikaler Haare braunrot behaart. 


98 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


Arbeiter: 17 Exemplare von Peking, Nanking, aus Korea und Japan (B.M. und 
S.V.). Wie die Weibchen gefärbt, aber die gelbe Behaarung ausgedehnter: 1 
Exemplar mit eben sichtbarem schmalen Collare, 1 Exemplar mit scharf abge- 
grenztem gelben Haarfleck neben dem Limes des 2. Tergites, ein anderes mit 
schmaler fast zusammenhängender gelber Abdominalbinde. 

Männchen: 5 Exemplare aus Japan (B.S. und S.V.). Gesicht entweder ganz 
schwarz oder zum Teil gelbbraun, bei 2 Exemplaren ganz braun behaart (fulvo- 
facialis). Stirn schwarz, bei einem Exemplar gelb (luteofrontalis). Collare gelb, 
sehr breit. Episternum, Scutellum caudal, 1. und 2. Tergit gelb, 3. ganz, 4. oral 
und medial schwarz, caudal wie auch die Endtergite rotbraun behaart. Beine 
schwarz, die Tibien bei einigen Männchen mit wenigen rotbraunen Haaren. 

Die Type des B. kalinowskii Rad. (= ignitus Smith) (S.V.) hat ein schmales 
Collare und eine schmale orale Binde des 2. Tergites. Ein Weibchen aus der 
Provinz Shansi (S.V.) hat ein schmales weisses Collare und schmal gebändertes 
gelbes 2. Tergit. Der Clypeus ist bräunlich behaart, die Endtergite rötlich. Die 
Zugehörigkeit zum B. ignitus ist zweifelhaft. 


8. Bombus patagiatus Nylander 
Beschreibung der Nominatform 


Weibchen: Clypeus und Area centralis braun, der übrige Teil des Gesichtes 
abgesehen von der kurzen greisen Grundbehaarung schwarz behaart. Scheitel und 
Stirn schwarz, ebenfalls mit greiser Grundbehaarung. Collare weiss von mittlerer 
Breite (Gradus collaris), caudal verschwommen abgesetzt, weil in die schwarze 
Interlarbinde oral kurze greise Haare eingemischt sind. Scutellum weiss, oral mit 
schwarze Haaren. Episternum und 1. Tergit weiss, 2. gelb, 3. schwarz, 4. oral 
schwarz, caudal weiss, 5. weiss, 6. apikal schwarz, lateral weiss behaart. Beine bis 
auf die hinteren proximal weiss. 

Arbeiter: Wie die Weibchen gefärbt, aber Gesicht und Corbiculae geringer 
braun behaart. 

Männchen: Wie die Weibchen, aber die kurze Grundbehaarung des Gesichtes 
und der Stirn wie auch die langen Haare des 1. Tergites mehr gelblich und die 
Beine (Femora und Tibien) ausgedehnt weiss oder weisslich behaart. 


Das Ethnos des Gouvernement Perm. 


Weibchen: 28 Exemplare vom Flusse Usswa, Poliakowo, Tschima. Gesicht 
variabel: 5 Exemplare mit wenigen braunen Haaren auf dem Clypeus und in der 
Area centralis, bei 19 diese Felder ausgedehnter braun, bei 8 nur mit wenigen 
schwarzen Haaren. Die kurze Grundbehaarung ist im Untergesicht und im dor- 
salen Teil des Obergesichtes greis, im mittleren Teil schwarz gefärbt. Diese greise 
Färbung ist mit der braunen der langen Behaarung nicht streng korreliert. Schei- 
tel und Stirn wie bei der Nominatform. Collare wenig variabel (Gradus collaris). 
Episternum ganz oder fast ganz weiss. Die Verdrängung von Weiss durch Schwarz 
erfolgt vom caudalen Winkel und der caudoventralen Kante her und ist oral ge- 


E. KRÜGER : Studien an Terrestribombus 99 


richtet. Scutellum mehr oder weniger weiss behaart, immer mit oralen schwarzen 
Haaren, so dass die Interalarbinde auch caudal nicht scharf begrenzt ist. 1. Tergit 
bis auf die nach unten umgeschlagenen Seitenteile weiss behaart, bei 4 Exem- 
plaren dagegen hellgelb (flavotaeniatus). Die Umwandlung von Weiss in Gelb 
beginnt im medianen Teil. Bei 3 Weibchen ist die weisse Behaarung median durch 
schwarze verdrängt. 2. Tergit gelb bis auf die Seitenteile und den caudalen Saum. 
Die oralen schwarzen Cilien sind auf wenige beschränkt oder bilden einen lockeren 
Saum. Die übrigen Tergite wie bei der Nominatform. Behaarung der Beine voria- 
bel, hintere Femora im allgemeinen mit geringer weisser Behaarung, bei einigen 
Exemplaren ganz schwarz behaart. Behaarung der Corbicula ebenfalls variabel, bei 
4 Exemplaren sind alle Haare gelbbraun (flavocorbiculosus), bei 16 sind sie 
besonders an der Vorderkante mit schwarzen untermischt, bei 6 sind nur noch 
wenige gelbbraune oder gelbbraun gespitzte Haare besonders an der Hinterkante 
vorhanden, bei 2 Männchen sind alle Haare schwarz (atrocorbiculosus). 

Abeiter: 46 Exemplare von denselben Fundorten wie die Weibchen, ausserdem 
von Wolkowo. Gesicht mit geringerer brauner Behaarung, die auch ganz fehlen 
kann; nur 3 Exemplare mit reichlicheren braunen Haaren im Untergesicht. Cor- 
bicula ebenfalls mit geringerer brauner Behaarung; statt dessen sind die langen 
schwarzen Haare oft weisslich oder gelblich gespitzt. 7 Exemplare atrocorbiculosus. 

Männchen: 2 Exemplare. Wie die Arbeiter gefärbt, aber die weissen Haare 
gelblich getönt. Clypeus und Area centralis mit einem Schopf gelblicher Haare. 
Tibien und Femora ausgedehnt weiss behaart. Behaarung ziemlich lang. 


Das Ethnos von Baikalien. 


Weibchen: 108 Exemplare von Kulskoe (leg. H. KLEMM). Gesicht mit kurzer 
weisslicher und längerer weisser, nur in der lateralen Mittelpartie der Areae 
triangulares mit schwarzer Behaarung. In dieser hellen Grundbehaarung treten 
mehr oder weniger zahlreiche braune oder braungelbe längere Haare auf. Wir 
unterscheiden 6 Gradus der Braunfärbung. 1. Gradus: Zwischen der Grund- 
behaarung nur vereinzelte gelbbraune lange Haare. 2. Gradus: Vermehrung der 
braunen Haare auf dem Clypeus und in der Area centralis. 3. Gradus: Weitere 
Vermehrung in diesen Bezirken, wobei auch kürzere weissliche Haare umgefärbt 
werden. 4. Gradus: Unter weiterer Vermehrung der braunen Haare des Unter- 
gesichtes treten solche auch im Obergesicht auf. 5. Gradus: Im Untergesicht ist 
jetzt auch die kurze Grundbehaarung vorwiegend gelbbraun. Auf dieser und der 
vorhergehenden Stufe hebt sich in sehr charakteristische Weise die braune Be- 
haarung des Untergesichtes von der noch vorwiegend weisslichen des Oberge- 
sichtes ab. 6. Gradus: Gelbbraune Haare vermehren sich im oralen Winkel der 
Areae triangulares und breiten sich im dorsomedianen Bezirk derselben aus. Die 
Frequenzen der 6 Gradus sind: 1, 22, 27, 38, 16, 3 oder in Prozenten: 0.9, 20.6, 
25.2, 35.5, 15.0, 2.8. Stirn wie bei der Nominatform. Collare weiss, mit einzelnen 
pronotalen schwarzen Haaren, in der Breite wenig variabel. Es ist sehr viel breiter 
als beim Ethnos von Perm. Bei einem Weibchen ist es elfenbeinfarbig getönt 
(eburneocollaris). Die kurzen weisslichen Haare der Interalarbinde reichen (in 
caudaler Richtung allmählich an Zahl abnehmend) nur wenig über die Parap- 


100 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


siden hinaus, während seitlich und paramedian lange schwarze Haare in das Col- 
lare eindringen. Scutellum, Pleuren und 1. Tergit abgesehen vom lateralen und 
oralen schwarz behaarten Teil weiss, bei einem Exemplar hellgelb behaart (ebur- 
neotaeniatus). 2. Tergit hell zitronenfarbig, an den Seiten weiss, den nach unten 
umgeschlagenen Teilen schwarz behaart, bei einem Exemplar mit schmaler weisser 
oraler Lunula, ein anderes mit schmaler gelber Binde (luteopraestriatus). 3. Ter- 
git und die folgenden wie bei der Nominatform. Corbicula fast stets ausgedehnt 
gelbbraun behaart, bei 54 Exemplaren nur mit wenigen schwarzen Haaren, bei 3 
greift die braune Behaarung auf die benachbarte Tibia über (Farbton hier mehr 
rötlich). Nur bei 3 Exemplaren sind die Haare des Corbicula schwarz (atrocorbi- 
culosus). Beine sonst ausgedehnt weiss behaart, vor allem die Trochanter und 
die Femora, während die Tibien schwarz behaart sind. Für den Grad der weissen 
Beinbehaarung im Ganzen kann der 3. Femur als Gradmesser dienen. Wir. unter- 
scheiden 8 Gradus. Die schwarze Anfangsstufe wurde nicht beobachtet. Die 
Frequenzen sind in Prozenten: 0.9, 2.3, 9.3, 23.4, 36.21, 20.6, 4.3, 7.5. Behaarung 
kürzer als beim Ethnos von Perm. 

Arbeiter: 199 Exemplare von Kulskoe, Tschita, Pestschanka, vom Flusse Witim 
und anderen Orten Baikaliens. Wie die Weibchen gefärbt, aber Gesicht mit weni- 
geren braunen Haaren. Eine Analyse der Arbeiter von Pestschanka ergab: 13 
Exemplare ohne braune Haare, 17 mit wenigen auf dem Clypeus, 8 mit mehr 
braunen Haaren daselbst und auch solchen in der Area centralis. Die letzteren 
entsprechen dem 3. Gradus der Weibchen. Bei 4 Exemplaren ist die kurze greise 
Behaarung auf die Area centralis und den dorsomedianen Teil der Areae triangu- 
lares beschränkt, bei 22 stehen zusätzlich kurze helle Haare auf der Basis des 
Clypeus und im oralen Winkel der Area triangularis, bei den übrigen auch im 
Mittelfeld der letzteren. Corbicula mit viel mehr schwarzen Haaren, braune Haare 
im wesentlichen nur an deren Hinterkante und in geringer Zahl. 47.2 Prozent 
der Arbeiter von Pestschanka gehören zum atrocorbiculosus. Die Untersuchung 
der Exemplare der anderen Fundorte ergibt ziemlich gut damit übereinstimmend 
41.4 Prozent. Die Ausdehnung der weissen Behaarung des 3. Femur ist unge- 
fähr die gleiche wie bei den Weibchen. Zwei Arbeiter von Pestschanka weichen 
durch das ganz weiss behaarte Gesicht ab (albofacialis). 

Männchen: 70 Exemplare von Irkutsk, Baturino, Mannsurka, Dureni-Troitzkas- 
sewatsk, Listwenitschnoje, 35 von Krasnojarsk und Jennisseisk. Wie die Weibchen 
und Arbeiter gefärbt, aber braune Behaarung des Gesichtes noch mehr redu- 
ziert, dagegen die weisse weiter ausgedehnt. Letztere tritt in charakteristischer 
Weise zuerst als weiser Schopf im oralen Teile des Clypeus auf, vergrössert sich 
dann caudalwärts und bezieht schliesslich die Area centralis ein. Wenn dieser 
Gradus erreicht ist, werden einige lange Haare im caudalen Teil des Clypeus und 
zahlreichere in der Area centralis hellbräunlichgelb (7 Exemplare). Der dunkler 
braune Farbton der Weibchen wurde bei den Männchen nur selten angetroffen. 
Ein Exemplar mit relativ zahlreicheren so gefärbten Haaren. Scheitel und Stirn zu- 
weilen ganz weiss oder es sind in die weisse Behaarung mehr oder weniger 
schwarze Haare eingestreut. Collare in der Breite wenig variabel, nicht rein weiss 
sondern gelblich getönt, öfter deutlich hell chromgelb. Schwarze Interalarbinde 
meistens breit, seltener verschmälert, die langen schwarzen Haare mit kürzeren 


E. KRüGER : Studien an Terrestribombus 101 


hellen untermischt. Scutellum etwas heller als das Collare, fast weiss behaart, eben- 
so das Episternum. 1. Tergit weiss, seitlich und oral mit mehr oder weniger 
schwarzen Haaren, zuweilen leicht gelblich getönt. Ein Exemplar albopustulatus. 
2. Tergit gelb, mit unter im Zentralfeld bräunlich verdunkelt, mit mehr oder 
weniger schwarzen caudalen Haaren. 4. Tergit oral schwarz, caudal weiss in 
wechselnder Ausdehnung. Die Analtergite weiss; nur bei ausgedehnter schwarzer 
Behaarung des 4. können am oralen Rande des 5. und am caudalen des 6. und 7. 
Tergites schwarze Haare auftreten. Beine und Unterseite vorwiegend greis be- 
haart. Die hellen Haare der 3. Tibia meistens ganz oder doch an ihrer Basis röt- 
lichbraun. Auch die mittlere Tibia zuweilen mit braunen oder gelbbraunen Rand- 
haaren. Das oben erwähnte Exemplar albopustulatus weicht noch durch die sehr 
schmale prothorakale gelbliche Binde, durch die geringe weisse Behaarung des Scu- 
tellum, durch die in der Mitte sehr schmale gelbe Abdominalbinde und die 
schwarz behaarten Femora ab (propetrisectus). Bei drei ebenfalls sehr schmal- 
bindigen Männchen von Irkutsk ist die weisse Behaarung des 4. Tergites auf 
einen schmalen caudalen Saum reduziert. Alle Männchen sind länger behaart als 
die Weibchen und Arbeiter. 


Das Ethnos des Ussuri-Gebietes 
Bombus patagiatus, Rasse brevipilosus Bischoff 


Weibchen: 27 Exemplare vom Hankasee (einige derselben wegen schlechter 
Erhaltung nicht analysierbar). Im allgemeinen wie die Nominatform gefärbt, 
aber noch kurzhaariger als die von Baikalien. Gesicht mit noch mehr braunen 
Haaren, auch die helle kurze Grundbehaarung weit ausgedehnter, besonders im 
Obergesicht. Collare durchschnittlich breiter, so dass die schwarze Interalarbinde 
verschmälert ist. Ein Exemplar eburneotaeniatus. Corbicula bei 12 Exemplaren 
ganz gelbbraun, bei 13 ist der grössere Teil der Haare so gefärbt, nur 2 Exem- 
plare mit wenigen braunen Haaren zwischen den schwarzen. 2. Tibia gewöhnlich 
schwarz behaart, bei 12 mit wenigen, bei einem mit zahlreicheren rötlichbraunen 
Haaren. Femora ausgedehnt weiss behaart. Die ersten drei Gradus (einschliess- 
lich der monochromatisch schwarzen Stufe) des 3. Femur sind nicht vertreten. Die 
Frequenzen der folgenden sind: 3, 2, 4, 7 ,4, 4 oder in Prozenten: 10.5, 8.3, 16:7; 
BOD 16:7 16.7. 

Arbeiter: 77 Exemplare von Esutschan, Tigrojawa, Kangustal, Berg Samodynza 
(leg. S. R. ZARAPKIN). Wie die Weibchen gefärbt, aber Gesicht und Corbicula 
mit viel wenigeren braunen Haaren. Corbicula bei 27 Exemplaren schwarz be- 
haart, bei den übrigen meistens nur mit spärlichen braunen Haaren. Die weisse 
Behaarung der Beine ähnlich wie bei den Weibchen. Die ersten drei Gradus des 
3. Femur fehlen auch hier. Die Frequenzen der folgenden sind: 3, 17, 28, 21, 7, 
1 oder in Prozenten: 3.9, 22.1, 36.4, 27.3, 9.0, 1.3. 

Männchen: 5 Exemplare vom Hankasee. Wie die Männchen von Baikalien, 
aber kurzhaariger. Bei zwei derselben Collare ausgesprochen gelb, Scutellum und 
1. Tergit gelblich getônt. 

8 Weibchen vom Amur (leg. DOERRIES 1878/80, B.M.), 2 Weibchen und 1 


102 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


Männchen von Manschukuo (Sjaolin, leg. ALIN 19—20.VIII.38) stimmen gut 
mit den Exemplaren vom Hankasee überein. 

Die Form albopilosus Reinig ist in der VoGTschen Sammlung nicht vertreten. 
Sie weicht in der Färbung stark von der Rasse brevipilosus ab, ist aber ebenfalls 
kurzhaarig und stimmt in der schwarzen Färbung der Corbiculahaare mit ihr über- 
ein. Sie kommt in der Umgebung der Station Chalassu im Gr. Chingan-Geb. vor 
und wurde dort von D. u. A. ALIN gesammelt. 


Das Ethnos von Tsingsuiho (Sui Yuan) 
Bombus patagiatus, Rasse pseudosporadicus Bischoff. 


Weibchen: 2 Exemplare (B.M.). Collare breit bräunlichgelb mit eingespreng- 
ten schwarzen Haaren, gegen die interalare Binde verschwommen abgesetzt, was 
dadurch bewirkt wird, dass in ihr besonders oral zahlreiche kurze und auch 
längere bräunliche Haare stehen. Scutellum ebenfalls wie auch der dorsale Teil 
des Episternum bräunlichgelb. Clypeus, Area centralis und besonders das Ober- 
gesicht mit kurzer gelblichgreiser Grundbehaarung, aus der lange schwarze Haare 
hervorragen. 1. und 2. Tergit braungelb. 

Nach meinem Dafürhalten gehört diese Form als Rasse zum B. patagiatus, 
erstens wegen der sehr kurzen Wange und zweitens wegen der stark verschwom- 
menen caudalen Begrenzung des Collare. Mein pseudosporadicus hat als Form des 
B. magnus nichts zu tun mit dem pseudosporadicus Bischoff. Auf Grund unserer 
oben. erhobenen Forderung, konvergenten Farbvariationen der Hummelarten 
gleiche Namen zu geben, sind die beiden Bezeichnungen beizubehalten. 


Das Ethnos von Tschili und vom Sinin-Gebirge 
Bombus patagiatus, Rasse beickianus Bischoff 


Weibchen: 1 Exemplar von Tschili (B.M.) und 2 vom Sinin-Gebirge. (B.M.). 
Der Autor fasst diese Tiere als zum B. /ucorum gehörig auf. Sie stimmen aber in 
den plastischen Merkmalen mit dem B. patagiatus überein. Weil nur das Exemplar 
von Tschili farbfrisch ist, lege ich dieses der Beschreibung zugrunde, obwohl nach 
dem Autor die etwas grösseren Exemplare des Sinin-Gebirges als die typischen 
angesehen werden sollen. Clypeus nur mit vereinzelten braunen Haaren, Area cen- 
tralis und triangularis mit zahlreichen kurzen weisslichen Haaren. Collare blass 
zitronenfarbig, gegen die interalare schwarze Binde verschwommen abgesetzt. 
Letztere enthält viele kürzere und kurze helle Haare. Episternum im dorsalen 
Raume hell zitronenfarbig, sein ventraler Raum wie auch das Scutellum heller 


gelblich, fast weiss. 1. Tergit zitronenfarbig, das 2. noch intensiver gelb. Corbicula 


schwarz behaart. Die beiden Exemplare vom Sinin-Gebirge sind stark abge- 
flogen. Sie gehören anscheinend zur gleichen Rasse. 

REINIG erwähnt in seiner Arbeit über die Hummelfauna von Mandschukuo 2 
Arbeiter von Chalassu im Grossen Chingan-Gebirge. Diese sind ebenfalls kurz- 
haarig wie sein albopilosus aus derselben Gegend. Mir erscheint die systematisch- 


E. KRüGER : Studien an Terrestribombus 103 


taxonomische Wertung dieser Arbeiter noch unsicher, denn es würden daselbst 
zwei Rassen (nach REINIG zwei Subspezies) mit einander vorkommen. Mir er- 
scheint es auch bedenklich nur auf die Farbenmerkmale von zwei Arbeitern eine 
Subspezies zu begründen, wo wir doch so oft die Erfahrung machen, dass Hum- 
melarbeiter sich in den Farbqualitäten den Männchen nähern. 


Das Ethnos von Min-Shan 
Bombus patagiatus, Rasse minshanensis Bischoff 


Dem Autor haben 11 Weibchen, 3 Arbeiter und 2 Männchen vorgelegen. Ich 
habe 3 Weibchen, einen Arbeiter und ein Männchen aus dem Berliner Museum 
untersucht. Nach meinen Untersuchungen, die sich mit denen des Autors decken, 
unterscheiden sich die Weibchen von denen des Baikalgebietes besonders durch 
die reichlicheren eingesprengten schwarzen Haare des Collare. Die dadurch her- 
vorgerufene verschwommene Abgrenzung des Collare wird wie bei den anderen 
Formen des B. patagiatus noch sehr durch die helleren kürzeren Haare in der 
Interalarbinde verstärkt. Die ersten beiden Tergite sind gleichmässig oder fast 
gleichmässig hell ockerfarbig. Das 2. Tergit hat also nicht den grünlichen Schim- 
mer wie bei den Exemplaren von Baikalien. In der Haarlänge stimmt die Rasse 
minshanensis mit den letzteren überein und ist also länger behaart als die Rasse 
brevipilosus. Die taxonomische Stellung des vom Autor als dazu gehörig signier- 
ten Männchens scheint mir noch der Klärung bedürftig. Mit seiner ausgedehnt 
gelben Unterseite und dem seitlichen gelben Haarfleck auf dem 3. Tergit kommt 
es der Färbung des B. /ucorum sehr nahe. 

Ich füge hier eine kurze Bemerkung über die Rasse sajanicus des Bombus 
patagiatus an. Sowohl die Weibchen, wie Arbeiter und Männchen unterscheiden 
sich nach dem Autor (BISCHOFF) von den Exemplaren von Irkutsk durch das 
schmälere Collare, die geringere helle Behaarung des Scutellum und den weniger 
grünlichen Farbton der gelben Abdominalbinde. 


9. Bombus vasilievi Skorikov. 


Ich gebe hier die Beschreibung des Autors wieder: 

Weibchen: Schwarz, Prothorax und Scutellum von gelblich-aschgrauer Färbe; 
der schwarze Streifen zwischen den Flügeln schr undeutlich abgegrenzt. Tergit 1 
hellgelb, Tergit 2 grellgelb, Tergit 3 und die vordere Hälfte von Tergit 4 schwarz, 
die übrigen Tergite weisslich-rosafarben. Pleuren gänzlich hellgelb. Clypeus mit 
Beimischung roter Haare. Corbicula von dunkelroten oder fast schwarzen Haaren 
eingerahmt. Unterseite des Körpers dunkel, nach hinten zu röter werdend; die 
zwei letzten Segmente mit einer rosafarbenen Wimper. Vorkommen: Charbin. 
Gan-Su. 

Arbeiter wie die Weibchen. SKORIKOV gibt wenigstens keine Unterschiede an. 

Männchen bisher unbekannt. 

SKORIKOV beschreibt ferner eine Variante mollessonae. Bei dieser sind die Quer- 
binden auf Prothorax und Scutellum schmutziggelb gefärbt, bisweilen mit grün- 


104 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 1—2, 1956 


lichem Ton. Auf dem Clypeus sind reichliche weisse Haare eingesprengt. Letzte 
Tergite nicht deutlich rosafarben. Bisher wurden 2 Weibchen in dem an die 
Mongolei grenzenden Teil von Transbaikalien gefunden. | 

Das in der VoGTschen Sammlung befindliche Weibchen von Charbin (von 
SKORIKOV signiert) stimmt in den folgenden Punkten nicht mit der obigen Be- 
schreibung überein: die interalare schwarze Binde ist nur oral, nicht caudal un- 
scharf abgegrenzt, das 1. Tergit ist kaum heller als das 2., vielmehr von tief 
gelbbrauner Färbung, die Endtergite sind nicht weisslich-rosafarben, sondern nur 
leicht gelblich getônt. Der obigen Béschreibung ist noch hinzuzufügen, dass die 
kurze Behaarung des Gesichtes greisgelb ist. Wie beim B. patagiatus reichen die 
kurzen hellen Haare der interalaren schwarzen Binde, caudalwärts an Zahl all- 
mählich abnehmend, bis über die Parapsiden hinaus. Bei der sehr kurzen Be- 
haarung werden diese besonders deutlich sichtbar. 

Der B. vasilievi ist auf das engste mit dem B. patagiatus verwandt und stimmt 
mit letzterem in den Kopfmassen und der Skulptur überein. Gleichwohl möchte 
ich ihn als eine besondere Art ansehen. 

BISCHOFF beschreibt 5 Arbeiter aus Nordchina als zum B. vasilievi gehörig. Die 
stimmen zwar in der thorakalen Färbung mit diesem überein, nicht aber in der 
ersten beiden Tergite, die von ihm als grauweiss beschrieben werden. In der 
Voerschen Sammlung befinden sich 5 Weibchen von Inn-shan, die ich als eine 
besondere Rasse des B. vasilievi ansehen möchte. Sie zeichnen sich ebenfalls durch 
das unscharf abgesetzte Collare aus, aber die kurze Grundbehaarung der intera- 
laren Binde ist noch ausgedehnter. Das Collare ist nicht gelblich aschgrau sondern 
stumpfgelb. Die beiden ersten Tergite sind gelbbraun und die Analtergite wie 
beim B. vasilievi der Sammlung Vor leicht gelblich getönt. Die Behaarung ist 
nicht so extrem kurz wie bei der typischen Form. Ich bezeichne die Form als 
Rasse innshanicola. 

Bei der Unterscheidung der Formen des B. patagiatus und seiner Verwandten 
spielt die caudale Begrenzung des Collare eine wichtige Rolle. Wir können dies- 
bezüglich zwei Gruppen unterscheiden, die eine, bei der die Binde noch relativ 
scharf abgesetzt ist, und eine andere, bei der die Farbgrenze unscharf erscheint. 
Zu der zweiten Formengruppe gehört zum Beispiel der B. vasilievi Skorokov. 

Schliesslich sei hier noch die Fräge erörtert, ob eine graue Verdunkelung der 
hellen Binden in der Gruppe des B. patagiatus vorkommt. SKORIKOV beschreibt 
solche Grauvarianten des B. patagiatus als griseus und canosus. Ein Weibchen 
der letzteren Variante stammt aus dem Ussurigebiet, ein anderes von Jakutsk, ein 
Weibchen des griseus von Krasnojarsk. SKORIKOV führt, das sei hier in Paren- 
these bemerkt, ferner eine grau gebänderte Variante, susterae des B. lucorum, aus 
Bochmen und von Leningrad an, bei der „alle Streifen von intensiv grauer Fär- 
bung” sind. Ferner hat O. VoGT eine grau gebänderte Variante griseofasciatus 
des B. niveatus aus Kleinasien beschrieben. Bei stärkerer Vergrösserung zeigte 
sich, dass bei letzterer die vermeintliche Graufärbung darauf beruht, dass zahllose 
feinste fest haftende Konkremente mit den Haaren verklebt sind. Es handelt sich 
wahrscheinlich hierbei nicht um eine einfache Verschmutzung, wie sie leicht durch 
Auskämmen des Haarkleides entfernt werden kann, sondern darum, dass erst 
ein Exsudat des Chitins der Haut oder der Haare die Voraussetzung für die be- 


E. KRüGER : Studien an Terrestribombus 105 


schriebene Erscheinung liefert. Ich werde in dieser Annahme noch dadurch 
bestärkt, dass oft bilateral symmetrische Teile diese Verschmutzung zeigten. Die 
Konkremente, wahrscheinlich feinste Staubteile, konnten weder durch Wasser noch 
durch Alkohol oder andere fettlôsende Reagentien, wohl aber durch Kalilauge 
entfernt werden, washalb ich annehme, dass es sich um Eiweiss handelt, dass diese 
Teile so fest mit den Haaren verklebt. Alle von mir untersuchten graubindigen 
Tiere erwiesen sich sowohl beim B. /zcorum, wie beim B. terrestris als verschmutz- 
te Exemplare, das gilt auch für den oben erwähnten griseofasciatus. Ich nehme 
dasselbe für die von SKORIKOV beschriebenen Formen canosus, griseus und 
susterae an. 


10. Bombus malaisei Bischoff 


Ich fasse diese Form des Terrestribombus, die auf Kamtschatka beheimatet ist, 
nicht wie der Autor als Subspezies des B. terrestris, sondern auf Grund der plas- 
tischen Merkmale als eine besondere Art auf. 

Weibchen: Gesicht schwarz oder mit wenigen braunen Haaren oder bis auf 
wenige seitliche schwarze Haare ganz braun behaart (fulvofacialis). Stirn schwarz, 
Collare und 2. Tergit fast elfenbeinfarbig. Die Breite des Collare schwankt 
zwischen den Gradus postcollaris und latocollaris. Der Autor erwähnt je ein 
Weibchen von Klutschi und der Achantenbay mit cryptarum Tendenz. Corbicula- 
haare vorherrschend schwarz, bei einzelnen mit braunen Haaren. Bei den Arbei- 
tern ist das Collare sehr breit und die Binde des 2. Tergites ausgeprägter gelb, 
fast beigefarbig. Das einzige Männchen ist wie die Arbeiter gefärbt, aber lang- 
haariger. Ein abschliessendes Urteil darüber, ob die Arbeiter und das Männchen 
Artgenossen des Weibchens sind, kann noch nicht gefällt werden. 


sc Le do uitgegeven en zijn tend voor de aller van kortere 
celen, van faunistische notities etc., alsmede van de Verslagen der Vergade- 


cu aflevering van 16 of meer bladzijden. Deze 12 afleveringen vormen samen 
en deel. 


Bite zakelijke correspondentie betreffende de Vereniging te richten aan de 

B Secretaris, G. L. van Eyndhoven, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O. 

BE Alle correspondentie over de redactie van het Tijdschrift voor Entomologie te 

richten aan de Redacteur, Dr. A. Diakonoff, Rijksmuseum van Natuurlijke 
| Historie, Leiden. F 

| Alle correspondentie over de redactie van de Entomologische Berichten te rich- 

| ten aan de Redacteur, B. J. Lempke, Oude IJselstraat 12111, Amsterdam-Z.2. 

> Alle betalingen te richten aan de Penningmeester, Ir. G. A. Graaf Bentinck, 
_ Kasteel, Amerongen, postgiro 188130, ten name van de Nederlandsche Entomolo- 

_ gische Vereeniging te Amerongen. 

_ Alle correspondentie betreffende de Bibliotheek der Vereniging te richten aan 
de Bibliotheek, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O 


INHOUD 


_ Wier, P. VAN DER. Bijdrage tot de kennis der Nederlandse kevers, IV (16e 
vervolg op het aanhangsel in Coleoptera Neerlandica III). . . . 1 


. RorPkE, W., Some new or little known Lepidoptera Heterocera from Indo- 
MesgrandeNew Guinea Ko 2:05...) JU, nf oi ees 


4 Lith, J. P. van. Notes on Epeolus (Hymenoptera Aculeata, Apidae). . 31 


È 3 HAVELKA, J. II. Beitrag zur Kenntnis der Gattung Galeruca Geoffroy (Co- 
ala la N en LLN 


È LIEFTINCK, M. A. Revision of the Carpenter-bees (Xylocopa Latreille) of 
È the Moluccan Islands, with notes on other Indo-Australian species. .. 55 


| KRüGER, E. Phaenoanalytische Studien an einigen Arten der Untergattung 
Terrestribombus O. Vogt (Hymenoptera, Bombidae). II. Teil 
CCC Ie e tee a 


be 
= 
ic 
5 


F2" 


PAC PS 


to divide this number between them at their discretion. Additional ebr: may be ordered ed. 
when returning proofs ; they will be charged at about two Dutch cents per page. 
PI Manuscripts should be written in Dutch, English, French, German or Italian. If they 


= 


È mentioned languages; only when the descriptions form a minor part of the paper, the © 
; __ manuscript may be written in Dutch, with the descriptions in one of these languages. Papers 
in Dutch should contain a short summary in one of these four languages. 
Manuscripts should be typewritten in double spacing on only one side of the paper, with 
a margin of at least three cm at the left side of each sheet. Paragraphs should be indented. 3 
Carbon copies cannot be accepted, as handling makes them illegible. 4 
Captions for text figures and plates should be written on a separate sheet in double 
spacing, numbered consecutively in arabic numerals ; the use of a, b, c, or any other sub A 
division of the figure numbering should be avoided. ; 
Drawings for reproduction should be on good paper in Indian ink, prefere at least 
one and a half times as large as the ultimate size desired. Lettering should be uniform, | 
and, after reduction, of the same size. Photographs should be furnished as shiny positive 
à prints, unmounted. Plates should be arranged so as to fill a whole page (11.5 x 19 cm) _ 
3 of the Tijdschrift, or a portion thereof. Combinations of illustrations into groups are 
| preferable to separate illustrations since there is a minimum charge per block. 
Names of genera and lower systematic categories, new terms and the like are to be under- ; 
lined by the author in the manuscript by a single straight line. Any other directions as to È 
size or style of the type are given by the editors, not by the author, Italic type or spacing 5 4 
x) to stress ordinary words or sentences is to be avoided. Dates should be spelled as follows: | i 
either ”’10.V.1948” or "10 May, 1948”. Other use of latin numerals should be avoided, as 
well as abbreviations in the text, save those generally accepted. Numbers from one to ten 
occurring in the text should be written in full, one, two, three, etc. Titles must be kept 2 
‚short. Footnotes should be kept at a minimum. 4 
Authors will be charged with costs of extra corrections caused by their changing of the À 
text in the proofs. È 
- Bibliography should not be given in footnotes but compiled in a list at the end of de 
paper, Je as follows : 


rs 


ptera)”. Ann. nie: Nat. Hist., ser. 10, vol. 10, p. 1-41, pl. 1—5, figs. 1—57. 
Text references to this list might be made thus: 
“Mosely (1932) says....” or (Mosely, 1932)”. 


The editors reserve the right to adjust style to certain standards of uniformity. 


Manuscripts and all communications concerning editorial matters should be sent to: 4 
Dr. A. DIAKONOFF, Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden, The Netherlands. 


pat 


= ae AFLEVERING 3 Patek 1956 


_ TIJDSCHRIFT 
| VOOR ENTOMOLOGIE 


x 


* UITGEGEVEN DOOR 


DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING 


Ge Mk em: e- 


è 


LIBRARY 


| Tijdschrift voor Entomologie, deel 99, afl. 3. Gepubliceerd 26 sept. 1956 | 


Al 


TERRE RACER EP OR EAN 


ite ES 


CE “gr 23 FIS te” 
Redsöähdehe Ratomologische Vereeniging | RES Le; DE 4 


= 


BESTUUR 


Dr. G. Barendrecht, President (1955—1961), Heemstede-Aerdenhout. 
Prof. Dr. D. J. Kuenen, Vice-President (1953—1959), Leiden. 

G. L. van Eyndhoven, Secretaris (1951—1957), Haarlem. 

Ir. G. A. Graaf Bentinck, Penningmeester (1952-1958), Amerongen. 
Dr. G. Kruseman, Bibliothecaris (1954—1960), Amsterdam. 

Dr. J. Wilcke, (1951—1956), Bennekom. 

Dr. F. E. Loosjes (1955—1958), Bennekom. 


COMMISSIE VAN REDACTIE VOOR DE PUBLICATIES 


Dr. G. Barendrecht (1955—1961), Heemstede-Aerdenhout. 
Dr. A. Diakonoff (1952—1955), Leiden. 

G. L. van Eyndhoven (1951—1954), Haarlem. 

Dr. L. G. E. Kalshoven (1952—1955), Blaricum. 

B. J. Lempke (1950—1953), Amsterdam. 

P. Chrysanthus (1955—1958), Oosterhout, N.B. 

J. J. de Vos tot Nederveen Cappel (1952—1955), Leiden. 


BESTUUR DER AFDELING VOOR TOEGEPASTE ENTOMOLOGIE 


Dr. F. E. Loosjes, Bennekom. 

Dr. D. Dresden, Utrechi. 

Ir. J. W. Heringa, Amsterdam. 
Dr. Ir. G. S. van Marle, Deventer. 
E. Th. G. Elton, Oosterbeek. 


| De contributie voor het lidmaatschap bedraagt f10.—, voor student-leden 

f 2.50, per jaar ; buitenlandse leden betalen f 60— ineens. — Natuurlijke Per- 
sonen kunnen levenslang lid worden tegen het storten van f 150.— ineens, Na- 
tuurlijke Personen niet-ingezetenen van het Rijk in Europa, Azië of Amerika, 
tegen het storten van f 60.— ineens. — Begunstigers betalen jaarlijks minstens 
f 10.— of, alleen Natuurlijke Personen, f 100.— ineens. 

De leden, behalve de student-leden, ontvangen gratis de Entomologische Be- 
richten van 12 nummers per jaar, waarvan de prijs voor student-leden f 1.50 per 
jaar, voor niet-leden f 1.— per nummer bedraagt. 

De leden kunnen zich voor f 7.50 per jaar abonneren op het Tijdschrift voor 
Entomologie ; hiervan bedraagt de prijs voor niet-leden f 30.— per jaar. 

De oudere publicaties der Vereniging zijn voor de leden tegen verminderde _ 
prijzen verkrijgbaar. 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE 


Het Tijdschrift voor Entomologie wordt uitgegeven door de Nederlandsche 
Entomologische Vereeniging en is bestemd voor de publicatie van de resultaten 
van de studie der Entomologie van algemene en bijzondere aard. Het verschijnt 
in één deel van 300—350 bladzijden per jaar, bestaande uit vier afleveringen. 
Bovendien worden supplementdelen, handelende over bijzondere onderwerpen, 
op onregelmatige tijdstippen uitgegeven. 


7 DIE GATTUNGEN DER PALAEARKTISCHEN 


TORTRICIDAE 
| I. ALLGEMEINE AUFTEILUNG DER FAMILIE UND DIE 
UNTERFAMILIEN TORTRICINAE UND SPARGANOTHINAE 
VON 


NIKOLAUS S. OBRAZTSOV 
Sea Cliff, New York, U.S.A. 


2. FORTSETZUNG 
Tribus CNEPHASIINI (Stt., 1859) Obr., 1949 


36. Synochoneura gen. nov. 
OBR., p. 97 


S. ochriclivis (Meyr.)* 
ochriclivis MEYRICK, 1931, Bull. Sect. Sci. Acad. Roum., vol. 14, p. 63 (Elia). — OBR. 
fig. 214-215 (Geäder, Kopf), 232—234 ( 4 9 -Genitalien). — China. 


37. Olindia Gn., 1845 
OBR., p. 98 


O. ulmana (Hb.) * (68) 

schumacherana FABRICIUS, 1787, Mant. Ins., vol. 2, p. 236 (Pyralis); ulmana HùBNER 
[1822—23, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 45 fig. 278; non bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz., 
p. 65 (Olethreutes); areolana HùBNER [1822—23, op. cit t. 45 fig. 279; non bin.], 
1822, op. cit., p. 58 (Olethreutes); hastiana (ex err.) [? HAWORTH, 1811, Lep. Brit. 
p. 462 (Tortrix)} CURTIS, 1838, Brit. Ent, t. 711 & expl. (Zeiraphera); fasciana 
(non L.) WALLENGREN, 1888, Ent. Tidskr., vol. 9, p. 194 (Olindia). — KENNEL, 
1910, p. 230, Textfig. 23 ( 4 -Genitalien), t. 11 fig. 24—25 ( 4 2 ); MEYRICK, 1913, 
t. 4 fig. 54; PIERCE & METCALFE, 1922, p. 15, t. 6 ( 4 9 -Genitalien); BURMANN, 
1949, t. 2 fig. 5—6; BENANDER, 1950, p. 48, Textfig. 4h ( 4 -Genitalien); OBR., fig. 
249—250 (Geäder, Kopf), 251—255 ( 4 9 -Genitalien). — Grossbritannien; Europa. 
ab. cruciana BURMANN, 1949, Z. Wien. Ent. Ges., vol. 34, p. 44, t. 2 fig. 3 (Aniso- 
taenia). 

ab. obscurana BURMANN, 1949, ibid., p. 44, t. 2 fig. 4 (Anisotaenia). 


38. Isotrias Meyr., 1895 
OBR., p. 101 


I. rectifasciana (Hw.) * (69) 
trifasciana (non F.) DONOVAN, 1806, Nat. Hist. Brit. Ins., vol. 11, p. 30, t. 370 fig. 
2 (Phalaena Tortrix); rectifasciana HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 465 (Tortrix); 
nemorana FRÖLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 58 (Tortrix); albulana TREITSCHKE, 
1835, Schm. Eur. vol. 10, pars 3, p. 85 (Sciaphila); hybridana (part.) STEPHENS, 
i 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M. pars 10, p. 66 (Crephasia, Syndemis). — KEN- 
? NEL, 1910, p. 231 Textfig. 24 ( 4 -Genitalien), t. 11 fig. 28 (4); Meyrick, 1913, 
t. 4 fig. 53, t. 5. fig. 67; PIERCE & METCALFE, 1922, p. 15, t. 6 (& © -Genitalien); 


107 


108 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 > (176) 


Busck, 1931, p. 210, t. 12 fig. 13 ( @-Genitalien); OBR., fig. 241—245 ( 4 Q- 
Genitalien), 256 (Geäder). — Grossbritannien; Mittel- und West-Europa; ? Kleinasien. 
ab. curvifasciana STEPHENS, 1834, Ill. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 181 (Crephasia, 
Eudemis); [aurifasciana STEPHENS, 1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 181 (Crepha- 7 
sia); nom. nud.}; hybridana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M. pars 27, 
p. 227 (Olindia). 

ab. pseudomodestana nom. nov.; modestana (non Tr.) DUPONCHEL, 1836, Hist. Nat. 
Lep. France, vol. 9, p. 528, t. 256 fig. 6 (Sciaphila); horridana (part.) DUPONCHEL, 
1846, Cat. Méth. Lép. Eur., p. 298 (Sciaphila); porrectana (part.) LEDERER, 1859, 
Wien. Ent. Mschr., vol. 3, p. 329 (Lobesia); rectifasciana (part.) REBEL, 1901, Stgr.- 
Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 93, no. 1644 (Anisotaenia). 

ssp. insubrica MüLLER-RUTZ, 1920, Mitt. Ent. Zürich, vol. 5, p. 339, t. 2 fig. 5 
(Anisotaenia); ? cuencana (non Kenn.) MITTERBERGER, 1915, Z. wiss. Ins. Biol., vol. 
11, p. 177 (Anisotaenia); rectifasciana (non Hw.) PROHASKA, 1922, Z. Osterr. Ent. 
Ver., vol. 7, p. 3 (Anisotaenia); carinthiaca PROHASKA, 1922, ibid, p. 22 (Aniso- 
taenia). — Schweiz; Kärnten; Sùd-Tirol; Italien. 

ssp. castiliana RAGONOT, 1894, Ann. Soc. Ent. France, vol. 63, p. 187 (Olindia); 
cuencana KENNEL, 1899, Iris, vol. 12, p. 13, t. 1 fig. 11 (Olindia); rectifasciana (part.) 
MEYRICK, 1912, WAGNER’s Lep. Cat., pars 10, p. 50 (Isotrias). — KENNEL, 1910, p. 
232, t. 11 fig. 29 (als cuencana). — Spanien. 


I. hybridana (Hb.)* (70) 

hybridana HüBNER, [1814—17, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 38 fig. 238; non bin.], 
1822, Syst.-alph. Verz, p. 61 (Archips); ? puellana FROLICH, 1828, Enum. Tortr. 
Würt., p. 58 (Tortrix); cingulana {? ScopPoLI, 1772, Ann. Hist. Nat, p. 118 (Pha- 
laena)} \WERNEBURG, 1864, Beitr. Schm. Kunde, vol. 1, p. 359 (Tortrix); pedemon- 
tana (part.) KENNEL, 1910, Pal. Tortr., t. 11 fig. 27 (Anisotaenia). — KENNEL, 1910, 
p. 230, t. 11 fig. 26 (4). — Mitteleuropa; Balkan; Kleinasien. 

ssp. pedemontana STAUDINGER, 1871, Berl. Ent. Z., vol. 14, (1870), p. 275 (Olindia); 
fingalana MILLIÈèRE, 1884, Rev. d’Ent., vol. 3, p. 3 (Olindia); hybridana (non Hb.) 
LHOMME, 1939, Cat. Lép. France & Belg., vol. 2, p. 281 (Isotrias). — Gebirge 
Frankreichs; Piemont; ? Kaukasus. 


I. joannisana (Trti.) ? 
joannisana TURATI, 1921, Nat. Sic., vol. 23, p. 327, t. 4 fig. 40—41 (Anisotaenia). — 
Mittel-Italien. 


I. stramentana (Gn.)* 


stramentana GUENÉE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 167 (Sciaphila); 
albulana (part.) LEDERER, 1859, Wien. Ent. Mschr., vol. 3, p. 253 (Olindia). — 
KENNEL, 1910, p. 232, Textfig. 25 ( 4 -Genitalien), t. 11 fig. 30—31 (4 2). — 
— Schweiz; Süd-Frankreich; Spanien. 


39. Propiromorpha gen. nov. 
OBR. ep. 102 


P. rhodophana (HS.)* 


rhodophana HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 234 (Pen- 
thina) [1849, Tortr., t. 52 fig. 368; non bin.]. — KENNEL, 1910, p. 167, t. 8 fig. 50. 


(4); OBR., fig. 246—248 ( 4 -Genitalien), 257—258 (Geäder, Kopf). — Süd- 
Europa (mit Ausnahme von Siid-Russland und der Iberischen Halbinsel); Siid-Polen; 
Kleinasien. 


P. adulterinana (Kenn.) 


adulterinana KENNEL, 1901, Iris, vol. 13, (1900), p. 221 (Lophoderus). — KENNEL, 
1910, p. 167, t. 8 fig. 51 (9). — Nordwest-Afrika. 


(177) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 109 


40. Eulia Hb., 1825 
OBR. p. 103 


Eu. ministrana (L.) * 


Eu. 


Eu. 


Eu. 


Eu. 


ministrana LINNé, 1758, Syst. Nat., ed. 10, p. 531 (Phalaena Tortrix); [ferugana 
HüBNER, 1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 10 fig. 56; non bin.}; ferrugana 
HüBNER, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 60 (Olethreutes). — KENNEL, 1910, p. 168, t. 8 
fig. 53 (9 ); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 9, t. 3 ( & 9-Genitalien); DIAKONOFF, 
1939, p. 189, fig. 14, B—E ( 4 -Genitalien, Geäder, Kopf), 9, F (9 -Genitalien); 
BENANDER, 1950, p. 42, Textfig. 5h ( 4 -Genitalien); OBR., fig. 216—217 (Geäder, 
Kopf), 259—262 (4 2 -Genitalien). — Grossbritannien; Europa; Sibirien; Japan; 
Nord-Amerika. 

ab. dilutana Strand; dilutanus STRAND, 1901, Nyt. Mag. Naturvid., vol. 39, p. 66 
(Lophoderus). 

ab. subfasciana Stph.; subfascianus STEPHENS [1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 
184; nom. nud.}, 1834, Ill. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 144 (Lophoderus); ferrugana 
(non Hb.) DUPONCHEL, 1836, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 478, t. 261 fig. 2 
(Tortrix); livoniana DUPONCHEL, 1845, Cat. Méth. Lép. Eur., p. 289 (Ptycholoma); 
ministranus (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 223 (Lopho- 
derus); infuscanus STRAND, 1901, Nyt. Mag. Naturvid., vol. 39, p. 66 (Lophoderus). 


Species incertae sedis 


? abdallah Le Cerf 
abdallah LE CERF, 1932, Bull. Soc. Ent. France, vol. 37, p. 165 (Eulia). — Marokko. 


? ancillana (Kenn.) 
ancillana KENNEL, 1899, Iris, vol. 12, p. 5, t. 1 fig. 3 (Tortrix, Lophoderus). — 
KENNEL, 1910, p. 169, t. 8 fig. 55 (4). — Syrien. 


? dryonephela Meyr. 
dryonephela MEYRICK, 1932, Exot. Micr., vol. 4, p. 256 (Eulia). — Japan (Hokkaido). 


? neftana Luc. 
neftana LUCAS, 1943, Bull. Soc. Ent. France, vol. 48, p. 134 (Eulia). — Tunis. 


41. Cnephasia Curt., 1826 
OBR., p. 104 


C. cinareana Chrét. (71) 


cinareana CHRÉTIEN, 1892, Naturaliste, p. 132 (Crephasia); cinereana (err.) MEYRICK, 
1912, WAGNER’s Lep. Cat., pars 10, p. 47 (Crephasia). — FILIPJEV, 1934, p. 1408; 
1935, p. 55; LHOMME, 1939, p. 276. — Süd-Frankreich; Nieder-Österreich; Kaukasus; 
Kleinasien. 


C. sedana (Const.) * (72) 


sedana CONSTANT, 1884, Ann. Soc. Ent. France, ser. 6, vol. 4, p. 221, t. 9 fig. 8 
(Sciaphila); cupressivorana (non Stgr.) KENNEL, 1910, Pal. Tortr., Textfig. 18 ( 4- 
Genitalien) (Tortrix). — KENNEL, 1910, p. 201, t. 10 fig. 32—33 ( 4 9); FILIPJEV, 
1934, p. 1408; 1935; p. 56; OBR., fig. 267 ( & -Genitalien). — (In Alpenzonen von:) 
Nordwest-Afrika; Süd- und Mitteleuropa; Kaukasus; Kleinasien. 

Fab.) valderiana TURATI & VERITY, 1911, Boll. Soc. Ent. Ital., vol. 43, p. 228 
(Cnephasia); meridionalis [CLEU, 1951, Rev. Franc. Lép., vol. 13, p. 159; nom. nud.} 
RéAL, 1952, ibid., p. 221 (Crephasia). 

f. (? ab.) agathana KENNEL, 1919, Mitt. Miinchn. Ent. Ges., vol. 8, (1917/18), p. 62, 
95, t. 2 fig. 15, t. 4 fig. 4 (genit. 4) (Tortrix); sedana (part.) FILIPJEV, 1934, Bull. 
Acad. Sci. URSS, p. 1408 (Crephasia). 


110 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (178) 


[,,race’’ mediterranea RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 61 (Cre- 
phasia, Anoplocnephasia); nom. nud. — Lago di Naret.] 

ssp. alaicana CARADJA, 1916, Iris, vol. 30, p. 49 (Crephasia); sedana (part.) WAL- 
SINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 5, p. 460 (Tortrix); marcidana 
KENNEL, 1901, Iris, vol. 13, (1900), p. 229 (Tortrix; nom. praeocc.); oricasis (non 
Meyr.) FiLIPJEV, 1934, Bull. Acad. Sci. URSS, p. 1408 (Crephasia); obscurana OST- 
HELDER, 1938, Mitt. Münchn. Ent. Ges., vol. 28, p. 23 (Crephasia; nom. praeocc.). — 
KENNEL, 1910, p. 214, t. 11 fig. 7 (als marcidana). — Zentral- und Sidwest-Asien. 


C. heinemanni nom. nov. * (73) 
monochromana HEINEMANN, 1863, Schm. Dtschl. & Schweiz, pars 2, vol. 1, fasc. 1, p. 
56 (Sciaphila, nom. praeocc.); wahlbomiana var. REBEL, 1916, Ann. Naturhist. Hofmus. 
Wien, vol. 30, no. 235 bis (Crephasia). — KENNEL, 1910, p. 200, t. 10 fig. 31 
( 4 ); FıLipjev, 1934, p. 1408; 1935, p. 56 (Genitalien) (als monochromana). — Süd- 
Krain; Istrien; Nord-Italien; Sardinien; Transkaukasien; Kreta. 


C. terebrana (Ams. & Her.) * (74) 
terebrana AMSEL & HERING, 1931, Dtsche Ent. Z., p. 148 (Tortrix). — AMSEL, 1935, 
p. 290, t. 11 fig. 86; 1935a, p. 260. — Palästina. 


C. orientana (Alph.) * (75) 

orientana ALPHERAKY, 1876, Trudy Russk. Ent. Obstsh., vol. 10, (1877), p. 48 
(Sciaphila); gueneana (part.) MEYRICK, 1912, WAGNER's Lep. Cat., pars 10, p. 44 
(Cnephasia). — KENNEL, 1910, p. 199, t. 10 fig. 27 (9); GERASIMOV, 1931, p. 28; 
FiLIPJEV, 1934, p. 1408; 1935, p. 56. — Süd-Ukraine; Südost-Russland; Transkaukasien; 
Nord-Iran; Zentral-Asien. 

ssp. (?) maraschana CARADJA, 1916, Iris, vol. 30, p. 48 (Crephasia); orientana (non 
Alph.) WILTSHIRE, 1939, Trans. Ent. Soc. Lond., vol. 88, p. 54 (Cnephasia). — 
Nord-Syrien (Marasch); Libanon. 


C. tristrami (Wlsm.) * 
tristrami WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 5, p. 460 (Tortrix). 
— KENNEL, 1910, p. 215; FiLIPJEV, 1934, p. 1406; 1935, p. 51 ( & -Genitalien). — 
Palästina; Syrien; Libanon. 


C. grandis (Osth.) * 
grandis OSTHELDER, 1938, Mitt. Münchn. Ent. Ges., vol. 28, p. 23, fig. ( 4 -Genita- 
lien) (Anisotaenia). — OBRAZTSOV, 1950, p. 312, fig. 9a ( 4 -Genitalien). — Nord- 
Iran. 


C. facetana Kenn. * 
facetana KENNEL, 1901, Iris, vol. 13, (1900), p. 230 (Crephasia). — KENNEL, 1910, 
p. 215, t. 11 fig. 8 (4); OBRAZTSOV, 1950, p. 313, fig. 9b ( & -Genitalien). — 
Palästina; Syrien; Mesopotamien. 


C. fragosana (Z.) * 
fragosana ZELLER, 1847, Isis, p. 673 (Sciaphila); fragrosana HERRICH-SCHäFFER, 1851, 
Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 199 (Sciaphila) [1850, Tortr., t. 54 fig. 379; non 
bin.}; ? semibrunneata JOANNIS, 1891, Bull. Soc. Ent. France, p. 81 (Sciaphila); semi- 
bruneata REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 91, no. 1609b (Cre- 
phasia); orientana (ex err.) KENNEL, 1910, Pal. Tortr., t. 10 fig. 28 (Tortrix); guene- 
ana (part.) MEYRICK, 1912, WAGNER's Lep. Cat., pars 10, p. 44 (Crephasia); reis- 
seri FILIPJEV, 1934, Bull. Acad. Sci URSS, p. 1405 (Crepbasia). — KENNEL, 1910, 
p. 203 (als fragrosana), p. 199, t. 10 fig. 29 (als semibrunneata); FILIPJEV, 1935, p. 
49 (Systematik und & -Genitalien). — Nordwest-Afrika; Süd-Europa; Südwest-Asien. 


(179) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae ELL 


C. callimachana Titi. (76) 


callimachana TURATI, 1924, Atti Soc. Ital. Sci. Nat., vol. 63, p. 153, t. 5 fig. 47—49 
(Cnephasia). — Cyrenaika. 


C. longana (Hw.) * (77) 

longana HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 463 (Tortrix); capillana GUENEE, 1845, Ann. 
Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 167 (Sphaleroptera); loewiana ZELLER, 1847, Isis, p. 
25 (Sciaphila); stratana ZELLER, ibid., p. 671 (Sciaphila); ictericana (part.) STEPHENS, 
1852, List Spec. Brit. Anim. B. M., pars 10, p. 64 (Sphaleroptera); ? citrana (part.) 
LEDERER, 1859, Wien. Ent. Mschr., vol. 3, p. 337 (Grapholitha); gratana LAHARPE, 
1860, Contr. Faun. Sic., p. 393 (Sciaphila), pumicana (part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. 
Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 92, no. 1628 (Crephasia); ongana (err. typogr.) 
MEYRICK, 1912, WAGNER’s Lep. Cat., pars 10, p. 44 (Crephasia); minor REAL, 1953, 
Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 58 (Cnephasia, Brachycnephasia). — KENNEL, 
1510, pP. 197, Textfig. 11 ( & -Genitalien), t. 10 fig. 19—21 (2 4, 1 9), p. 217 
(als gratana); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 11, t. 4 ( & 2 -Genitalien); BENANDER, 
1950, p. 46, Textfig. 6u ( 4 -Genitalien). — Grossbritannien; Schweden; Mittel- und 
Süd-Europa; Nordwest-Afrika; Kleinasien. 

ab. ictericana HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 469 (Tortrix); lutosana HÜBNER [1811— 
13, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 31 fig. 200; non bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz. p. 62 
(Eutrachia); insolatana HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur. vol. 4, p. 
178 (Ablabia) [1848, Tortr., t. 21 fig. 152; non bin.}; /wridalbana HERRICH-SCHÄFFER, 
op. cit., p. 178 [fig. 153; non bin.} (Ablabia); stratana (part.) WALKER, 1863, List 
Spec. Lep. Het. B. M. pars 27, p. 225 (Sciaphila); longana (part.) WOCKE, 1871, 
Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 240, no 771 (Sciapbila); icterana (err. typogr.) 
HODGKINSON, 1874, Ent. Mo. Mag., vol. 11, p. 85 (Crephasia). — KENNEL, 1910, 
pe toy, t. 10 tie. 22, 24 (2 0, als longana), fig. 23 (9, als luridalbana). 


C. nuraghana Ams. * (78) 


nuraghana AMSEL, 1951, Fragm. Ent., vol. 1, fasc. 1, p. 106, fig. 7 ( 4 -Genitalien) 
(Cnephasia). — Sardinien. 


C. gueneana (Dup.) * (79) 
gueneana DUPONCHEL, 1836, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 439, t. 259 fig. 3 
(Argyrolepia); taurominana RAZOWSKI, 1955, Z. Wien. Ent. Ges., vol. 40, p. 265, fig. 
1 (9-Genitalien), 3 (9) (Cnephasia, Brachycnephasia). — KENNEL, 1910, p. 198, 
t. 10 fig. 25 (2); RAZOWSKI, 1955, p. 265, fig. 2 (© -Genitalien), 4 (9). — 
Nordwest-Afrika; Kanaren: Sizilien; Korfu; Kreta. 
ab. segetana ZELLER, 1847, Iris, p. 670 (Sciaphila); gueneana (part.) REBEL, 1901, 
Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 91, no. 1609 (Crephasia). — KENNEL, 1910, 
DOS ite lO fis. 26 (OP). 


C. pumicana (Z.)* 
pumicana ZELLER, 1847, Isis, p. 669 (Sciaphila). — KENNEL, 1910, p. 212, Textfig. 
21 ( & -Genitalien), t. 11 fig. 2 (9). — Nordwest-Afrika; Spanien; Sizilien. 
ssp. bizensis RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Lyon, vol. 22, p. 58 (Crephasia, Brachy- 
cnephasia); pumicana (non Z.) LHOMME, 1939, Cat. Lép. France & Belg., vol. 2, p. 
278 (Cnephasia). — Süd-Frankreich. 
ssp. graecana REBEL, 1902, Berl. Ent. Z., vol. 47, p. 105 (Crephasia); pumicana (non 
Z.) GRAVES, 1925, The Ent. vol. 58, p. 293 (Crephasia). — Rumänien; Griechenland; 
Kleinasien. 


C. tofina Meyr. (80) 
tofina MEYRICK, 1922, Exot. Micr., vol. 2, p. 498 (Cnephasia). — Palästina. 


112 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (180) 


C. andreana (Kenn.) (81) 


andreana KENNEL, 1919, Mitt. Münchn. Ent. Ges., vol. 8, (1917/18), p. 64, t. 2 
fig 16 (Tortrix). — Südost-Russland (Uralsk). 


C. vetulana (Chr.) * 


vetulana CHRISTOPH, 1881, Bull. Soc. Imp. Nat. Moscou, vol. 56, p. 72 (Sciaphila). 
— KENNEL, 1910, p. 211, t. 10 fig. 57—58 (& 9). — Siid-Ussuri; Amur; Korea; 


Japan. 

C. virginana (Kenn.) * ; 
virginana KENNEL, 1899, Iris, vol. 12, p. 12, t. 1 fig. 10 (Sciapbila). — KENNEL, | 
1910, p. 200, Textfig. 12 ( 4 -Genitalien), t. 10 fig. 30 ( 4 ). — Kleinasien; Syrien; 
Mesopotamien. 


C. albatana Chrét. (82) 


albatana CHRÉTIEN, 1915, Ann. Soc. Ent. France, vol. 84, p. 297 (Cnephasia). — | 
Algerien. 


C. laetana (Stgr.) * | 
laetana STAUDINGER, 1871, Berl. Ent. Z., vol. 14, (1870), p. 275 (Sciaphila); delitana | 
(part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun. vol. 2, p. 110, no. 1970 (Ste- 
ganoptycha). — CHRÉTIEN, 1903, p. 11; OBRAZTSOV, 1952, p. 37, fig. 1 (&). — 
Spanien. 


C. crassifasciana Joann. 


crassifasciana JOANNIS, 1920, Bull. Soc. Ent. France, p. 143 (Cnephasia). — JOANNIS, 
1930, p. 2, t. 1 fig. 3. — Nordwest-Frankreich. 


C. communana (HS.) * 


wahlbaumiana (part.) DUPONCHEL, 1836, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 391, t. 
256 fig. 4b (Sciaphila); ? sinuana (non Stph.) WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. 
Moths, vol. 2, p. 141, t. 88 fig. 6 (Cnephasia); communana HERRICH-SCHÄFFER, 1851, 
Syst. Bearb. Schm. Eur. vol. 4, p. 200 (Sciapbila) [1847, Tortr., t. 16 fig. 113—14; 
non bin.}; ? minorana (part.) HERRICH-SCHÄFFER, 1851, op. cit., p. 201 (Sciaphila); 
? wahlbomiana [HERRICH-SCHÄFFER, 1847, op. cit., t. 15 fig. 107; non bin.} LEDERER, 
1859, Wien. Ent. Mschr., vol. 3, p. 252 (Sciapbila); virgaureana (part.) MEYRICK, 
1912, WAGNER's Lep. Cat, pars 10, p. 47 (Cnephasia); alticolana (err. det.) MüLLER- 
Rurz, 1929, Mitt. Schweiz. Ent. Ges. vol. 14, p. 129, t..1 fig. 6a (SQ) 2232 
6b ( & Genitalien) (Crephasia). — KENNEL, 1910, t. 10 fig. ? 47 (9, als wahl- 
bomiana); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 12, t. 5 ( 4 @ -Genitalien); ADAMCZEWSKI, 
1936, p. 270, t. 33 fig. 3—4, t. 35 fig. K. 44 ( & -Genitalien), t. 37 fig. K. 32 (9- 
Genitalien); BENANDER, 1950, p. 45, Textfig. 6m ( 4 -Genitalien); OBRAZTSOV, 1950, 
p. 310, fig. 7b ( 4 -Genitalien). — Grossbritannien; Europa; Kleinasien; Sibirien. 
ab. lucia RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 59 (Crephasia). 

ab. caprionica RéAL, 1953, ibid., p. 59 (Crephasia). 

ab. seminigra RéAL, 1953, ibid., p. 59 (Crephasia). 

ab. pseudorthoxyana REAL, 1953, ibid., p. 59 (Crephasia). 


C. orthoxyana Réal * (83) 


cupressivorana (non Stgr.) LHOMME, 1939, Cat. Lép. France & Belg., vol. 2, p. 278 
(Cnephasia); orthoxyana RéAL, 1951, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 20, p. 224, fig. 
1—2 (4 2 -Genitalien) (Crephasia). — Frankreich; Dalmatien; Sizilien; Türkei. 
ab. reducta RéAL, 1951, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 20, p. 225 (Crephasia). 
ab. styx REAL, 1951, ibid., p. 225 (Cnephasia). 

ab. confluentana RéAL, 1951, ibid, p. 225 (Cnephasia). 


(181) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 115 


C. cupressivorana (Stgr.) * 
cupressivorana STAUDINGER, 1871, Horae Soc. Ent. Ross. vol. 7, (1870), p. 215 
(Sciaphila). — KENNEL, 1910, p. 208, t. 10 fig. 49 (nicht die Textfigur 18 !); TOLL, 
1953, p. 127, t. 3 fig. 14—14a ( 4 -Genitalien). — ? Süd-Frankreich; Spanien; Dal- 
matien; Istrien; Rumänien; Griechenland; Kleinasien. 


C. apenninicola Obr. * (84) 
appenicola (err. typogr.) OBRAZTSOV, 1950, Eos, vol. 26, p. 309; appenninicola 


OBRAZTSOV, ibid, p. 310 fig. 7a ( 4 -Genitalien). Mittel-Italien (Montagna Gran- 
de). 


C. fulturata RbI. ? (85) 


fulturata {N. FiLipjev il.} REBEL, 1940, Bull. Soc. Fouad Ier Ent. vol. (33) 24, 
p. 36, t. fig. 11—12 (Cnephasia). — Granada; Algerien. 


C. hispanica Obr. * 


hispanica OBRAZTSOV, 1950, Eos, vol. 26, p. 308, fig. 6 ( 4 -Genitalien) (Crephasia). 
— Spanien. 


C. conspersana Dougl. * (86) 
conspersana DOUGLAS, 1846, Zoologist, vol. 4, p. 1267 (Cnephasia); ? cretaceana 
CURTIS, 1850, Ann. & Mag. N. H., ser. 2, vol. 5, p. 112 (Cnephasia); perterana 
DOUBLEDAY, 1850, Syn. List Brit. Lep., p. 24 (Cnephasia); decolorana STEPHENS, 
1852, List Spec. Brit. Anim. B. M. pars 10, p. 64 (Cnephasia, Syndemis); ? stryriacana 
(part.) HERRICH-SCHÄFFER, 1863, Corr. Bl. zool. min. Ver. Regensburg, vol. 17, p. 
125 (Sciaphila); chrysantheana (non Dup.) RéAL, 1952, Rev. Franc. Lép., vol. 13, 


p. 221 (Crephasia). — PIERCE & METCALFE, 1922, p. 11, t. 4 ( 4 2 -Genitalien). 
— Grossbritannien; [? Deutschland; ? Spanien; ? Nordwest-Afrika; ? Rumänien; 
Transkaukasien }. 

ab. albospersana PIERCE & METCALFE, 1915, Ent. Mo. Mag., vol. 51, p. 9 (Cnepha- 
Sia). 


C. chrysantheana (Dup.) * (87) 


? asinana HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 464 (Tortrix); ? assinana (nom. emend.) 
STEPHENS, 1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 181, no. 6998 (Crephasia); sinuana 
(non Schiff.) STEPHENS, 1834, Ill. Brit. Ent. Haust., vol 4, p. 128 (Crephasia, Eude- 
mis); wahlbaumiana (part.) DUPONCHEL, 1836, Hist. Nat. Lép. France, vol 9, p. 391, 
t. 256 fig. da (Sciaphila); chrysantheana DUPONCHEL, 1843, op. cit, Suppl., vol. 4, p. 
410, t. 83 fig. 5 (Sciaphila); ? alternana GUENEE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 
2, vol. 3, p. 165 (Sciaphila); ? stephensiana DOUBLEDAY, 1850, Syn. List Brit. Lep., 
p. 24 (Cnephasia); chrysanthemana (nom. emend.) HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. 
Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 200 (Sciaphila) [1847, Tortr., t. 16 fig. 115—16; non 
bin.]; alternella [? SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., 
p. 135 (Phalaena Tinea)} STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M., pars 10, p. 
65 (Cnephasia, Syndemis); ? perplexana STEPHENS, 1852, op. cit., p. 65, 101 (Crepha- 
sia, Syndemis); wahlbomiana (part.) HEINEMANN, 1863, Schm. Dtschl. & Schweiz, 
pars 2, vol. 1, fasc. 1, p. 58 (Sciapbila); alticolana (part.) HEINEMANN, 1863, op. cit, 
p. 60 (Sciaphila); hyemana (non Hb.) WERNEBURG, 1864, Beitr. Schm. Kunde, vol. 1, 
p. 477, 574 (Tortrix); conspersana (non Dgl.) LHOMME, 1939, Cat. Lép. France & 
Belg., vol. 2, p. 273 (Cnephasia); wilkinsoni [CLEU, 1951, Rev. Franc. Lép., vol. 13, 
p. 159; nom. nud.} ReAL, 1952, ibid., p. 221 (Crephasia). — KENNEL, 1910, p. 204 
(part.), Textfig. 16—17 ( 4 9 -Genitalien), t. 10 fig. 44—45 (9) (als wahlbo- 
miana); id., t. 10 fig. 43 (9); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 11, t. 4 (4 9 -Genita- 
lien); ADAMCZEWSKI, 1936, p. 265, 283, Textfig. 1a ( 9 -Genitalien), t. 33 fig. 1—2 
(Falter), t. 35 fig. T. 137; Kn. 1, t. 37 fig. T. 47 ( 4 2 -Genitalien); BENANDER, 


114 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (182) 


1950, p. 45, Textfig. 6p ( 4 -Genitalien); AGENJO, 1952, p. 94, t. 4 fig. 37 (4), t. 
13 fig. 2—2a ( & -Genitalien). — Palaearktische Region. 

ab. rectilinea RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 60 (Cnephasia). 
ab. directana RéAL, 1953, l.c. (Crephasia). 

ab. vulgaris RéAL, 1953, l.c. (Crephasia). 

ab. interjunctana RéAL, 1953, Ic. (Crephasia). 

ab. diffusana HAUDER, 1913, Jahresber. Mus. Franc. Carol., vol. 71, p. 97 (Cne- 
phasia); ? parvana RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 60 (Cne- 
phasia). 

ab. peyerimhoffi RéAL, 1953, l.c. (Crephasia). 

ab. (?) pseudochrysantheana RéAL, 1953, l.c. (Crephasia). 

ab. (?) siennicolor REAL, 1953, lc. (Crephasia). 

ab. (?) freii WEBER, 1945, Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 19, p. 359, t. 1 fig. 1 
(Cnephasia). 


C. octomaculana Stph. * 

octomaculana STEPHENS [1829, Syst, Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 180; nom. nud.}, 1834 
Ill. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 127 (Crephasia); ? penziana (part.) HERRICH-SCHäF- 
FER, 1855, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, Index, p. 32 (Sciaphila); ? styriacana 
(part.) HERRICH-SCHÄFFER, 1863, Corr. Bl. zool.-min. Ver. Regensburg, vol. 17, p. 
125 (Sciaphila). — KENNEL, 1910, p. 202, — Textfig. 13 ( 9 -Genitalien), t. 10 fig. 
38 (9); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 11, t. 4 ( 4 9 -Genitalien). — Grossbritan- 
nien; ? Ussuri-Land. 

ab. albomaculana PIERCE & METCALFE, 1915, Ent. Mo. Mag., vol. 51, p. 9 (Cre- 
phasia). 


C. atlantis Fil. * 
atlantis FIiLIPJEV, 1934, Bull. Acad. Sci. URSS, p. 1404 (Cnephasia). — FILIPJEV, 
1935, p. 48; ZERNY, 1935, p. 132, t. 2 fig. 18. — Marokko. 


C. osthelderi Obr. * 
osthelderi {N. FiLiPJEV il; OSTHELDER, 1935, Mitt. Münchn. Ent. Ges., vol. 25, p. 
58; nom. nud.} OBRAZTSOV, 1950, Eos, vol. 26, p. 304, fig. 3—4 ( 4 9 -Genitalien) 
(Cnephasia). — Nord-Syrien (Marasch). 


C. anatolica Obr. * 
anatolica OBRAZTSOV, 1950, Eos, vol. 26, p. 306, fig. 5 ( 4 -Genitalien) (Crephasia). 
— Kleinasien (Anatolien). 


C. virgaureana (Tr.)* (88) 

asseclana SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 131 
(Phalaena Tortrix); interjectana HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 464 (Tortrix); vir- 
gaureana TREITSCHKE, 1835, Schm. Eur. vol. 10, pars 3, p. 89, 253 (Sciaphila); 
? obsoletana (non Stph.) WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, vol. 2, p. 
142, t. 88 fig. 10 (Crephasia); musculana (part.) DUPONCHEL, 1846, Cat. Méth. Lép. 
Eur., p. 298 (Sciaphila); ? wablbomiana (non L.) HERRICH-SCHÄFFER, 1863, Corr. BI. 
zool.-min. Ver. Regensburg, vol. 17, p. 125 (Sciaphila); ? alticolana (part.) WOCKE, 
1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur, p. 241, no 780a (Sciaphila); oleraceana GIBSON, 
1916, Canad. Ent., vol. 48, p. 373 (Tortrix); ? octomaculana (non Stph.) PETERSEN, 
1924, Lep. Fauna Estl. ,p. 431 (Cnephasia); virgaurenana (err. typogr.) BENTINCK, 
1936, Tijdschr. v. Ent, vol. 79, p. 206 (Crephasia). — KENNEL, 1910, t. 10 fig. 46 
(9, als wahlbomiana), PIERCE & METCALFE, 1922, p. 12, t. 5 ( 4 © -Genitalien); 
ADAMCZEWSKI; 1936, P. 265, 2755 it. 35 (fig) K2, D150) 72124, TRS MES 
T.155 ( 4 © -Genitalien); BENANDER, 1950, p. 45, Textfig. 6p ( & -Genitalien). — 
Palaearktische Region; Newfoundland. 


(183) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 15 


ab. mediocris (non Meyr.) RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 60 
(Cnephasia). 

ab. latior RéAL, 1953, l.c. (Crephasia). 

ab. confluens [CLEU, 1951, Rev. Franc. Lép., vol. 13, p. 159; nom. nud.] RéAL, 1952, 
ibid., p. 220 (Crephasia). 


C. pascuana (Hb.) * (89) 
logiana (non L.) HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 464 (Tortrix); wahlbomiana ZIN- 
CKEN, 1821, CHARPENTIER’s Zinsler Wickler etc., p. 81 (Tortrix); pascuana HùBNER, 
1822, Syst.-alph. Verz., p. 63 (Olethreutes); pasivana TREITSCHKE, 1835, Schm. Eur., 
vol. 10, pars 3, p. 253 (Sciaphila); obsoletana {STEPHENS, 1829, Syst. Cat. Brit. Ins., 
vol. 2, p. 181; nom. nud.} Woop, 1832, Ind. Ent, p. 148, t. 33 fig. 1003 (Cne- 
phasia); ? sinuana Woop, 1832, op. cit., p. 148, t. 33 fig. 999 (Cnephasia); passi- 
vana DOUBLEDAY, 1850, Syn. List Brit. Lep., p. 24 (Cnephasia); pascivana Wood & 
WESTWOOD, 1854, Ind. Ent. ed. 2, p. 276, t. 59 fig. 1830 (Crephasta); ? commu- 
nana (part.) WOCKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 241, no 780d (Scia- 
phila); pascuana [HUBNER, 1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 16 fig. 99; non 
bin.} ZELLER, 1878, Stett. Ent. Ztg., vol. 39, p. 101 (Tortrix); pseudotypica REAL, 
1952, Rev. Franc. Lép., vol. 13, p. 220 (Crephasia). — KENNEL, 1910, t. 10 fig. 48 
(4, als wahlbomiana); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 11 (als pasivana), t. 4 (& 2- 
Genitalien); ADAMCZEWSKI, 1936, p. 286, Textfig. 2, t. 36 fig. K.1, T1.1, W.2 
(Falter, & 9 -Genitalien); BENANDER, 1950, p. 44, Textfig. 6r ( & -Genitalien); 
TOLL, 1953, p. 127, t. 3 fig. 16—16a ( 4 -Genitalien); OBR., fig. 218—19 (Geäder, 
Kopf), 263—66 ( & 2 -Genitalien). — Palaearktische Region. 
ab. algerana RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 61 (Cnephasia). 
ab. cleuana [CLEU, 1951, Rev. Franc. Lép., vol. 13, p. 159; nom. nud.} Réar, 1952, 
ibid:, p. 220 (Crephasia). 
ab. (?) obscurana REUTER, 1900, Acta Soc. Fauna & Flora Fenn., vol. 15, (1899), p. 
46 (Sciaphila). 
f. (?) pyrophagana REBEL, 1939, Z. Wien. Ent. Ver., vol. 24, p. 163 (Crephasia). 
— Unter-Egypten. 
f. (2?) linophagana REBEL, 1939, l.c. (Cnephasia). — Unter-Egypten. 


C. bleszynskii Toll * 
bleszynskii Torr, 1953, Polsk. Pismo Ent. vol. 22, (1952), p. 125, t. 2 fig. 7 
(Flügel), t. 3 fig. 15 ( 4-Genitalien) (Crephasia). — Sudeten. 


C. pulmonariana Réal * 
pulmonariana RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 61, fig. 5 (&- 
Genitalien) (Crephasia). — Nord-Frankreich (Seine-et-Oise). 


C. alticolana (HS.) * 
wablbomiana (part.) ZINCKEN, 1821, CHARPENTIER's Zinsler Wickler etc., p. 81 (Tort- 
rix); asseclana (non Schiff.) CHARPENTIER, 1821, op. cit., p. 83 (Tortrix); walbomiana 
HüBNER [1811—13, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 32 fig. 203; non bin.}, 1822, Syst.- 
alph. Verz, p. 66 (Olethreutes); alticolana HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. 
Schm. Eur., vol. 4, p. 200 (Sciaphila) [1847, Tortr., t. 16 fig. 112; non bin.}; vir- 
gaureana (part.) MEYRICK, 1912, WAGNER’s Lep. Cat., pars 10, p. 47 (Cnephasia); 
branderiana var. FRANZ, 1943, Denkschr. Akad. Wiss. Wien, math.-nat. KI., vol. 107, 
p. 192 (Crephasia). — ADAMCZEWSKI, 1936, p. 276, Textfig. 1b, t. 32 fig. 1—3 
(Falter), t. 34 fig. T.109, T.116, T.118 ( 4 2 -Genitalien). — Gebirge Mittel- und 
Süd-Europas; Frankreich; Polen; Balkan; Ost-Russland. 
ab. juncta RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 59 (Cnephasia). 
ab. decaryi RéAL, 1953, lc. (Crephasia). 


116 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (184) 


C. uniformana Car. * 
uniformana CARADJA, 1916, Iris, vol. 30, p. 49 (Crephasia). — FILIPJEV, 1934, p. 
1408; 1935, p. 55. — Kleinasien. 


C. kenneli nom. nov. * (90) 
obsoletana (non Wood) KENNEL, 1901, Iris, vol. 13, (1900), p. 230 (Crephasia; nom. 
praeocc.). — KENNEL, 1910, p. 212, t. 11 fig. 1 ( 4 ). — Kleinasien; Syrien; ? Kuld- 
scha. 


C. tianshanica Fil. * , 
abrasana (non Dup.) REBEL, 1914, Iris, vol. 28, 273 (Cnephasia, err. det.); tiansha- 
nica FILIPJEV, 1934, Bull. Acad. Sci, URSS, p. 1407 (Cnephasia). — FILIPJEV, 1935, 
p. 51. — Kuldscha. 


C. genitalana P. & M.* (91) 
? humerana PEYERIMHOFF, 1877, Pet. Nouv. Ent., vol. 9, p. 101 (Sciaphila); ? perte- 
rana (non Dbld.) KENNEL, 1910, Pal. Tortr., t. 10 fig. 35 (4) (Tortrix); ? chry- 
santhemana (part.) MEYRICK, 1912, WAGNER’s Lep. Cat., pars 10, p. 47 (Cnephasia); 
conspersana (non Dgl.) [? KENNEL, 1910, Pal. Tortr., p. 201, t. 10 fig. 34 (9) 
(Tortrix)} RéAL, 1952, Rev. Franc. Lép., vol. 13, p. 221 (Crephasia). — PIERCE & 
METCALFE, 1922, p. 12, t. 5 ( 4 9 -Genitalien); FILIPJEV, 1934, p. 1408; 1935, p. 
55; ADAMCZEWSKI, 1936, p. 265, 288, Textfig. 2, t. 36 fig. W.1, R.2 ( 4 9 -Genita- 
lien). — England; Frankreich; Süd-Deutschland; Polen; Schweden; Dänemark. 
ab. albicans RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 58 (Cnephasia). 
ab. pseudoalternella RéAL, 1953, ibid., p. 59 (Cnephasia). 
ssp. gallicana RéAL, 1953, ibid., p. 58 (Crephasia), — West- und Mittel-Frankreich. 


C. hellenica nom. emend. * (92) 


belenica OBRAZTSOV, 1950, Eos, vol. 26, p. 311, fig. 8 ( 4 -Genitalien) (Crephasia). 
— Griechenland. 


C. bogodiana Trti. (93) 
bogodiana TURATI, 1924, Atti Soc. Ital. Sci. Nat. vol. 63, p. 152, t. 5 fig. 46 
(Cnephasia). — Cyrenaika. 


Species incertae sedis (94) 


C. (2?) alhamana Schmidt (95) 
alhamana SCHMIDT, Bol. Soc. Esp. Hist. Nat. vol. 33, p. 401 (Tortrix, Cnephasia). — 
Spanien. 


C. (?) distinctana Luc. 
distinctana LUCAS, 1937, Bull. Soc. Ent. France, vol. 42, p. 126 (Cnephasia). — 
Marokko. 


C. (?) luctuosana Rbl. (96). 
luctuosana REBEL, 1914, Iris, vol. 28, p. 272, t. 4 fig. 9 (Cnephasia). — Thian-Schan; 
Kuldscha. 


C. (?) mesomelana (Wkr.) 
mesomelana \WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 28, p. 346 (Sciaphila). 
— China (Schanghai). 


C. (?) mienshani (Car.) (97) 
mienshani CARADJA, 1939, Iris, vol. 53, p. 11 (Tortrix). — Nord-China (Schansi). 


(185) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 117 


C. (?) oricasis Meyr. (98) 
oricasis MEYRICK, 1932, Exot. Micr., vol. 4, p. 342 (Cnephasia). — Kaschmir. 


C. (?) personatana Kenn. 
personatana KENNEL, 1901, Iris, vol. 13, (1900), p. 231 (Cnephasia). — KENNEL, 
1910, p. 214, t. 11 fig. 6 (4). — Oberes Amurgebiet. 


42. Cnephasiella Adamcz., 1936 
OBR., p. 108 
C. abrasana (Dup.) * 
abrasaha DUPONCHEL, 1843, Hist. Nat. Lép. France, Suppl., vol. 4, p. 407, t. 83 fig. 
2 (Sciaphila); ? perterana (part.) KENNEL, 1910, Pal. Tortr., t. 10 fig. 36—37 
(Tortrix). — KENNEL, 1910, p. 213, t. 11 fig. 3 (9); PIERCE & METCALFE, 1922, 
p. 10, t. 3 ( 4 -Genitalien); ADAMCZEWSKI, 1936, p. 270; TOLL, 1953, p. 127. — 
Grossbritannien; Mittel-Europa; Italien; Balkan; Kleinasien; Zentral-Asien. 


C. (?) barbarana (Wlsm.) 
barbarana \WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 5, p. 461 (Tortrix). 
— Syrien. 


C. incertana (Tr.) * (99) 

incertana TREITSCHKE, 1835, Schm. Eur., vol. 10, pars 3, p. 91 (Sciapbila); ? wahl- 
bomiana ZETTERSTEDT, 1840, Ins. Lap., p. 984 (Eana); subjectana GUENEE, 1845, 
Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 165 (Sciaphila); ?logiana (non CI. non 
Hw.) WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, vol. 2, p. 142, t. 88 fig. 9 
(Cnephasia); minorana HERRICH-SCHäFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur. vol. 4, p. 
201 (Sciaphila) [1847, Tortr., t. 15 fig. 104—6; non bin.]; minusculana [ ZELLER, 
1849, Stett. Ent. Ztg., vol. 10, p. 247; non bin.} LEDERER, 1859, Wien. Ent. Mschr., 
vol. 3, p. 252 (Sciaphila); pascuana (non Hb.) STAINTON, 1859, Man. Brit. Butt. & 
Moths, vol. 2, p. 258 (Crephasia); ? communana (part.) WOCKE, 1871, Stgr. Wck. 
Cat. Lep. Eur. Faun., p. 241, no. 780d (Sciaphila). — KENNEL, 1910, p. 203, Textfig. 
14—15 (4 2 -Genitalien), t. 10 fig. 41—42 (4, als incertana und minorana); 
PIERCE & METCALFE, 1922, p. 10, t. 3 ( 4 2 -Genitalien); MùLLER-RUTZ, 1929, p. 
129, t. 2 fig. 6a ( 4-Genitalien, als wahlbomiana), ADAMCZEWSKI, 1936, p. 265, 
268, t. 35 fig. TI1.9 t. 37 fig. W.5 ( 4 9 -Genitalien); BENANDER, 1950, p. 46, 
Textfig. 60 ( & -Genitalien); OBR., fig. 268—272 (Kopf, Geäder, 4 9 -Genitalien). 
— Grossbritannien; Europa (mit Ausnahme der Polarregion); Transkaukasien; Klein- 
asien. 

ab. leucotaeniana SCHAWERDA, 1914, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 64, p. 376 
(Cnephasia); fragrosana (ex err.) KENNEL, 1910, Pal. Tortr., t. 10 fig. 40 (Tortrix); 
pseudocommunana RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 57 (Crepha- 
sia, Cnephasiella). 


43. Palpocrinia Kenn., 1919 


OBR., p. 109 
P. ottoniana Kenn. * 
ottoniana KENNEL, 1919, Mitt. Miinchn. Ent. Ges., vol. 8, (1917/18), p. 66, t. 2 
fig. 20, t. 4 fig. 5 (Palpocrinia). — OBR. fig. 279 (Kopf). — Lob-Noor. 
44. Oxypteron Stgr., 1871 
OBR ps L10 
O. palmoni (Ams.) * 
palmoni AMSEL, 1940, Veröff. Dtsch. Kolon. Übers. Mus., vol. 3, p. 37, fig. 1 


(Tortricodes). — AMSEL, 1948, p. 301, fig. 1—2 (Geäder), 6 ( 4 -Genitalien), 9 
(Palpus), 12 (Fühler). — Palästina; Syrien. 


118 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (186) 


O. impar Stgr. * 
impar STAUDINGER, 1871, Berl. Ent. Z., vol. 14, (1870), p. 276 (Oxypteron). — 
KENNEL, 1910, p. 226, t. 11 fig. 17—18 (& 9); AMSEL, 1948, p. 301, fig. 7 
( 4 -Genitalien), 16 (Fühler); OBR., fig. 220—21 (Geäder, Kopf), 273—274 ( 4- 
Genitalien). — Südost-Russland; Transkaukasien; Westteil Zentral-Asiens; Südwest- 
Asien. 


O. neogenum Gozm. * 
? impar (non Stgr.) LHOMME, 1939, Cat. Lép. France & Belg., vol. 2, p. 270 (Toriri- 
codes); neogena GOZMANY, 1954, Ann. Hist. Nat. Mus. Nat. Hung., ser. nova, vol. 
5, p. 274, fig. 1—2 ( & -Genitalien), 3 (Fühler) (Oxypteron, Psammozesta). — Spa- i 
nien; ? Süd-Frankreich. i 


O. (?) partitanum Chrét. 
partitanum CHRÉTIEN, 1915, Ann. Soc. Ent. France, vol. 84, p. 297 (Oxypteron). — 
AMSEL, 1948, p. 302. — Tunis (Gafsa). 


O. eremicum (Wlsm.) * 
eremica W ALSINGHAM, 1907, Ent. Mo. Mag., vol. 43, p. 194 (Tortricodes). — AMSEL, 
1948, p. 301, fig. 5 ( 4 -Genitalien), 11 (Palpus). — Algerien. 


call "a a E 


O. homsanum Ams. * : 
homsana AMSEL, 1954, Bull. Soc. Fouad Ier Ent., vol. 38, p. 47, fig. 1 ( 4 -Genitalien) 
(Oxypteron). — Syrien. 


O. politum (Wlsm.) * 
polita WALSINGHAM, 1907, Ent. Mo. Mag. vol. 43, p. 194 (Tortricodes). — AMSEL, 
1948, p. 301, fig. 4 ( 4 -Genitalien), 10 (Palpus), 13—14 (Fühler). — Nordwest- 
Afrika; Spanien. 


O. (?) exiguanum (Lah.) 
exiguana LAHARPE, 1860, Contr. Faune Sicile, (Bull. Soc. Vaudoise Sci. Nat.), p. 11 
(Sciaphila); chapmani \WALSINGHAM, 1907, Ent. Mo. Mag. vol. 43, p. 195 (Tortri- 
codes); exigua (laps. calami) GOZMáNY, 1954, Ann. Hist. Nat. Mus. Nat. Hung., ser. 
nova, vol. 5, p. 274 (Oxypteron). — KENNEL, 1910, p. 195, t. 10 fig. 14 (3); 
AMSEL, 1948, p. 302. — Sizilien; Nordwest-Afrika. 


45. Tortricodes Gn., 1845 
OBR., p. 111 
T. adamana Kenn. 


adamana KENNEL, 1919, Mitt. Miinchn. Ent. Ges., vol. 8, (1917/18), p. 65, t. 2 fig. 
19 (Tortricodes). — Altai. 


T. ignavana (Chr.) * 
ignavana CHRISTOPH, 1881, Bull. Soc. Imp. Nat. Moscou, vol. 56, fasc. 1, p. 73 
(Cheimatophila). — KENNEL, 1910, p. 225, t. 11 fig. 16 (4). — Zentral-Sibirien; 
Amur. 


T. tortricella (Hb.) * 


tortricella HüBNER, 1796, Samml. eur. Schm., Tin., p. 16, t. 2 fig. 11 (Phalaena Tinea); 
nubilea HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 503 (Diurnea); tortricea HAWORTH, 1811, Lc. 
(Diurnea); hyemana HùBNER, [1818—19, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 42 fig. 267; 
non bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 61 (Eutrachia); abietana (non F.) FRÖLICH, 
1828, Enum. Tortr. Würt., p. 56 (Tortrix); alternella |? SCHIFFERMILLER & DENIS, 


(187) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 119 


1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 135 (Phalaena Tinea)} TREITSCHKE, 1832, 
Schm. Eur. vol. 9, pars 1, p. 39 (Lemmatophila); hyemella TREITSCHKE, 1835, op. 
cit, vol. 10, pars 3, p. 154 (Lemmatophila): ? alstroemeriana (non Cl.) WERNEBURG, 
1864, Beitr. Schm. Kunde, vol. 1, p. 462, 553 (Tortrix). — KENNEL, 1910, p. 224, 
t. 11 fig. 15 (4); MEYRICK, 1913, t. 4 fig. 49, t. 5 fig. 62a—b; PIERCE & METCALFE, 
1922, p. 14, t. 6 (& 9-Genitalien); AMSEL, 1948, p. 299, fig. 3 ( 4 -Genitalien), 8 
(Palpus), 15 (Fühler); BENANDER, 1950, p. 49, Textfig. 2e (Geäder), 4j ( 4 Genita- 
lien); OBR. fig. 222—23 (Geäder, Kopf), 295—98 ( 4 9-Genitalien). — Gross- 
britannien; Europa. 


46. Exapate Hb., 1825 
OBR. pe 115 


E. congelatella (CL) * 


congelatella CLERCK, 1759, Icon. Ins, t. 8 fig. 5 (Phalaena Tinea); gelatella LiNNé, 
1761, Fauna Suecica, ed. 2, p. 370 (Phalaena Tinea); paradoxa SULZER, 1776, Abgek. 
Gesch. Ins., p. 163, t. 23 fig. 21—22 (Phalaena); gelata FABRICIUS, 1798, Suppl. Ent. 
Syst., p. 460 (Lithosia); gelatana HüBNER, [1818—19, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 42 
fig. 266; non bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 61 (Eutrachia). — KENNEL, 1910, p. 
227, t. 11 fig. 19 ( 4), 21 (9 ); Meyrick, 1913, t. 4 fig. 50; PIERCE & METCALFE, 
1922, p. 14, t 6 ( & 2 -Genitalien); THOMANN, 1947, p. 481, fig. 3 ( 4 ); BENANDER, 
1950, p. 50, Textfig. An ( &-Genitalien); OBR., fig. 280—82 (Geäder, Kopf), 
295—98 ( 4 2 -Genitalien). — England; Europa (mit Ausnahme vom Süden). 

ab. kenneli SCHILLE, 1924, Polsk. Pismo Ent., vol. 3, p. 14 (Exapate); congelatella var. 
KENNEL, 1910, Pal. Tortr., p. 227, t. 11 fig. 20 (Exapate). 

ssp. tibetana CARADJA, 1939, Iris, vol. 53, p. 25 (Exapate). — West-China (Batang). 


E. duratella Heyd. * (100) 


duratella HEYDEN, 1864, Mitth. Schweiz. Ent. Ges., vol. 1, p. 191 (Exapate). — 
KENNEL, 1910, p. 228, t. 11 fig. 22—23 ( 4 2 ); THOMANN, 1947, p. 475, fig. 1—2 
(4 2). — Schweiz; Frankreich (Gebirge). 


47. Neosphaleroptera Réal, 1953 
OBR., p. 115 


N. nubilana (Hw.) * 


[alniana SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 132 
(Phalaena Tortrix); nom. nud.}; nubilana [HüBNER, 1796—99, Samml. eur. Schm., 
Tortr., t. 17 fig. 111; non bin.} HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 467 (Tortrix); 
glareana {? SCHRANK, 1802, Fauna Boica, vol. 2, pars 2, p. 83] FRÖLICH, 1828, Enum, 
Tortr. Würt., p. 55 (Tortrix); hybridana (non Hb.) DUPONCHEL, 1836, Hist. Nat. Lép. 
France, vol. 9, p. 550, t. 266 fig. 6 (Sciaphila); oxyacanthana HERRICH-SCHÄFFER, 
1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 168 (Lozotaenia) [1848, Tortr., t. 22 fig. 
161; non bin.}; ? fuligana {? SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. 
Geg., p. 132 (Phalaena Tortrix)} WERNEBURG, 1864, Beitr. Schm. Kunde, vol. 1, p. 
464, 555 (Tortrix); conradii PORTSHINSKIJ, 1888, Sel’skoje Chozjaistvo i Lesovodstvo, 
vol. 159, p. 126, fig. 12 (Tortrix, Grapholitha). — KENNEL, 1910, p. 213, Testfig. 
22 ( & -Genitalien), t. 11 fig. 4—5 ( 4 9); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 14, t. 6 
( 4 2 -Genitalien); DIAKONOFF, 1939, p. 205, fig. 12, E ( 9 -Genitalien): BENANDER, 
1950, p. 47, Textfig. 6t ( 4 -Genitalien); OBR., fig. 293—94 (Geäder, Kopf), 299— 
302 (4 2 -Genitalien). — Grossbritannien; Europa (? mit Ausnahme vom Süd- 
westen); Kleinasien. 

ab. perfuscana HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 467 (Tortrix); nubilana (part.) 
STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M. pars 10, p. 66 (Crephasia, Eudemis). 


120 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (188) 


48. Eana Billb., 1820 
OBR., p. 116 


Sg. Ablabia Hb., 1825 
OBR., p. 119 

E. (A.) argentana (Cl.) * 
argentana CLERCK, 1759, Icon. Ins., t. 11 fig. 14 (Phalaena); goiiana LINNÉ, 1761, 
Fauna Suec., ed. 2, p. 349 (Phalaena Tortrix); gouana LINNé, 1767, Syst. Nat., ed. 12, 
vol. 1, p. 879 (Phalaena Tortrix); govana FABRICIUS, 1775, Syst. Ent., p. 651 (Pyra- 
lis); margaritalis HüBNER [1776, Samml. eur. Schm., Pyral., t. 8 fig. 48; non bin.], 
1822, Syst.-alph. Verz., p. 55 (Palpita); magnana [HUBNER, 1811—13, Samml. eur. 
Schm., Tortr., t. 36 fig. 225—6; non bin.} ZINCKEN, 1821, CHARPENTIER’s Zinsler 
Wickler etc. p. 37 (Tortrix); georgiella HULST, 1887, Ent. Amer., vol. 3, p. 136 | 
(Myelois). — KENNEL, 1919, p. 196, t. 10 fig. 17 (9); PIERCE & METCALFE, 1922, 4 
p. 14, t. 6 ( 4 9 -Genitalien); Busck, 1931, p. 210, t. 11 fig. 9 (© -Genitalien); | 
BENANDER, 1950, p. 47, Textfig. 5a ( 4 -Genitalien); OBR., fig. 285 (Palpus). — 
Europa; Grossbritannien; Nordwest-Afrika; Kaukasus; Kleinasien; Zentral-Asien; Si- | 
birien; Kaschmir; Indien (? ssp.); Japan (? ssp.); Nord-Amerika. È 
ssp. plumbeana KENNEL, 1910, Pal. Tortr., p. 196, t. 10 fig. 18 (Tortrix). — Korla; 
Uliassutai; China; ? Japan. 
ssp. colossa CARADJA, 1916, Iris, vol. 30, p. 48 (Crephasia). — Altai; Kuldja. 


E. (A). osseana (Sc.) * (101) 


osseana SCOPOLI, 1763, Ent. Carn., p. 238 (Phalaena); quadripunctana HAWORTH, 
1811, Lep. Brit, p. 468 (Tortrix); pratana HüBNER [1811—13, Samml. eur. Schm:, 
Tortr., t. 36 fig. 227—8; non bin.], 1822, Syst.-alph. Verz., p. 63 (Eutrachia); can- 
tiana CURTIS, 1826, Brit. Ent., expl. t. 100 (Crephasia); boreana ZETTERSTEDT, 1840, 
Ins. Lap., p. 980 (Tortrix); quadripunctata (ex. err.) Woop & WESTWOOD, 1852, 
Ind. Ent., p. 147, t. 33 fig. 995 (Aphelia); stelviana MILLIERE, 1874, Icon. Descr. 
Lép., vol. 3, p. 434, t. 153 fig. 11—14 (Tortrix); biformana HAUDER, 1913, Jahresber. 
Mus. Franc. Carol., vol. 71, p. 95 (Crephasia); pseudolongana RéAL, 1953, Bull. 
Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 52 (Cnephasia, Ablabia); borreoni RéAL, 1953, l.c. 
(Cnephasia, Ablabia). — KENNEL, 1910, p. 195, t. 10 fig. 15 (9); PIERCE & MET- 
CALFE, 1922, p. 13, t. 6 ( 4 9-Genitalien); Busck, 1931, p. 210, t. 11 fig. 90005 
Genitalien); BENANDER, 1950, p. 47, Textfig. 6v ( & -Genitalien). — Europa (? mit 
Ausnahme der Iberischen Halbinsel, Süd-Italien und Griechenland); Grossbritannien; 
Sibirien; Island; Nordamerika. 

ab. impunctana STRAND, 1901, Nyt. Mag. Naturvid., vol. 39, p. 67 (Cnephasia); 
pallida MiLLER-RUTZ, 1920, Mitt. Ent. Zürich, vol. 5, p. 338, t. 2 fig. 3 (Crephasia); 
sulfatarana RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 52 (Cnephasia, Abla- 
bia); osseana (non Sc.) RéAL, 1953, Ic. (Cnephasia, Ablabia); alpicola RéAL, 1953, 
Lc. (Cnephasia, Ablabia); alpicolana RéAL, 1953, ibid., p. 61 (Ablabia). 

ssp. darvaza OBRAZTSOV, 1943, Mitt. Münchn. Ent. Ges., vol. 33, p. 88 (Nephodesme). 
—West-Pamir. 

ssp. niveosana PACKARD, 1866, Proc. Boston N. H. Soc. vol. 11, p. 55 (Sciaphila); 
pratana (non Hb.) CHRISTOPH, 1858, Stett. Ent. Ztg., vol. 19, p. 113 (Tortrix); 
osseana (part.) WOCKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 240, No. 767 
(Sciaphila, Ablabia). — KENNEL, 1910, p. 196, t. 10 fig. 16. — Nord-Amerika; 
? Lappland. 


E. (A.) canescana (Gn.) * (102) 


canescana GUENÉE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 166 (Sciaphila); 
styriacana HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 198 (Sciaphila) 
[1847, Tortr., t. 17 fig. 119—20; non bin.}; monochromana LEDERER, 1859, Wien. 
Ent. Mschr., vol. 3, p. 252 (Sciaphila); penziana (part.) LEDERER, 1859, l.c.; grises- 
cana RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 52 (Cnephasia, Ablabia); 


(189) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 121 


griseana (ex err.) RéAL, 1953, ibid., p. 61 (Ablabia). — KENNEL, 1910, p. 210, 
t. 10 fig. 54; MiLLER-RUTZ, 1929, p. 128, t. 2 fig. 4, 4a ( 4 -Genitalien); KREMKY, 
Ist 12700 20 02210, 14 (4) Q-Genitalien); Tor, 1954, p. 45, fig. 3, 5 
( 4 2 -Genitalien). — Südliches Mittel-Europa; Süd-Europa; Polen; ? Kleinasien; 
? Zentral-Asien. 

ab. filipjevi RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 52 (Crephasia, 
Ablabia). 

ib. montserrati RéAL, 1953, ibid, p. 53 (Cnephasia, Ablabia). 

ab. candidana LAHARPE, 1858, (Bull. Soc. Vaudoise Sci. Nat,), Faune Suisse, vol. 6, 
p. 51 (Sciaphila); styriacana (part.) Wocke, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., 
p. 240, No. 776a (Sciaphila); canescana (part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. 
Faun., vol. 2, p. 92, No. 1616 (Crephasia). — KENNEL, 1910, t. 10 fig. 55 (als 
styriacana); MüLLER-RUTZ, 1929, t. 1 fig. Ab —c. 

ab. venansoni RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 53 (Crephasia, 
Ablabia). 


E. (A.) rielana (Real) * 
rielana ReAL, 1951, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 20, p. 230, fig. 5 ( 4 -Genitalien) 
(Cnephasia, Ablabia). — Basses Alpes. 


E. (A.) pyrenaica (Toll) * 
pyrenaica ToLL, 1954, Bull. Soc. Ent. Mulhouse, p. 45, fig. 1 (Vorderflügelzeichnung), 
2, 4 (& 9 Genitalien) (Nephodesme). — Hautes Pyrénées. 


E. (A.) incanana (Stph.) * 

[? cinerana WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, vol. 2, p. 143, t. 88 fig. 16 
(Cnephasia)}; sinuana (part.) STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M. pars 10, 
p. 65 (Crephasia, Syndemis); incanana STEPHENS, 1852, op. cit, p. 101 (Crephasia); 
pasivana (part.) WockE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun, p. 241, No. 783 
(Sciaphila); derivana (ex. err.) MULLER-RUTZ, 1929, Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 14, 
t. 1 fig. 5, Sa (4), t. 2 fig. 5, 5a ( 4 -Genitalien). — KENNEL, 1910, p. 203 (als 
sinuana), t. 10 fig. 39 (4, als pasivana); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 13, t. 5 
(4 9-Genitalien); KREMKY, 1935, p. 120, t. 19 fig. 1 (4), 5, 7 ( 4 -Genitalien), 
t. 20 fig. 11 ( 9-Genitalien). — Nord- und Mittel-Europa; Grossbritannien; Frank- 
reich; Balkan; Ukraine. 

ab. infuscata RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 54 (Crephasia, 
Nephodesme). 


Sg. Eana Billb., 1820 


OBR., p. 119 
E. (E.) clercana (Joann.) * 
clercana JOANNIS, 1908, Bull. Soc. Ent. France, p. 192 (Crephasia). — JOANNIS. 
1930, p. 2, t. 1 fig. 1. — Südost-Frankreich (Lyon ,Basses Alpes, Pyrénées Orien- 


tales). 


E. (E.) biruptana (Chrét.) (?) 
biruptana CHRÉTIEN, 1922, OBERTHiR's Etud. Lép. Comp., vol. 19, p. 345 (Crepha- 
sia). — Marokko. 


E. (E.) joannisi (Schaw.) * i 
wablbomiana & cupressivorana (err. det.) SCHAWERDA, 1927, Verh. zool.-bot. Ges. 
Wien, vol. 76, (1926), p. 23 (Cnephasia); ? derivana (part.) MüLLER-RUTZ, 1929, 
Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 14, t. 1 fig. 5b ( 4), t. 2 fig. Sb—c ( & -Genitalien) 
(Cnephasia); joannisi SCHAWERDA, 1929, Z. Oesterr. Ent. Ver., vol. 14, p. 60, t. 1 


122 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (190) 


fig. 1—2 (Cnephasia). — FiLIPJEV, 1929, p. (55), fig. 1 ( 4 Genitalien); REAL, 
1953, p. 53 ( 4 2 -Genitalien). — Korsika. 

ab. evisa SCHAWERDA, 1929, Z. Oesterr. Ent. Ver., vol. 14, p. 61, t. 1 fig. 3 (Cne- 
phasia). 

ssp. dumonti Rèar, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 53, fig. 1—2 
( 4 2 -Genitalien) (Crephasia, Nephodesme). — Süd-Frankreich (Ardèche, Basses 
Alpes). 


E. (E.) rastrata (Meyr.) (?) (103) 
rastrata MEYRICK, 1910, Ent. Mo. Mag. vol. 46, p. 211 (Cnephasia). — Schweiz. 


E. (E.) italica Obr. * 
italica OBRAZTSOV, 1950, Eos, vol. 26, p. 314, fig. 10 (9), 11, 12 (4 9 -Genitalien) 
Cnephasia, Eana); canescana (err. det.) OSTHELDER, 1951, Veröffentl. Zool. Staats- 
samml. München, vol. 2, p. 67 (Cnephasia). — Gebirge Mittel-Italiens; Mazedonien. 


E. (E.) derivana (Lah.) * (104) 

derivana LAHARPE, 1858, (Bull. Soc. Vaudoise Sci. Nat.), Faune Suisse, vol. 6, p. 
55 (Sciaphila); paraliana ZELLER, 1872, Stett. Ent. Ztg., vol. 33, p. 103 (Sciaphila); 
virgaureana (err. det.) DiészEGHy, 1930, Verh. & Mitt. Siebenbürg. Ver. Naturwiss., 
vol. 79—80, (1929—30), p. 91 (Tortrix). — KREMKY, 1935, p. 122, t. 19 fig. 2 y' 
(4), 6, 8 ( & -Genitalien), t. 20 fig. 12 ( Q -Genitalien); REAL, 1953, p. 54 (als È 
paraliana, Genitalbeschreibung). — Deutschland; Schweiz; Ungarn; Österreich; Süd- 
Tirol; Balkan-Halbinsel; Polen; ? Frankreich; ? Süd-Spanien. 


TT DE nd nn, 


E. (E.) viardi (Réal) * 
viardi RÉAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 54, fig. 8—9 (4 9- 
Genitalien) (Crephasia, Nephodesme). — Basses Alpes. 


E. (E.) cyanescana (Réal) * 
cyanescana REAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 54, fig. 6—7 (& Q- 
Genitalien) (Crephasia, Nephodesme). — Süd-Frankreich (Alpes méridionales). 


E. (E.) penziana (Thnbg.) * (105) 
penziana THUNBERG & BECKLIN, 1791, Diss. Ent., vol. 2, p. 43, t. 5 fig. 1 (Tortrix); 
conspersana (non SCHIFF.) HüBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 390 (Nephodesme): 
bentziana (nom. emend.) SCHAWERDA, 1929, Z. Oesterr. Ent. Ver., vol. 14, p. 61 
(Cnephasia). — KENNEL, 1910, p. 209, Textfig. 19 ( 4 -Genitalien), t. 10 fig. 52 
(4); Mürrer-Rurz, 1929, p: 127, t. 1 fis. 3, 3a—c (Falter), t. 2 fig. SSN 
Genitalien); KREMKY, 1935, p. 124, t. 19 fig. 3 (4), 9, t. 20 fig. Bla | 
Genitalien); BENANDER, 1950, p. 47, t. 3 fig. 11 (Vorderflügel), Textfig. 6k ( &- 
Genitalien); OBR., fig. 283—4 (Geäder, Kopf), 303—6 (4 2 -Genitalien). Nord-, 
Mittel- und Süd-Europa; England; Hebriden; Süd- und Ost-Frankreich; Belgien; 
Balkan-Halbinsel; Ost-Baltikum; Polen; Kleinasien; Sibirien. 
ab. bellana CURTIS, 1826, Brit. Ent., t. 100 & expl. (Cnephasia); penziana (non 
Thnbg.) STEPHENS, 1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 180, No. 6992 (Cnephasia); 
diurneana GUENEE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 166 (Sciaphila) ; 
octomaculana (patt.) STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M., pars 10, p. 66 
(Cnephasia, Syndemis); clarana RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 
55 (Cnephasia, Nephodesme). — KENNEL, 1910, t. 10 fig. 53 ( © ); PIERCE & MET- 
CALFE, 1922, p. 13, t. 5 ( 4 2 -Genitalien). 
ab. alpestris RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 55 (Cnephasia, 
Nephodesme). 
ab. livonica REAL, 1953, ibid., p. 56 (Crephasia, Nephodesme); colquhounana (patt.) 
KENNEL, 1910, Pal. Tortr., t. 10 fig. 51 (Tortrix). 


(191) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 123 
hd 

f. (2 ssp.) colquhounana [DouBLEDAY, 1850, Synon. List Brit. Lep., p. 23; nom nud.} 
BARRETT, 1884, Ent. Mo. Mag. vol. 20, p. 237, 244 (Sciaphila); penziana ssp. 
SOVINSKIJ, 1937, Trav. Mus. Zool., vol. 19, p. 26 (Nephodesme); colquouhana (err. 
typogr.) RéaL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 56 (Crephasta, Nepho- 
desme). — KENNEL, 1910, p. 209, t. 10 fig. 50 (4); PIERCE & METCALFE, 1922, 
p. 13, t. 5 ( 4 9 -Genitalien). — Irland; Insel Man; Shetland-Inseln; Nord-Ukraine; 
Ost-Russland. 


E. (E.) cottiana (Chrét.) * 
cottiana CHRÉTIEN, 1898, Naturaliste, p. 178 (Crephasia). — KENNEL, 1910, p. 211, 
Textfig. 20 ( 9 -Genitalien), t. 10 fig. 56; FILIPJEV, 1929, p. (55), fig. 2 ( 3 -Geni- 
talien). — Schweiz; Südost-Frankreich (Gebirge). 
ab. buvati RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 53 (Crephasia, Ne- 
phodesme). 
ssp. pyrenaea RéAL, 1953, lc. (Cnephasia, Nephodesme). — Sud-Frankreich (Pyre- 
nées). 


E. (E.) antiphila (Meyr.) (106) 
antiphila MEYRICK, 1913, Ent. Mitt., vol. 2, p. 298 (Crephasia). — Tunis. 


E. (E.) maroccana Fil. 


maroccana FiLiPJEV, 1935, Z. Oesterr. Ent. Ver., vol. 20, p. 57 (Eana). — ZERNY, 
1935, p. 132, t. 2 fig. 17. — Marokko. 


E. (E.) nervana (Joann.) * (107) 
nervana JOANNIS, 1908, Bull. Soc. Ent. France, p. 190 (Crephasia); nevadensis REBEL, 
1928, Z. Oesterr. Ent. Ver., vol. 13, p. 50 (Crephasia). — JOANNIS, 1930, p. 2, t. 
1 fig. 2; FILIPJEV, 1935 (vergleichende Beschreibung). — Iberien; Südost-Frankreich 
(Hautes Pyrénées, Hérault, Savoie). 


E. (E.) tyrrhaenica (Ams.) * o 
tyrrhaenica AMSEL, 1951, Fragm. Ent. vol. 1, p. 108, fig. 8 ( 4-Genitalien) (Cre- 
phasia). — Sardinien. 


E. (E.) ecullyana (Réal) * 
ecullyana RéAL, 1951, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 20, p. 228, fig. 3—4 (3 2- 
Genitalien) (Crephasia, Hypostephanuncia). — Sid-Frankreich; Sizilien. 


E. (E.) wertheimsteini (Rbl.) * 
wertheimsteini REBEL, 1913, Rov. Lap., vol. 20, p. 88, t. 2 fig. 13—14 (Crephasia); 
vertheimsteini (err. typogr.) OBRAZTSOV, 1935, Ent. Rundsch., vol. 52, p. 1 (Crepha- 
sia). — REBEL, 1913, p. (41), fig. 2—3; GozMäNY, 1954, p. 273, fig. 4—5 (&- 
Genitalien). — Ungarn; Süd-Ukraine; Daghestan. 


E. (E.) dominicana (Kenn.) (?) (108) 
dominicana KENNEL, 1919, Mitt. Miinchn. Ent. Ges., vol. 8 (1917/18), p. 64, t. 2 
fig. 17 (Doloploca). — Zentral-Asien (Dscharkent). 


E. (E.) agricolana (Kenn.) (?) (108) 
agricolana KENNEL, 1919, ib., p. 65, t. 2 fig. 18 (Doloploca). — Zentral-Asien 
(Korla). 


124 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (192) 


49. Doloploca Hb., 1825 
OBR., p. 119 


D. punctulana (Schiff.) * 
punctulana SCHIFFERMILLER, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 130 (Phalaena 
Tortrix); schlemmerella HÜBNER, 1793, Samml. auserles. Vög. u. Schm., p. 6, t. 12 
(Phalaena Tinea); punctulella TREITSCHKE, 1832, Schm. Eur, vol. 9, pars 1, p. 38 
(Lemmatophila). — KENNEL, 1910, p. 221, t. 11 fig. 11 (9); MEYRICK, 1913, p. 
43, t. 4 fig. 51; OBR, fig. 286—7 (Geäder, Kopf), 307—9 ( 4 2 -Genitalien). — 
Mittel-Europa; Frankreich; Ost-Baltikum; Ukraine; Ost-Russland. 


D. praeviella (Ersch.) * 


praeviella ERSCHOFF, 1877, Horae Soc. Ent. Ross., vol. 12, (1876), p. 341 (Cheimato- 
phila). — KENNEL, 1910, p. 222, t. 11 fig. 12 ( 4 ). — Zentral-Sibirien (im Süden); 
Ussuri. 


Species incertae sedis 


D. buraetica Stgr. (109) 
buraetica STAUDINGER, 1892, Iris, vol. 5, p. 388 (Doloploca). — KENNEL, 1910, p. 
222, t. 11 fig. 14 (4). — Kentei-Gebirge. 


D. characterana Snell. (110) 
characterana SNELLEN, 1883, Tijdschr. v. Ent. vol. 26, p. 191, t. 11 fig. 5, 5a (Dolo- 
ploca). — KENNEL, 1910, p. 222, t. 11 fig. 13 (4). — Amur-Gebiet. 


D. lineata Wlsm. (111) 


lineata WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 5, p. 462 (Doloploca). 
— KENNEL, 1910, p. 223. — Palästina. 


D. schawerdai Rbl. 
schawerdai REBEL, 1936, Iris, vol. 50, p. 93 (Doloploca) — Sardinien. 


50. Euledereria Fern., 1908 
OBE.» p- 121 


Eu. alpicolana (Frôl.) * 


alpicolana FRÖLICH, 1830, in: HüBNER & GEYER, Samml. eur. Schm., Tortr., p. 16, 
t. 52 fig. 328—9 (Tortrix). — KENNEL, 1910, p. 219, t. 11 fig. 9—10 (& 9); 
THOMANN, 1947, p. 482, fig. 5 (4 2 ); OBR. fig. 288—90 (Geäder, Kopf), 310—14 
( & 2 -Genitalien). — Alpen Mittel-Europas. | 

ab. lugubrana DELLA-BEFFA, 1934, Boll. Lab. Sper. Fitopat. Torino vol. 11, p. 94, 
(Sphaleroptera). — DELLA-BEFFA, 1935, p. 29. 


51. Trachysmia Gn., 1845 
OBR., p. 123 


T. rigana (Sod.) * 

rigana SODOFFSKY, 1829, Bull. Soc. Imp. Nat. Moscou, vol. 1, p. 144, t. 3 fig. 3 
(Tortrix); horridana FRÔLICH, 1830, in: HüBNER & GEYER, Samml. eur. Schm., Tortr., 
p. 14, t. 52 fig. 327 (Tortrix); modestana TREITSCHKE, 1830, Schm. Eur., vol. 8, p. 
182 (Sciaphila). — KENNEL, 1910, p. 166, t. 8 fig. 46—7 (4); BENANDER, 1950, 
p. 42, Textfig. 5j ( & -Genitalien); OBR., fig. 291—2 (Geäder, Kopf), 315—18 4 
( 4 2 -Genitalien). — Europa (mit Ausnahme von Grossbritannien und der Polar- 
region); Nord-Kaukasus; Sibirien. 

m. alt. monticolana FREY, 1880, Lep. Schweiz, p. 289 (Tortrix); rigana (non Sod.) 


(193) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 125 


HERRICH-SCHÄFFER, 1863, Corr.-bl. zool.-min. Ver. Regensburg, vol. 17, p. 152 (Tort- 
rix); monticola (ex err.) RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 56 
(Cnephasia, Trachysmia). — KENNEL, 1910, p. 166, t. 8 fig. 48 (auf der Tafel als 
rigana). — Höhere alpine Regionen Europas. 

ab. caeca RéAL, 1953, Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 22, p. 56 (Crephasia, Tra- 
chysmia); monticolana (part.) KENNEL, 1910, Pal. Tortr., p. 166; rigana (part.) 
KENNEL, 1910, op. cit., t. 8 fig. 49 (Tortrix). 


Tribus TORTRICINI (Gn., 1845) Obr., 1949 


52. Aleimma Hb., 1825 
OBR. p. 125 
A. loeflingiana (L.) * 

loeflingiana LINNÉ, 1758, Syst. Nat., ed. 10, p. 531 (Phalaena Tortrix); plumbeolana 
HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 420 (Tortrix); plumbana HüBNER [1796—99, Samml. 
eur. Schm., Tortr., t. 9 fig. 54; non bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 63 (Agapeta); 
ameriana (non L.) HüBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 391 (Aleimma); löflingiana 
LEDERER, 1859, Wien. Ent. Mschr., vol. 3, p. 247 (Heterognomon); loefflingiana 
WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 220 (Tortrix); ? mixtana 
[ 2? FABRICIUS, 1794, Ent. Syst., vol. 3, pars 2, p. 275 (Pyralis)} WERNEBURG, 1864, 
Beitr. Schm. Kunde, vol. 1, p. 467, 558 (Tortrix); löfflingiana PETERSEN, 1924, Lep.- 
Fauna Estl., p. 430 (Tortrix). — KENNEL, 1910, p. 174, t. 9 fig. 8 (4); PIERCE & 
METCALFE, 1922, p. 19, t. 8 ( 4 2 -Genitalien); BENANDER, 1950, p. 40, Textfig. 5d 
( & -Genitalien); OBr., fig. 319—20 (Geäder, Kopf), 330 ( 2 -Genitalien), 349—50 
( & -Genitalien). — Europa; Grossbritannien; Kaukasus; Kleinasien. 

ab. ectypana HüBNER, [1799—1800, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 30 fig. 190; non 
bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 66 (Agapeta); loeflingiana (part.) HAWORTH, 1811, 
Lep. Brit., p. 420 (Tortrix); loefflingiana (part.) TREITSCHKE, 1830, Schm. Eur., vol. 
8, p. 119 (Tortrix). — KENNEL, 1910, p. 174, t. 9 fig. 9 (2): 


53. Tortnix L., 1758 
OBR DP: 127 
T. viridana (L.) * 

viridana LINNÉ, 1758, Syst. Nat., ed. 10, p. 530 (Phalaena Tortrix). — KENNEL, 
1910, p. 174, t. 9 fig. 10 (4); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 20, t. 8 ( 4 2 -Geni- 
talien); DIAKONOFF, 1939, fig. 13 C—D (Kopf, Geäder), 17 A—C ( 4 2 -Genita- 
lien); OBR., fig. 321—2 (Geäder, Kopf), 331—3 ( 4 2 -Genitalien). — Europa; 
Grossbritannien; Nordwest-Afrika; Transkaukasien; Kleinasien; Iran. 

ab. coeruleana SORHAGEN, 1881, Berl. Ent. Z., vol. 25, p. 18 (Tortrix); pflegeriana 
VLACH, 1942, Acta Soc. Ent. Bohem., vol. 39, p. 125 (Tortrix). 

ab. suttneriana SCHIFFERMILLER, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 127 (Pha- 
laena Tortrix); flavana (non Hb.) ZINCKEN, 1821, CHARPENTIER s Zinsler Wickler 
etc., p. 27, 40 (Tortrix); viridana (part.) DUPONCHEL, 1845, Cat. Méth. Lép. Eur. 
p. 287 (Tortrix). — KENNEL, 1910, p. 174, t. 9 fig. 11 (92). 


Species incertae sedis (112) 


T. caryocryptis Meyr. 
caryocryptis MEYRICK, 1932, Exot. Micr., vol. 4, p. 342 (Tortrix). — Kaschmir. 


T. humana Meyr. 
bumana MEYRICK, 1912, Exot. Micr., vol. 1, p. 6 (Tortrix). — Himalaja; Nord-Indien. 


T. hyperptycha Meyr. 
byperptycha MEYRICK, 1931, Bull. Sect. Sci. Acad. Roum., vol. 14, p. 63 (Tortrix). 
— China. 


126 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (194) 


T. imperita Meyr. 
imperita MEYRICK, 1937, Iris, vol. 51, p. 174 (Tortrix). — Yünnan. 


T. myrrhophanes Meyr. 
myrrbophanes MEYRICK, 1931, Bull. Sect. Sci. Acad. Roum., vol. 14, p. 63 (Tortrix). 
— Ost-China. i 


T. olgana Kenn. 
olgana KENNEL, 1919, Mitt. Münchn. Ent. Ges., vol. 8, (1917/18), p. 61, t. 2 fig. 13 
(Tortrix). — Tunis. 


T. operosa Meyr. 
operosa MEYRICK, 1908, J. Bombay N. H., Soc., vol. 18, p. 616 (Cacoecia). — Indien; 


Ceylon; Kwangtung. | 
T. rhodochropa Meyr. 3 
rhodochropa MEYRICK, 1927, Exot. Micr., vol. 3, p. 369 (Tortrix).. — Süd- und 


Ostzentral-China. k 


T. seclusa Meyr. 
seclusa MEYRICK, 1926, Exot. Micr., vol. 3, p. 247 (Tortrix). — Palästina. 


T. segnis Meyr. 
segnis MEYRICK, 1918, Exot. Micr., vol. 2, p. 168 (Tortrix). — China; Sikkim. 


T. translucida Meyr. 4 
translucida MEYRICK, 1908, J. Bombay N. H. Soc., vol. 18, p. 616 (Cacoecia). — 
MEYRICK, 1932, Exot. Micr., vol. 4, p. 342 (9). — Kaschmir. | 

T. trigonana Wlsm. 1 
trigonana WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 6, p. 443 (Tortrix). 
— Japan. 


54. Ergasia Iss. & Str., 1932 | 
OBR., p. 130 | 
E. indignana (Chr.) * | 
indignana CHRISTOPH, 1881, Bull. Soc. Imp. Nat. Moscou, vol. 16, p. 69 (Tortrix). | 
— KENNEL, 1910, p. 168, t. 8 fig. 52 ( Q ); ISSIKI & STRINGER, 1932, p. 135, fig. 2 
( & 2 -Genitalien); OBR, fig. 204—5 (Kopie der vorigen Abbildung). — Amur; 
Japan. 


E. tigricolor (Wlsm.) * 
tigricolor \WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 5, p. 452 (Tortrix); 
tricolor (ex err.) MATSUMURA, 1906, Cat. Ins. Jap., Suppl, vol. 1, p. 9 (Tortrix). — 
ISSIKI & STRINGER, 1932, p. 136, fig. 3 ( 4 2 -Genitalien). — Japan. 


E. aurichalcana (Brem.) * 
aurichalcana BREMER, 1864, Mém. Acad. Imp. Sci. St. Petersbourg, ser. 7, vol. 8, 
pars 1, p. 89, t. 7 fig. 22 (Lozotaenia). — KENNEL, 1910, p. 170, t. 9 fig. 2 (9); M 
ESAKI, 1932, p. 1454, fig.; OBR., fig. 323—4 (Geäder, Kopf), 334—5 ( 4 -Genitalien). | 
— Südost-Sibirien; China; Japan. 
ab. auristellana CARADJA, 1916, Iris, vol. 30, p. 47 (Tortrix). 
ab. isshikii MATSUMURA, 1931, 6000 Illustr. Ins. Jap., p. 1076, fig. (Tortrix). 


(195) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 127 


E. stibiana (Snell.) (?) (113) 
stibiana SNELLEN, 1883, Tijdschr. v. Ent., vol. 26, p. 189, t. 11 fig. 4, 4a (Tortrix). 
— KENNEL, 1910, p. 171, t. 9 fig. 3 (4). — Süd-Ussuri. 


55. Spatalistis Meyr., 1907 
OBR., p. 131 


S. bifasciana (Hb.) * 

bifasciana HüBNER, 1787, Beitr. Gesch. Schm., vol. 1, pars 2, p. 16, t. 3 fig. M 
(Phalaena Tortrix); audouinana DUPONCHEL, 1836, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 
569, t. 166 fig. 5 (Argyrolepia); auduinana GUENEE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, 
ser. 2, vol. 3, p. 301 (Chrosis); apicalis WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, 
vol. 2, p. 169, t. 98 fig. 8 (Argyrotoza). — KENNEL, 1910, p. 152, t. 8 fig. 33 (9); 
PIERCE & METCALFE, 1922, p. 24, t. 9 ( 4 9-Genitalien); OBR., fig. 210—11 ( 4- 
Genitalien), 336—7 (Geäder, Kopf), 338 ( Q -Genitalien). — England; Frankreich; 
Nord- und Mittel-Europa; Nord-Italien; Ost-Baltikum; Südost-Sibirien; Japan. 


S. aglaoxantha Meyr. 
aglaoxantha MEYRICK, 1924, Exot. Micr., vol. 3, p. 116 (Spatalistis). — West-China. 


S. christophana (Wlsm.) * 
christophana WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 5, p. 455 (Tortrix). 
— KENNEL, 1910, p. 153, t. 8 fig. 34 (9); MATSUMURA, 1931, p. 1068, fig.; ESAKI, 
1932, p. 1454, fig. — Ussuri; China; Japan. 

S. exuberans (Wlsm.) 
exuberans \WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 5, p. 456 (Tortrix). 
— KENNEL, 1910, p. 154. — Korea. 


S. leechi (Wlsm.) 
leechi WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H. , ser. 7, vol. 5, p. 454 (Tortrix). — 
KENNEL, 1910, p. 153: MATSUMURA, 1931, p. 1077, fig. — Korea; China; Japan. 


56. Croesia Hb., 1825 
OBR., p. 133 


C. bergmanniana (L.) * 

bergmanniana LINNÉ, 1758, Syst. Nat., ed. 10, p. 531 (Phalaena Tortrix); rosana 
HüBNER, [1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 22 fig. 137; non bin.}, 1822, Syst. 
alph. Verz., p. 64 (Agapeta). — KENNEL, 1910, p. 172, t. 9 fig. 5 (9); PIERCE & 
METCALFE, 1922, p. 17, t. 6 ( 4 2 -Genitalien); DIAKONOFF, 1939, p. 221, fig. 11, 
H—I (Geäder, Kopf), 15, C—D ( 4 2 -Genitalien); BENANDER, 1950, p. 41, t. 2 
fig. 27 (Flügelzeichnung), Textfig. 5b ( 4 -Genitalien); OBR., fig. 344—5 (Geäder, 
Kopf), 346, 352—3 (9 & -Genitalien). — Europa; Grossbritannien; Sibirien; Nord- 
Amerika. 

ab. luteana SHELDON, 1934, The Entom., vol. 67, p. 238 (Argyrotoxa). 


C. forskäleana (L.) * 
forskâleana LINNé, 1758, Syst. Nat., ed. 10, p. 531 (Phalaena Tortrix); forskähleana 
FABRICIUS, 1775, Syst. Ent., p. 652 (Pyralis); forskoliana SCHIFFERMILLER & DENIS, 
1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 127 (Phalaena Tortrix); forskahliana FABRI- 
CIUS, 1781, Spec. Ins., vol. 2, p. 285 (Pyralis); forskaleana DE VILLERS, 1789, Linn. 
Ent. vol. p. 395 (Phalaena Tortrix); forskäliana HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 
420 (Tortrix); forskaeleana ZINCKEN, 1821, CHARPENTIER’s Zinsler Wickler etc., p. 44 
(Tortrix); forskoleana HüBNER [1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 22 fig. 143; 
non bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 61 (Eutrachia); forscaleana HüBNER, 1825, Verz. bek. 


128 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (196) 


Schm. ,p. 385 (Rhacodia); forskaliana WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, 
vol. 2, p. 167, t. 97 fig. 13 (Dictyopteryx); forscaeleana WERNEBURG, 1864, Beitr. 
Schm. Kunde, vol. 1, p. 34 (Tortrix); folskaleana (err. typogr.) KENNEL, 1910, Pal. 
Tortr., t. 9 fig. 1 (Tortrix); forsskaleana KLOET & HINCKS, 1945, Check List Brit. 
Ins., p. 121 (Argyrotoza). — KENNEL, 1910, p. 170, t. 9 fig. 1 (9); PIERCE & 
METCALFE, 1922, p. 20, t. 8 ( 4 9-Genitalien); BENANDER, 1950, p. 41, Textfig. 5c 
( 4 -Genitalien); OBR., fig. 347, 351 (Geäder, Palpus). — Europa; Grossbritannien; 
Nord-Kaukasus; Nord-Amerika. 

ab. agraphana KLEMENSIEWICZ, 1904, Spraw. Kom. Fiz. Akad. Um. Kraków, vol. 38, 
p. 48 (Tortrix); forskaliana (part.) WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, t. 97 fig. 12 
(Dictyopteryx). 


C. ascoldana (Chr.) * 


ascoldana CHRISTOPH, 1881, Bull. Soc. Imp. Nat. Moscou, vol. 56, pars 1, p. 70 
(Tortrix). — KENNEL, 1910, p. 171, t. 9 fig. 4 (9 ); MATSUMURA, 1931, p. 1076, fig. 
— Südost-Sibirien; Japan. 


C. holmiana (L.) * 


holmiana LINNÉ, 1758, Syst. Nat., ed. 10, p. 532 (Phalaena Tortrix); ? schreberiana 
WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, vol. 2, p. 114, t. 80 fig. 20 (Lozo- 
taenia). — KENNEL, 1908, p. 97, t. 5 fig. 56 ( © ); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 22, 
t. 9 (4 2 -Genitalien); OBR, fig. 339—40 (Geäder, Kopf), 341—3 ( 4 9 -Genita- 
lien). — Europa; Grossbritannien; Kleinasien. 


Species incertae sedis (114) 


C. conchyloides (Wlsm.) 


conchyloides WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. NH. ser. 7, vol. 5, p. 453 (Tortrix). 
— China; Japan. 


C. fuscotogata (Wlsm.) 


fuscotogata WALSINGHAM, 1900, ibid., p. 377 (Oxygrapha). — Südost-Sibirien; Japan, 
ab. pretiosana KENNEL, 1901, Iris, vol. 13, (1900), p. 208 (Rhacodia). — KENNEL, 
1908, p. 98) t.. 5.fig. 37. 


joannisi (Wlsm.) 
joannisi WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 5, p, 455 (Tortrix). — 
China. 


C. quinquefasciana (Mats.) (?) 


5-fasciana MATSUMURA, 1900, Ent. Nachr., vol. 26, p. 195 (Argyrotoxa); quinquefas- 
ciana MEYRICK, 1912, WAGNER’s Lep. Cat., pars 10, p. 52 (Argyrotoxa). — MAT- 
SUMURA, 1931, p. 1071, fig. — Japan. 


C. undulata (Luc.) 


undulata Lucas, 1946, Bull. Soc. Ent. France, vol. 51, p. 98 (Argyrotoxa). — Alge- 
rien. 


57. Acleris Hb., 1825 
OBR., p. 135 


A. latifasciana (Hw.) * (115) 


latifasciana HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 414 (Tortrix); schalleriana (part.) 
HiBNER [1823, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 46 fig. 288; non bin.}, 1825, Verz. bek. 
Schm., p. 384 (Acleris); scabrana (part.) HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. 
Eur., vol. 4, p. 149 (Teras) [1847, Tortr., t. 2 fig. 10; non bin.}. — KENNEL, 1908, 


(197) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 129 


p. 90 (als schalleriana), t. 5 fig. 32 (9); SHELDON, 1931, p. 30 und weitere; 
McDuNNouGH, 1934, p. 296, p. 325 fig. 5, p. 329 fig. 7 (4 2 -Genitalien). — 
Europa (? mit Ausnahme vom Süden); Grossbritannien; Südost-Sibirien; Japan; 
? Indien; Nord-Amerika. 

ab. labeculana FREYER, 1831, Neuere Beitr. Schm. Kunde, vol. 1, p. 33, 175, t. 18 
fig. 3 (Tortrix); schalleriana (non L.) HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 416 (Tortrix); 
erutana (patt.) HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 143 
(Teras) [1847, Tortr., t. 3 fig. 19; non bin.}; rufana (part.) WALKER, 1863, List 
Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 211 (Teras); cinereanum REUTER, 1899, Acta Soc. 
Fauna Flora Fenn., vol. 15, pars 5, p. 33 (Teras); lipsiana (err. det.) PIERCE & 
METCALFE, 1922, Genit. Brit. Tortr., p. 22, t. 9 ( Q -Genitalien) (Peronea); labecula 
(ex err.) DUFRANE, 1945, Lambillionea, vol. 45, p. 35 (Acalla). — KENNEL, 1908, 
p. 90, t. 5 fig. 31 (© ); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 17, t. 7 (& 2 -Genitalien); 
FILIPJEV, 1931, p. 505, 508, t. 25 fig. 4, t. 30 fig. 6 ( 4 9 -Genitalien); BENANDER, 
1934, p. 122, t. 1 fig. 2 ( 4-Genitalien); BENANDER, 1950, p. 19, Textfig. 3s (&- 
Genitalien) (bei allen Autoren als schalleriana). 

ab. comparana HüBNER, [1823, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 46 fig. 284; non bin.] 
1825, Verz. bek. Schm., p. 384 (Acleris); rufana (non Sc., non Schiff.) STEPHENS, 
1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 187, No. 7083 (Peronea); schalleriana (part.) 
STEPHENS, 1852, List Brit. Anim. B. M., pars 10, p. 17 (Peronea, Acleris); comariana 
(err. det.) PIERCE & METCALFE, 1922, Genit. Brit. Tortr., t. 6 ( 4 2 -Genitalien) 
(Argrotoxa); latifasciana (part.) KLOET & HINCKS, 1945, Check List Brit. Ins., p. 122 
(Peronea). — KENNEL, 1908, p. 91, t. 5 fig. 33, 34 (4 2 ); PIERCE & METCALFE, 
1922, p. 17; MATSUMURA, 1931, p. 1061, fig. (als schalleriana). 

ab. perplexana BARRETT, 1881, Ent. Mo. Mag, vol. 17, p. 265 (Peronea); schal- 
leriana (part.) KLOET & HINCKS, 1945, Check List Brit. Ins., p. 122 (Peronea). — 
KENNEL, 1908, p. 91; PIERCE & METCALFE, 1922, p. 17. 

ab. faaborgensis STRAND, 1916, Arch. Naturg., vol. 82, A.5, p. 167 (Acalla). 


A. comariana (Z.) * 
comariana ZELLER, 1846, Isis, p. 262 (Teras); comparana (ex err.) PIERCE & MET- 
CALFE, 1922, Genit. Brit. Tortr., t. 7 ( 4 2 -Genitalien) (Argrotoxa); meincki AMSEL, 
1930, Iris, vol. 44, p. 100 (Acalla). — KENNEL, 1908, p. 92; PIERCE & METCALFE, 
1922, p. 17 (Genitalien); 1935, p. 114; SHELDON, 1931, p. 33 (Variabilität); BE- 
NANDER, 1934, p. 122, t. 1 fig. 1; 1950, p. 19, Textfig. 3r ( 4 -Genitalien). — Nord- 
und Mittel-Europa; Grossbritannien; Spanien; Balkan-Halbinsel; Ost-Baltikum; Ost- 
Russland; ? Süd-China. 
ab. proteana HERRICH-SCHäFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 144 (Teras) 
[1847, Tortr., t. 5 fig. 29—30; non bin.}; comariana (part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. 
Cat. Lep. Pal. Fauna, vol, 2, p. 83, No. 1470 (Acalla). — KENNEL, 1908, p. 92, t. 5 
Fie 36 (4). 
ab. potentillana GREGSON, 1898, Ent. Weekly Intell., vol. 4, p. 202 (Peronea); 
proteana (part.) WOCKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Fauna, p. 234, No. 673a 
(Teras); comariana (part.) REBEL, 1901, Cat. Lep, Pal. Fauna, vol. 2, p. 83, No. 1470 
(Acalla). — KENNEL, 1908, t. 5 fig. 37 (4, als proteana); PIERCE & METCALFE, 
1922, p. 19 (Genitalien). 
ab. brunneana SHELDON, 1925, The Entom., vol. 58, p. 285 (Peronea); comariana 
(part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., t. 5 fig. 35 (2) (Acalla). 
ab. comparana SHELDON, 1925, l.c. (Peronea). 
ab. fuscana SHELDON, 1925, l.c. (Peronea), 
ab. fasciana SHELDON, 1925, l.c. (Peronea). 
ab. latifasciana SHELDON, 1925, ibid., p. 284 (Peronea). 


A. bacurana (Trti.) 


bacurana TURATI, 1934, Atti Soc. Ital. Sci. Nat., vol. 73, p. 193, t. 3 fig. 21 (Acalla). 
— Kyrenaika. 


130 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (198) 


A. caledoniana (Stph.) * 


caledoniana STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M., pars 10, p. 18, 97 (Pe- 
ronea, Acleris); calidoniana KLOET & HINCKS, 1945, Check List Brit. Ins., p. 121 
(Peronea). — KENNEL, 1908, p. 94; PIERCE & METCALFE, 1922, p. 18, t. 7 (3 9- 
Genitalien); SHELDON, 1931, p. 77. — Grossbritannien. 

ab. rufimaculana SHELDON, 1931, The Entom., vol. 64, p. 77 (Acleris). 


A. sparsana (Schiff.) * (116) 


sparsana SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 129 
(Phalaena Tortrix); sponsana FABRICIUS, 1787, Mant. Ins., vol. 2, p. 225 (Pyralis); 
logiana {? Rossi, 1790, Fauna Etrusca, p. 202 (Pyralis)] (part.) ZINCKEN, 1821, 
CHARPENTIER’s Zinsler Wickler etc., p. 69 (Tortrix); favillaceana (non Hw.) STEPHENS, 
1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 186, No. 7071 (Peronea); fagana CURTIS, post 
1834, Brit. Ent., expl. t. 16, p. 6 (Peronea); [fuvillaceana (err. typogr.) DUPONCHEL, 
1835, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, t. 243 fig. 9b; non bin.}; tristana (non Hw.) 
Woop, 1839, Ind. Ent. p. 158, t. 35 fig. 1076 (Peronea). — KENNEL, 1908, p. 88, t. 
5 fig. 23 (9 ); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 18, t. 7 ( 4 9 -Genitalien); BENANDER, 
1934, p. 126, t. 2 fig. 5 ( 4 -Genitalien); 1950, p. 18, Textfig. 3/ ( 4 -Genitalien) 
(bei allen erwähnten Autoren als sponsana). — Nord- und Mittel-Europa; Grossbritan- 
nien; Frankreich; Spanien; Nord-Italien; Balkan-Halbinsel; Ost-Baltikum; Ukraine; 
Ost-Russland. 

ab. lividana TREITSCHKE, 1835, Schm. Eur., vol. 10, pars 3, p. 135 (Teras); sponsana 
(part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 210 (Teras). 

ab. halliana THUNBERG & BECKLIN, 1791, Diss. Ent., vol. 2, p. 45, t. 5 fig. 9 (Tort- 
rix); favillaceana [HüBNER, 1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 11 fig. 62; non 
bin.} HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 409 (Tortrix); (part.) CHARPENTIER, 1821, 
Zinsler Wickler etc, p. 75 (Tortrix); [fuvillaceana (part.) DUPONCHEL, 1835, Hist. 
Nat. Lép. France, vol, 9, t. 243 fig. 9a; non bin.}; sponsana (part.) KENNEL, 1908, 
Pal: Tortr., t. 5 fig. 22 (Acalla). 

ab. tristana HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 410 (Tortrix); sponsana BARRETT, 1905, 
Lep. Brit. Isl, vol. 10, t. 454 fig. Sa (Peronea); haworthana SHELDON, 1930, The 
Entom., vol. 63 p. 245 (Peronea). 

ab. reticulana HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 409 (Tortrix); sponsana (part.) WAL- 
KER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 210 (Teras). — KENNEL, 1908, 
p. 88, t. 5 fig. 21 (9, als sponsana); SHELDON, 1930, p. 245. 


A. roscidana (Hb.) * 


[roseidana HüBNER, 1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 16 fig. 103; non bin.}; 
roscidana HüBNER, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 64 (Archips); nebulana HùBNER, [1796 
— 99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 16 fig. 104; non bin.], 1822, Syst.-alph. Verz., p. 
62 (Archips). — KENNEL, 1908, p. 83, t. 5 fig. 5 (9); FILIPJEV, 1931, p. 504, 
506—7, 517, 526—7, t. 24 fig. 4, 4a, t. 30 fig. 1 ( 4 9 -Genitalien). — Skandinavien; 
Frankreich; Deutschland; Schweiz; Ungarn; Rumänien; Polen; Ost-Baltikum; Nord- 
west- und Südost-Russland. 

ssp. amurensis CARADJA, 1928, Iris, vol. 42, p. 293 (Acalla); hispidana (part.) 
KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 81, t. 4 fig. 52—55 (Acalla). — Südost-Sibirien. 


A. hispidana (Chr.) * 
hispidana CHRISTOPH, 1881, Bull. Soc. Imp. Nat. Moscou, vol. 56, pars 1, p. 61 
(Teras). — KENNEL, 1908, p. 80, t. 4 fig. 50—51 (2 4); FILIPJEV, 1931, p. 501, 
504, 506, 508, 517, 526, t. 24 fig. 2, 2a, t. 28 fig. 1 ( 4 © -Genitalien). — Südost- 
Sibirien; Japan. 


A. expressa (Fil.) * 


expressa FILIPJEV, 1931, Annu. Mus. Zool. Acad. Sci. URSS, vol. 31, (1930), p. 517, 
t. 24 fig. 3, 3a—b, t. 31 fig. 2 ( 4 2 -Genitalien) (Peronea). — Südost-Sibirien. 


(199) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 151 


A. similis (Fil) * 
similis FILIPJEV, 1931, ibid., p. 515, Textfig. A 2—3, t. 23 fig. 2, 2a—b, t. 29 fig. 
3 ( 4 9-Genitalien); lipsiana (err. det.) CARADJA, 1916, Iris, vol. 30, p. 45 (Acalla); 
byringerana (err. det.) CARADJA, 1916, ibid, p. 44 (Acalla). — Südost-Sibirien. 


A. stachi (Razowski) (?) 
stachi RAZOWSKI, 1953, Polsk. Pismo Ent., vol. 23, p. 107, fig. 1 (Flügelzeichnung), 
4 ( 4 -Genitalien) (Peronea). — Kuldscha. 


A. nigriradix (Fil.) * 
nigriradix FILIPJEV, 1931, Annu. Mus. Zool. Acad. Sci. URSS, vol. 31, (1930), p, 513, 
Textfig. A 4—6, t. 23 fig. 1, 1a—b, t. 29 fig. 5 (4 9-Genitalien) (Peronea). — 
Südost-Sibirien. 


A. nivisellana (Wlsm.) * 
nivisellana WALSINGHAM, 1879, Illustr. Het. B. M. vol. 4, p. 2, t. 61 fig, 3 (Teras). 
BARNES & BUSCK, 1920, t. 32 fig. 9 ( 4 -Genitalien); FILIPJEV, 1931, p. 520, 527—8, 
t. 26 fig. 1, la, t. 32 fig. 3 (4 2 -Genitalien); MCDUNNOUGH, 1934, p. 315, p. 327 
fig. 6 ( 4 -Genitalien), p. 332 fig. 1 ( 9 -Genitalien). — ? Japan; Nord-Amerika, 


A. rhombana (Schiff.) * (117) 
rhombana SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 128 
(Phalaena Tortrix); dimidiana FRÖLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 26 (Tortrix); 
contaminana (non Hw.) STAINTON, 1859, Man. Brit. Butt. & Moths, vol, 2, p. 227, 
fig. (Dictyopteryx). — KENNEL, 1908, p. 99, t. 5 fig. 61 (9, als dimidiana). — 
Europa; Grossbritannien; Kleinasien; Nord-Amerika. 
ab. reticulata STROM, 1783, Det. Danske Wid. Selsk. Skrift, p. 83 (Tortrix); [? ame- 
riana (non L.) SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 128 
(Phalaena Tortrix)}; xylosteana (non L.) HAWORTH, 1802, Prodromus, p. 32 (Pha- 
laena, Pyralis); contaminana [HüBNER, 1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 22 fig. 
142; non bin.} HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 419 (Tortrix); rosana (non L.) 
HüBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 385 (Rhacodia); reticulana (ex err.) KENNEL, 
1908, Pal. Tortr., p, 99 (Acalla); rhombana (non Schiff.) LHOMME, 1939, Cat. Lép. 
France & Belg. vol. 2, p. 287 (Peronea). — KENNEL, 1908, t. 5 fig. 59 (4, als 
contaminana); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 23, t. 9 ( 4 © -Genitalien); BENANDER, 
1950, p. 23, Textfig. 3d ( 4 -Genitalien, als reticulana). 
ab. obscurana DONOVAN, 1804, Nat. Hist. Brit. Ins., vol. 11, p. 40, t. 374 fig, 2 
(Phalaena Tortrix); ciliana [HUBNER, 1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 27 fig. 
171; non bin.} HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 419 (Tortrix); contaminana (part.) 
WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M. pars 27, p. 212 (Teras); reticulana (part.) 
BENANDER, 1950, Svensk Insektfauna, fasc. 10, p. 23, t. 1 fig. 23 (Peronea). — 
KENNEL, 1908, p. 99, t. 5 fig. 60 (9, als ciliana). 
ab. unicolorana STRAND, 1902, Nyt. Mag. Naturvid., vol. 40, p. 173 (Acalla). 


A. aspersana (Hb.) * (118) 
aspersana HùBNER, [1814—17, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 41 fig. 259; non bin.], 
1822, Syst.-alph. Verz., p. 58 (Eutrachia); adspersana FRÖLICH, 1828, Enum. Tortr. 
Würt., p. 29 (Tortrix); subtripunctulana STEPHENS, [1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 
2, p. 187 (Paramesia); nom. nud.}, 1834, Illustr. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 162 
(Acleris); modeeriana (non F.) ‘ZETTERSTEDT, 1840, Ins. Lap., p. 979 (Tortrix); 
ferrugana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 211 (Teras); 
? decosseana (non Rössl.) RAGONOT, 1894, Ann. Soc. Ent. France, vol. 63, p. 183 
(Tortrix); aspersalis (err.) CARADJA, 1932, Bull. Sect. Sci. Acad. Roum., vol. 15, 
pars 1—2, p. 8 (Acalla). — KENNEL, 1908, p. 93, t. 5 fig. 38—9 (& 2); PIERCE & 
METCALFE, 1922, p. 22, t. 9 ( 4 © -Genitalien); FILIPJEV, 1931, p. 523, t. 24 fig. 5, 


132 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (200) 


t. 28 fig. 5 ( 4 2 -Genitalien); BENANDER, 1950, p. 20, Textfig. 3n ( 4 -Genitalien). 
— Nord- und Mittel-Europa; Grossbritannien; Dalmatien; Ost-Baltikum; Ost-Russ- 
land; Südost-Sibirien. 

ssp. pedemontana DELLA BEFFA, 1934, Boll. Lab. Sper. Fitopat. Torino, vol. 11, p. 83 
(Acalla). — DELLA BEFFA, 1935, p. 19, t. 3 fig. 11. — Piemont. 


A. tripunctana (Hb.) * (119) 
[? centrana FABRICIUS, 1794, Ent. Syst., vol. 3, pars 2, p. 273 (Pyralis)]; tripunctana 
HüBNER, [1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 20 fig. 129; non bin.}, 1822, 
Syst.-alph. Verz., p. 65 (Eutrachia); rufana (non Schiff., non Hb.) HAWORTH, 1811, 
Lep. Brit, p. 417 (Tortrix); ferrugana (non Schiff.) ZINCKEN, 1821, CHARPENTIER'S 
Zinsler Wickler etc., p. 54 (Tortrix); triana HüBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 384 
(Acleris); ? gilvana FROLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 24 (Tortrix); ? ochreana 
(non Hb.) FROLICH, 1828, op. cit, p. 25 (Tortrix); costimaculana STEPHENS [1829, 
Syst. Cat. Brit. Ins. vol. 2, p. 187, No. 7084 (Peronea); nom. nud.}, 1834, Illustr. 
Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 160 (Peronea, Acleris); ? longulana EVERSMANN, 1844, 
Fauna Lep. Volgo-Ural., p. 525 (Teras); proteana (part.) GUENÉE, 1845, Ann. Soc. 
Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 146 (Teras); approximana |? FABRICIUS, 1798, Suppl. 
Ent. Syst, p. 478 (Pyralis)} HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, 
p. 146 (Teras); comparana (part.)* STEPHENS, 1852, List Brit. Anim. B.M., pars 10, | 
p. 18 (Peronea, Acleris); schalleriana (part.) MEYRICK, 1912, WAGNER’s Lep. Cat. | 
pars 10, p. 62 (Peronea); brachiana (part.) SHELDON, 1931, The Entom., vol. 64, p. | 
61 (Acleris); {? alpinana WEBER, 1945, Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 19, p. 357 
(Acalla); nom. nud.}. — KENNEL, 1908, p. 94, t. 5 fig. 42 (4); als ferrugana (auch 
bei allen nachstehenden Autoren): p. 93, t. 5 fig. 44 ( 4 ); PIERCE & METCALFE, 
1922, p. 21, t. 8 ( 4 9 -Genitalien); FILIPJEV, 1931, p. 504—6, 508, 522, 526, t. 25 
fig. 3, t. 28 fig, 3 ( 4 © -Genitalien); SOVINSKIJ, 1937, p: 32, t 1 fig. 1,3, 202 
fig. 7 ( 4 9 -Genitalien); BENANDER, 1934, p. 124, t. 2 fig. 2; 1950, p. 21, Textfig. 
3k ( 4 2 -Genitalien). — Europa; Grossbritannien; Nord-Amerika. 
ab. galacteana KRULIKOVSKIJ, 1903, Rev. Russe Ent., vol. 3, p. 180 (Acalla); fer- 
rugana (part.) FISCHER V. RÖSLERSTAMM, 1836, Abbild. Bericht. Ergänz. Schm. Kunde, 
p. 40, t. 25 fig. 1c (Teras); tripunctana (part.) KENNEL, 1908, t. 5 fig. 43 (2) 
(Acalla). 
ab. obliterana HERRICH-SCHäFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 164 (Lozo- 
taenia) {1849, Tortr., t. 51 fig. 361; non bin.}; gromana (non Cl.) HAWORTH, 1811, 
Lep. Brit, p. 417 (Tortrix); ferrugana (part.) DUPONCHEL, 1835, Hist. Nat. Lép. 
France, vol. 9, p. 143, t. 243 fig. 4 (Glyphiptera);, decosseana ROSSLER, 1881, Schup- 
penfl. Wiesbaden, p. 234 (Tortrix); fimbriana (part) MEYRICK, 1912, WAGNER's 
Lep. Cat. pars 10, p. 65 (Peronea); bifidana (part.) SHELDON, 1931, The Entom., 
vol. 64, p. 61 (Acleris). — KENNEL, 1908, t. 5 fig. 40 (9, als ferrugana). 
ab. proteana GUENÉE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 146 (Teras); 
ferrugana (part.) FISCHER v. RÖSLERSTAMM, 1836, Abbild. Bericht. Ergänz. Schm. 
Kunde, p. 40, t. 24 fig. 1a—b (Teras); decosseana (part.) ROSSLER, 1881, Schuppenfl. 
Wiesbaden, p. 234 (Tortrix); ferruganum \WALLENGREN, 1888, Ent. Tidskr., vol 9, p. 
167 (Teras); fimbriana (part.) MEYRICK, 1912, WAGNER’s Lep. Cat., pars 10, p. 65 
(Peronea). — KENNEL, 1908, t. 5 fig. 46 (9, als ferrugana). 
ab. sabulana GUENÉE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 146 (Teras); 
? conspersana (non F.) FROLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 28 (Tortrix); ? gno- 
mana (non Cl.) WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, vol. 2, p. 163, t. 96 
fig. 5 (Acleris); ferrugana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, 
p. 211 (Teras). — KENNEL, 1908, t. 5 fig. 47—8 (4 9). 
ab. ? virgulana REUTTI, 1898, Übers. Lep. Fauna Baden, p. 212 (Teras). 


A. ferrumixtana (Ben.) * (120) 
? ferrugana KENNEL, 1908, Pal. Tortr., t. 5 fig. 41 (Acalla); ferrumixtana BENANDER, 
1934, Ent. Tidskr., vol. 55, p. 124, t. 2 fig. 1 (Acalla). — BENANDER, 1950, p. 21, 
Textfig. 3i ( 4 -Genitalien), t. 1 fig. 21 (4). — Schweden; Finnland. 


(201) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 133 


A. ocydroma (Meyr.) (121) 
ocydroma MEYRICK, 1935, in: CARADJA & MEYRICK, Mat. Microlep. Fauna chin. Prov., 
p. 51 (Peronea); oxydroma (ex err.) CARADJA, 1939, Iris, vol. 53, p. 11 (Peronea). 
— Nord- und Ost-China. 


A. ferrugana (Schiff.) * (122) 
ferrugana SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 128 
(Phalaena Tortrix); rufana (non Schiff.) [HüBNER, 1796-99, Samml. eur. Schm., 
Tortr., t. 20 fig. 127; non bin.} ILLIGER, 1801, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., vol. 2, 
p. 56 (Tortrix); lythargyrana TREITSCHKE, 1830, Schm. Eur., vol. 8, p. 264 (Teras); 
lithargyrana HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 147 (Teras) 
[1847, Tortr., t. 4 fig. 23; non bin.}; rubidana (non HS.) GRAAF & SNELLEN, 1868, 
Tijdschr. v. Ent., vol. 11, p. 55 (Teras); lithargyranum \WALLENGREN, 1888, Ent. 
Tidskr., vol. 9, p. 167 (Teras); tripunctulana (non Hw.) Worrr, 1952, ibid., vol. 73, 
p. 56 (Acleris). — KENNEL, 1908, p. 95, t. 5 fig. 51 (9); BENANDER, 1950, p. 22, 
Textfig. 3h ( 4-Genitalien) (bei den beiden Autoren als lithargyrana). — Nord-, 
Mittel- und West-Europa; Grossbritannien; Spanien; Sardinien; Ost-Baltikum; Polen; 
Nord-Ukraine; Zentral-Russland. 
ab. rubidana HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 146 (Teras) 
[1848, Tortr., t. 47 fig. 328; non bin.]; ferrugana (part.) WALKER, 1863, List Spec. 
Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 211 (Teras). — KENNEL, 1908, p. 93. 
ab. selasana HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 147 (Teras) 
[1849, Tortr., t. 52 fig. 370; non bin.}; testaceana [ZELLER, 1849, Stett. Ent. Ztg., p. 
284; nom. nud. & non bin.} WockE, 1861, Stgr.-Wck. Cat. Eur. Schm., p. 95 (Teras); 
ferrugana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 211 (Teras); 
fissurana PIERCE & METCALFE, 1915, Ent. Mo. Mag., vol 51, p. 324 (Peronea). — 
KENNEL, 1908, p. 94, t. 5 fig. 50(9);t. 5 fig. 49 ( 4, als ferrugana); als fissurana: 
PIERCE & METCALFE, 1922, p. 23, t. 9 ( 4 9-Genitalien); BENANDER, 1934, p. 123, 
t. 2 fig. 3 ( 4-Genitalien); SOVINSKIJ, 1937, p. 33, t. 1 fig. 2, 5, 6, t. 2 fig. 8 
(4 2 -Genitalien). 
ab. brachiana FREYER, 1833, Neuere Beitr. Schm. Kunde, vol. 1, p. 33, t. 18 fig. 2 
(Tortrix); ferrugana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 
211 (Teras); costimaculana PIERCE, 1930, The Entom., vol. 63, p. 259 (Peronea); 
lithargyrana (part.) BENANDER, 1950, Svensk Insektfauna, fasc. 10, p. 22, t. 1 fig. 19 
(Peronea). 
ab. tripunctulana HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 417 (Tortrix); rufana (non Schiff., 
non Ill.) STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M., pars 10, p. 20 (Paramesia); 
tripunctana (ex err.) PIERCE & METCALFE, 1915, Ent. Mo. Mag., vol. 51, p. 326 
(Peronea); trimaculana PIERCE, 1930, The Entom., vol. 63, p. 259 (Peronea). 
ab. bifidana HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 418 (Tortrix); ferrugana (part.) WALKER, 
1863, List Spec: Lep. Ins., Bi M., pats 27, p. 211 (Teras). 
ab. notana DONOVAN, 1806, Nat. Hist. Brit. Ins., vol. 11, p. 27, t. 369 fig. 3 (Pha- 
laena Tortrix); ? gnomana CURTIS, 1833, Brit. Ent., expl. t. 440 (Paramesia); ferru- 
gana (non Schiff.) WERNEBURG, 1864, Beitr. Schm. Kunde, vol. 2, p. 285 (Tortrix); 
multipunctana PIERCE & METCALFE, 1915, Ent. Mo. Mag., vol. 51, p. 326 (Peronea). 
— KENNEL, 1908, p. 94, t. 5 fig. 45 (4, als ferrugana). 
ab. ? radiana HAUDER, 1913, Jahresber. Mus. Franc. Carol., vol. 71, p. 84 (Acalla). 


A. quercinana (Z.) * (123) 
ferrugana (part.) TREITSCHKE, 1830, Schm. Eur., vol. 8, p. 263 (Teras); quercinana 
ZELLER, 1849, Stett. Ent. Ztg., vol. 10, p. 283 (Teras); ? mucidanum PEYERIMHOFF, 
1874, Pet. Nouv. Ent., vol. 6, p. 346 (Teras). — KENNEL, 1908, p. 95, t. 5 fig. 52 
(9); OBR, fig. 358—60 ( 4 2 -Genitalien). — Mittel- und Süd-Europa; Schweden; 
Südwest-Ukraine; Ost-Russland; Transkaukasien; Kleinasien. 
ab. disquéi, ab. nova. 


134 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (202) 


A. shepherdana (Stph.) * 
shepherdana STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M., pars 10, p. 19, 98 (Peronea, 
Paramesia). — KENNEL, 1908, p. 97, t. 5 fig. 55 (9); PIERCE & METCALFE, 1922, 
p. 22, t. 9 ( 4 9-Genitalien); FILIPJEV, 1931, p. 506—7, 523, t. 25 fig. 6, t. 28 fig. 7 
( 4 9-Genitalien); BENANDER, 1950, p. 20, Textfig. 30 ( 4 -Genitalien). — Nord- 
Europa; England; Frankreich; Danemark; Deutschland; Ost-Baltikum; ? Ost-Russland; 
Südost-Sibirien. 


A. schalleriana (L.) * (124) 
schalleriana LINNé, 1761, Fauna Suec., ed. 2, p. 348 (Phalaena Tortrix); logiana (non 
Cl.) FABRICIUS, 1775, Syst. Ent., p. 651 (Pyralis); niveana (non F.) HùBNER, 1825, 
Verz. bek. Schm., p. 386 (Aphania); semirbombana CURTIS, post 1834, Brit. Ent, 
expl. t. 16, p. 7 (Peronea); tristana (part.) STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. 
B. M. pars 10, p. 19 (Peronea, Acleris); longiana (err. typogr.) MEYER, 1909, 
KRANCHER’s Ent. Jahrb., vol. 18, p. 140 (Acalla); hastiana (ex err.) PIERCE & MET- 
CALFE, 1922, Genit. Brit. Tortr., p. 18, t. 7 ( 4 -Genitalien) (Eclectis). — McDun- 
NOUGH, 1934, p. 297, p. 325 fig. 9, p. 329 fig. 9 ( 4 9 -Genitalien); als logiana: 
KENNEL, 1907, p. 77, t. 4 fig. 34 (© mit einem männlichen Hinterleib); PIERCE & 
METCALFE, 1922, p. 18, t. 7 ( 4 9 -Genitalien); BENANDER, 1950, p. 16, Textfig. 3m 
( & -Genitalien). — Europa (? mit Ausnahme von Süditalien und Griechenland); 
Grossbritannien; China; Nord-Amerika. 
ab. falsana HüBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 384 (Lopas); boscana (non F.) 
HAWORTH, 1811, Lep, Brit., p. 415 (Tortrix); logiana (non Cl.) HüBNER, [1811—13, 
Samml. eur. Schm., Tortr., t. 34 fig. 217; non bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 62 
(Eutrachia); germarana FRÖLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 24 (Tortrix); trigonana 
STEPHENS [1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 187, No. 7081; nom. nud.}, 1834, 
Illustr. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 159 (Peronea, Acleris); tristana (non Hb.) 
LEDERER, 1859, Wien. Ent. Mschr., vol. 3, p. 152 (Teras); ?schalleriana (patt.) 
WERNEBURG, 1864, Beitr. Schm. Kunde, vol. 1, p. 270 (Tortrix). — KENNEL, 1908, 
p. 78, t. 4 fig. 35 (9, als logiana var.). 
ab. plumbosana HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 415 (Tortrix); logiana (non Cl.) 
TREITSCHKE, 1830, Schm. Eur. vol. 8, p. 262 (Teras); boscana (non F.) Woop, 
1839, Ind. Ent., p. 158, t. 36 fig. 1083 (Peronea); germarana (non Fröl.) KENNEL, 
1908, Pal. Tortr., t. 4 fig. 37 (Acalla). 
ab. castaneana HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 410 (Tortrix); plumbosana (non Hw.) 
Woop, 1839, Ind. Ent. p. 158, t. 36 fig. 1082 (Peronea); plumbana WESTWOOD & 
HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, vol. 2, p. 160, t. 95 fig. 4 (Peronea); violaceana 
GUENÉE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 146 (Teras); tristana (part.) 
WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 208 (Teras); mixtana WALKER, 
1863, l.c. (Teras); logiana (part.) BARRETT, 1905, Lep. Brit. Isl., vol. 10, t. 453 fig. 3 j 
(Peronea); germarana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 78 (Acalla). KENNEL, 
1908, t. 4 fig. 38 (©, als plumbosana). 
ab. famula ZELLER, 1875, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 25, p. 214 (Teras); 
tristana (part.) ZELLER, 1875, l.c. (Texas); /ogiana (part.) MEYRICK, 1912, WAGNER'S 
Lep. Cat., pars 10, p. 65 (Peronea). 
ab. erutana HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 143 (Teras) 
[1847, Tortr., t. 2 fig. 9; non bin.}; rufana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. 
Ins. B. M. pars 27, p. 211 (Teras); logiana (part.) MEYRICK, 1912, WAGNER's Lep. 
Cat., pars 10, p. 65 (Peronea). 
ab. viburnana CLEMENS, 1860, Proc. Acad. Nat. Sci. Philadelphia, p. 347 (Peronea); 
germarana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 78, t. 4 fig. 36 (Acalla); logiana 
(part.) MEYRICK, 1912, WAGNER's Lep. Cat., pars 10, p. 65 (Peronea). 


| 
| 
| 
| 


A. affinatana (Snell.) * 


affinatana SNELLEN, 1883, Tijdschr. v. Ent., vol. 26, p. 185, t. 11 fig. 2, 2a (Teras); 
affinitana (nom. emend.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 83, 


(203) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 135 


No. 1475 (Acalla); asperana (non Hb.) CARADJA, 1916, Iris, vol. 30, p. 45 (Acalla). 
— KENNEL, 1908, p. 96, t. 5 fig. 53 (4); FI&IPJEV, 1931, p. 503—7, 521, 527, t. 
25 fig. 1, la, t. 30 fig. 2 ( 4 9 -Genitalien). — Südost-Sibirien; Japan. 

ab. pryerana WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 5, p. 376 (Oxy- 
grapha); lacordairana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 87, t. 5 fig. 17—18 
(Acalla). — FiLIPJEV, 1931, p. 503, 526—7, t. 30 fig. 3—7 ( © -Genitalien); ESAKI, 
1932, p. 1457, fig. 


A. lacordairana (Dup.) * 

lacordairana DUPONCHEL, 1836, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 562, t. 266 fig. 1 
(Peronea); obtusana (part.) EVERSMANN, 1844, Fauna Lep. Volgo-Ural., p. 524 
(Teras); lacordairiana GUENÉE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 144 
(Teras); dissonana HERRICH-SCHAFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 145 
(Teras) [1849, Tortr., t. 52 fig. 365; non bin.}. — KENNEL, 1908, p. 87, t. 5 fig. 16 
( 9 ); FILIPJEV, 1931, p. 527, t. 28 fig. 4 ( © -Genitalien). — Ost-Frankreich; Schweiz; 
Ost-Baltikum; Ost-Russland; Kaukasus. 

ab. cyaneana PEYRIMHOFF, 1871, Mitt. Schweiz. Ent. Ges. vol. 3, (1872), p. 409 
(Teras). 


A. variegana (Schiff.) * (125) 
variegana SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 130 
(Phalaena Tortrix); abildgaardana FABRICIUS, 1794, Ent. Syst. vol. 3, pars 2, p. 274 
(Pyralis); cristana (non Schiff.) [HüBNER, 1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 
10 fig. 55; non bin.} ILLIGER, 1801, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., vol 2, p. 57 
(Tortrix); blandiana CHARPENTIER, 1821, Zinsler Wickler etc., p. 98 (Tortrix); blan- 
dana HüBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 385 (Eclectis). — KENNEL, 1908, p. 85, 
t.5 fig. 11 (4), 12-13 (2); Meyrick, 1913, p. 63, t. 5 fig. 68; PIERCE & MET- 
CALFE, 1922, p. 23, t. 9 (4 © -Genitalien). — Europa; Grossbritannien; Nordwest- 
Afrika; Kleinasien; Südwest- und Zentral-Asien; China; Nord-Amerika. 
ab. cirrana CURTIS, post 1834, Brit. Ent., expl. t. 16, p. 7 (Peronea); borana (non F.) 
HAWORTH, 1811, Lep. Brit. p. 415 (Tortrix); insignana HERRICH-SCHÄFFER, 1851, 
Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 142 (Teras) [1852, Tortr., t. 58 fig. 410]; varie- 
gana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 209 (Teras). — 
— KENNEL, 1908, p. 85, t. 5 fig. 15 (9, als insignana). 
ab. caeruleoatrana STRAND, 1916, Arch. Naturg., A.5, p. 167 (Acalla); variegana 
(part.) WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, vol. 2, p. 161, t. 95 fig. 12 
(Peronea); cirrana (non Curt.) WILKINSON, 1859, Brit. Tortr., p. 176 (Peronea); fus- 
cana SHELDON, 1931, The Entom., vol. 64, p. 4 (Peronea); uniformis SCHAWERDA, 
1936, Z. Oesterr. Ent. Ver., vol. 21, p. 66 (Acalla). 
ab. asperana FABRICIUS, 1776, Gen. Ins., p. 292 (Pyralis); osbeckiana THUNBERG & 
BORGSTROEM, 1784, Diss. Ent. vol. 1, p. 19, t. 3 fig. 21 (Tortrix); nyctemerana 
HüBNER [1814—17, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 38 fig. 240; non bin.], 1822, Syst 
alph. Verz., p. 63 (Eutrachia); variegana (part.) FRÖLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., 
p. 20 (Tortrix); aspersana (laps. calami) WooD, 1839, Ind. Ent., p. 159, t. 36 fig. 
1088 (Peronea); abildgaardana (non F.) WERNEBURG, 1858, Stett. Ent. Ztg., vol. 19, 
p. 425 (Tortrix). — KENNEL, 1908, p. 86, t. 5 fig. 14 (4). 
ab. argentana SHELDON, 1931, The Entom., vol. 64, p. 5 (Peronea); asperana (part.) 
WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, vol. 2, p. 161, t. 95 fig. 10 (Peronea); 
albana (non Westw.) BARRETT, 1905, Lep. Brit. Isl., vol. 10, p. 233 (Peronea); va- 
riegana (part.) BARRETT, 1905, op. cit., t. 454 fig. 2c (Peronea). 
ab. albana WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, vol. 2, p. 162, t. 95 fig. 
17 (Peronea). 
[f. ? alpicolana WEBER, 1945, Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 19, p. 357 (Acalla); 
nom. nud. — Schweiz.} 


136 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (204) 


A. permutana (Dup.) * 
permutana DUPONCHEL, 1836, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 499, t. 262 fig. 4 
(Glyphiptera); permutatana HERRICH-SCHAFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, 
p. 141 (Teras) [1851, Tortr., t. 5 fig. 28; non bin.}. — KENNEL, 1908, p. 85, t. 5 
fig. 9—10 (& 9); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 21, t. 8 (4 9-Genitalien). — 
England; West-, Südmittel- und Süd-Europa; Kleinasien. 


A. japonica (Wlsm.) 
japonica WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 5, p. 373 (Oxygrapha). 
— ESAKI, 1932, p. 1455, fig. — Japan. 


A. boscana (F.) * 


boscana FABRICIUS, 1794, Ent. Syst., p. 269 (Pyralis); cerusana [HüBNER, 1796—99, 
Samml. eur. Schm., Tortr., t. 11 fig. 63; non bin.} HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 416 
(Tortrix); niveana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 210 
(Teras); nivisellana (non Wlsm.) CARADJA, 1916, Iris, vol. 30, p. 45 (Acalla); sca- 
brana (non Schiff.) PIERCE & METCALFE, 1922, Genit. Brit. Tortr., p. 21, t. 8 (4 2- 
Genitalien) (Peronea). — KENNEL, 1908, p. 84, t. 5 fig. 6 (9); FILIPJEV, 1931, p. 
507-—8, 520, t. 25 fig. 5, t. 31 fig. 4 ( & Q -Genitalien); GALVAGNI, 1941 (Variabi- 
lität); BENANDER, 1950, p. 18, Textfig. 3p ( & -Genitalien). — Europa; Grossbritan- 
nien; Kleinasien; Zentral-Asien; Sidost-Sibirien; China; Japan. 

m. ulmana DUPONCHEL, 1835, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 138, t. 242 fig. 7 
(Glyphiptera); scabrana (non Schiff.) HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 410 (Tortrix); 
obtusana (part.) EVERSMANN, 1844, Fauna Lep. Volgo-Ural., p. 524 (Teras); parisiana 
GUENÉE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 142 (Leptogramma); pulverana 
HERRICH-SCHäFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 151 (Teras) [1849, 
Tortr., t. 52 fig. 364; non bin.}; irrorana (part.) WOCKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. 
Eur. Faun., p. 234, No. 664e (Teras); boscana (part.) MEYRICK, 1912, WAGNER’s 
Lep. Cat., pars 10, p. 69 (Peronea); ? flavana (part.) SHELDON, 1921, The Entom., 
vol. 54, p. 189 (Peronea). — KENNEL, 1908, p. 84, t. 5 fig. 7 (4), fig. 4 (9, als 
irrorana); GALVAGNI, 1941, p. 199, t. 22 fig. A 1—7, B 1-7, C 15. 

ab. cineria NOIRIEL, 1913, Mitt. Naturf. Ges. Kolmar, neue Folge, vol. 12, p. 337, 
fig. 6 (Acalla). — GALVAGNI, 1941, p. 199, t. 22 fig. C 6-7, D 1-7. 

ab. spectrana DUPONCHEL, 1835, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 133, t. 242 fig. 4 
(Glyphiptera); parisiana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, 
p. 209 (Teras); boscana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 84, t. 5 fig. 8 (Acalla). 
— GALVAGNI, 1941, p. 200, t. 22 fig. E 1—7. 


A. ulmicola (Meyr.) (126) 
ulmicola MEYRICK, 1930, Exot. Micr., vol. 3, p. 612 (Peronea). — Mandschurei. 


A. logiana (Cl) * (127) 
logiana CLERCK, 1759, Icon. Ins., t. 10 fig. 3 (Phalaena); niveana FABRICIUS, 1787, 
Mant. Ins., vol. 2, p. 233 (Pyralis); treveriana ILLIGER, 1801, Syst. Verz. Schm. Wien. 
Geg., vol. 2, p. 61 (Tortrix); treueriana HüBNER, [1796—99, Samml. eur. Schm., 
Tortr., t. 16 fig. 100; non bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 65 (Eutrachia); mulzeriana 
HüBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 386 (Aphania); placidana ROBINSON, 1869, Trans. 
Amer. Ent. Soc., vol. 2, p. 282, t. 7 fig. 68 (Teras); hastiana (part.) WOCKE, 1871, 
Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun, p. 232, No. 652 (Teras); parisiana (non Gn.) 
WALSINGHAM, 1879, Illustr. Lep. Het. B. M. vol. 4, p. 76 (Tortrix); scabrana (non 
Schiff.) FERNALD, 1882, Trans. Amer. Ent. Soc., vol. 10, p. 5 (Teras); boscana (non 
F.) FERNALD, 1903, Bull. U. S. Nat. Mus., vol. 52, (1902), p. 474, No. 5303 (Acleris). 
— MCDUNNOUGH, 1934, p. 314, p. 327 fig. 5 ( & -Genitalien, p. 331 fig. 7 ( 9 -Geni- 
talien); als »niveana: KENNEL, 1908, p. 87, t. 1 fig. 2 (Geäder); PIERCE & METCALFE, 
1922, p. 20, t. 8 (4 2 -Genitalien); FILIPJEV, 1931, p. 506—7, 522, t. 25 fig. 7—8, t. 


(205) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 137 


29 fig. 1 (4 Q -Genitalien); BENANDER, 1950, p. 17, Textfig. 34 ( 4 -Genitalien). 
— Europa (? mit Ausnahme von Iberien und der Balkan-Halbinsel); Grossbritannien; 
Sibitien; Japan; Nord-Amerika. 

ab. scotana STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B.M., pars 10, p. 97 (Oxigrapha); 
treveriana (ex err.) DUPONCHEL, 1835, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 143, t. 242 
fig. 5a—b (Glyphiptera); treueriana (non Hb.) FISCHER v. ROSLERSTAMM, 1836, 
Abbild. Bericht. Ergänz. Schm. Kunde, p. 43, t. 25 fig. 2a—c (Teras); ? squamana 
(non F.) HERRICH-SCHÄFFER, 1863, Correspondenzbl. zool.-min. Ver. Regensburg, p. 
125 (Teras); spectrana (part.) WOCKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 233, 
No. 663a (Teras); niveana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., t. 5 fig. 19 (Acalla). 
ab. trisignana ROBINSON, 1869, Trans. Amer. Ent. Soc., vol. 2, p. 282, t. 7 fig. 69 
(Teras); niveana (part.) BARRETT, 1905, Lep. Brit. Isl, vol. 10, t. 451 fig. 5a 
(Leptogramma); scotana (non Stph.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 88, t. 5 fig. 20 
(Acalla); tripunctana SHELDON, 1931, The Entom., vol. 64, p. 103 (Peronea). 


A. strigifera (Fil.) * 
strigifera FILIPJEV, 1931, Annu. Mus. Zool. Acad. Sci. URSS, vol. 31, (1930), p. 518, 
fig. B 1—3, t. 26 fig. 2, 2a—b, t. 32 fig. 2 ( 4 2 -Genitalien) (Peronea). — Südost- 
Sibirien. 


A. umbrana (Hw.) * 


umbrana [HüBNER, 1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 10 fig. 59; non bin.} 
HAWORTH, 1811, Lep. Brit. p. 411 (Tortrix); latifasciana (non Hw.) Woop, 1839, 
Ind. Ent., p. 158, t. 35 fig. 1081 (Peronea). — KENNEL, 1908, p. 74; FILIPJEV, 1931, 
p. 507, 512, t. 27 fig. 2, t. 31 fig. 1 (4 2 -Genitalien). — Nord- und Mittel-Europa; 
Grossbritannien; Frankreich; Ost-Baltikum; Ost-Russland. 

ab. lamprana SHELDON, 1930, The Entom., vol. 63, p. 225 (Peronea); radiana (non 
Hb.) DUPONCHEL, 1835, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 146, t. 243 fig. 6 (Gly- 
phiptera); umbrana (non Hw.) Woop, 1839, Ind. Ent, p. 156, t. 35 fig. 1063 
(Peronea). — KENNEL, 1908, p. 74, t. 4 fig. 15 (4, als umbrana). 

ab. brunneana SHELDON, 1930, The Entom., vol. 63, p. 225 (Peronea); umbrana 
(part.) BARRETT, 1905, Lep. Brit. Isl., vol. 10, t. 452 fig. 2 (Peronea). 


A. hastiana (L.) * (128) 


hastiana LINNÉ, 1758, Syst. Nat., ed. 10, p. 532 (Phalaena Tortrix); coronana (non 
Thnbg.) Woop, 1839, Ind. Ent., p. 157, t. 35 fig. 1072 (Peronea); scabrana (non 
Schiff.) GUENEE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 145 (Teras); mac- 
cana (err. det.) PIERCE & METCALFE, Genit. Brit. Tortr., 1922, p. 21, t. 8 ( & -Genita- 
lien) (Peronea). — KENNEL, 1908, p. 70, t. 3 fig. 33; PIERCE & METCALFE, 1922, p. 
18, t. 7 ( 2 -Genitalien, nicht @ !); SELDON, 1923, p. 75 und die nachfolgenden (Mo- 
nographie); FILIPJEV, 1930, p.509, t. 41 fig. 1, 3 ( 4 2 -Genitalien); DUFRANE, 1933, 
p. 196, t. 1 fig. 1 (Flügelzeichnung); BENANDER, 1934, p. 122, t. 1 fig. 4 ( 4 -Geni- 
talien); MCDUNNOUGH, 1934, p. 301, p. 326 fig. 3 ( 4 -Genitalien); VARI, 1944, p. 
216, fig. 1—2 ( 4 2 -Genitalien); OBRAZTSOV, 1949b; BENANDER, 1950, p. 12, Text- 
fig. 3a ( 4 -Genitalien). Holarktis. 

ab. albana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 103 (Peronea). 

ab. albicapitana SHELDON, 1930, ibid., vol. 63, p. 177 (Peronea). 

ab. albicostana SHELDON, 1930, ibid., vol. 63, p. 193, t. 4 fig. 10 (Peronea). 

ab. albimaculana SHELDON, 1923, ibid., vol. 56, p. 103, t. 2 fig. 1 (Peronea). — 
SHELDON, 1930, p. 175, t. 4 fig. 1-3. 

ab. albisparsana SHELDON, 1923, ibid., vol. 56, p. 197 (Peronea). 

ab. albistriana HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 412 (Tortrix); hastiana (part) 
WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B.M., pars 27, p. 207 (Teras). — SHELDON, 1923, 
p. 200. 

ab. albostriana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 224 (Peronea); vittana 
SHELDON, 1924, ibid., vol. 57, p. 66 (Peronea). 


138 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (206) 


ab. albovittana SHELDON, 1923, ibid. vol. 56, p. 224 (Peronea); bentincki DUFRANE, 
1933, Lambillionea, vol. 33, p. 202 (Acalla). 

ab. apiciana SHELDON, 1930, The Entom., vol. 63, p. 178, t. 4 fig. 5 (Peronea). 
ab. aquilana HüBNER, [1811—13, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 37 fig. 235; non bin.}, 
1822, Syst-alph. Verz, p. 58 (Eutrachia); ?liberana FABRICIUS, 1798, Suppl. Ent. 
Syst, p. 479 (Pyralis); sparsana (part.) DUPONCHEL, 1845, Cat. Méth. Lép. Eur. p. 
291 (Peronea); hastiana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B.M., pars 27, p. 
207 (Teras); bicoloria MùDLER-RUTZ, 1924, Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 13, p. 349 
(Acalla). — SHELDON, 1923, p. 198. 

ab. arcticana GUENEE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 144 (Teras); 
articana (err. typogr.) RAGONOT, 1894, ibid., vol. 63, p. 178 (Teras); byringerana 
(non Hb.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 71 (Acalla); byringerana (err. typogr.) 
KENNEL, 1908, op. cit., t. 3 fig. 24 (Acalla); rufifasciana SHELDON, 1923, The Entom., 
vol. 56, p. 151, t. 2 fig. 12 (Peronea); hübneri DUFRANE, 1933, Lambillionea, vol. 33, 
p. 200 (Acalla). 

ab. argentana SHELDON, 1930, The Entom., vol. 63, p. 178, t. 4 fig. 7 (Peronea). 
ab. argenteostrigana SHELDON, 1930, ibid., vol. 63, p. 178, t. 4 fig. 8 (Peronea). 
ab. atra DUFRANE, 1933, Lambillionea, vol. 33, p. 202 (Acalla). 

ab. autumnana HüBNER, [1814—17, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 39 fig. 247; non 
bin.], 1822, Syst.-alph. Verz, p. 58 (Eutrachia),; ? borana FABRICIUS, 1787, Mant. 
Ins., vol. 2, p. 234 (Pyralis); ? albistriana (non Hw.) WESTWOOD & HUMPHREYS, 
1845, Brit. Moths, vol. 2, t. 93 fig. 13 (Peronea); hastiana (part.) WALKER, 1863, 
List Spec. Lep. Ins. B.M., pars 27, p. 207 (Teras); rufana (part.) WALKER, 1863, op. 
cit, p. 211 (Teras). — KENNEL, 1908, t. 3 fig. 23 (als hastiana); SHELDON, 1923, p. 
16776 

ab. bivittana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 223, t. 2 fig. 15 (Peronea). 
ab. bollingerana HüBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 385 (Eclectis); ? bastiana (non 
L.) FROLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 23 (Tortrix); sparsana (par.t) TREITSCHKE, 
1830, Schm. Eur., vol. 8, p. 257 (Teras); scabrana (non Schiff.) DUPONCHEL, 1835, 
Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 137, t. 243 fig. 1 (Peronea); byringerana (non Hb., 
1793) [HüBNER, 1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 10 fig. 61; non bin.} 
STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B.M., pars 10, p. 15 (Peronea, Eclectis); 
buringerana (non Hb.) SNELLEN, 1882, Vlind. Nederl., Micr., p. 177 (Teras); sub- 
ferruginea DUFRANE, 1933, Lambillionea, vol. 33, p. 200 (Acalla). — SHELDON, 1923, 
185 117/68 

ab. brevivittana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 225 (Peronea). 

ab. brunnea MüLLER-RUTZ, 1924, Mitt. Schweiz. Ent. Ges. vol. 13, p. 350 (Acalla). 
ab. brunneana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 199 (Peronea); obsoletana 
(non Stph.) WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, vol. 2, p. 162, t. 95 fig. 
14 (Peronea); autumnana (non Stph.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 72, t. 3 fig. 40 
(Acalla). 

ab. brunneoradiana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 250 (Peronea). 

ab. brunneostriana SHELDON, 1923, ibid., vol. 56, p. 201 (Peronea); albistriana 
(part.) STEPHENS, 1834, Illustr. Pzit. Ent. Haust., vol. 4, p. 155 (Peronea). — 
KENNEL, 1908, p. 72, t. 3 fig. 43 (als albistriana). 

ab. brunnescens MiiLLER-RUTZ, 1924, Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 13, p. 349 
(Acalla). 

ab. byringerana HüBNER, 1793, Samml. ausserl. Vög. u. Schm., p. 15, t. 97 (Pha- 
Jaena); eximiana HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 413 (Tortrix); ? logiana (non Cl.) 
ZINCKEN, 1821, CHARPENTIER ’S Zinsler Wickler etc, p. 70 (Tortrix); buringerana 
HüBNER [1811—13, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 34 fig. 216; non bin.}, 1822, Syst. 
alph. Verz, p. 59 (Eutrachia); leprosana FRÖLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 23 
(Tortrix); sparsana (non Schiff.) TREITSCHKE, 1830, Schm. Eur, vol. 8, p. 257 
(Teras); coronana (non Thnbg.) RENNIE, 1832, Consp. Brit. Butt. & Moths, p. 177 
(Peronea); abietana (non Hb.) DUPONCHEL, 1836, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, 
p. 554, t. 265 fig. 2 (Peronea); hastiana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. 
B.M., pars 27, p. 207 (Teras). — SHELDON, 1923, p. 129. 


(207) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 139 


ab. centrovittana STEPHENS [1829, Syst. Cat. Brit. Ins. vol. 2, p. 186, No. 7062; 
nom. nud.}, 1834, Illustr. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 154 (Peronea); hastiana (patt.) 
WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B.M., pars 27, p. 207 (Teras); mayrana (part.) 
REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun. vol. 2, p. 80, No. 1446 / (Acalla); 
centrovittata (ex err.) DUFRANE, 1933, Lambillionea, vol. 33, p. 201, fig. 10 
(Acalla). — KENNEL, 1908, t. 4 fig. 6—7; SHELDON, 1923, p. 225. 

ab. combustana HüBNER, [1811—13, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 37 fig. 234; non 
bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz, p. 59 (Eutrachia); ? furvana CHARPENTIER & ZINCKEN, 
1821, Zinsler Wickler etc, p. 94 (Tortrix); cristana (non Schiff.) FRÖLICH, 1828, 
Enum. Tortr. Wiirt., p. 21 (Tortrix); sparsana (part.) TREITSCHKE, 1830, Schm. Eur., 
vol. 8, p. 258 (Teras); hastiana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B.M., pars 
27, p. 207 (Teras). — KENNEL, 1908, t. 4 fig. 1; SHELDON, 1923, p. 221. 

ab. confusa MüLLER-RUTZ, 1924, Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 13, p. 349 (Acalla). 
ab. coronana THUNBERG & BORGSTROEM, 1784, Diss. Ent., vol. 1, p. 18, t. 3 fig. 22 
(Tortrix); scabrana (part.) HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, 
p. 149 (Teras) [1847, Tortr., t. 2 fig. 10; non bin.}; buringerana (non Hb.) WERNE- 
BURG, 1858, Stett. Ent. Ztg., vol. 19, p. 425 (Tortrix); hastiana (part.) WALKER, 1863, 
List Spec. Lep. Ins. B.M., pars 27, p. 207 (Teras); leprosana (part.) WOCKE, 1871, 
Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 232, No. 652d (Teras); fasciana MüLLER-RUTZ, 
1924, Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 13, p. 349 (Acalla); ferruginea DUFRANE, 1933, 
Lambillionea, vol. 33, p. 200 (Acalla). 

ab. cuprea MüLLER-RUTZ, 1924, Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 13, p. 350 (Acalla). 
ab. divisana HüBNER, [1811—13, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 31 fig. 198; non bin.}, 
1822, Syst.-alph. Verz, p. 60 (Eutrachia); hastiana (part.) WALKER, 1863, List Spec. 
Lep. Ins. B.M., pars 27, p. 207 (Teras); basilinea FETTIG, 1882, Cat. Lép. Alsace, p. 
34 (Teras). 

ab. fasciana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 223 (Peronea). 

ab. flavana SHELDON, 1923, ibid., vol. 56, p. 249, t. 2 fig. 21 (Peronea); apiciana (non 
HS.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 72, t. 4 fig. 4 (Acalla). 

ab. flavicapitana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 198 (Peronea); opacana 
(non Hb.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 72, t. 3 fig. 41 (Acalla). 

ab. flavicostana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 250 (Peronea); radiana 
(non Hb.) Curtis, 1825, Brit. Ent. expl. t. 16 (Peronea); ? strigana [STEPHENS, 1829, 
Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 185, No. 7060; nom. nud.} CURTIS, post 1834, op. cit. 
expl. t. 16, p. 5 (Peronea). — KENNEL, 1908, t. 4 fig. 2 (als radiana). 

ab. flavidorsana TURATI, 1919, Nat. Sic., vol. 23, p. 327 (Acalla); flavodorsana 
(err.) MüLLER-RUTZ, 1924, Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 13, p. 351 (Acalla). 

ab. fulvovittana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 224 (Peronea). 

ab. grisea MüLLER-RUTZ, 1924, Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 13, p. 349 (Acalla). 
ab. griseana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 152, t. 2 fig. 7 (Peronea). 
ab. griseofasciana SHELDON, 1923, ibid., vol. 56, p. 201 (Peronea). 

ab. griseovittana SHELDON, 1923, ibid., vol. 56, p. 222 (Peronea); hastiana (part.) 
BARRETT, 1905, Lep. Brit. Isl., vol. 10, t. 453 fig. 1a (Peronea). — SHELDON, 1930, 
p. 194, t. 4 fig. 13. 

ab. irrorana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 197 (Peronea). 

ab. latofasciata DUFRANE, 1933, Lambillionea, vol. 33, p. 199, fig. 4 (Acalla); coro- 
nana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 71, t. 3 fig. 31 (Acalla). 

ab. leachana CURTIS, post 1834, Brit. Ent., expl. t. 16, p. 6 (Peronea); leacheana 
{? CurTIS, 1837, Guide, p. 202; nom. nud.} WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. 
Moths, vol. 2, p. 162, t. 95 fig. 15 (Peronea); psorana (non Fröl.) SHELDON, 1923, 
The Entom., vol. 56, p. 199 (Peronea). 

ab. lemvigiana LARSEN, 1916, Ent. Medd., vol. 11, p. 66 (Acalla). 

ab. leucophaeana WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, vol. 2, p. 158, t. 94 
fig. 7 (Peronea); signana TENGSTRÖM, 1847, Notis. Sällsk. Fauna Fenn., vol. 1, p. 
93 (Teras); hastiana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B.M., pars 27, p. 207 
(Teras); psorana (part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 80, 
No. 1446c (Acalla). — DUFRANE, 1933, p. 202, fig. 13 (als s/grana). 


140 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (208) 


ab. maculostriana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 249, t. 2 fig. 20 (Peronea). 
ab. mayrana [HüBNER, 1832—33, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 53 fig. 335; non bin.] 
HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur. vol. 4, p. 150 (Teras); longe- 
partitana BRUAND, 1847, Cat. Lép. Doubs, (Mém. Soc. emuls. Doubs), p. 34 (Teras); 
hastiana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B.M., pars 27, p. 207 (Teras); 
apicivitta MüLLER-RUTZ, 1924, Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 13, p. 349 (Acalla). — 
KENNEL, 1908, p. 72, t. 4 fig. 5. 

ab. metallicana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 151, t. 2 fig. 9 (Peronea). 
ab. mixta MiiLLER-RUTZ, 1924, Mitt. Schweiz. Ent. Ges, vol. 13, p. 349 (Acalla). 
ab. mixtana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 129, t. 2 fig. 4 (Peronea). 
ab. nigrana SHELDON, 1923, ibid., vol. 56, p. 198 (Peronea); uniformata DUFRANE, 
1933, Lambillionea, vol. 33, p. 203 (Acalla). 

ab. nigrodivisana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 252 (Peronea). 

ab. nigrostriana SHELDON, 1923, ibid., vol. 56, p. 201, t. 2 fig. 8 (Peronea). 

ab. nigrostrigana SHELDON, 1930, ibid., vol. 63, p. 178 (Peronea). 

ab. nigrovittana SHELDON, 1930, ibid., vol. 63, p. 178 (Peronea). 

ab. obscura MiiLLER-RUTZ, 1924, Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 13, p. 349 (Acalla). 
ab. obsoletana STEPHENS [1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 186, No. 7070; nom. 
nud.}, 1834, Illustr. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 156 (Peronea); hastiana (part.) 
WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B.M., pars 27, p. 207 (Teras); autumnana (patt.) 
WOCKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 233, No 652f (Teras); joannisi 
DUFRANE, 1933, Lambillionea, vol. 33, p. 200 (Acalla). 

ab. ochreofasciana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 201, t. 2 fig. 14 (Pero- 
nea). 

ab. ochreovittana SHELDON, 1923, ibid., vol. 56, p. 224 (Peronea). 

ab. olivacea MüLLER-RUTZ, 1924, Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 13, p. 349 (Acalla). 
ab. plumbeana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 197, t. 2 fig. 13 (Peronea). 
ab. plumbeofasciana SHELDON, 1930, ibid., vol. 63, p. 177 (Peronea). 

ab. plumbeostriana SHELDON, 1930, ibid., vol. 63, p. 177 (Peronea). 

ab. postmaculana CURTIS, 1938, J. Soc. Brit. Ent., vol. 1, p. 219, t. 5 fig. A—C 
( 4 -Genitalien) (Peronea). 

ab. pruinosana REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 80, No. 1446d 
(Acalla); autumnana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., t. 3 fig. 38 (Acalla); hasti- 
ana (part.) MEYRICK, 1912, WAGNER's Lep. Cat., pars 10, p. 67 (Peronea). 

ab. pseudoconfixana nom. nov.; confixana (non Hb.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., 
p. 71, t. 3 fig. 37 (Acalla). 

ab. radiana HüBNER, [1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 28 fig. 177; non bin.], 
1822, Syst.-alph. Verz., p. 64 (Eutrachia); sparsana (part.) DUPONCHEL, 1845, Cat. 
Méth. Lép. Eur., p. 291 (Peronea); hastiana (part.) WALKER, 1863, List. Spec. Lep. 
Ins. B.M., pars 27, p. 207 (Teras). 

ab. ramostriana STEPHENS [1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 186, No. 7063; 
nom. nud.}, 1834, Illustr. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 154 (Peronea); hastiana (part.) 
WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B.M., pars 27, p. 207 (Teras); radiana (part.) 
WOckE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 233, No. 652i (Teras). 

ab. rufimaculana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 129, t. 2 fig. 3 (Peronea). 
ab. rufimixtana SHELDON, 1923, ibid., vol. 56, p. 129 (Peronea). 

ab. rufistrigana SHELDON, 1930, ibid., vol. 63, p. 176 (Peronea). 

ab. rufivittana SHELDON, 1923, ibid., vol. 56, p. 224 (Peronea); centrovittana (non 
Stph.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., t. 4 fig. 8 (Acdlla). 

ab. sagittana SHELDON, 1930, The Entom., vol. 63, p. 193, t. 4 fig. 11 (Peronea). 
ab. scoticana SHELDON, 1923, ibid., vol. 56, p. 222, t. 2 fig. 10 (Peronea). 

ab. sheldonana METCALFE, 1928, The Entom., vol. 61, p. 41 (Peronea). — SHELDON, 
1930, p. 177, t. 4 fig. 4. 

ab. striana SHELDON, 1923, The Entom,, vol. 56, p. 248, t. 2 fig. 17 (Peronea). 

ab. subcristana STEPHENS, {1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 186, No. 7067; nom. 
nud.}, 1834, Illustr. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 155 (Peronea); hastiana (part.) 
WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B.M., pars 27, p. 207 (Teras); aquilana (part.) 


(209) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 141 


WOCKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 233, No. 652h (Teras); autumnana 
(part.) FORBES, 1923, Cornell Univ. Agr. Exp. Sta, Mem. 68, p. 485 (Peronea). — 
SHELDON, 1923, p. 175. 

ab. subdivisana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 269, t. 2 fig. 24 (Peronea); 
radiana (non Hb.) WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, vol. 2, p. 156, t. 
93 fig. 8 (Peronea); hastiana (part.) BARRETT, 1905, Lep. Brit. Isl., vol. 10, t. 453 
fig. 1b (Peronea); divisana (non Hb.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 72, t. 4 fig. 3 
(Acalla). 

ab. subfasciana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 150, t. 2 fig. 11 (Peronea); 
coronana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 71, t. 3 fig. 30 (Acalla). 

ab. subgrisea nom. nov.; grisea (non M.-R.) DUFRANE, 1933, Lambillionea, vol. 33, 
p. 199 (Acalla). 

ab. subhastiana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 150, t. 2 fig. 2 (Peronea); 
coronana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 71, t. 3 fig. 32 (Acalla); impura 
DUFRANE, 1933, Lambillionea, vol. 33, p. 198, fig. 2 (Acalla). 

ab. subradiana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 250, t. 2 fig. 22 (Peronea). 
ab. subscabrana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 153 (Peronea); hastiana 
(part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 70, t. 3 fig. 21 (Acalla); ?scabrana (non 
Schiff.) SHELDON, 1923, l.c. (Peronea); nigrobasis MüLLER-RUTZ, 1924, Mitt. Schweiz. 
Ent. Ges., vol. 13, p. 349 (Acalla). 

ab. substriana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 249, t. 2 fig. 19 (Peronea). 
ab. subvittana SHELDON, 1923, ibid., vol. 56, p. 224, t. 2 fig. 16 (Peronea). 

ab. transapiciana SHELDON, 1930, ibid., vol. 63 p. 178, t. 4 fig. 6 (Peronea). 

ab. transversana SHELDON, 1923, ibid., vol. 56, p. 197, t. 2 fig. 5 (Peronea); hastiana 
(part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., t. 3 fig. 22 (Acalla). 

ab. tristana HüBNER, [1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 9 fig. 50; non bin.], 
1822, Syst.-alph. Verz., p. 65 (Eutrachia); logiana (non Cl.) HüBNER, 1825, Verz. 
bek. Schm., p. 384 (Acleris); byringerana (non Hb.) STEPHENS, 1834, Illustr. Brit. Ent. 
Haust., vol. 4, p. 156 (Peronea); costimaculana WOCKE, 1874, Z. Ent. Bresl., Neue 
Folge, vol. 4, p. 16 (Teras); pseudologiana REUTTI, 1898, Übers. Lep.-Fauna Baden, p. 
209 (Teras); ? hastiana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., t. 3 fig. 26 (Acalla); 
costimacula (err.) MùLLER-RUTZ, 1924, Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 13, p. 349 
(Acalla). — SHELDON, 1930, p. 176, 194, t. 4 fig. 14; DUFRANE, 1933, p. 199, fig. 5 
(als costimaculana). 

ab. trivittana SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 251, t. 2 fig. 23 (Peronea). 
ab. unicolor MüLLER-RUTZ, 1924, Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 13, p. 349 (Acalla); 
autumnana (part.) MiLLER-RUTZ, 1924, lc. (Acalla). 

ab. ustomaculana SHELDON, 1930, The Entom., vol. 63, p. 178, t. 4 fig. 9 (Peronea). 
ab. ustulana SHELDON, 1923, ibid., vol. 56, p. 249, t. 2 fig. 18 (Peronea); aquilana 
(part.) KENNEL, 1907, SPULER’s Schm. Eur., vol. 2, p. 241 (Acalla). — KENNEL, 
1908, t. 3 fig. 42 (als aquilana). 

ab. variegana SHELDON, ‘1923, The Entom., vol. 56, p. 152, t. 2 fig. 6 (Peronea); 
byringerana (non Hb.) Woop, 1839, Ind. Ent., p. 157, t. 35 fig. 1073 (Peronea); 
hastiana (part.) BARRETT, 1905, Lep. Brit. Isl., vol. 10, t. 453 fig. 1 (Peronea); coro- 
nana (part.) KENNEL, 1907, SPULER’s Schm. Eur., vol. 2, p. 241, t. 83 fig. 4 (Acalla). 
— KENNEL, 1908, t. 3 fig. 27—28 (als hastiana ab.), fig. 29 (als coronana). 

ab. veterana HüBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 385 (Teleia); scabrana (patt.) 
[HÜBNER, 1796-99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 10 fig. 58; non bin.} ILLIGER, 1801, 
Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., vol. 2, p. 62 (Phalaena Tortrix); ? sparsana (non 
Schiff.) CHARPENTIER, 1821, Zinsler Wickler etc., p. 68 (Tortrix). — SHELDON, 1923, 
DAS: 


A. hippophaëana (Heyd.) * (129) 
hippophaéana HEYDEN, 1865, Stett. Ent. Ztg., vol. 26, p. 377 (Teras); forma m 
FREY, 1883, Mitth. Schweiz. Ent. Ges., vol. 6, (1884), p. 692 (Teras); griseovariegata 
FISCHER, 1944, Rev. Franc. Lép., vol. 10, p. 184, t. 5 (Acalla). — KENNEL, 1908, 


142 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (210) 


p. 78; FILIPJEV, 1931, p. 516, 526, t. 23 fig. 3, 3a—b, t. 28 fig. 6 ( 4 9 -Genitalien); 
OBRAZTSOV, 1949c (Variabilität). — Frankreich; Belgien; Elsass; West-Deutschland; 
Schweiz; Nord-Italien; Ungarn; Nordwest- und Ost-Russland. 

ab. variegata FISCHER, 1944, Rev. Franc. Lép., vol. 10, p. 184, t. 5 (Acalla); formae 
d, e, g Frey, Mitth. Schweiz. Ent. Ges., vol. 6, (1884), p. 691 (Teras); hippophaéana 
(part.) KENNEL, 1907, SPULER's Schm. Eur., vol. 2, p. 242, t. 83 fig. 10 (Acalla); 
ragatzana (non Heyd.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 78, t. 4 fig. 40—41 (Acalla); M 
centrovittana (part.) FISCHER, 1944, Rev. Franc. Lép., vol. 10, p. 186, t. 5 (Acalla). 
ab. albodelineata FISCHER, 1944, Rev. Franc. Lép. vol. 10, p. 184, t. 5 (Acalla). À 
ab. ragatzana HEYDEN, 1865, Stett. Ent. Ztg., vol. 26, p. 378 (Teras); ragazana ~ 
FREY, 1883, Mitth. Schweiz. Ent. Ges., vol. 6, (1884), p. 690 (Teras); forma c FREY, 
1883, ibid., p. 691 (f. trans.) (Teras); hippophaéana (part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. 
Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 81, No. 1453 (Acalla); subsponsana FISCHER, 1944, 
Rev. Franc. Lép., vol. 10, p. 183 t. 5 (Acalla); nigrosignana (part.) FISCHER, 1944, 
ibid., p. 185, t. 5 (Acalla). ; 
ab. speciosana FISCHER, 1944, Rev. Franc. Lép., vol. 10, p. 185, t. 5 (Acalla); forma É 
f FREY, 1883, Mitth. Schweiz. Ent. Ges., vol. 6, (1884), p. 691 (Teras). k 
ab. grisea FISCHER, 1944, Rev. Franc. Lép., vol. 10, p. 183, t. 5 (Acalla); forma h 
FREY, Mitth. Schweiz. Ent. Ges., vol. 6, (1884), p. 691 (Teras). 5 
ab. brunnea FISCHER, 1944, Rev. Franc. Lép., vol. 10, p. 184, t. 5 (Acalla); forma 
i FREY, 1883, Mitth. Schweiz. Ent. Ges., vol. 6, (1884), p. 691 (Teras); hippophaéana | 
(non Heyd.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 78, t. 4 fig. 39 (Acalla); brunnescens | 
FISCHER, 1944, Rev. Franc. Lép., vol. 10, p. 184, t. 5 (Acalla); nigrosignana (part.) 
FISCHER, 1944, ibid., p. 185, t. 5 (Acalla). — FISCHER, 1944, p. 183, t. 5 (als hip- 
pophaëana). | 
ab. obscura FISCHER, 1944, Rev. Franc., vol. 10, p. 184, t. 5 (Acalla); forma À FREY, | 
1833, Mitth. Schweiz. Ent. Ges., vol. 6, (1884), p. 691 (Teras). 

ab. albistriana FIscHER, 1944, Rev. Franc. Lép., vol. 10, p. 186, t. 5 (Acalla); forma 
r FREY, 1883, Mitth. Schweiz. Ent. Ges., vol. 6, (1884), p. 692 (Teras). 

ab. pseudomayrana REUTTI, 1898, Übers. Lep.-Fauna Baden, p. 210 (Teras); forma 
t FREY, 1883, Mitth. Schweiz. Ent. Ges., vol. 6, (1884), p. 692 (Teras); mayrana 
FISCHER, 1944, Rev. Franc. Lép., vol. 10, p. 185, t. 5 (Acalla). — KENNEL, 1908, 
p. 79, t. 4 fig. 45. 

ab. brisiacana REUTTI, 1898, Übers. Lep.-Fauna Baden, p. 210 (Teras); ? forma gq 
FREY, 1883, Mitth. Schweiz. Ent. Ges., vol. 6, (1884), p. 692 (Teras); brunnistriana 
FISCHER, 1944, Rev. Franc. Lép., vol. 10, p. 185, t. 5 (Acalla); bistriana FISCHER, 
1944, ibid., p. 186, t. 5 (Acalla). — KENNEL, 1908, p. 79, t. 4 fig. 42—44. 

ab. apiciana FISCHER, 1944, Rev. Franc. Lép., vol. 10, p. 186, t. 5 (Acalla). 

ab. variostriana FISCHER, 1944, ibid., p. 186, t. 5 (Acalla); forma o FREY, 1883, 
Mitth. Schweiz. Ent. Ges., vol. 6, (1884), p. 692 (Teras); hippophaéana ab. KENNEL, 
1908, Pal. Tortr., p. 79, t. 4 fig. 46 (Acalla); centrovittana (part.) FISCHER, 1944, 
Rev. Franc. Lép., vol. 10, p. 186, t. 5 (Acalla). , 


A. osthelderi (Obr.) * 
osthelderi OBRAZTSOV, 1949, Mitt. Münchn. Ent. Ges., vol. 35—39, (1945—49), p. 
224, fig. 1 (9), 2 ( 2 -Genitalien) (Peronea). — Nord-Syrien. 


A. napaea (Meyr.) 
napaea MEYRICK, 1912, Exot. Micr., vol. 1, p. 18 (Peronea). — Beludschistan. 


A. scabrana (Schiff.) * (130) 
scabrana SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 130 
(Phalaena Tortrix); elevana FABRICIUS, 1787, Mant. Ins., vol. 2, p. 234 (Pyralis); 
sparsana (non Schiff.) FROLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 20 (Tortrix); veterana 
(part.) TREITSCHKE, 1829, Schm. Eur. vol. 7, p. 229 (Tortrix); hastiana (part.) 
WOCKE, 1861, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur., p. 94, No. 553 (Teras); leprosana (patt.) 


(211) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 143 


WockE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 232, No. 652d (Teras); insulana 
KRULIKOVSKIJ, 1903, Rev. Russe Ent. vol. 3, p. 179 (Acalla); nigrobasis HAUDER, 
1912, Jahresber. Mus. Franc. Carol., vol. 70, p. 78 (Acalla); pernix MùLLER-RUTZ, 
1924, Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 13, p. 354 (Acalla). — FiLIPJEV, 1930, p. 507. t. 
40 fig. 1, t. 41 fig. 2, 4 ( 4 9 Genitalien); 1931, p. 504, 506, 508; MCDUNNOUGH, 
1934, p. 310, p. 327 fig. 3, p. 331 fig. 4 ( 4 9 -Genitalien); VARI, 1944, p. 216, fig. 
3—4 ( 3 2 -Genitalien). — Holland; ? Frankreich; ? Belgien; Elsass; Deutschland; 
Schweiz; Österreich; Ungarn; Polen; Ukraine; Ost-Russland; Kleinasien; Sibirien (mit 
Amur- und Süd-Ussuri-Gebiet); Nord-Amerika. 

ab. griseis HAUDER, 1912, Jahresber. Mus. Franc. Carol., vol. 70, p. 78 (Acalla); 
sparsana (non Schiff.) CHARPENTIER, 1821, Zinsler Wickler etc, p. 68 (Tortrix); 
autumnana (patt.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 72, t. 3 fig. 39 (Acalla); scabrana 
(non Schiff.) DUFRANE, 1933, Lambillionea, vol. 33, p. 199, fig. 6 (Acalla). 

ab. pseudocoronana, ab. nova; scabrana (non Schiff.) DUPONCHEL, 1835, Hist. Nat. 
Lép. France, vol. 9, p. 139, t. 243 fig. 1 (Glyphiptera); leprosana (part.) WOCKE, 
1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 232, No. 652d (Teras); coronana (part.) 
REBEL, 1901, Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 80, No. 1446d (Acalla); insulana (part.) 
KRULIKOVSKIJ, 1903, Rev. Russe Ent., vol. 3, p. 179 (Acalla); hastiana ab. KENNEL, 
1908, Pal. Tortr., p. 71, t. 3 fig. 24—25 (Acalla). — FiLIPJEV, 1930, t. 40 fig. 3 
(als scabrana). 

ab. psorana FRÖLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 20 (Tortrix); hastiana (part.) 
MEYRICK, 1912, WAGNER's Lep. Cat. pars 10, p. 67 (Peronea); scabrana (part.) 
MASLOWSKI & MASLOWSKI, 1936, Fragm. Faun. Mus. Zool. Polon., vol. 2, (1933—36), 
p. 422 (Acalla). — KENNEL, 1908, p. 71, t. 3 fig. 35—36. 

ab. striana, ab. nova; scabrana (part.) FiLIPJEV, 1930, Annu. Mus. Zool. Acad. Sci. 
URSS, vol. 30, (1929), t. 40 fig. 4 (Peronea). 

ab. radiana, ab. nova; scabrana (part.) HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. 
Eur. vol. 4, p. 149 (Teras) [1847, Tortr., t. 2 fig. 12; non bin.}; mayrana (part.) 
WockE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 233, No. 652n (Teras); „radiana 
Hb.” (err. det.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 80, No. 
1446g (Acalla). 


A. uniformis (Fil.) * 
uniformis FILIPJEV, 1931, Annu. Mus. Zool. Acad. Sci. URSS, vol. 31, (1930), p. 
512, fig. A 1, t. 29 fig. 2 ( Q -Genitalien) (Peronea). — Südost-Sibirien. 


A. cristana (Schiff.) * (131) 
cristana SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 129 
(Phalaena Tortrix); rossiana FABRICIUS, 1794, Ent. Syst., vol. 3, pars 2, p. 259 (Py- 
ralis); ephippana FABRICIUS, 1798, Suppl. Ent. Syst., p. 479 (Pyralis); lefebvriana 
DUPONCHEL, 1835, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 163, t. 244 fig. 6 (Peronea). — 
KENNEL, 1908, p. 67, 69, t. 3 fig. 18; SHELDON, 1917, 1918, 1920, 1921 (Variabili- 
tät); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 20, t. 8 ( 4 9 -Genitalien). Firipjev, 1931, p. 
503, 506, 508, 510, t. 25 fig. 6, t. 28 fig. 2 ( 4 2 -Genitalien); DIAKONOFF, 1939, p. 
230, fig. 13 I—J (Geäder, Kopf), 17 F—G ( 4 2 -Genitalien); OBR., fig. 327—8 
(Geäder, Kopf), 354—5 (4 2 -Genitalien). — Europa; Grossbritannien; Kaukasus; 
Südost-Sibirien; Japan. 
ab. albicapitana SHELDON, 1930, The Entom., vol. 53, p. 148 (Peronea). 
ab. albicostana SAND, 1879, Cat. Lép. Berry, p. 133 (Teras); cristana (part.) MEYRICK, 
1912, WAGNER's Lep. Cat., pars 10, p. 66 (Peronea). 
ab. albipunctana STEPHENS [1829, Syst. Cat. Brit. Ins. vol. 2, p. 185, No. 7057; 
nom. nud.}, 1834, Illustr. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 152 (Peronea); albipuncta 
(err.) DESVIGNES, 1945, Zool. vol. 3, p. 841 (Peronea); cristana (part.) WALKER, 
1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 207 (Teras); — KENNEL, 1908, p. 69. 
ab. alboflavana CURTIS, post 1834, Brit. Ent. expl. t. 16, p. 4 (Peronea). 
ab. albonigrana CLARK, 1901, Ent. Rec., vol. 13, p. 327, t. 8 fig. 2 (Peronea). 


144 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (212) 


ab. alboruficostana CLARK, 1901, ibid., vol. 13, p. 288, t. 6 fig. 11 (Peronea); rufi- 
costana (part.) CURTIS, 1825, Brit. Ent. expl. t. 16 (nicht die Figur !) (Peronea). 
ab. albovittana STEPHENS [1829, Syst. Cat. Brit. Ins, vol. 2, p. 185, No. 7052; nom. 
nud.}, 1834, Illustr. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 151, t. 36 fig. 2 (Peronea); cristana 
(part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins, B. M., pars 27, p. 207 (Teras); striana 
(part.) Wocke, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun, p. 232, No. 650c (Teras); 
desfontainana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 68 (Acalla). 

ab. apiciana SHELDON, 1930, The Entom., vol. 63, p. 178 (Peronea). 

ab. argentana SHELDON, 1930, ibid., vol. 63, p. 178 (Peronea). 

ab. argenteostrigana SHELDON, 1930, ibid, vol. 63, p. 178 (Peronea). 

ab. atrana CLARK, 1901, Ent. Rec., vol. 13, p. 290, t. 6 fig. 21 (Peronea). 

ab. attaliana CLARK, 1901, ibid., vol. 13, t. 6 fig. 13 (Peronea). 

ab. bentleyana CURTIS, post 1834, Brit. Ent., expl. t. 16, p. 2 (Peronea). 

ab. brunneana STEPHENS [1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 185, No. 7046; nom. 
nud.}, 1834, Illustr. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 149 (Peronea); brunnea CURTIS, post 
1834, Brit. Ent. expl. t. 16, p. 2 (Peronea); [cristana (part.) HERRICH-SCHÄFFER, 1847, 
Syst. Bearb. Sch; Eur. vol. 4, Tortr., t. 4 fig. 25; non bin.}; spadiceana (part.) 
WOCKE; 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 232, No. 650k (Teras). 

ab. capucina JOHNSON (Pseudonym: G. CAPUCINA), 1842, Ann. & Mag. N. H, vol. 
10, p. 366 (Peronea); capuana WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, vol. 2, 
p. 162 (Peronea); capuzina STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M. pars 10, 
p. 13 (Peronea, Eclectis). 

ab. chantana CURTIS, post 1834, Brit. Ent., expl. t. 16, p. 4 (Peronea); ? larseni (non 
Strd.) LARSEN, 1927, Ent. Medd., vol. 17, p. 1, t. 1 fig. 1—2 (Acalla). 

ab. consimilana STEPHENS [1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 185, No. 7049; nom. 
nud.], 1834, Illustr. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 150 (Peronea); cristana (part.) WAL- 
KER, 1863, List Spec. Lep. Ins., B. M., pars 27, p. 207 (Teras); ruficostana (part.) 
WOCKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 232, No. 650i (Teras); profanana 
(part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol 2, p. 79, No. 1441h (Acalla); 
desfontainana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 68 (Acalla). 

ab. cristalana DONOVAN, 1794, N. H. Brit. Ins., vol. 3, p. 13, t. 77 fig. 1—2 (Pha- 
laena Tortrix); cristana (non Schiff.) HüBNER [1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 
28 fig. 176; non bin.}, 1825, Verz. bek. Schm., p. 385 (Eclectis); striana (patt.) 
KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 68 (Acalla); ? fulvorittana (part.) KENNEL, l.c. (Acalla). 
ab. curtisana DESVIGNES, 1845, Zool., vol. 3, p. 842 (Peronea); charlottana CLARK, 
1901, Ent. Rec., vol. 13, p. 289, t. 6 fig. 16 (Peronea). 

ab. desfontainana FABRICIUS, 1794, Ent. Syst., vol. 3, pars 2, p. 268 (Pyralis); des- 
fontainiana (emend.) HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 413 (Tortrix); desfontaniana 
(err.) Woop, 1839, Ind. Ent, p. 155, t. 35 fig. 1054 (Peronea); desfontianana (etr.) 
STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M., pars 10, p. 13 (Peronea, Eclectis); 
cristana (part.) WALKER, 1863, List. Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 207 (Teras). 
— KENNEL, 1908, p. 68, t. 3 fig. 15. 

ab. flammeana WEBB, 1911, The Entom., vol. 44, p. 289 (Peronea). 

ab. flavostriana WEBB, 1911, ibid., vol. 44, p. 291 (Peronea). 

ab. fulvana SHELDON, 1921, ibid., vol. 54, p. 37 (Peronea). 

ab. fulvocristana STEPHENS, [1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 185, No. 7051; 
nom. nud.}, 1834, Illustr. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 151 (Peronea); desfontainiana 
(part.) CURTIS, post 1834, Brit. Ent, expl. t. 16, p. 3 (Peronea); cristana (part.) 
WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 207 (Teras); desfontainana 
(part.) Wocke, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 232, No. 650d (Teras). 
ab. fulvopunctana SHELDON, 1921, The Entom., vol. 54, p. 37 (Peronea); ,,xantho- 
vittana auct.” WEBB, 1910, ibid., vol. 43, p. 266 (Peronea). 

ab. fulvostriana DESVIGNES, 1845, Zool., vol. 3, p. 843 pel 

ab. fulvovittana STEPHENS, [1829, Syst. Sat. Brit. Ins., vol. 2, p. 185, No. 7053; nom. 
nud.], 1834, Illustr. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 151 (a cristalana (part.) 
REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 79, No. 1441f (Acalla); ful- 
vorittana (err. typogr.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 68 (Acalla); cristana (part.) 


(213) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 145 


MEYRICK, 1912, WAGNER’s Lep. Cat. pars 10, p. 66 (Peronea): ? flavovittana (err.) 
MATSUMURA, 1931, 6000 Illustr. Ins. Jap., p. 1060, fig. (Acalla). — KENNEL, 1908, 
t. 3 fig. 12. 

ab. fuscana CLARK, 1901, Ent. Rec., vol. 13, p. 288, t. 6 fig. 10 (Peronea). 

ab. ? gibbosana TREITSCHKE, 1835, Schm. Eur., vol. 10, pars 3, p. 130 (Teras). 

ab. gumpiana CLARK, 1901, Ent. Rec., vol. 13, p. 289 (Peronea); gumpinana (non 
Jonns.) CLARK, 1904, ibid., vol. 16, p. 146 (Peronea); clarkiana WEBB, 1910, The 
Entom., vol. 43, p. 200 (Peronea). 

ab. gumpinana JOHNSON (Pseudonym: G. CAPUCINA), 1842, Ann. & Mag. N. H., vol. 
10, p. 366 (Peronea); cristana var. WEBB, 1910, The Entom., vol. 43, p. 200 (Pe- 
ronea); flavana SHELDON, 1921, ibid., vol. 54, p. 56 (Peronea). 

ab. insulana CURTIS, post 1834, Brit. Ent., expl. t. 16, p. 4 (Peronea); cristana (part.) 
WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 207 (Teras). 

ab. intermediana CLARK, 1901, Ent. Rec., vol. 13, p. 291, t. 6 fig. 24 (Peronea). 
ab. jansoniana WEBB, 1910, The Entom., vol. 43, p. 267 (Peronea). 

ab. lichenana CURTIS, post 1834, Brit. Ent., expl. t. 16, p. 2 (Peronea); nigrosubvit- 
tana (part.) CLARK, 1901, Ent. Rec., vol. 13, t. 6 fig. 4 (Peronea). 

ab. masoniana CLARK, 1901, ibid., vol. 13, p. 289, t. 6 fig. 17 (Peronea). 

ab. merlana CLARK, 1901, ibid., vol. 13, p. 290, t. 6 fig. 22 (Peronea). 

ab. nigrana CLARK, 1901, ibid., vol. 13, p. 290, t. 6 fig. 19 (Peronea); profanana 
(part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 68, t. 3 fig. 7 (Acalla). 

ab. nigrocostana CLARK, 1901, Ent. Rec., vol. 13, p. 327, t. 8 fig. 1 (Peronea); ni- 
groruficostana WEBB, 1910, The Entom., vol. 43, p. 268 (Peronea). 

ab. nigrocristana CLARK, 1901, Ent. Rec., vol. 13, p. 263, t. 6 fig. 1 (Peronea). 
ab. nigropunctana CLARK, 1901, ibid., vol. 13, p. 289, t. 6 fig. 15 (Peronea). 

ab. nigrosubvittana CLARK, 1901, ibid., vol. 13, p. 264 (Peronea). 

ab. ochreana SHELDON, 1918, The Entom., vol. 51, p. 43 (Peronea); gumpinana (non 
JOHNS.) WEBB, 1910, ibid., vol. 43, p. 200 (Peronea); clarkiania (nom. praeocc.) 
SHELDON, 1918, ibid., vol. 51, p. 14 (Peronea); clarkiana (non Webb) SHELDON, 1918, 
ibid., vol. 51, p. 43 (Peronea). 

ab. ochreapunctana CLARK, 1901, Ent. Rec., vol. 13, p. 289, t. 6 fig. 14 (Peronea). 
ab. postchantana WEBB, 1911, The Entom., vol. 44, p. 290 (Peronea). 

ab. prochantana CLARK, 1901, Ent. Rec., vol. 13, p. 264, t. 6 fig. 3 (Peronea). 
ab. procristalana WEBB, 1911, The Entom., vol. 44, p. 290 (Peronea). 

ab. profanana FABRICIUS, 1794, Ent. Syst., vol. 3, pars 2, p. 268 (Pyralis); [? pro- 
fundana STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M. pars 10, p. 97 (Peronea); nom. 
nud.}; cristana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 207 
(Teras); profana (err. typogr.) WOCKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 
232, No. 650m (Teras); sepiana SHELDON, 1917, The Entom., vol. 50, p. 270 (Pe- 
ronea). — KENNEL, 1908, p. 68, t. 3 fig. 8—10. 

ab. prostriana CLARK, 1901, Ent. Rec., vol. 13, p. 288, t. 6 fig. 8 (Peronea). 

ab. provittana DESVIGNES, 1845, Zool., vol. 3, p. 843 (Peronea). 

ab. punctana CLARK, 1901, Ent. Rec., vol. 13, p. 264, t. 6 fig. 5 (Peronea). 

ab. purdeyana WEBB, 1910, The Entom., vol. 43, p. 201 (Peronea). 

ab. ruficostana CURTIS, 1825, Brit. Ent, t. 16 & expl. (Peronea); cristana (patt.) 
WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B.M., pars 27, p. 207 (Teras). — KENNEL, 1908, 
p. 69. 

ab. ruficristana WEBB, 1910, The Entom., vol. 43, p. 268 (Peronea). 

ab. rufinigrana CLARK, 1901, Ent. Rec., vol. 13, p. 290, t. 6 fig. 20 (Peronea). 

ab. sagittana SHELDON, 1930, The Entom., vol. 63, p. 193 (Peronea). 

ab. semistriana DESVIGNES, 1845, Zool., vol. 3, p. 843 (Peronea). 

ab. semiustana CURTIS, post 1834, Brit. Ent., expl. t. 16, p. 2 (Peronea). 

ab. sequana CURTIS, post 1834, op. cit., expl. t. 16, p. 3 (Peronea); combustana (non 
Hb.) DUPONCHEL, 1835, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 157, t. 244 fig. 2 (Peronea); 
sparsana (part.) DUPONCHEL, 1845, Cat. Méth. Lép. Eur., p. 291 (Peronea); cristana 
(part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M. pars 27, p. 207 (Teras); siriana 
(part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 79, No. 1441b (Acalla). 


146 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (214) 


ab. sericana HüBNER [1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 14 fig. 83; non bin}, 
1822, Syst.-alph. Verz, p. 65 (Eutrachia); cristana (part.) WALKER, 1863, List Spec. 
Lep. Ins. B. M. pars 27, p. 207 (Teras); desfontainana (part.) WOCKE, 1871, Stgr.- 
Wek. Cat. Lep. Eur. Faun, p. 232, No. 650d (Teras); wlotana CLARK, 1901, Ent. 
Rec., vol. 13, p. 291, t. 6 fig. 23 (Peronea). 

ab. southiana SHELDON, 1921, The Entom., vol. 54, p. 36 (Peronea); cristana var. 
WEBB, 1911, ibid., vol. 44, p. 291 (Peronea). 

ab. spadiceana HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 412 (Tortrix); cristana (part.) WAL- 
KER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M,, pars 27, p. 207 (Teras). 

ab. striana HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 413 (Tortrix); cristana (part.) WALKER, 
1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 207 (Teras). 

ab. subalboflammana CLARK, 1901, Ent. Rec., vol. 13, p. 288, t. 6 fig. 9 (Peronea). 
ab. subcapucina DESVIGNES, 1845, Zool., vol. 3, p. 842 (Peronea); subcapuzina 
STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M. pars 10, p. 13 (Peronea, Eclectis). 
ab. subchantana CLARK, 1901, Ent. Rec., vol. 13, p. 264, t. 6 fig, 2 (Peronea). 

ab. subcristalana CURTIS, post 1834, Brit. Ent., expl. t. 16, p. 3 (Peronea). 

ab. subfulvovittana CLARK, 1901, Ent. Rec., vol. 13, p. 265, t. 6 fig. 6 (Peronea). 
ab. subnigrana IMAGE, 1917, The Entom., vol. 50, p. 267 (Peronea). 

ab. substriana STEPHENS, [1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 185, No. 7045; nom. 
nud.}, 1834, Illustr. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 149 (Peronea); profanana (part.) 
REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 79, No. 1441h (Acalla); 
striana (non Hw.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 68, t. 3 fig. 14 (Acalla). 

ab. subunicolorana CLARK, 1901, Ent. Rec., vol. 13, p. 290, t. 6 fig. 18 (Peronea); 
? aquilina LARSEN, 1931, Ent. Medd., vol. 17, p. 2, t. 1 fig. 3 (Acalla). 

nud.}, 1834, Illustr. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 152 (Peronea); cristana (paït.) 
WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 207 (Teras); albipunctana 
(part.) WOCKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 232, No. 450b (Teras). 
ab. tolana DESVIGNES, 1845, Zool., vol. 3, p. 842 (Peronea). 

ab. transapiciana SHELDON, 1930, The Entom., vol. 63, p. 178 (Peronea). 

ab. transversana CLARK, 1901, Ent. Rec., vol. 13, p. 288, t. 6 fig. 12 (Peronea). 
ab. unicolorana DESVIGNES, 1845, Zool., vol. 3, p. 841 (Peronea); profanana (part.) 
STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M., pars 10, p. 13 (Peronea, Eclectis); 
larseni STRAND, 1916, Arch. Naturg., A.5, p. 167 (Acalla). 

ab. ustomaculana SHELDON, 1930, The Entom., vol. 63, p. 178 (Peronea). 

ab. ustulana SHELDON, 1921, ibid., vol. 54, p. 37 (Peronea). 

ab. vaughaniana WEBB, 1911, ibid., vol. 44, p. 290 (Peronea). 

ab. vittana STEPHENS [1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 185, No. 7047; nom. 
nud.}, 1834, Illustr. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 150 (Peronea); cristana (part.) WAI 
KER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 207 (Teras); spadiceana (part.) 
REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 79, No. 1441d (Acalla). 

ab. webbiana SHELDON, 1921, The Entom., vol. 54, p. 37 (Peronea). 

ab. xanthovittana DESVIGNES, 1845, Zool., vol. 3, p. 841 (Peronea); proxanthovittana 
CLARK, 1901, Ent. Rec., vol. 13, p. 265, t. 6 fig. 7 (Peronea). 


A. mixtana (Hb.) * (132) 


hyemana HAWORTH, 1811, Lep, Brit, p. 413 (Tortrix); [hyemalis SAMOUELLE, 1819, 
Nomencl. Brit. Ent. pars 1, p. 41 (Tortrix); nom. nud.}; mixtana HüBNER [1811—13, 
Samml. eur. Schm., Tortr., t. 34 fig. 215; non bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 62 
(Eutrachia); castaneana (non Hw.) STEPHENS, 1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 
189, No. 7112 (Cheimatophila); [permixtana DUPONCHEL, 1836, Hist. Nat. Lép. 
France, vol. 9, t. 261 fig. 8; non bin.}. — KENNEL, 1908, p. 76, t. 4 fig. 29—31; 
PIERCE & METCALFE, 1922, p. 21, t. 8 ( 4 2 -Genitalien). — Nord-, Mittel- und 
West-Europa; Grossbritannien; Istrien; Ost-Baltikum. 

ab. griseana SHELDON, 1930, The Entom., vol. 63, p. 243 (Peronea). 

ab. brunneana SHELDON, 1930, l.c. (Peronea); mixtana (part.) — KENNEL, 1908, 
Pal. Tortr., p. 76, t. 4 fig. 32—33 (Acalla). 


pg 20 


(215) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 147 


ab. provinciana PEYERIMHOFF, 1872, Mitth. Schweiz. Ent. Ges., vol. 3, p. 410 (Teras); 
mixtana (part.) MEYRICK, 1912, WAGNER’s Lep. Cat., pars, 10, p. 65 (Peronea). 


A. fimbriana (Thnbg.) * (133) 
fimbriana THUNBERG & BECKLIN, 1791, Diss. Ent., vol. 2, p. 44, t. 5 fig. 3 (Tortrix); 
albistrigana PETERSEN, 1924, Lep.-Fauna Estl., p. 418 (Acalla). — KENNEL, 1908, p. 
75, t. 4 fig. 28; BENANDER, 1934, p. 125, t. 2 fig. 4 ( 4 -Genitalien); 1950, p. 14, 
Textfig. 3e ( 4-Genitalien). — Schweden; Finnland; Ost-Baltikum; Ungarn; West- 
Deutschland; Frankreich; Istrien. 
ab. costistrigana, ab. nova; fimbriana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 76, t. 4 
fig. 27 (Acalla). 
ab. unicolorana, ab. nova; fimbriana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 76, t. 4 
fig. 22—-23 (Acalla). 
ab. fasciana, ab. nova; fimbriana KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 76, t. 4 fig. 24—26 
(Acalla). 


A. albiscapulana (Chr.) * 
albiscapulana CHRISTOPH, 1881, Bull. Soc. Imp. Nat. Moscou, vol. 56, pars 1, p. 63 
(Teras). — KENNEL, 1908, p. 79, t. 4 fig. 47; FILIPJEV, 1931, p. 506, 507, 516, t. 26 
fig. 3, 3a, t. 32 fig. 1 ( 4 2 -Genitalien). — Ost-Tianschan; Südost-Sibirien; Korea. 


A. filipjevi nom. nov. * (134) 
hispidana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 82, t. 4 fig. 56 (Acalla); grisea (nom. 
praeocc.) FILIPJEV, 1931, Annu Mus. Zool. Acad. Sci. URSS, vol. 31, (1930), p. 519, 
fig. B4, t. 27 fig. 1a—b ( 4 -Genitalien) (Peronea). — Südost-Sibirien. 


A. lipsiana (Schiff.) * 
lipsiana SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 129 (Pha- 
leana Tortrix); ? strigulana FROLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 28 (Tortrix). — 
KENNEL, 1908, p. 90, t. 5 fig. 28—29 ( 419 ); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 22, 
t. 9 ( 4 -Genitalien, nicht die des Weibchens); FILIPJEV, 1931, p. 516, t. 24 fig. 1, 
t. 29 fig. 4 (4 2 -Genitalien); MCDUNNOUGH, 1934, p. 311, p. 327 fig. 9, p. 331 
fig. 6 ( & 9-Genitalien); BENANDER, 1934, p. 126, t. 2 fig. 6 ( & -Genitalien); 1950, 
p. 19, Textfig. 3g ( 4 -Genitalien). — Europa; Grossbritannien; Insel Korfu; Nord- 
Amerika. 
ab. griseana SHELDON, 1930, The Entom., vol. 63, p. 275 (Peronea); lipsiana (part.) 
KENNEL, 1908, Pal. Tortr., t. 5 fig. 30 (Acalla). 
ab. sudoriana HüBNER [1822—23, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 45 fig. 283; non 
bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz, p. 65 (Ewtrachia); sudorana FRÖLICH, 1928, Enum. 
Tortr. Würt., p. 24 (Tortrix); lipsiana (non Schiff.) STAINTON, 1855, Ent. Ann. p. 
24 (Peronea). 
ab. costimaculana SHELDON, 1930, The Entom., vol. 63, p. 274 (Peronea). 
ab. eutaeniana PREISSECKER, 1928, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 78, (1929), p. 
(22) (Acalla); lipsiana (part.) HERRICH-SCHAFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur. 
vol. 4, p. 148 (Teras) [1847, Tortr., t. 3 fig. 17—18; non bin.}. 


A. tephromorpha (Meyr.) (135) 


tephromorpha MEYRICK, 1930, Exot. Micr., vol. 3, p. 613 (Peronea). — Mandschurei; 
Ost-China. 


A. apiciana (Hb.) * (136) 
apiciana HùBNER, 1793, Samml. auserl. Vög. u. Schm., p. 10, t. 49 (Phalaena); 
bistriana HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 399 (Tortrix); crassana (9) DUPONCHEL, 
1843, Hist. Nat. Lép. France, Suppl., vol. 4, p. 138, t. 61 fig. 10 (Peronea); rufana 


148 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (216) 


(part.) STEPHENS, 1852, List. Spec. Brit. Anim. B. M. p. 16 (Peronea, Lopas); 
hastiana (patt.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M. pars 27, p. 207 (Teras); 
divisana (part.) WOCKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun. p. 233, No. 652k 
(Teras); olseniana LARSEN, 1927, Ent. Medd., vol. 17, p. 2, t. 1 fig. 4 (Acalla). — 
KENNEL, 1908, p. 89, t. 5 fig. 26; als rufana: PIERCE & METCALFE, 1922, p. 22, t. 9 
(4 2 -Genitalien); SHELDON, 1930, p. 276 (Variabilität); BENANDER, 1950, p. 18, 
Textfig. 3c ( 4 -Genitalien). — Europa. 

ab. ochreostriana SHELDON, 1930, The Entom., vol. 63, p. 276 (Peronea). 

ab. similana CURTIS, 1824, Brit. Ent., expl. t. 16 (Peronea); rufana (nom. praeocc.) 
SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 129 (Phalaena 
Tortrix); lucidana TREITSCHKE, 1830, Schm. Eur., vol. 8, p. 260 (Teras); densana 
FREYER, 1833, Neuere Beytr. Schm. Kunde, vol. 1, p. 34, t. 18 fig. 4 (Tortrix); 
autumnana (patt.) SHELDON, 1923, The Entom., vol. 56, p. 177 (Peronea). — KENNEL, 
1908, p. 89, t. 5 fig. 25 (4, als rufana). 

ab. wolfschlägeriana HAUDER, 1924, Jahresber, Oberösterr. Mus. Ver. vol. 80, p. 
275 (Acalla). 

ab. rubellana MiLLER-RUTZ, 1920, Mitt. Ent. Zürich, vol. 5, p. 339 (Tortrix); pur- 
purana SHELDON, 1930, The Entom., vol. 63, p. 277 (Peronea). 

ab. ochreana SHELDON, 1930, The Entom., vol. 63, p. 277 (Peronea); rufana (part.) 
BARRETT, 1905, Lep. Brit. Isl., vol. 10, t. 454 fig. 4a (Peronea). 

ab. albicostana STEPHENS [1829, Syst. Cat. Brit. Lep., vol. 2, p. 186, No. 7076; nom. 
nud.}, 1934, Illustr. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 158 (Peronea, Acleris); crassana ( & ) 
DUPONCHEL, 1843, Hist. Nat. Lép. France, Suppl., vol. 4, p. 138, t. 61 fig. 9 (Pero- 
nea); rufana (part.) STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M. pars 10, p. 16 
(Peronea, Lopas); ? radiana (part.) WOCKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 
233, No. 652i (Teras). 


A. lubricana (Mn.) * (137) 
lubricana MANN, 1867, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 17, p. 842 (Tortrix). — 
KENNEL, 1908, p. 96, t. 5 fig. 54 (9); OBR, fig. 361—63 (4 Q -Genitalien). — 
West-Deutschland; Süd-Tirol; Süd-Polen; ? Südost-Russland; Kaukasus. 


A. lorquiniana (Dup.) * (138) 
lorquiniana DUPONCHEL, 1835, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 165, t. 244 fig. 7 
(Peronea); ? atomella WooD, 1839, Ind. Ent. p. 172, t. 38 fig. 1181 (Depressaria); 
rufana (part.) STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M., pars 10, p. 16 (Peronea, 
Lopas). — KENNEL, 1908, p. 99; PIERCE & METCALFE, 1922, p. 23, t. 9 (4 9- 
Genitalien); SHELDON, 1931, p. 99 (Variabilität). — Schweden; Finnland; England; 
Deutschland; Ungarn; Frankreich; Polen; Ukraine. 
ab. flavana SHELDON, 1931, The Entom., vol. 64; p. 100 (Dictyopteryx); lorquiniana 
(part.) BARRETT, 1905, Lep. Brit. Isl., vol. 10, t. 455 fig. 5 (Peronea). — KENNEL, 
1908, t. 5 fig. 62 ( 4, als lorguiniana). 
ab. uliginosana WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, vol. 2, p. 139, t. 87 
fig. 12 (Bactra); atrosignana HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, 
p. 146 (Teras) [1849, Tortr., t. 51 fig. 360; non bin.}; lorguiniana (part.) BARRETT, 
1905, Lep. Brit. Isl., vol. 10, t. 455 fig. 5b (Peronea). — KENNEL, 1908, p. 99, t. 6 
fig. 1 (4, als atrosignana). 
ab. striatana RAGONOT, 1894, Ann. Soc. Ent. France, vol. 63, p. 180 (Teras); uli- 
ginosana (non Westw. 1845) WooD & WESTWOOD, 1854, Ind. Ent., ed. 2, p. 267, 
t. 57 fig. 1773 (Dictyopteryx); lorquiniana var. b. SCHLEICH, 1863, Stett. Ent. Ztg., 
p. 67 (Teras); striata (err. typogr.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., t. 6 fig. 2 (Acalla). 
— KENNEL, 1908, p. 100. 


A. orphnocycla (Meyr.) (139) 
orphnocycla MEYRICK, 1937, Iris, vol. 51, p. 175 (Peronea). — Yünnan. 


(217) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 149 


A. sheljuzhkoi (Obr.) * (140) 


sheljuzhkoi OBRAZTSOV, 1943, Mitt. Münchn. Ent. Ges., vol. 33, p. 88, fig. 1—2 
(4 2 -Genitalien), t. 9 fig. 1 (Peronea). — West-Pamir; Süd-Buchara. 


A. abietana (Hb.) * (141) 
abietana HüBNER, [1819—22, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 44 fig. 275—76; non bin.}, 
1822, Syst.-alph. Verz., p. 58 (Eutrachia). — KENNEL, 1908, p. 73, t. 4 fig. 9 (2); 
BENANDER, 1934, p. 123, t. 1 fig. 5 ( 4 -Genitalien); 1950, p. 12, Textfig. 3f ( 4- 
Genitalien); OBR., fig. 356 (Valva). — Nord- und Mittel-Europa; Nord-Italien; Ost- 
Baltikum; Ost-Russland. 
ab. confixana HüBNER, [1819—22, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 44 fig. 277; non 
bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 59 (Eutrachia); abietana (part.) WALKER, 1863, List 
Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 208 (Teras). — KENNEL, 1908, t. 4 fig. 10 (4, 
als abietana). 
ab. opacana [HüBNER, 1832—33, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 53 fig. 334; non bin.} 
TREITSCHKE, 1835, Schm. Eur., vol. 10, pars 3, p. 133 (Teras); erebana GUENEE, 1845, 
Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 146 (Teras); maccana (part.) WOCKE, 1871, 
Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 233, No. 654 (Teras); nigricana HAUDER, 1912, 
Jahresber. Mus. Franc. Carol., vol. 70, p. 79 (Acalla); abietana (part.) MEYRICK, 
1912, WAGNER’s Lep. Cat., pars 10, p. 68 (Peronea). 
ab. mitterbergeriana HAUDER, 1914, Ent. Z., vol. 28 p. 29 (Acalla); abietana (part.) 
FISCHER V. ROSLERSTAMM, 1837, Abb. Bericht. Erganz. Schm. Kunde, p. 69, t. 34 fig. 
d—f (Teras); confixana (non Hb.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., t. 4 fig. 14 (Acalla). 
ab. lutiplaga REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 81, No. 1448c 
(Acalla); abietana (part.) FISCHER V. ROSLERSTAMM, 1837, Abb. Bericht. Ergänz. Schm. 
Kunde, p. 69, t. 35 fig. a, d (Teras); lutiplage (err. typogr.) KENNEL, 1908, Pal. 
Tortr., t. 4 fig. 13 (Acalla). — KENNEL, 1908, p. 73. 
ab. dorsialba, ab. nova; abietana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 73, t. 4 fig. 
11 (Acalla). 
ab. costialba, ab. nova; abietana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 73, t. 4 fig. 
12 (Acalla). 


A. maccana (Tr.) * 


maccana TREITSCHKE, 1835, Schm. Eur., vol. 10, pars 3, p. 133 (Teras); abietana (err. 
det.) FISCHER V. RÖSLERSTAMM, 1837, Abb. Bericht. Ergänz. Schm. Kunde, p. 69, t. 
34 fig. a—c (Teras); torquana ZETTERSTEDT, 1840, Ins. Lap., p. 989 (Teras); mar- 
morana {? CURTIS, post 1834, Brit. Ent., expl. t. 16} WESTWOOD « HUMPHREYS, 1845, 
Brit. Moths, vol. 2, p. 159, t. 94 fig. 9 (Peronea); effractana (part.) WALKER, 1863, 
List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 206 (Rhacodia); ? repandana {?? FABRICIUS, 
1798, Suppl. Ent. Syst., p. 478 (Pyralis) } \WERNEBURG, 1864, Beitr. Schm. Kunde, vol. 
1, p. 467, 561 (Tortrix); macana (err. typogr.) PETERSEN 1924, Lep.-Fauna Estl., p. 33 
(Acalla). — KENNEL, 1908, p. 74, t. 4 fig. 17 (9); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 
21, t. 8 ( 2 -Genitalien, nicht die des Männchens); 1935, p. 114, t. 67 ( & -Genita- 
lien); BENANDER, 1934, p. 123, t. 1 fig. 3 ( 4 -Genitalien); 1950, p. 13, Textfig. 3b 
( & -Genitalien); OBR., fig. 357 (Valva). — Nord- und Mittel-Europa; Grossbritan- 
nien; Island; Ost-Baltikum; Polen; Ukraine; Ost-Russland; Nord-Amerika. 

ab. suffusana SHELDON, 1930, The Entom., vol. 63, p. 223 (Peronea); ? tristana (non 
Hb.) WESTWOOD « HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths., vol. 2, p. 159, t. 94 fig. 13 
(Peronea); maccana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 74, t. 4 fig. 16, 18 
(Acalla). 

ab. basalticola STAUDINGER, 1857, Stett. Ent. Ztg., vol. 18, p. 268 (Teras); maccana 
(part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 208 (Teras). 

ab. canescana SHELDON, 1930, The. Entom., vol. 63, p. 223 (Peronea); maccana (non 
Tr.) HERRICH-SCHÄFFER, 1847, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, Tortr., t. 3 fig. 16; 
1851, p. 149 (Teras). — KENNEL, 1908, p. 75, t. 4 fig. 19 (9, als maccana). 

ab. leporinana ZETTERSTEDT, 1840, Ins. Lap., p. 980 (Tortrix); abietana (err. det.) 


150 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (218) 


FISCHER V. RÖSLERSTAMM, 1837, Abb. Bericht. Ergänz. Schm. Kunde, p. 69, t. 34 fig. g 
(Teras); lipsiana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 210 
(Teras); maccana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 75, t. 4 fig. 20—21 (Acalla). 


Asliterana (1) # 


literana LINNÉ, 1758, Syst. Nat., ed. 10, p. 530 (Phalaena Tortrix); litterana FABRICIUS, 
1794, Ent. Syst., vol. 3, pars 2, p. 271 (Pyralis). — KENNEL, 1908, p. 82, t. 5 fig. 1 
(9); SHELDON, 1921a (Variabilität); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 24, t. 9 (4 9- 
Genitalien); BENANDER, 1950, p. 16, Textfig. 3t ( 4 -Genitalien). — Europa (? mit 
Ausnahme von Siidwesten); Grossbritannien; Sibirien; Kleinasien. 

SCHAWERDA, 1936, Z. Oesterr. Ent. Ver., vol, 21, p. 66 (Acalla). 

ab. romanana FABRICIUS, 1787, Mant. Ins., vol. 2, p. 234 (Pyralis); literana (non L.) 
[HüBNER, 1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 15 fig. 88; non bin.] ILLIGER, 1801, 
Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., vol. 2, p. 39 (Phalaena Tortrix); notatana HÜBNER, 
1825, Verz. bek. Schm., p. 386 (Oxigrapha); squamana (part.) WOCKE, 1871, Stgr.- 
Wek. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 234, No. 664b (Teras); squamulana (non Hb.) SNELLEN, 
1882, Vlind. Nederl., Micr., p. 177 (Teras). 

ab. griseana SHELDON, 1921, The Entom., vol. 54, p. 158 (Oxigrapha); trimaculata 
SCHAWERDA, 1936, Z. Oesterr. Ent. Vre., vol. 21, p. 66 (Acalla). 

ab. nigrofasciana PREISSECKER, 1913, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 63, p. (49) 
(Acalla); [squamulana (part.) HüBNER, 1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 15 
fig. 93; non bin.}; trezeriana {? SCHIFFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. 
Wien. Geg., p. 130 (Phalaena Tortrix)] CHARPENTIER, 1821, Zinsler Wickler etc., p. 
74 (Tortrix); squammulana HüBNER, 1822, Syst-alph. Verz, p. 65 (Eutrachia); 
asperana (non Schiff.) HiBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 386 (Oxigrapha); 
squamana (} (part.) FRÒLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 18 (Tortrix); squamana 
(part.) WocKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun, p. 234, No. 664b (Teras); 
ab. fulvoliterana SHELDON, 1921, The Entom., vol. 54, p. 158, t. 1 fig 4 (Oxigrapha); 
literana (part.) [HüBNER, 1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 15 fig. 91; non 
bin.} ILLIGER, 1801, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., vol. 2, p. 39 (Phalaena Tortrix); 
aerugana (part.) HüBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 386 (Oxigrapha); squamana 
(part.) WockE, 1871, Stgr.-Wck. Cat, Lep. Eur. Faun, p. 234, No. 664b (Teras); 
tricolorana (part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 82, No. 
1458d (Acalla). 

ab. fulvomaculana SHELDON, 1921, The Entom., vol. 54, p. 159 (Oxigrapha); literana 
(part.) [HiBNER, 1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 15, fig. 90; non bin.} 
ILLIGER, 1801, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., vol. 2, p. 39 (Phalaena Tortrix); tricolo- 
rana (part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep, Pal. Faun., vol. 2, p. 82, No. 1458d 
(Acalla). 

ab. tricolorana HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 411 (Tortrix); squamana (non F.) 
DUPONCHEL, 1835, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 128, t. 242 fig. 2a (Glyphiptera); 
literana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 209 (Teras); 
fulvomixtana (part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 82, No. 
1458c (Acalla). — KENNEL, 1908, p. 83; SHELDON, 1921a, p. 159, t. 1 fig. 5. 

ab. suffusana SHELDON, 1921, The Entom., vol. 54, p. 160, t. 1 fig. 10 (Oxigrapha). 
ab. abjectana HüBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 386 (Oxigrapha); asperana 
{? SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 130 (Phalaena 
Tortrix)} (part.) CHARPENTIER, 1821, Zinsler Wickler etc, p. 74 (Tortrix); irrorana 
(part.) HüBNER [1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 15 fig. 97; non bin.}, 1822, 
Syst.-alph. Verz., p. 61 (Eutrachia); squamana y (part.) FRÖLICH, 1828, Enum. Tortr. 
Würt., p. 18 (Tortrix); scabrana (non Schiff) CURTIS, 1833, Brit. Ent. expl. t. 440 
(Leptogramma). 

ab. squamana FABRICIUS, 1775, Syst. Ent, p. 651 (Pyralis); litterana THUNBERG & 
BORGSTROEM, 1784, Diss. Ent. vol. 1, p. 21, t. 3 fig. 20 (Tortrix); asperana (patt.) 
HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur. vol. 4, p. 152 (Teras) [1847, 


(219) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 151 


Tortr., t. 1 fig. 3; non bin.}; literana (non L.) WERNEBURG, 1858, Stett. Ent. Ztg., vol. 
19, p. 426 (Tortrix). — KENNEL, 1908, p. 83, t. 5 fig. 3 (4). 

ab. mixtana SHELDON, 1921, The Entom., vol. 54, p. 161, t. 1 fig. 7 (Oxigrapha); 
treueriana (part.) |? SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., 
p. 130 (Phalaena Tortrix)} CHARPENTIER, 1821, Zinsler Wickler etc., p. 74 (Tortrix); 
squammulana (part.) HüBNER, 1822, Syst.-alph. Verz, p. 65 (Eutrachia); asperana 
(part.) HüBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 386 (Oxigrapha); squamana (non F.) 
FROLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 18 (Tortrix); squamulana [ HùBNER, 1796—99, 
Samml. eur. Schm., Tortr., t. 15 fig. 94; non bin.} SNELLEN, 1882, Vlind. Nederl., 
Micr., p. 177 (Teras). 

ab. flavana SHELDON, 1921, The Entom., vol. 54, p. 188 (Oxigrapha). 

ab. irrorana HüBNER, [1796—99, Samml. eur. Schm. Tortr., t. 15 fig. 96; non bin.}, 
1822, Syst.-alph. Verz, p. 61 (Eutrachia); asperana (part.) |? SCHIFFERMILLER & 
DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 130 (Phalaena Tortrix)} CHARPENTIER, 
1821, Zinsler Wickler etc, p. 74 (Tortrix); squamana y (part.) FROLICH, 1828, 
Enum. Tortr. Würt., p. 18 (Tortrix); literana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. 
Ins. B. M. pars 27, p. 209 (Teras); squamana (part.) WOCKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. 
Lep. Eur. Faun., p. 234, No. 664b (Teras); multipunctata SCHAWERDA, 1936. Z. 
Oesterr. Ent. Ver., vol. 21, p. 66 (Acalla). 

ab. squamulana HüBNER, 1793, Samml. auserl. Vög. u. Schm., p. 6, t. 14 (Phalaena); 
treueriana (part.) |? SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg. 
p. 130 (Phalaena Tortrix)} CHARPENTIER, 1821, Zinsler Wickler etc., p. 74 (Tortrix); 
squammulana HüBNER, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 65 (Eutrachia); asperana (part.) 
HüBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 386 (Oxigrapha); squamana y FROLICH, 1828, 
Enum. Tortr. Würt., p. 18 (Tortrix); literana (patt.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. 
Ins. B. M., pars 27, p. 209 (Teras); tricolorana (part.) WOCKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. 
Lep. Eur. Faun., p. 234, No. 664d (Teras); olivana REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. 
Pal. Faun., vol. 2, p. 82, No. 1458f (Acalla). 

ab. suavana HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 152 (Teras) 
[1847, Tortr., t. 1 fig. 1; non bin.}; literana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. 
Ins. B. M., pars 27, p. 209 (Teras). — KENNEL, 1908, p. 83. 

ab. nigromaculana SHELDON, 1921, The Entom., vol. 54, p. 209, t. 1 fig. 6 (Oxi- 
grapha). 

ab. fulvomixtana STEPHENS [1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 188, No. 7098; 
nom. nud.}, 1834, Illustr. Brit. Ent. Haust., vol. 4, p. 166 (Leptogramma); aerugana 
(non Hb.) STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M., pars 10, p. 12 (Oxigrapha); 
literana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 209 (Teras). 
ab. aerugana HüBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 386 (Oxigrapha); treueriana (patt.) 
{? SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 130 (Phalaena 
Tortrix)] CHARPENTIER, 1821, Zinsler Wickler etc, p. 74 (Tortrix); squammulana 
(part.) HüBNER, 1822, Syst-alph. Verz, p. 65 (Eutrachia), squamana f (part.) 
FRÖLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 18 (Tortrix); squamana (non F.) WESTWOOD 
& HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, vol. 2, p. 164, t. 96 fig. 11 (Leptogramma); ful- 
vomixtana (non Stph.) WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, op. cit., p. 164, t. 96 fig. 14 
(Leptogramma); literana (part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, 
p. 209 (Teras); squamulana [HùBNER, 1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 15 fig. 
92; non bin.} SCHAWERDA, 1936, Z. Oesterr. Ent. Ver., vol. 21, p. 66 (Acalla). — 
KENNEL, 1908, p. 83, t. 5 fig. 2 (9, als squamana). 

ab. fulvana SHELDON, [1930, The Entom., vol. 63, t. 4 fig. 17; sine nom.}, 1931, 
ibid., vol. 64, p. 125 (Oxigrapha).  _ 

ab. brunneana SHELDON, [1930, ibid., vol. 63, t. 4 fig. 18; sine nom.}, 1931, ibid., 
vol. 64, p. 126 (Oxigrapha). 

ssp. sardivola SCHAWERDA, 1936, Z. Oesterr. Ent. Ver., vol. 21, p. 66 (Acalla). — 
Sardinien. 


A. emargana (F.) * 
emargana FABRICIUS, 1775, Syst. Ent., p. 651 (Pyralis); caudana (non F.) FISCHER v. 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 3, 1956 (220) 


RöSLERSTAMM, 1839, Abb. Bericht. Ergänz. Schm. Kunde, t. 55 fig. 1d (Teras); can- 
dana (err. typogr.) WERNEBURG, 1864, Beitr. Schm. Kunde, vol. 1, p. 457 (Tortrix). 
— KENNEL, 1908, p. 65 t. 3 fig. 1—2 ( 4 Q ); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 23, t. 9 
( 4 9 -Genitalien); SHELDON, 1930, p. 122 (Variabilität); FILIPJEV, 1931, p. 508, 524, 
t: 25! fig. 2, £-30 fig. 5 ( 4 2 -Genitalien); Busck, 1931, ‘pi 210; IT ME 10 ee 
Genitalien); MATSUMURA, 1931, p. 1060, fig.; MCDUNNOUGH, 1934, p. 291, p. 291, 
p. 325 fig. 1, p. 329 fig. 1 ( 4 9 -Genitalien); BENANDER, 1950, p. 11, Textfig. 3v 
( & -Genitalien); OBR., fig. 329 (Vorderflügelform). — Europa; Grossbritannien; 
Sibirien; China; Japan; Nord-Amerika. 

ab. scabrana FABRICIUS, 1781, Spec. Ins., vol. 2, p. 284 (Pyralis); effractana HA- 
WORTH, 1811, Lep. Brit, p. 403 (Tortrix); caudana (non F.) HüBNER, [1811—13, 
Samml. eur. Schm., Tortr., t. 37 fig. 232; non bin.}, 1822, Syst.alph. Verz, p. 59 
(Eutrachia). — KENNEL, 1908, p. 66, t. 3 fig. 4 (9, als effractana). 

ab. caudana FABRICIUS, 1775, Syst. Ent., p. 651 (Pyralis); emargana (non F.) Dono- 
VAN, 1794, Nat. Hist. Brit. Ins., vol. 3, p. 91, t. 106 fig. 1 (Phalaena Tortrix); exca- 
vana DONOVAN, 1794, op. cit., vol. 3, p. 92 (Phalaena Tortrix); effractana (non Hw.) 
HüBNER, [1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 28 fig. 175; non bin.}, 1822, Syst 
alph. Verz., p. 60 (Eutrachia). — KENNEL, 1908, p. 66, t. 3 fig. 3 (2). 

ab. fasciana MiiLLER-RUTZ, 1927, Mitt. Schweiz. Ent. Ges. vol. 13, p. 505 (Acalla); 
emargana (non F.) DONOVAN, 1794, Nat. Hist. Brit. Ins., vol. 3, p. 92, t, 106 fig. 5 
(Phalaena Tortrix); excavana (non Don.) HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 408 (Tort- 
rix); caudana (non F.) FISCHER v. ROSLERSTAMM, 1839, Abb. Bericht. Ergänz. Schm. 
Kunde, p. 140, t. 55 fig. le (Teras). 

ab. brunneastriana WEBER, 1945, Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 19, p. 356 (Acalla). 
ab. ochracea STEPHENS, [1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 188, No. 7104 (Gly- 
phisia); nom. nud.}, 1834, Illustr. Brit. Ent. Haust. vol 4, p. 168 (Teras); caudana 
(part.) WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 206 (Teras). 

ab. griseana SHELDON, 1930, The Entom., vol. 63, p. 124 (Rhacodia). 

ab. fuscana SHELDON, 1930, ibid., vol. 63, p. 148 (Rhacodia); caudana (non EF.) 
DUPONCHEL, 1835, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 168, t. 244 fig. 8 (Teras). 


Species incertae sedis (142) 


. agrioma (Meyr.) 


agrioma MEYRICK, 1920, Exot. Micr., vol. 2, p. 342 (Peronea). — Sid- und Südwest- 
China; Assam. 


. aphorista (Meyr.) 


aphorista MEYRICK, 1923, The Entom., vol. 56, p. 278 (Peronea). — Cypern. 


. baracola (Mats.) 


baracola MUTSUMURA, 1931, 6000 Illustr. Ins. Jap., p. 1060, fig. (Acalla). — Japan. 


. caerulescens (Wlsm.) 


caerulescens WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H. ser. 7, vol. 5, p. 370 (Oxygra- 
pha); staudingeri KENNEL, 1901, Iris, vol. 13, (1900), p. 205 (Rhacodia). — KENNEL, 
1908, p. 66, t. 3 fig. 5 ( 4 ); MATSUMURA, 1931, p. 1060, fig. — Südost-Sibirien; Ost- 
China; Japan. 


. crocopepla (Meyr.) 


crocopepla MEYRICK, 1922, Exot. Micr., vol. 2, p. 500 (Peronea). — Korea; Ost- 
China. 


. delicatana (Chr.) 


delicatana CHRISTOPH, 1881, Bull. Soc. Imp. Nat. Moscou, vol. 56, pars 1, p. 60 
(Teras). — KENNEL, 1908, p. 69, t. 3 fig. 20 (4). — Sùdost-Sibirien; Japan. 


| 


(221) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 153 


A. enitescens (Meyr.) 
enitescens MEYRICK, 1912, Exot. Micr., vol. 1, p. 16 (Peronea). — China; Japan; 
Formosa; Indien. 


A. exsucana (Kenn.) 
exsucana KENNEL, 1901, Iris, vol. 13, (1900), p. 208 (Rhacodia). — KENNEL, 1908, 
p. 98, t. 5 fig. 58 ( 4); FILIPJEV, 1931, p. 505, 507, 528, t. 31 fig. 3 ( © -Genitalien). 
Südost-Sibirien; Nord-China. 


A. hapalactis (Meyr.) 
hapalactis MEYRICK, 1912, Exot. Micr., vol. 1, p. 18 (Peronea). — Yünnan; Assam. 


A. longipalpana (Snell.) 
longipalpana SNELLEN, 1883, Tijdschr. v. Ent., vol. 26, p. 184, t. 2 fig. 1, la (Teras). 
— KENNEL, 1908, p. 89, t. 5 fig. 27. — Südost-Sibirien. 


A. maculipunctana (Costa) 
maculipunctana COSTA, 1882, Atti R. Acad. Sci. Napoli, vol. 9, p. 338 (Teras). — 
Sardinien. 


A. paradiseana (Wlsm.) 
paradiseana WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 5, p. 371 (Oxygra- 
pha). — KENNEL, 1908, p. 67, t. 3 fig. 6 (9); MATSUMURA, 1931, p. 1061, fig.; 
ESAKI, 1932, p. 1455, fig., t. 11. — Südost-Sibirien; Japan. 


A. placata (Meyr.) 
placata MEYRICK, 1912, Exot. Micr., vol. 1, p. 17 (Peronea). — Japan; Assam. 


A. platynotana (Wlsm.) 
platynotana \WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 5, p. 376 (Oxygra- 
pha). — ESAKI, 1932, p. 1456, fig. — Japan. 


A. porphyrocentra (Meyr.) 
porphyrocentra MEYRICK, 1937, Iris, vol. 51, p. 176 (Peronea). — Yünnan. 


A. proximana (Car.) 
proximana CARADJA, 1927, Acad. Rom., Mem. Sect. Stiint., ser. 3, vol. 4, fasc. 8, p. 
* 392, 418 (Acalla). — Nord-China. 


A. pyrivorana (Rag.) (143) 
malivorana RAGONOT, 1875, Bull. Soc. Ent. France, p. LXXI (Teras; nom praeocc. per 
LE BARON, 1870); pyrivorana RAGONOT, 1875, ibid., p. LXXV (Teras); sponsana 
(part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 82, No. 1464 (Acalla). 
— RAGONOT, 1876, p. 401, t. 6 fig. 1; KENNEL, 1908, p. 89, t. 5 fig. 24 (9). — 
Südost-Frankreich. 


A. quadridentana (Wlsm.) 
quadridentana \WALSINGHAM, 1900, ne & Mag. N. H., ser. 7, vol. 5, p. 369 (Oxy- 
grapha); quadridentata (err.) WU, 1938, Cat. Ins. Sin., vol. 4, p. 53 (Peronea). — 
China. 


A. semitexta (Meyr.) 
semitexta MEYRICK, 1912, Exot. Micr., vol. 1, p. 17 (Peronea). — China; Indien. 


A. tunicatana (Wlsm.) 
tunicatana \WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 5, p. 372 (Oxygra- 


pha). — Japan. 


A. undulana (Wlsm.) (144) È 
undulana WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 5, p. 373 (Oxygraph Fe 
— KENNEL, 1908, p. 80, t. 4 fig. 48 ( 9 ). — KJeidssicn? Nord-Syrien; ? Alai-Gebirge. | 
ab. coprana WALSINGHAM, 1900, ibid., p. 374 (Oxygrapha); undulana (part) REBEL, ‘ 
1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 81, No. 1456 (Acalla). : 
ab. subcoprana, ab. nova; undulana (part.) KENNEL, 1908, Pal. Tortr., p. 80, t. = A 
fig. 49 (Acalla). 


Subfam. SPARGANOTHINAE (Wlsm., 1913) 
OBR., 1946 


58. Sparganothis Hb., 1825 
OBR., p. 140 
S. pilleriana (Schiff.) * (145) 

pilleriana SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 126, 317 
(Phalaena Tortrix); vitis DANTIC, 1786, Mém. Agric. vol. 2, p. 2, t. 4 fig. 6 (Py- 
ralis); pillerana FABRICIUS, 1794, Ent. Syst vol. 3, pars 2, p. 251 (Pyralis); vitana 
FABRICIUS, 1794, ibid., p. 249 (Pyralis); luteolana HüBNER [1896—99, Samml. eur. 
Schm., Tortr., t. 21 fig. 136; non bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 62 (Archips); dan- 
ticana WALCKEN, 1836, Ann. Soc. Ent. France, vol. 5, p. 275 (Pyralis). — KENNEL, 
1910, p. 118, t. 6 fig. 38—39 ( 4 2 ); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 25, t. 10 ( 4 Q- 
Genitalien); OBR., fig. 325—6 (Geäder, Kopf), 364—6 ( 4 2 -Genitalien). — 
Europa; Grossbritannien; Kleinasien; Südost-Sibirien; Korea; China; Japan; Nord- 
Amerika. 

ab. obscurana PREISSECKER, 1936, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 85, (1935), p. 
(6) (Oenophthira); pilleriana (part.) BARRET, 1905, Lep. Brit. Isl., vol. 10, t. 447 
fig. 5b (Oenectra). 


S. xanthoides (Wkr.) * (146) 
xanthoides WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 27, p. 190 (Begunna). — 
WALSINGHAM, 1879, p. 20, t. 64 fig. 10; BARNES & BUSCK, 1920, t. 31 fig. 2 ( &- 
Genitalien). — Nord-Amerika; Marokko. 
ab. breviornatana CLEMENS, 1865, Proc. Ent. Soc. Philadelphia, vol. 5, p. 140 
(Leptoris); xanthoides (part.) FERNALD, 1882, Trans. Amer. Ent. Soc., vol. 10, p. 20 
(Oenectra). 


a 


S. rubicundana (HS.) * 
ferrugana (err. det.) ZETTERSTEDT, 1840, Ins. Lap., p. 989 (Teras); rubicundana 
HERRICH-SCH4FFER, 1856, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 6, p. 155 (Lozotaenia) [1852, 
Tortr., t. 58 fig. 415; non bin.}. — KENNEL, 1910, p. 111, t. 6 fig. 22 (9). — 
Skandinavien; Finnland; Ost-Baltikum; Schlesien. 


S. abiskoana (Car.) * (147) 
cinereana ZETTERSTEDT, 1840, Ins. Lap., p. 978 (Tortrix; nom. praeocc.); cinerana 
WOCcKE, 1861, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur., p. 96, No. 626a (Tortrix, Dichelia); abis- 
koana CARADJA, 1916, Iris, vol. 30, p. 45 (Dichelia); lapponana (ex err.) CARADJA, 
1916, ibid., p. 82 (Dichelia); abiscsana (err. typogr.) WALTHER, 1916, ibid., p. 82, 
nota (Dichelia); rubidana (non Z.) PETERSEN, 1924, Lep.-Fauna Estl., p. 423 (Diche- 
lia). — KENNEL, 1910, p. 114, t. 6 fig. 30 (als cinerana); als cinereana: BENANDER, 
1946, p. 75; 1950, p. 27, Textfig. 4c ( @ -Genitalien). — Skandinavien; Finnland. 


RP Te LÌ a e I + Dé 


3 , F 


ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN 


_ De Entomologische Berichten worden eveneens door de Nederlandsche Entomo- 
_  logische Vereeniging uitgegeven en zijn bestemd voor de publicatie van kortere - 

_ artikelen, van faunistische notities etc., alsmede van de Verslagen der Vergade- 
| ringen en van mededelingen van het Bestuur. Zij verschijnen twaalf maal per jaar 
in een aflevering van 16 of meer bladzijden. Deze 12 afleveringen vormen samen 
een deel. | 


Alle zakelijke correspondentie betreffende de Vereniging te richten aan de 


À Secretaris, G. L. van Eyndhoven, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O. 

à Alle correspondentie over de redactie van het Tijdschrift voor Entomologie te 

È richten aan de Redacteur, Dr. A. Diakonoff, Rijksmuseum van Natuurlijke 

=. Historie, Leiden. 

> Alle correspondentie over de redactie van de Entomologische Berichten te rich- 

i ten aan de Redacteur, B. J. Lempke, Oude IJselstraat 12111, Amsterdam-Z.2. 

tI Alle betalingen te richten aan de Penningmeester, Ir. G. A. Graaf Bentinck, 

È Kasteel, Amerongen, postgiro 188130, ten name van de Nederlandsche Entomolo- 
gische Vereeniging te Amerongen. 

3 Alle correspondentie betreffende de Bibliotheek der Vereniging te richten aan 

4 de Bibliotheek, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O. 

$ 

q 

; 


INHOUD 


OBRAZTSOV, N. S. Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae. I. Allge- 
meine aufteilung der Familie und die Unterfamilien Tortricinae und 
Sparsanoiliimae. 2, Föktsetzung =. ee et AA 


NOTICE TO CONTRIBUTORS 


Contributors will receive free of dure fifty reprints of their papers, joint authors have È fi 


to divide this number between them at their discretion. Additional reprints may be ordered 
when returning proofs ; they will be charged at about two Dutch cents per page. : 

Manuscripts should be written in Dutch, English, French, German or Italian. If they 
contain descriptions of new genera, species, etc., they should be in one of the four last 
mentioned languages; only when the ROTA form a minor part of the paper, the 
manuscript may be written in Dutch, with the descriptions in one of these languages. Papers 
in Dutch should contain a short summary in one of these four languages. 

Manuscripts should be typewritten in double spacing on only one side of the paper, with 
a margin of at least three cm at the left side of each sheet. Paragraphs should be indented. 
Carbon copies cannot be accepted, as handling makes them illegible. 

Captions for text figures and plates should be written on a separate sheet in double 
spacing, numbered consecutively in arabic numerals ; the use of a, b, c, or any other sub- 
division of the figure numbering should be avoided. 

Drawings for reproduction should be on good paper in Indian ink, preferably at least 
one and a half times as large as the ultimate size desired. Lettering should be uniform, 
and, after reduction, of the same size. Photographs should be furnished as shiny positive 
prints, unmounted. Plates should be arranged so as to fill a whole page (11.5 x 19 cm) 


. of the Tijdschrift, or a portion thereof. Combinations of illustrations into groups are 


preferable to separate illustrations since there is a minimum charge per block. 

Names of genera and lower systematic categories, new terms and the like are to be under- 
lined by the author in the manuscript by a singie straight line. Any other directions as to 
size or style ot the type are given by the editors, not by the author. Italic type or spacing 
to stress ordinary words or sentences is to be avoided. Dates should be spelled as follows : 
either ”10.V.1948” or ”10 May, 1948”. Other use of latin numerals should be avoided, as _ 
well as abbreviations in the text, save those generally accepted. Numbers from one to ten 
occurring in the text should be written in full, one, two, three, etc. Titles must be kept 
short. Footnotes should be kept at a minimum. 

Authors will be charged with costs of extra corrections caused by their changing of the 
text in the proofs. 

Bibliography should not be given in footnotes but compiled in a list at the end of the 
paper, styled as follows : 

Mosely, M. E., 1932. "A revision of the A species of the genus Leuctra (Pleco- _ 


ptera)”. Ann. Mag. Nat. Hist. ser. 10, vol. 10, p. 1—41, pl. 1—5, figs. 1—57. 
Text references to this list might be made thus: 
”Mosely (1932) says....” or ”(Mosely, 1932)”. 


The editors reserve the right to adjust style to certain standards of uniformity. 


‘Manuscripts and all communications concerning editorial matters should be sent to: 
Dr. A. DIAKONOFF, Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden, The Netherlands. 


AFLEVERING 4* | 1956 


TIJDSCHRIFT 
| VOOR ENTOMOLOGIE 


UITGEGEVEN DOOR 


DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING 


Tijdschrift voor Entomologie, deel 99, afl. 4. Gepubliceerd  14.XI1.1956 


* Met titelblad en inhoudsopgave 


iii a ES 


bra v4 Ltée 2 
x » 


Nederlandsche Entomologische Vereeniging di 
BESTUUR i 


Dr. G. Barendrecht, President (1955—1961), Heemstede-Aerdenhout. 
Prof. Dr. D. J. Kuenen, Vice-President (1953—1959), Leiden. 

G. L. van Eyndhoven, Secretaris (1951 —1957), Haarlem. 

Ir. G. A. Graaf Bentinck, Penningmeester (1952—1958), Amerongen. 
Dr. G. Kruseman, Bibliothecaris (1954—1960), Amsterdam. 

Mr. C. M. C. Brouerius van Nidek (1956—1962), ‘s-Gravenhage. 

Dr. F. E. Loosjes (1955—1958), Bennekom. 


COMMISSIE VAN REDACTIE VOOR DE PUBLICATIES 


Dr. G. Barendrecht (1955—1961), Heemstede- Aerdenhout. 
Dr. A. Diakonoff (1955—1958), Leiden. 
-G. L. van Eyndhoven (1954—1957), Haarlem. 

Dr. L. G. E. Kalshoven (1955—1958). Blaricum. 

B. J. Lempke (1956—1959), Amsterdam. 

P. Chrysanthus (1955—1958), Oosterhout, N.B. 

J. J. de Vos tot Nederveen Cappel (1955—1958), Leiden. 


BESTUUR DER AFDELING VOOR TOEGEPASTE ENTOMOLOGIE 


Dr. F. E. Loosjes, Voorzitter, Bennekom. 
Dr. D. Dresden, Secretaris, Utrecht. 

Dr. Ir. G. S. van Marle, Deventer. 

E. Th. G. Elton, Oosterbeek (G.). 

Dr. C. de Jong, Bilthoven. 


De contributie voor het lidmaatschap bedraagt f 15.—, voor student-leden 
f 2.50, per jaar; buitenlandse leden betalen f 150— ineens. — Begunstigers 
betalen jaarlijks minstens f 15 —. 

De leden, behalve de student-leden, ontvangen gratis de Entomologische Be 
richten van 12 nummers per jaar, waarvan de prijs voor student-leden f 1.50 per — 
jaar, voor niet-leden f 1.— per nummer bedraagt. 

De leden kunnen zich voor f 7.50 per jaar abonneren op het Tijdschrift voor — 
Entomologie ; hiervan bedraagt de prijs voor niet-leden f 30.— per jaar. — 

De oudere publicaties der Vereniging zijn voor de leden tegen verminderde 
prijzen verkrijgbaar. 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE i 


Het Tijdschrift voor Entomologie wordt uitgegeven door de Nederlandsche — 
Entomologische Vereeniging en is bestemd voor de publicatie van de resultaten _ 
van de studie der Entomologie van algemene en bijzondere aard. Het verschijnt | 
in één deel van 300—350 bladzijden per jaar, bestaande uit vier afleveringen. 
Bovendien worden supplementdelen, handelende over bijzondere onderwerpen, 


op onregelmatige tijdstippen uitgegeven. >” 


| CATALOGUS DER NEDERLANDSE MACROLEPIDOPTERA 
| (VIERDE SUPPLEMENT) 


DOOR 


B. J. LEMPKE 


Amsterdam 


Dit deel bevat de subfamilies der Argynninae en der Nymphalinae, waarmee 
de Nymphalidae voltooid zijn. De eerste subfamilie is behandeld volgens de 
monografieën van WARREN (1. 1944, Review of the classification of the Argyn- 
nidi: with a systematic revision of the genus Boloria, Trans. R. ent. Soc. London, 
vol. 94, p. 1—101, pl. 1—46; 2. 1955, A review of the classification of the sub- 
family Argynninae, part 2. Definition of the Asiatic genera, op. cit, vol. 107, 
p. 381—392, pl. I—IV). Bij de tweede subfamilie is de volgorde der genera 
dezelfde als die in Verity, Le Ferfalle diurne d’Italia, vol. 4, 1950. 


ARGYNNINAE 


Boloria Moore 


Boloria sifanica Grum-Grzhimailo, 1891 (aguilonaris Stichel, 1908). Voor 
zover bekend nog slechts zeer lokaal op enkele moerassige plaatsen in het oosten 
van het land, waar de voedselplant van de rups, de Veenbes, Vaccinium oxycoccus 
L. = Oxycoccus quadripetalus Gilib., voorkomt. Op verschillende vindplaatsen, 
waar de vlinder vroeger zeer talrijk vloog, is hij nu geheel verdwenen, vooral door 
ontginning van de terreinen. Ongetwijfeld loopt ook deze soort groot gevaar 
in ons land een slachtoffer van de steeds verder gaande cultivering van de bodem 
te worden en het ware zeer te wensen, dat althans één van de nog bestaande 
vliegplaatsen als natuurmonument gered zou kunnen worden. 

In Denemarken bekend van Bornholm, Seeland en Fünen en van een vrij 
groot aantal vindplaatsen in Jutland. In Sleeswijk-Holstein op alle hoogvenen; 
lokaal bij Hamburg; bij Bremen overal, waar nog hoogvenen voorkomen; in 
Hannover op hoogvenen in de laagvlakte; in Westfalen alleen in het centrale 
Roergebied; in de Rijnprovincie alleen op het Hohe Venn, dat nu echter wel ge- 
heel op Belgisch grondgebied ligt. In België in de Hautes Fagnes (Baraque- 
Fraiture, Fôret de St-Hubert, omgeving van Stavelot, Hockai). Niet op de Britse 
eilanden. 

Eén generatie, tweede helft van mei tot tweede helft van juli (25.V tot 22.VII), 
hoofdvliegtijd eind juni, begin juli. 


Vindplaatsen. Gr.: Harendermolen, Appelbergen, De Punt. (De kolonie te Appel- 
| bergen is tijdens de Tweede Wereldoorlog vernietigd, doordat het terrein lange tijd onder 
water heeft gestaan). Bij De Punt (hetzelfde terrein als van Palaeochrysophanus hippothoë 
L.) ís de vlinder ook al lang verdwenen. Vroeger was hij hier talrijk. Reeds DE GAVERE 
kende hem van deze vindplaats, zie Tijdschr. Entom., vol. 10, p. 193, 1867. Nog tot in de 


155 


156 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (178) 


twintiger jaren van deze eeuw kwam de soort hier voor, maar is nu al in lange tijd niet 
meer gezien). Dr.: Donderen (ook vermeld als Norg), de enige vindplaats van betekenis, 
die nog bekend is, maar waarvan het lang niet zeker is, dat ze behouden kan blijven; 
Odoorn, 9, 14.VII.1914 (Lücker). Ov: Twente (op verzoek van de ontdekkers geen 
nadere aanduiding). Lbg.: Venlo (hier omstreeks het begin van de twintigste eeuw nog 
talrijk in het Bulteven ten noorden van de stad langs de Duitse grens, nu door ontginning 
verdwenen); Blerick, 1920 (nog een zwerver uit het Bulteven ? Lücker); Brunssum, 14.VII. 
1908 (Mus. Maastricht); Epen, begin juni 1942 (Zoöl. Mus.); Vaals, 1902 (Zoöl. Mus.) 
en 1934 (GIELKENS). De Zuidlimburgse vindplaatsen zijn ongetwijfeld afkomstig van 
zwervers uit de Ardennen, daar het biotoop voor de vlinder hier geheel ontbreekt. 


Variabiliteit. Meer dan een eeuw lang is deze Parelmoervlinder als 
een ondersoort van Boloria pales Schiff. beschouwd. Hoewel de laatste decen- 
niën hoe langer hoe meer betwijfeld werd, of deze opvatting wel de juiste was, 
kon toch pas in 1953 met zekerheid vastgesteld worden, dat hij wel degelijk een 
goede soort was, toen door de ontdekking van de eerste stadia bleek, dat deze 
duidelijk verschillen van die van Boloria pales. Zie hiervoor CROSSON DU COR- 
MIER, GUERIN & DE TOULGOET, Nouvelle note sur Boloria aquilonaris Stichel, 
Rev. franc. de Lépid., vol. 14, p. 21—23, pl. IV. WARREN, die door dit artikel ook 
geheel overtuigd was, dat het hier een zelfstandige soort betrof, vestigde er de 
aandacht op, dat het areaal er van zich uitstrekt tot in Siberië en dat de oudste 
naam, waaronder een van haar subspecies beschreven was, stfanica Grum-Grzhi- 
mailo 1891 is, zodat dit dus de juiste soortsnaam is (1954, Entomologist, vol. 87, 
PASS 153), 

Onze exemplaren behoren natuurlijk niet tot deze Siberische nominaatvorm, 
maar tot subsp. alethea Hemming (1934, Stylops, vol. 3, p. 97), waarvan de 
locus typicus Neustadt aan de Aisch in Neder-Franken (Beieren) is. 

De individuele variabiliteit is bij onze exemplaren niet opvallend groot. 

Dwergen. Norg (NIJSSEN). 

f. guédati Vorbrodt, 1914, Schmett. Schweiz, vol. 2, p. 611 (interligata Cabeau, 
1922, Rev. mens. Soc. ent. Namur., vol. 22, p. 46). Op de bovenzijde der voor- 
vleugels boven het midden van de binnenrand een liggende zwarte streep, door- 
dat de onderste basale en de onderste mediane vlek met elkaar verbonden zijn. 
Vrij gewoon, overal onder de soort voorkomend. 

f. bivittata nov. Op de bovenzijde der voorvleugels lopen twee vrij dikke on- 
onderbroken banden van voorrand naar binnenrand, ontstaan door de verbinding 
van de derde celvlek met de vlek aan de binnenrand er tegenover en door de 
verbinding van alle submediane vlekken tot één massieve lijn. Venlo, 4, 18.VI. 
1901, holotype (Zoöl. Mus.). 


[On the upper side of the fore wings are two uninterrupted rather thick bands from 
costa to inner margin resulting from the union of the third cell spot with the spot on 
the inner margin opposite of it, and of the union of all submedian spots to one massive 
line. } 


f. mediofasciata nov. Voorvleugels met zwarte middenband. Norg, 1948, holo- 
type (VAN WISSELINGH); Donderen (WILMINK). 
[Fore wings with black central band. 


DERENNE figures a beautiful specimen of this form under the name of cinctata Favre 
(1932, Lambillionea, vol. 32, pl. IV, fig. 7). However, this is not correct. FAVRE described 


(179) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 157 


his cinctata after a specimen of ,,Argynnis pales napaea”, which is Boloria napaea Hoff- 
mansegg in modern nomenclature (Cf. his original description in Mitt. Schweiz. ent. Ges., 
vol. 11, Heft 1, Suppl., p. 7, 1903). 

OSTHELDER mentions the form in his Schmetterl. Südb., p. 97 (1926) as mediofasciata 
Schultz. This is a mistake due to SEITZ (1908, Grossschmetterl., vol. 1, p. 230). SCHULTZ 
never described such a form of the present species, but of Clossiana dia L. (Soc. Ent., vol. 
22, p. 177, 1908).] 


f. boxhoi Lambillion, 1906, Rev. mens. Soc. ent. Namur., vol. 6, p. 52. Wor- 
telveld van voor- en achtervleugels tot aan het einde van de middencel zwart (en 
van de achtervleugels soms zelfs nog iets verder), voorvleugels met verbrede mid- 
denband, achterrand van alle vleugels verdonkerd. Een sterker verdonkerde vorm 
dus dan f. mediofasciata. Epen (Zoöl. Mus.). 

f. hockacensis Cabeau, 1922, Rev. mens. Soc. ent. Namur., vol. 22, p. 51. Bo- 
venzijde der vleugels vrijwel geheel verdonkerd. Natuurlijk zijn geen twee exem- 
plaren van deze vorm aan elkaar gelijk, zodat de beste oplossing m.i. is alle exem- 
plaren er toe te rekenen, waarbij de zwarte kleur zich minstens van de basis der 
vleugels tot en met de middenband uitstrekt. CABEAU's holotype is afgebeeld in 
Lambillionea, vol. 31, pl. V, fig. 4 (1931). De Punt, 13.VII.1904, 7.VII.1906 
(beide exemplaren in collectie Zoòl. Mus.). 


Clossiana Reuss 


Clossiana selene Schiff. Een van onze meest verbreide Parelmoervlinders, 
vooral voorkomend op vochtige terreinen, zowel op zandgronden als in het 
Hafdistrict, maar ook te vinden op de waddeneilanden en op verschillende plaatsen 
in het Duindistrict, ook, nu dit gebied veel droger is dan in vroeger tijden. Op de 
vindplaatsen meest in aantal. 

Twee generaties, de eerste van half mei tot half juni (18.V tot 13.VII), de 
tweede, die partieel is, van de tweede helft van juli tot begin september (24.VII 
tot 5.IX). In 1939 kweekte Vari van een 9, dat 7 augustus gevangen werd, een 
broedsel op. Alle rupsen overwinterden klein, behalve twee, die snel doorgroeiden 
en reeds na enkele weken verpopten. De ene pop kwam op 15.IX uit, de andere 
verdroogde. Ook in de vrije natuur zou in gunstige herfsten dus wel eens een 
enkel exemplaar van een derde generatie tot ontwikkeling kunnen komen. 


Vindplaatsen. Fr.: Vlieland, Terschelling, Ameland, Kollum, Eernewoude, Ooster- 
wolde, Makkinga, Wolvega, Nijetrijne, Scherpenzeel. Gr.: Leek, De Punt, Groningen, Haren, 
Onnen, Vledderveen, Onstwedde, Mussel, Laude, Ter Apel. Dr.: Peize, Steenbergen, Norg, 
Donderen, Paterswolde, Eelde, Ide, Zuidlaren, Zeegse, Gasteren, Eext, Assen, Borger, 
Schoonoord, Hooghalen, Dwingelo, Ansen, Vledder, Frederiksoord. Ov.: Losser, De Lutte, 
Denekamp, Agelo, Reutum, Hezingen, Mander, Tubbergen, Almelo, Lonneker, Twekkelo, 
Elzen, Holten, Nijverdal, Vilsteren, Oud-Leusen, Dalfsen, Staphorst, Steenwijkerwold, Beu- 
lakerwijde, Giethoorn, Vollenhove, Wanneperveen, Okkenbroek, Diepenveen, Bathmen, 
Colmschate. Gdl.: Nijkerk, Hulshorst, Elburg, Tongeren, Apeldoorn, Laag-Soeren, Empe, 
Oosterhoek, Wageningen, Gerritsfles, Hoenderlo; Gorssel, Eefde, Warken, Hackfort, Vor- 
den, Lochem, Ruurlo, Vragender, Korenburgerveen, Winterswijk, Ratum, Aalten, Slangen- 
burg, Zelhem, IJzevoorde, Doetinchem; Nijmegen, Heumen, Hatert, Groesbeek, Sint Jans- 
berg. Utr.: Amerongen, Leusden, Soest, Soestdijk, Baarn, Hollandse Rading, Loosdrecht, 
Botshol, Zegveld. N.H.: Hilversum, Kortenhoef, Muiderberg, Weesp, Amsterdam, Aals- 
meer, Halfweg, Katham, Wijk aan Zee, Aerdenhout, Vogelenzang. Z.H,: Nieuwkoop, 


158 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (180) 


Noordwijk, Katwijk, Wassenaar, Den Haag, Ottoland. Zl: Renesse. N.B.: Princenhage, 
Breda, Ginneken, Ulvenhout, Tilburg, Goirle, Haarsteeg, Veghel, Erp, Balvoort, Oister- 
wijk, Oirschot, Vessem, Eindhoven, Nuenen, Helmond, Deurne, Asten, Budel. Lbg.: Plas- 
“molen, Ottersum, Venlo, Tegelen, Baarlo, Belfeld, Swalmen, Roermond, Roggel, Maas- 
bracht, Höngen, Etzenrade, Schinveld, Brunssum, Heerlen, Bunde, Gronsveld, Gulpen, Epen, 
Nijswiller, Vaals. 


Variabiliteit. De nominaatvorm is die uit de omgeving van Wenen. 
Onze exemplaren stemmen hiermee overeen, zodat ze tot subsp. selene Schiff. 
behoren. 

De exemplaren van de zomergeneratie zijn over het algemeen kleiner dan die 
van de eerste, soms zelfs ware dwergen. Maar er komen ook exemplaren voor, 
die zich nauwelijks van de eerste generatie onderscheiden. De grondkleur van 
onze zomerexemplaren is gelijk aan die der eerste generatie en hun tekening is 
even sterk. Hun vleugelvorm is soms wat spitser en zo kunnen ze het beste 
gerekend worden tot f. angustipennis Fuchs, 1899, Jahrb. Nass. Ver., vol. 52, 
p. 123. Exemplaren, die tot de zomergeneratie selenia Freyer (1852, Neue Beitr. 
Schmetterl.k., vol. 6, p. 21, pl. 493, fig. 2) behoren met lichtere grondkleur 
en fijnere zwarte tekening, heb ik niet uit ons land gezien. 

A. Grootte. Dwergen. Hier en daar onder de soort, vooral in de zomer- 
generatie. 

B Kleurvormen. 

f. chlorographa Cabeau, 1912, Rev. mens. Soc. ent. Namur., vol. 12, p. 112, 
pl. IV (/ucimacula Meves, 1914, Ent. Tidskr., vol. 35, p. 5). Op de bovenzijde 
der voorvleugels bevindt zich een lichter gekleurde vlek boven het midden van 
de binnenrand tussen ader 1a en 1b en tussen ader 1b en 2. Zie Lambillionea, 
vol. 33, pl. VI, fig. 6 en 7 (1933). De afwijking treedt steeds symmetrisch op 
beide voorvleugels op en wordt vrij zeker veroorzaakt door een erfelijke faktor. 
Tamelijk zeldzaam. Agelo (KLEINJAN); Tilburg (VAN DEN BERGH); Schinveld 
(SOGELER). 

f. flavescens nov. Grondkleur van de bovenzijde der vleugels geelbruin, dus 
opvallend lichter dan bij normaal gekleurde exemplaren, tekening normaal. 
Wolvega (WITTPEN); Tilburg (VAN DEN BERGH); Erp (Br. ANTONIUS); Venlo 
(Zoöl. Mus.); Schinveld (SOGELER). 

Holotype 4 van Venlo, 4.VIII.1903, in collectie Zoöl. Mus. 


[Ground colour of the upper side of the wings yellow-brown, so being strikingly paler 
than with normally coloured specimens, markings normal. } 


f. alba Liénard, 1850, Mém. Soc. philomatique Verdun, vol. 4, p. 392 (pallida 
Spuler, 1901, Schmett. Eur., vol. 1, p. 26; flavus-pallidus Frohawk, 1938, Var. 
Brit. Butterfl., p. 55, pl. 12, fig. 1). Grondkleur der vleugels witachtig. Veel 
zeldzamer dan de vorige vorm. Slechts één exemplaar is uit Nederland bekend, 
dat reeds door DE GAVERE vermeld wordt uit de omgeving van de stad Groningen 
(1867, Tijdschr. Entom., vol. 10, p. 193). 

f. flavopunctata Strand, 1900, Arch. f. Math. og Nat., vol. 22, nr. 5, p. 20. 
Op de onderzijde der achtervleugels bevindt zich in het midden van het roodbruine 
wortelveld in plaats van een zwarte vlek een gele vlek. Ongetwijfeld bij ons een 


(181) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera - 159 


zeer zeldzame vorm. Het beste exemplaar, dat ik zag, is van Breda (Leids Mus., 
no. 33), maar zelfs dit heeft nog een zwakke zwarte ring om de gele vlek. 
Overgangen met een geel gekernde zwarte vlek zijn vrij gewoon. 

f. debrunneata nov. Op de onderzijde der achtervleugels is de bruine kleur 
franjewaarts van de lichte middenband geheel of vrijwel geheel verdwenen. 
Venlo, 9, 6.VI (holotype, Zoöl. Mus.). 


[The brown colour posterior of the pale central band on the under side of the hind 
wings has completely or almost completely disappeared. } 


f. infraclara nov. Op de onderzijde der achtervleugels zijn alle wortelvlekken, 
de gehele middenband en de driehoekige vlekken voor de achterrand zilverwit. 
Bovendien bevindt zich in verschillende cellen franjewaarts van de middenband 
zilverkleur. Op de onderzijde der voorvleugels zijn alle achterrandsmanen lichtgeel, 
terwijl ook de lichte vlekjes aan de voorrand bij de apex deze kleur bezitten. 
De hele onderzijde maakt door dit alles een zeer lichte indruk. Bovenzijde en 
tekening normaal. Een 9 van deze prachtige vorm werd op 20.VI.1954 te 
Renesse gevangen (holotype, TER LAAG). 


[On the under side of the hind wings all basal spots, the whole central band, and the 
triangular spots before the hind margin silvery white. Moreover, this silver colour is present 
in several cells outwards of the central band. On the under side of the fore wings all mar- 
ginal lunules pale yellow; the same colour is also present in the pale spots at the costa 
near the apex. The whole under side gives a very pale impression. Upper side and markings 
normal. } 


Eb ekening. 

f. interligata Cabeau, 1919, Rev. Mens. Soc. ent. Namur., vol. 19, p. 49. Op de 
bovenzijde der voorvleugels bevindt zich boven het midden van de binnenrand 
een liggende zwarte streep, doordat de onderste vlek van de basale en van de 
mediane rij met elkaar verbonden zijn. Zie SOUTH, pl. 66, fig. 3. Bijna overal 
onder de soort voorkomend, vrij gewoon. 

Deze tekeningsvorm is van talrijke soorten der Melitaeinae en der Argynninae 
bekend en zonder twijfel erfelijk, maar nog bij geen enkele soort is de wijze van 
erfelijkheid nagegaan. 

f. transversa Tutt, 1896, Brit. Butt, p. 295. De discale vlekken op de boven- 
zijde der voorvleugels langs de aderen met elkaar verbonden, zodat een door- 
lopende zigzaglijn ontstaat. Zie Lambillionea, vol. 30, pl. 5, fig. 2, 1930. Minder 
gewoon dan de vorige vorm, maar toch ook van vrij veel vindplaatsen bekend. 

f. thaliades ter Haar, [18997 of [1900}, Onze Vlinders, p. 27 (medionigrans 
Cabeau, 1930, Lambillionea, vol. 30, p. 54, pl. V, fig. 3). Bovenzijde der voor- 
vleugels met min of meer volledige zwarte middenband. Veel zeldzamer dan de 
vorige vorm. TER Haar’s holotype is afgebeeld in Tijdschr. Entom., vol. 48, 
pl. 2, fig. 10 (1905). Kollum (holotype), Onnen, Mander, Apeldoorn (Zoöl. 
Mus.); Eelderwolde (VAN WISSELINGH); Hooghalen (Brom); Hackfort (WIL- 
MINK); Botshol (BANK); Aalsmeer (JANSE); Tegelen (LATIERS). 

f. striata Lempke, 1936, Tijdschr. Entom., vol. 79, p. 269. Op de bovenzijde 
der achtervleugels zijn de submarginale vlekken wortelwaarts verlengd tot dikke 
zwarte strepen en verbonden met de vlekken van de discale rij. Afgebeeld in 


160 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (182) 


Tijdschr. Entom., vol. 13, pl. 6, fig. 4 (1870). Burgst bij Breda (holotype, Leids 
Mus.) 

[DE GAVERE vermeldt in Tijdschr. Entom., vol. 10, p. 193 (1867) uit de 
omgeving van de stad Groningen ,,une variété dont toutes les taches sont réunies 
en raies longitudinales”. Mogelijk behoorde dit exemplaar tot f. striata, mogelijk 
ook tot f. gerda.} 


[My original description in the Tijdschr. Entom., l.c., was not clear enough. Therefore I 
give a better one now: On the upper side of the hind wings the submarginal spots are 
lengthened basad in the shape of thick black lines and connected with the spots of the 
discal row. } 


f. semicadmeis nov. Op de bovenzijde der achtervleugels zijn de submarginale 
vlekken streepvormig verbonden met de marginale vlekken. Zie SOUTH, pl. 66, 
fig. 7. Amerongen (holotype, STAKMAN). 


[The submarginal spots on the upper side of the hind wings are connected by black lines 
with the marginal chevrons. | 


f. gerda Schultz, 1908, Ent. Z. Guben, vol. 22, p. 39. Op de bovenzijde van 
voor- en achtervleugels zijn de submarginale vlekken streepvormig verbonden 
met de marginale vlekken. Veghel (Br. ANTONIUS). 

f. vanescens Cabeau, 1930, Lambillionea, vol. 30, p. 54, pl. V, fig. 1. Voor- 
en achtervleugels met de verbonden vlekken van f. gerda, maar de andere vlekken 
ontbreken grotendeels. Zie ook Tijdschr. Entom., vol. 43, pl. 14, fig. 8 en 9 
(de afwijkende onderzijde is van secundair belang). Groningen, De Punt (Zoöl. 
Mus.); Deurne (Nies). 

f. halflantsi Cabeau, 1922, Rev. mens. Soc. ent. Namur., vol. 22, p. 17. 
Voorvleugels van f. gerda, achtervleugels bijna geheel zwartachtig. Holotype 
afgebeeld in Lambillionea, vol. 30, pl. V, fig. 4. Halfweg, 8.VI.1951, & 
(MORRIEN). 

f. veta Motschulsky, 1852, Et. d’Ent., vol. 1, p. 68 (nigricans Oberthür, 1923, 
Lep. Comp., vol. 20, p. 299, pl. DLXIV, fig. 4858). Bovenzijde der vleugels 
grotendeels verdonkerd, onderzijde der achtervleugels met straalvormige zilver- 
strepen langs de achterrand. Eelderwolde, 1942 (BLom); Steenwijkerwold, 1942 
(VEEN). 


[F. weta ‘is in my opinion the correct name for the rare, but well known form of 
Clossiana selene, in which the upper side of the wings is almost completely blackish (inzer- 
media type of SPANGBERG), and in which the under side of the hind wings is rayed 
with silver. It is very often indicated as f. thalia Hb., but at present this form is regarded 
as a form of Cl. euphrosyne. The original description of MOTSCHULSKY is repeated by 
Korossow (Iris, vol. 43, p. 177, 1929). Although in the specimen described by the Rus- 
sian author the silver markings on the hind wings were also somewhat obscured, it 
represents undoubtedly the same principle of variation as the specimen figured by OBER- 
THUR. | 


f. infradefasciata nov. Op de onderzijde der achtervleugels is de gele midden- 
band met de drie zilvervlekken vrijwel geheel verdrongen door de bruine grond- 
kleur. Apeldoorn, 4, 15.VI.1899 (holotype, DE Vos). 


(183) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 161 


[On the under side of the hind wings the yellow central band with the three silver 
spots is almost completely suppressed by the brown ground colour.] 


Teratologische exemplaren. Bi) een eikweek van een 9 van 
Aerdenhout hadden verscheidene exemplaren voorvleugels met een rechte in plaats 
van een naar buiten gebogen achterrand, sommige rechts, andere links (VAN 
OorscHoT). Het resultaat van deze kweek wijst er op, dat deze afwijking van 
de normale vleugelvorm een kwestie van erfelijkheid is. In dezelfde collectie een 
dergelijk exemplaar van Apeldoorn. 

Pathologisch exemplaar. Beide voorvleugels voor de achterrand 
verbleekt. Wolvega (CAMPING). 


Clossiana euphrosyne L. Vroeger verbreid in bosachtige gebieden in het oosten 
en zuiden van het land, maar de laatste decenniën is de vlinder een zeer zeldzame 
soort geworden, die bijna niet meer gevangen wordt en mogelijk nog maar op 
een enkele plaats voorkomt. De vlinder houdt zich bij voorkeur op open plaatsen 
in loofbosgebieden op, hoewel hij ook op veenachtige terreinen in het noorden 
van het land gewoon geweest is. Het is in elk geval opvallend, dat verschillende 
dagvlindersoorten, die een voorkeur voor het eerstgenoemde biotoop hebben, nu 
veel lokaler en ook veel zeldzamer zijn dan een halve eeuw geleden, zodat men 
zich gaat afvragen, of dit biotoop zelf niet aan het veranderen is, zodat daardoor 
de meest gunstige vliegplaatsen mogelijk aan het verdwijnen zijn. 

Voor zover ze mij bekend zijn, zullen bij de vindplaatsen de jaren aangegeven 
worden, waarin de vlinder van die plaats vermeld werd of er gevangen werd. 
Duidelijk springt dan in het oog, op hoe weinig plaatsen euphrosyne nog in de 
laatste 20 jaar gezien is. 

Eén generatie, waargenomen van begin mei tot half juni (1.V tot 15.VI). 
Er zijn echter ook latere vangsten bekend: 20 juli 1904, Slangenburg (BOUMAN, 
Levende Natuur, vol. 9, p. 231), juli 1914 (Leids Museum), Houthem, juli 1920 
(VAN LEYDEN). Dit zijn stellig wel verlate exemplaren van de normale voorjaars- 
generatie. De zeer weinige exemplaren, die in Engeland van een partiële tweede 
generatie zijn waargenomen, vlogen belangrijk later. 


Vindplaatsen. Gr.: Groningen (DE GAVERE, 1857, Handelingen Ned. ent. Ver. 
p. 105: „zeer gewoon”; SIKKEMA in litt. in 1935: „in het zuiden van Groningen en het 
noorden van Drente overal, op veenachtige gronden meestal zeer gewoon”, al in jaren door 
geen der noordelijke verzamelaars meer gezien). Dr.: Norg (o.a. 1953), Eelderwolde (zie 
opmerkingen bij Groningen). Ov.: Dinkeloord (1917); De Lutte, 1916 tot 1919 (in deze 
jaren algemeen, BENTINCK); Denekamp; Diepenveen (1890); Frieswijk („in de tweede 
helft van mei en begin juni 1896 en 1897 bij menigte’, volgens DE Vos in Tijdschr. Entom., 
vol. 41, p. 79, ook nog in 1898 en 1901); Deventer (1898, 1912). Gdl.: Putten (1893); 
Hoog-Soeren; Apeldoorn (1904); Empe (Bouwst. Fauna Nederl. vol. 1, p. 223, 1853); 
Gietelo; Laag-Soeren (1934); Brummen; Zutfen; Warnsveld; Gorssel; Vorden (Tijdschr. 
Entom., vol. 2, p. 82, 1859; 1907); Winterswijk (1905, 1918); Slangenburg (1903, 1906, 
1912, 1915); Doetinchem (1903, 1904, 1913, 1924); Laag-Keppel; Wehl (1923); Didam; 
Berg en Dal. Utr.: Soest (+ 1920). N.H.: Texel één exemplaar, 13.VI.1927 (JANSE). N.B: 
Breda (HEYLAERTS schrijft in Tijdschr. Entom., vol. 13, p. 145, 1870: „assez commun dans 
le Liesbosch en juin”); Gilze-Rijen (Tijdschr. Entom., vol. 30, p. 202, 1887); Oisterwijk. 
Lbg.: Plasmolen (1921); Arcen; Tegelen (1920); Blerick; Maasniel; Roermond (1923); 
Sint Odiliënberg (1923); Posterholt; Herkenbosch (1952, 1953 !); Valkenburg (1895); 
Houthem (1903); Bunde (1907); Maastricht; Epen; Holset (1934). 


162 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (184) 


Variabiliteit. De nominaatvorm is de Middenzweedse. Onze exemplaren 
komen, althans gedeeltelijk, met de vrij kleine Zweedse nominaatvorm over- 
een, maar er bevinden zich ook onder, die niet te onderscheiden zijn van de 
Middeneuropese subsp. resto Fruhstorfer (1916, Arch. f. Naturgesch., vol. 82, 
Abt. A, Heft 2, p. 16), beschreven naar exemplaren van de Monte Generoso in 
Zuid-Zwitserland en zich vooral onderscheidende door de meerdere grootte, min- 
der sterk ontwikkelde zwarte tekening en minder sterke donkere wortelbestuiving. 
Blijkbaar vormt ons land reeds enigszins een overgangsgebied naar de zuidelijker 
vorm. In hoofdzaak kunnen onze exemplaren echter aangeduid worden als beho- 
rende tot subsp. euphrosyne L. Voor afbeeldingen van beide geografische vormen 
zie plaat 3 en VERITY, Farf. It, vol. 4, pl. 47, fig. 49—53 (neston) en 
fig. 57—62 (euphrosyne) (1951). 


The Dutch exphrosyne specimens do not belong to a definite subspecies. Some of them 
are indistinguishable from the Swedish nominate form. Others are identical with subsp. 
neston Fruhstorfer from the Monte Generoso in the south of Switzerland. The majority are 
more or less intermediate between these two geographical forms. See plate 3. 

HEYDEMANN described the populations of Central Europe, especially from central Ger- 
many (without specifying a type locality), as subsp. esperi (1955, Schriften naturw. Ver. 
Schleswig-Holstein, vol. 27, p. 136). This subsp. is characterized by its larger size, less 
strong basal suffusion etc., characters, which are also those of subsp. »eston. I therefore 
doubt, if it will be possible to maintain this new subspecies, 


De infrasubspecifieke variabiliteit van onze populaties is niet groot. 

f. interligata Cabeau, 1919, Rev. mens. Soc. ent. Namur., vol. 19, p. 49. Op 
de bovenzijde der voorvleugels is de onderste basale vlek verbonden met de 
onderste mediane, zodat boven het midden van de binnenrand een liggende 
zwarte streep ontstaat. Bijna overal onder de soort voorkomend. 

f. ovalis Hackray, 1933, Lambillionea, vol. 33, tekst bij pl. VI, fig. 8 (bastova- 
lis Verity, 1950, Farf. It, vol. 4, p. 237). Op de bovenzijde der voorvleugels is 
de onderste basale vlek gesloten en vormt een liggende ovale ring. (In de tekst 
bij de plaat staat foutief de onderste mediane vlek, vandaar de naamsverandering 
door VERITY). Herkenbosch, &, 1953 (Zoël. Mus.). 

f. transversa Vorbrodt, 1911, Schmett. Schweiz, vol. 1, p. 58, 1911 (transversa 
Nordström, 1933, Ent. Tidskr., vol. 54, p. 173). Op de bovenzijde der voorvleu- 
gels zijn de mediane vlekken langs de aderen met elkaar verbonden, zodat een 
van de voorrand tot de binnenrand doorlopende zigzagband ontstaat. Niet al te 
zeldzaam, vrijwel overal onder de soort. 

f. flavopunctata Nordström, 1933, Ent. Tidskr., vol. 54, p. 173. Op de onder- 
zijde der achtervleugels bevindt zich in het midden van het roodbruine wortelveld 
in plaats van een zwarte vlek een gele vlek. Zie VERITY, l.c., pl. 47, fig. 59. 
Vorden, Breda (Leids Mus.). 


Clossiana dia L. Sporadisch en zeker niet inheems. Of de soort vroeger wel 
een indigeen was, zoals ik eerst meende, is ook heel twijfelachtig. Ik was tot deze 
conclusie gekomen door de mededeling van DE GAVERE in Hand. Ned. ent. Ver., 
p. 105 (1857), waar deze schrijft, dat dia bij Groningen „zeer gewoon” is, terwijl 
DE GRAAF in Bouwst. Fauna Nederl., vol. 2, p. 147 (1856) op gezag van DE 
GAVERE en VAN BEMMELEN schrijft, dat dia „jaarlijks gedurende 8 of 9 dagen 


f 
| 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 4, 1956 PLAAT 3 


Fig. 1—3: Clossiana euphrosyne euphrosyne L. 1. &, Upl., Älvkarleby, 9.VI.1945; 2. &, 
Ans. Bjästa, 29.V.1904; 3. ©, Visingsö, 23.VI.1915. Fig. 6—8: Clossiana euphrosyne 
neston Fruhstorfer. 6. 4, Monte Generoso, Zuid-Zwitserland, 6.V.1927; 7. 4, idem; 8. 
© , idem. Fig. 4. 4, Herkenbosch, 18.V.1953, niet te onderscheiden van de nominaatvorm 
(Dutch male, indistinguishable from the nominate form). Fig. 5. 4, f. transversa Vorbrodt, 
Doetinchem, 1.VI.1903. Fig. 9. 4, Slangenburg, 24.V.1906, vrijwel overeenkomende met 
subsp. neston (Dutch male, practically identical with subsp. reston). Fig. 10. @, f. ovalis 
Hackray, Herkenbosch, 13.V.1953. Nrs. 1—3 in coll. Naturhistoriska Riksmuseum Stock- 
holm, 6—8 in coll. CARON, 4, 5, 9, 10 in coll. Zoölogisch Museum Amsterdam. 


10 


(185) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 163 


in het Onland” voorkomt. Het viel mij evenwel op, dat DE GAVERE in 1857 niet 
sprak over Boloria sifanica (,,pales”), doch alleen over dia, dat hij daarentegen 
in zijn overzicht van de belangrijkste vangsten in de omgeving van Groningen 
in Tijdschr. Entom., vol. 10 (1867) alleen B. sifanica noemde, maar niet dia. 
Ik ben er dan ook van overtuigd, dat de opgave van 1857 op een verkeerde 
determinatie berust, wat in die tijd voor een verzamelaar in een afgelegen provin- 
ciestad wel te verontschuldigen is. Beide soorten komen in grootte en vleugelvorm 
nogal met elkaar overeen. Ook de opgave van de vindplaats Hoogeveen, die uit 
dezelfde tijd stamt, is op zijn minst even dubieus; die kunnen we dus beter laten 
vallen. Als volkomen vaststaand blijven voor dia derhalve slechts enkele vangsten 
uit bosachtige streken in het midden-oosten en zuiden van het land over. Daardoor 
krijgen we een beeld, dat ook beter overeenkomt met de verbreiding in de om- 
ringende gebieden: een slechts nu en dan in een enkel exemplaar binnen onze 
grenzen aangetroffen vlinder, die we dan kunnen beschouwen als een zwerver 
uit België of West-Duitsland. 

Niet bekend van Denemarken, uit Sleeswijk-Holstein, uit de omgeving van 
Hamburg en van Bremen; in Hannover in het zuidelijke heuvelland; in Westfalen 
alleen bekend van Warburg, zeldzaam in het bergachtige gedeelte van de Rijn- 
provincie. In België in de Ardennen, in hoofdzaak in het zuidelijke gedeelte, op 
open plaatsen in bossen, op de vliegplaatsen in de regel gewoon. Uit Engeland 
zijn twee exemplaren bekend, het ene gevangen in 1837, het andere in 1887 
(Proc. ent. Soc. London, vol. 8, p. 111, 142, 1933), als deze vangsten betrouw- 
baar zijn, ook overvliegers van het continent. 

Twee generaties, de eerste in België in april en mei en de tweede in augustus 
en september. Van beide generaties zijn in ons land exemplaren gevangen. 


Vindplaatsen. Gdl.: Arnhem, &, 1874 (Zoöl. Mus.); Vorden, twee wijfjes, 
augustus 1906 (Mus. Rotterdam). N.B.: Liesbos, 25.VII.1866 (Leids Mus.); Ulvenhoutse 
Bos, 10.V.1870 (idem). Lbg.: Wahlwiller, ©, 17.VIII.1941 (PIET). 


Variabiliteit. De nominaatvorm is de Oostenrijkse. Deze heeft een grote 
verbreiding in Midden-Europa en ook onze weinige exemplaren moeten tot subsp. 
dia L. gerekend worden. 

De zomergeneratie is door VERITY onderscheiden als f. postdia (1933, Bull. 
Soc. ent. France, vol. 48, p. 74). De grondkleur der bovenzijde is wat levendiger 
en de zwarte basaalbestuiving is sterk gereduceerd; op de onderzijde der achter- 
vleugels is de kleur veel levendiger en warmer, doordat de paarsachtige tint roder 
is en de gele grondkleur helderder. 


Brenthis Hb. 


Brenthis ino von Rottemburg. Uitsluitend in Zuid-Limburg op weiden en op 
open plaatsen in niet te droge loofbosterreinen, lokaal, op de vliegplaatsen in de 
regel in aantal, al zijn de meeste van deze plaatsen helaas verdwenen. Onze 
vindplaatsen vormen de noordwestgrens van het areaal der soort in West-Europa 
en zijn de uiterste voorposten van het Belgisch-Rijnlandse vlieggebied. 

In Denemarken op de eilanden (behalve Möen), maar niet in Jutland. In 


164 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (186) 


Holstein verbreid tot Zuid-Sleeswijk; lokaal en niet zeldzaam bij Hamburg; zeer 
lokaal bij Bremen; lokaal en niet zeldzaam in Hannover; nog niet bekend uit 
Westfalen; verbreid in de Rijnprovincie (o.a. in de omgeving van Aken gewoon 
volgens PünGELER). In België algemeen verbreid in het oostelijk deel van het 
land. Niet op de Britse eilanden. 

Eén generatie, van de eerste helft van juni tot begin augustus (9.VI tot 1.VIII), 
hoofdvliegtijd tweede en derde decade van juni. De soort overwintert als ei en 
de rups leeft op Spiraea. 


Vindplaatsen. Lbg.: Jabeek (NEUMANN, SOGELER); Etzenrade (diverse verzame- 
laars); Schinveld (MAESSEN); Kerkrade (vroeger de rijkste vindplaats, waarvan nog talrijke 
exemplaren in verschillende collecties aanwezig zijn. LATIERS schreef, dat 770 hier over- 
vloedig voorkwam op een betrekkelijk klein terrein, dat tegen een helling lag en enigszins 
vochtig was. Dit moet de helling van het Hopelbos geweest zijn. Door de aanleg van de 
,miljoenenlijn” is de vliegplaats dan grotendeels vernietigd. Toch ligt nog altijd aan de 
voet van het Hopelbos een laag moerassig terrein en hier ving VAN MASTRIGT nog 1.VII. 
1952 een enkel exemplaar); Houthem, 1.VIII.1891 (Zoöl. Mus.); Meerssen, juli 1891 
(LYCKLAMA volgens SNELLEN, 1892, Tijdschr. Entom., vol. 35, p. XLIV); Epen, juli 1950, 
twee afgevlogen exemplaren (CAMPING). 


Variabiliteit. VON ROTTEMBURG beschreef de vlinder naar exemplaren, 
uit Midden-Duitsland, twee „aus hiesiger Gegend” — Klemzig bei Züllichau 
(vgl. ESPER, Schmett. in Abb., vol. 1, deel 2, p. 126) en een van Landsberg aan de 
Warthe. Deze nominaatvorm vliegt in geheel Duitsland van Hamburg tot Zuid- 
Beieren en ook de Nederlandse exemplaren behoren tot dezelfde subsp. #0 von 
Rottemburg. 

De infrasubspecifieke variabiliteit van onze exemplaren is niet groot. 

f. intermedia nov. Grondkleur van de bovenzijde der vleugels lichter, geelbruin. 
Kerkrade, 9, 28.VI.1906 (holotype, DE Vos). 

[Ground colour of the upper side of the wings. paler, yellow-brown.] 

f. interligata Cabeau, 1922, Rev. mens. Soc. ent. Namur., vol. 22, p. 46. Op 
de bovenzijde der voorvleugels is de onderste basale vlek verbonden met de 
onderste mediane vlek, zodat aan de binnenrand een liggende zwarte streep 
ontstaat. Bij deze soort blijkbaar niet zo gewoon. Kerkrade (LATIERS). 

f. transversa nov. Op de bovenzijde der voorvleugels zijn de mediane vlekken 
langs de aderen met elkaar verbonden, zodat een zwarte zigzaglijn ontstaat. 
Etzenrade, holotype (DELNOYE). 


[The median spots on the upper side of the fore wings are interconnected along the 
nervures, so that a black zigzag line results. ] 


f. cadmeis Cabeau, 1922, Rev. mens. Soc. ent. Namur., vol. 22, p. 1. Op de 
bovenzijde der vleugels zijn de postmediane vlekken verbonden met de submar- 
ginale vlekken. Zie Lambillionea, vol. 30, pl. VI, fig. 6 (1930). Een zeer zwakke 
overgang, waarbij dit alleen met de twee onderste vlekken op de linker voor- 
vleugel het geval is. Jabeek (Zoöl. Mus.). 

f. depurpurata nov. De paarse bestuiving op de onderzijde der achtervleugels 
ontbreekt geheel of vrijwel geheel. Kerkrade, 28.VI.1906 (holotype, DE Vos). 


[The purple suffusion on the under side of the hind wings fails completely or almost 
completely. | 


(187) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 165 
Issoria Hb. 


Issoria lathonia L. In hoofdzaak verbreid op de zandgronden en in het Löss- 
en het Krijtdistrict. In de duinen zonder enige twijfel inheems, in het binnenland 
onregelmatig, in warme zomers niet zelden gewoon, in koele en natte zomers veel 
minder of plaatselijk soms geheel verdwijnend. Buiten de zandgronden meest als 
zwerver. In het voorkomen van de vlinder in het binnenland zit iets zeer onregel- 
matigs. Nu we sinds 1940 de aantallen geregeld nagaan, blijkt in elk geval 
duidelijk, dat lathonia sterk reageert op warm, droog weer, door dan snel in 
aantal toe te nemen. Overtuigend werd dit bewezen in de warme zomer van 1947, 
toen het aantal waarnemingen buiten de duinen een topcijfer bereikte, dat in 
geen der daaraan voorafgaande of er op volgende jaren ook maar in de verte 
benaderd werd. Bovendien wordt Jathonia naar het noorden toe steeds zeldzamer 
in ons land. Maar een heel enkele keer melden de trekwaarnemers uit de noor- 
delijke provincies een daar door hen opgemerkt exemplaar. Op de waddeneilanden 
daarentegen is de soort even gewoon als in de duinen van het vasteland. Dat 
vochtigheid een van de belangrijke factoren moet zijn, die met de temperatuur 
de bestaansmogelijkheid van de vlinder bepalen, blijkt ook wel uit het feit, dat 
het hem volkomen onmogelijk is, vaste voet op de Britse eilanden te krijgen. 
Hij blijft daar steeds een zeer zeldzame immigrant. 

Bekend van alle waddeneilanden. 

De vlinder is waargenomen van 23 maart (1949, een exceptioneel vroege 
datum, Haarlem, v. HERWARTH; 1956, na een zeer koude februarimaand, terwijl 
ook maart te koud was, Aerdenhout, VAN WISSELINGH) tot 23 november (1914, 
Putten, OUDEMANS, zie Ent. Ber., vol. 4, p. 171, 1915), zeker in drie meestal zon- 
der duidelijke onderbreking in elkaar overgaande generaties. Bij het doorlezen van 
de jaarlijkse trekverslagen valt het mij op, dat ik bijna elk jaar weer in twijfel 
verkeer over de juiste afbakening van de verschillende generaties. 

In normale voorjaren is /athonia in april al een gewone verschijning in de 
duinen en blijft dit ook in mei. In juni wordt hij meestal eerst schaarser om later 
in de maand weer toe te nemen. Ook in de zomer is de vlinder geregeld in dit 
biotoop aan te treffen. Over het najaar bezit ik helaas te weinig gegevens, maar 
er behoeft weinig twijfel aan te bestaan, dat hij ook dan in het duingebied is 
te vinden. In het binnenland verschijnt hij in het voorjaar in de regel wat later, 
hoewel ook daar aprilwaarnemingen voorkomen. In het voorjaar is hij daar bijna 
altijd duidelijk schaarser dan in het Duindistrict, maar in de loop van de zomer 
haalt hij de achterstand in. De hoofdvliegtijd van het binnenland valt altijd in 
augustus en meest nog begin september. In de herfst komt vrijwel elk jaar nog 
een veel zwakkere vlucht voor. Volgens SEITZ kan zowel de rups als de pop 
overwinteren (1908, Grossschmetterl. der Erde, vol. 1, p. 236). De maart- en 
aprilvlinders zouden dus van overwinterende poppen afkomstig kunnen zijn. 
Opvallend is in dit verband de waarneming van 23.11.1956, twee dagen nadat 
het weer zachter was geworden. Bij de bespreking van de variabiliteit kom ik 
daarop terug. Zo zou ook de vrijwel ononderbroken vliegtijd te verklaren zijn. 
Intussen is het wel noodzakelijk, dat experimenteel wordt uitgemaakt, of dit 
inderdaad voor ons land opgaat. 

In dit verband is het ook belangrijk er aan te denken, dat de vlinder zich onder 


166 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (188) 


gunstige omstandigheden zeer snel kan ontwikkelen. Van een op 8.VIII.1939 
gevangen 9 kweekte Vari een herfstgeneratie, waarvan alle exemplaren door- 
groeiden en reeds van 11 tot 16 september de vlinders leverden, dus nauwelijks 
vijf weken na het leggen der eieren. En HUHST vermeldt in een voortreffelijk 
artikel over het kweken van Argynninae, dat hij van op 22.IV gelegde eieren al op 
22.V de vlinder verkreeg, dus nog sneller (1931, Int. ent. Z. Guben, vol. 25, 
p. 125). Overigens zitten wij hier met dezelfde moeilijkheid als de URBAHN's 
bij de samenstelling van hun Fauna van Pommeren: „Die Zahl und Folge der 
Generationen ist nicht geklärt, auch nicht das Überwinterungsstadium”. (1939, 
Stelt. ent. Z., vol. 100, p. 265). 


Variabiliteit. Onze populaties behoren tot de nominaatvorm, beschreven 
naar exemplaren uit Midden-Zweden. De in april vliegende exemplaren zijn 
opvallend klein en met een donkere wortelbestuiving op de bovenzijde der 
vleugels. Later in het voorjaar verschijnen echter grotere exemplaren en vooral 
in juni vliegen al vlinders, die even groot zijn als de echte zomerdieren. Hiervoor 
ziin twee verklaringen mogelijk. Deze grotere dieren behoren al tot een tweede 
generatie, of zij vormen de tweede groep van de eerste generatie. De kleine in 
april en begin mei vliegende vlinders zouden dan van overwinterende poppen 
kunnen afstammen en de later vliegende grotere van overwinterende rupsen. Dit 
alles zal door een paar enthousiaste kwekers onder zo natuurlijk mogelijke omstan- 
digheden onderzocht moeten worden. 

De juli-augustus exemplaren zijn gemiddeld groter dan de vroege, maar er 
komen ook veel dieren voor, die net zo groot zijn als de kleine van de eerste 
generatie, vooral bij de mannetjes. Bij de herfstvlinders, die ik voorlopig dus 
aanzie voor de derde generatie, zijn de mannetjes even variabel in grootte als in 
de zomergeneratie, terwijl de wijfjes forse dieren zijn. Dit sluit meteen uit, dat 
de vroege aprilvlinders overwinteraars zouden zijn, daar voor zover ik weet hierbij 
geen forse vlinders voorkomen. 

De grotere zomervorm werd door VERITY onderscheiden als f. postlathonia 
(1933, Ent. Rec., vol. 45, p. 57), holotype van Hilversum, 21 juli. Behalve door 
de grootte onderscheidt zij zich door lichtere grondkleur, lichtere, meer groen- 
achtige basale bestuiving, die bovendien minder scherp begrensd is en door 
lichtere en minder uitgebreide bruine kleur op de onderzijde der achtervleugels. 
Voor onze zomerdieren is de waarde van al deze kenmerken echter zeer betrekkelijk. 

De infrasubspecifieke variabiliteit is vrij groot, maar extreme exemplaren zijn 
zeldzaam. 

dT 0 bee: 

f. minor Ksenszopolski, 1911, Trudy Izsljedov. Volyni, vol. 8, p. 41. Dwergen. 
Vrij zeldzaam. Laag Keppel (BENTINCK); Soest, Weesp, Burgh (Zoöl. Mus.); 
Katwijk (VAN DER WEELE); Zaandam (AUKEMA); Den Haag (Leids Mus.); 
Oostvoorne (VAN KATWIJK); Helmond (VAN WESTEN); Stein (Missiehuis Stein). 

B. Grondkleur. 

f. ardens Jachontov, 1911, Mitt. Kaukas. Mus., vol. 5, p. 308 (fervida Fritsch, 
1912, Ent. Rundschau, vol. 29, p. 143). Grondkleur der bovenzijde dieper, roder. 
Vlieland (CAMPING); Breda (Zoöl. Mus.). 

f. pallida Fritsch, 1912, Ent. Rundschau, vol. 29, p. 143. Grondkleur van de 


(189) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 167 


bovenzijde der vleugels bleek geelbruin. Aalsmeer (Zoöl. Mus.); Vogelenzang 
(VAN DE Por); De Punt, Wassenaar (VAN WISSELINGH); Stein (Missiehuis Stein). 

f. rubrofusca Verity, 1950, Farf. It., vol. 4, p. 271, pl. 49, fig. 18. Grondkleur 
van de bovenzijde der vleugels met een rossige, matte tint. Beschreven naar exem- 
plaren van de eerste generatie. Putten, © van de derde generatie, dat goed met 
de figuur overeenkomt (Zoöl. Mus.). 

f. nigroprivata Verity, 1933, Ent. Rec., vol. 45, p. 57; 1951, Farf. It., vol. 4, 
pl. 49, fig. 10 en 11. De zwarte tekening op de bovenzijde der vleugels niet 
zelden gereduceerd in grootte, maar vooral gekarakteriseerd door het vrijwel 
geheel ontbreken van de donkere wortelbestuiving van de voorvleugels en het 
veel lichter worden van die der achtervleugels. Zomervorm, niet gewoon bij ons. 
Terschelling, Twello, Bussum, Noordwijk (Zoöl. Mus.); Vlieland (CAMPING); 
Waalwijk (DIDDEN). 

f. paradoxa Fuchs, 1899, Jabrb. Nass. Ver., vol. 52, p. 124. Op de bovenzijde 
der achtervleugels met zilvervlekjes. Een zeer zeldzame vorm. Heemskerk, een 
exemplaar met een klein zilvervlekje in cel 1b van beide achtervleugels (S. DE 
BOER). 

f. pseudosaturata Agenjo, 1948, Eos, vol. 24, p. 42, pl. IV, fig. 9. Op de 
onderzijde der voorvleugels is de licht geelbruine grondkleur, behalve bij de apex, 
verdrongen door een veel donkerder bruinachtige tint. Zeddam (POSTEMA); 
Diemen, Wassenaar (Zoöl. Mus.). 

Obe zwarte tekening. 

f. magisnigrata Verity, 1933, Ent. Rec., vol. 45, p. 58; 1951, Farf. It., vol. 4, 
pl. 49, fig. 12—14. Zomerdieren met een bijna even donkere wortelbestuiving 
op de bovenzijde der vleugels als bij voorjaarsexemplaren, maar vooral gekenmerkt 
door opvallend vergrote zwarte vlekken. Waarschijnlijk niet al te zeldzaam onder 
onze populaties aan te treffen. Terschelling, Doorn, Soest, Ouddorp (Zoöl. Mus.); 
Heeze (DIDDEN). 

f. laufferi Agenjo, 1948, Eos, vol. 24, p. 42, pl. III, fig. 7. De eerste en de 
tweede zwarte vlek aan de binnenrand der voorvleugels zijn met elkaar verbonden 
langs de anaalader door de vergrote er boven liggende zwarte vlek. Vlieland 
(CAMPING); Groenlo (Zoöl. Mus.). 

f. i-nigrum Tutt, 1909, Ent. Rec., vol. 21, p. 225. Op de bovenzijde der voor- 
vleugels is de onderste basale vlek met de onderste mediane door een zwarte 
streep verbonden, zodat boven het midden van de binnenrand een liggende streep 
ontstaat. Vrij algemeen, overal onder de soort te verwachten. 

Dat deze bij Melitaeiden en Argynniden zo geregeld voorkomende vorm door 
erfelijke factoren bepaald wordt, blijkt wel uit het resultaat van Värrs reeds 
vermelde eikweek. Het 9 was een overgang naar d-nigrum. Van de F, generatie 
behoorden drie exemplaren tot i-nigrum en enkele andere waren overgangen. 
Niet bekend is echter, of de vorm dominant of recessief ten opzichte van de 
typisch getekende is. 

f. pupillata van Mellaerts, 1929, Lambillionea, vol. 29, p. 123. Als i-nigrum, 
maar de verbindingsstreep is in het midden gekernd. Dit komt, doordat de twee 
onderste vlekken ook langs ader 2 (Cus) met elkaar verbonden zijn. Zie Lambil- 
lionea, vol. 39, pl. IV, fig. 7. Veel zeldzamer dan de vorige vorm. Kerkrade 
(EENENS). 


168 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (190) 


f. transversa nov. Op de bovenzijde der voorvleugels zijn de mediane vlekken 
langs de aderen door zwarte lijntjes met elkaar verbonden, zodat een zwarte 
zigzaglijn ontstaat. Wassenaar, &, 5.VII.1901, holotype (Zoöl. Mus.). 


[On the upper side of the fore wings the median spots are connected with each other 
by black lines along the nervures, so that a black zigzag line results. } 


f. costimaculata nov. Op de bovenzijde der voorvleugels zijn enkele costaal- 
vlekken (bij het holotype de tweede, derde en vierde) met elkaar samengesmolten 
tot één grote zwarte vlek aan de voorrand. Bloemendaal, 4, 6.IX.1953, holotype 
(Kroos). 


[Some costal spots on the upper side of the fore wings (with the holotype the second, 
third and fourth) are fused to one large black spot on the costa. } 


f. hungarica Aigner, 1906, Ann. Hist. nat. Hung., vol. 4, p. 504. De zwarte 
tekening op de bovenzijde der voorvleugels min of meer ineengevloeid en soms 
ook op de onderzijde, al het overige normaal. Harskamp (KUCHLEIN); Velp (of 
Dordrecht, VAN MEDENBACH DE Rooy); Bussum, Zandvoort, Vlissingen (Zoöl. 
Mus.); Rotterdam (Mus. Rotterdam). 

f. melaena Spuler, 1901, Schmett. Eur., vol. 1, p. 29. Op de bovenzijde van 
voor- en achtervleugels is de zwarte tekening in mindere of meerdere mate ineen- 
gevloeid, maar de zilvervlekken op de onderzijde der achtervleugels zijn normaal. 
Zwolle (Leids Mus.); Scheveningen (DE Vos). 

f. valdensis Esper, [1803], Schmett. in Abb., vol. 1, Suppl., p. 112, pl. CXV, 
fig. 4. Bovenzijde der vleugels als melaena, maar op de onderzijde der achter- 
vleugels zijn de zilvervlekken ineengevloeid tot straalvormige strepen. Slangen- 
burg, 4, 9.VIII.1900 (Zoöl. Mus; het exemplaar is afgebeeld in Tijdschr. 
Entom., vol. 48, pl. 3, fig. 1, 1905). 

f. reducta Schirmer, 1918, Deutsche ent. Z., p. 170. De zwarte vlekken op de 
bovenzijde der vleugels sterk gereduceerd in aantal. Kapelle, 1872, een exemplaar, 
waarbij de postdiscale vlekken op de voorvleugels bijna geheel verdwenen zijn, 
terwijl ze op de achtervleugels zeer klein zijn (DE Vos). 


Fabriciana Reuss 


Fabriciana niobe L. Algemeen verbreid in het Duin- en Waddendistrict, hier 
meest gewoon tot vrij talrijk; overigens in bosachtige gebieden op zandgronden, 
hier in de regel veel minder in aantal, hoewel plaatselijk soms een sterke vermeer- 
dering is waargenomen. Opvallend is het zeer schaarse voorkomen in het zuiden 
van het land, terwijl uit het Löss- en het Krijtdistrict nog slechts enkele waarne- 
mingen bekend zijn. 

Eén generatie, tweede helft van mei tot tweede helft van augustus (19.V tot 
19.VIII), hoofdvliegtijd van half juni tot eind juli. 


Vindplaatsen. Fr.: Vlieland (zeer gewoon, CAMPING), Terschelling (vrij gewoon, 
LEMPKE), Ameland (veel, BROUWER), Schiermonnikoog, Kollum, Kloosterburen. Dr.: Zuid- 
laren, Annen, Borger, Drouwen. Ov.: Denekamp, Diepenheim, Rijssen, Elzen, Markelo, 
Holten, Mariënberg, Vilsteren, Oud-Leusen. Gdl.: Nijkerk, Harderwijk, Hulshorst, Nun- 


(191) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 169 


speet, Uddel, Tongeren, Epe, Hoog-Soeren (in juni 1954 bij honderden, BOER LEFFEF, 
SOUTENDIJK), Apeldoorn, Beekbergen, Loenen, Woeste Hoeve, Terlet, Deelen, Hoender- 
lo, Empe, Eerbeek, Laag Soeren, De Steeg, Rheden, Velp, Arnhem, Kemperberg, Ooster- 
beek, Wolfheze, Buunderkamp, Wageningen, Ede, Lunteren, Harskamp, Otterlo, Kootwijk; 
Eefde, Warnsveld, Zutfen, Vorden, Laren, Lochem, Korenburgerveen, Winterswijk, Aalten, 
Zelhem, Slangenburg, Doetinchem, Hummelo, Laag Keppel; Nijmegen. Utr.: De Bilt, Soest, 
Baarn, Vreeland. N.H.: Hilversum, Naarden, Texel (De Koog), Den Helder, Callantsoog, 
Schoorl, Bergen, Egmond aan Zee, Bakkum, Limmen, Castricum, Heemskerk, Wijk aan Zee, 
Velzen, IJmuiden, Santpoort, Overveen, Zandvoort, Vogelenzang. Z.H.: Noordwijkerhout, 
Noordwijk, Warmond, Katwijk aan Zee, Wassenaar. Zl.: Westenschouwen, Haamstede, Re- 
nesse, Domburg, Groede. N.B.: Breda, Ulvenhout, Helmond. Lbg: Arcen, Venlo, Belfeld, 
Roermond, Melick, Nuth, Gulpen. 


Variabiliteit. De nominaatvorm is de Zweedse. Volgens VERITY behoren 
de exemplaren uit Midden-Europa tot de grotere en levendiger gekleurde subsp. 
herse Hufnagel (1766, Berl. Mag., vol. 2, p. 82), beschreven naar exemplaren 
uit de omgeving van Berlijn (1929, Bull. Soc. ent. France, p. 241; 1936, Ento- 
mologist, vol. 66, p. 243). Onze Nederlandse exemplaren zijn duidelijk groter 
dan de Zweedse en hoewel van kleurverschil weinig te merken is, kunnen ze 
ongetwijfeld het best tot subsp. herse Hufn. gerekend worden. Zie plaat 4. 

De infrasubspecifieke variabiliteit is vrij groot. Het aantal zilvervlekken op 
de onderzijde der vleugels wisselt sterk. Ze kunnen geheel ontbreken of juist 
prachtig ontwikkeld zijn, terwijl natuurlijk een tussenvorm voorkomt, waarbij de 
zilvervlekken gedeeltelijk afwezig zijn. Ook de grondkleur en de zwarte tekening 
variëren enigszins. 

A. Afmetingen. 

Dwergen. Slangenburg, Den Helder, Domburg (Zoöl. Mus.); Hoog Soeren 
(LEFFEF); Texel (VAN OORSCHOT). 

BeGrondkleur. 

f. pallida Gillmer, 1907, Int. ent. Z. Guben, vol. 1, p. 248. Grondkleur lichter, 
bleekgeel. Denekamp, Slangenburg, IJmuiden (Zoöl. Mus.); Doetinchem (DE 
Vos); Bergen (Leids Mus.); Wassenaar (BOTZEN). 

f. fervida nov. Grondkleur van de bovenzijde der vleugels diep (roodachtig) 
bruin. Hoog Soeren (LEFFEF); Texel (VAN OORSCHOT); Zandvoort (HER- 
WARTH); Wassenaar (BOTZEN). 

Holotype: &, 1954, Hoog Soeren, in collectie LEFFEF. 


[Ground colour of the upper side of the wings deep (reddish) brown.] 


f. berolinensis Reuss, 1916, Int. ent. Z. Guben, vol. 10, p. 24. Grondkleur van 
de bovenzijde der vleugels verdonkerd en bij extreme exemplaren met paarse 
weerschijn. Vooral bij onze wijfjes geen al te zeldzame vorm, maar ook nu en 
dan bij de mannetjes voorkomend. De wortel van voor- en achtervleugels is 
zwartachtig en de postdiscale vlekken zijn vergroot. Soms staan langs de achter- 
rand, vooral bij de voorvleugelapex, lichtere vlekken. Op de bovenzijde lijkt de 
vorm daardoor veel op Mesoacidalia charlotta Hw., f. suffusa Tutt. Terschelling, 
&, Vlieland, 9 (CAMPING); Elzen, Terlet (VAN DER MEULEN); Diepenheim, 
Diepenveen, Slangenburg, Doetinchem (Zoöl. Mus.); Uddel (KUCHLEIN); Hoog 
Soeren, 4 en 9 (LEFFEF); Texel, 4 (VAN OORSCHOT); 2 (Zoöl. Mus.); 
Castricum (WESTERNENG); Zandvoort, Wassenaar (VAN WISSELING). 


170 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (192) 


In Bouwst. Fauna Nederl., vol. 1, p. 223 (1853) wordt een exemplaar van 
Zutfen vermeld „met paarse weerschijn”, dat vrij zeker ook tot deze vorm 
behoorde. 

f. nigrimarginata Reuss, 1916, Int. ent. Z. Guben, vol. 10, p. 29. Op de 
bovenzijde der vleugels met een brede zwarte achterrand, doordat de ruimte 
tussen de twee golflijnen vlak voor de achterrand zwart gevuld is. Terschelling 
(VAN OORSCHOT); Ede (VAN DE POL). 

f. infrapallida nov. De grondkleur van de onderzijde der achtervleugels en 
van de voorvleugelpunt witgeel. Texel, 1952, holotype (VAN OORSCHOT). 


[The ground colour of the under side of the hind wings and of the apex of the fore 
wings is whitish yellow. } 


f. infrapupillata nov. Op de onderzijde der achtervleugels zijn de ronde 
submarginale vlekken dik zwart geringd en blauw gekernd. Texel, 1953, holotype 
(VAN OORSCHOT). 


[The round submarginal spots on the under side of the hind wings have thick black 
rings and blue centres. } 


f. infragrisea nov. De submarginale band op de onderzijde der achtervleugels 
sterk grijs getint. Slangenburg, ¢, 26.VII.1901 (holotype, Zoöl. Mus.); Bergen 
(VAN WISSELINGH). 


[The submarginal band on the under side of the hind wings is strongly tinted with 
grey.] 

f. caeca Preissecker, 1910, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 60, p. (89). Op de 
onderzijde der vleugels ontbreekt alle zilvertekening. Ongetwijfeld zeldzaam. 
Empe (Bouwst. Fauna Nederl., vol. 1, p. 223, 1853); Wageningen, 1898 (Zoël. 
Mus., afgebeeld door OUDEMANS in Tijdschr. Ent., vol. 48, pl. 3, fig. 3 (1905) 
als f. eris); Ulvenhout (VAN WISSELINGH). 

f. eris Meigen, 1829, Eur. Schmett., vol. 1, p. 64, pl. XIV, fig. 5. Op de 
onderzijde der achtervleugels zijn enkele vlekken aan de achterrand gekernd, 
overigens ontbreekt alle zilvertekening. Iets gewoner dan de vorige vorm. Rijssen 
(KORTEBOS); Korenburgerveen (VAN GALEN); Slangenburg, Wassenaar, Roer- 
mond (Zoöl. Mus.); Doetinchem (DE Vos); Texel, Aerdenhout (VAN Oor- 
SCHOT); Camp, Santpoort (CETON); Bakkum (DE BOER); Wijk aan Zee (TEN 
Hove); Overveen (HELMERS); Haarlem (Tick); Zandvoort (GORTER) ; Domburg 
(Tijdschr. Entom., vol. 53, p. XXXV); Breda (Leids Mus.); Ulvenhout (VAN 
WISSELINGH); Arcen (FRANSSEN); Roermond (Mus. Maastricht); Melick 
(LUCKER). 

f. niobe Linnaeus, 1758, Syst. Nat., ed. X, p. 481. Op de onderzijde der 
achtervleugels zijn de zilvervlekken matig goed ontwikkeld langs de achterrand 
en in het midden, maar ontbreken aan de wortel. Deze tussenvorm komt overal 
onder de soort voor, maar is niet opvallend talrijk. 

f. infraargentea nov. (cydippe Linnaeus, 1761, Fauna Suecica, ed. II, p. 281, 
nomen rejectum). Op de onderzijde der achtervleugels ook aan de wortel goed 
ontwikkelde zilvervlekken. De gewone rijk met zilver gevlekte vorm, bij ons de 
meest talrijke. Holotype: 4 van Wageningen, 10.VI.1898, collectie Zoöl. Mus. 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 4, 1956 PLAAT 


Fig. 1—4: Fabriciana niobe niobe L. 1. &, Vrm. Malsjö, 1.VII.1917; 2. 4, Boh, Syd- 

koster, 2.VII.1947; 3. 9, Upl., Sandhamn, 6.VII.1925; 4. 9, Upl., Sandhamn, 20.VII. 

1923. Fig. 5—10: Fabriciana niobe herse Hufnagel. 5 @, f. transversa nov. holotype, 

Slangenburg, 26.VII.1901; 6. 4, Wassenaar, 1.VII.1901; 7. 4, Hulshorst, Say ISO: 

8. ©, Den Helder, 7.VII.1929; 9. ©, Terschelling, 27.VI.1948; 10. &, f. ovalis nov, 

holotype, Texel, juni 1934. Nrs. 1—4 in coll. Naturhistoriska Riksmuseum Stockholm, 
5—10 in coll. Zoölogisch Museum Amsterdam. 


10 


(193) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera Lt 


[On the under side of the hind wings also well developed silver spots at the base. This 
richly spotted form is the commonest form of the species in Holland. 

VERITY has clearly shown, that LINNAEUS' Papilio cydippe is nothing but this strongly 
spotted form of miobe (1913, J. Linn. Soc. Lond. (Zool.), vol. 32, p. 182—183), but as 
this name is also often (wrongly) used for the High Brown Fritillary, the next species in 
this Catalogue, it is proposed by a number of lepidopterists to reject this name altogether 
also for infrasubspecific use (1952, Bull. zool. Nomencl., vol. 6, p. 323—336). Therefore 
a new name becomes necessary for the richly spotted form of Fabriciana niobe, as LIN- 
NAEUS described in 1758 the intermediate form with no silver at the base of the hind 
wings. | 


De zwarte tekening 

f. transversa nov. Op de bovenzijde der voorvleugels zijn de mediane vlekken 
langs de aderen met elkaar verbonden, zodat een zwarte zigzaglijn ontstaat. 
Apeldoorn (BERK); Ede (VAN DE Por); Terschelling, Vorden, Slangenburg, De 
Bilt (Zoöl. Mus.); Vlieland (CAMPING); Wassenaar (VAN WISSELINGH); Sche- 
veningen (DE Roo). Bij een & van Castricum staan de verbonden vlekken in 
een rechte lijn onder elkaar (VAN OORSCHOT). 

Holotype: 2 van Slangenburg, 26.VII.1901 in collectie Zoöl. Mus. 


[The median spots on the upper side of the fore wings are connected with each other 
along the nervures, so that a black zigzag line results. } 


f. ovalis nov. Op de bovenzijde der voorvleugels is de mediane vlek tussen 
ader 1b en ader 2 gesloten en vormt een liggende ovale ring. Texel, &, juni 1934 
(holotype, Zoöl. Mus.). 


[On the upper side of the fore wings the median spot between nervures 1b and 2 is 
closed and forms a horizontal black ring.} 


f. thyra Schultz, 1908, Ent. Z. Stuttgart, vol. 22, p. 39 (bis). Op de bovenzijde 
der vleugels zijn de zwarte kapvlekken voor de achterrand verbonden met de 
submarginale vlekken. Een prachtig 4 van Egmond aan Zee, 20.VI.1947 (BANK). 
Verder alleen enkele zeer zwakke overgangen waarbij slechts een paar vlekken 
met elkaar verbonden zijn: Texel (GERRIS, STAMMESHAUS); Overveen (HELMERS). 

f. pelopia Borkhausen, 1788, Naturgesch. Eur. Schmetterl., vol. 1, p. 36, fig. 
De zwarte tekening op de bovenzijde der vleugels en eventueel ook op de 
onderzijde sterk uitgebreid. Vlieland, 9, 1953 (CAMPING); Wassenaar, 1943 
(Leids Mus.). 

f. nigropunctata nov. Op de onderzijde der achtervleugels een of meer zilver- 
vlekken aan de wortel zwart gekernd. Gewoon, overal onder de soort te verwach- 
ten. Holotype van Baarn, ¢, 12.VII.1871 in collectie Zoöl. Mus. 


[One or more silver spots on the under side of the hind wings at the base with black 
centre. ] 


f. radiata Spuler, 1901, Schmett. Eur., vol. 1, p. 29. De zilvervlekken op de 
onderzijde der achtervleugels samengesmolten tot lange stralen. Een zwakke 
overgang tot deze vorm, waarbij de gehele cel 1b met zilver gevuld is, van Texel 
(VAN OORSCHOT). 

Teratologisch exemplaar. De vleugels, vooral de voorste, smaller 
en langer gerekt. Koog-Texel, 4 (STAMMESHAUS). 


172 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (194) 


Pathologische exemplaren. Linker voorvleugel grotendeels, en 
linker achtervleugel geheel verbleekt. Elzen (VAN DER MEULEN). 

Op beide voorvleugels in cel 2 tussen de kapvlek aan de achterrand en de 
submarginale vlek een lichte vlek. Bakkum (DE BOER). 

De apex van de linker achtervleugel verbleekt. Egmond aan Zee (WESTERNENG). 


Fabriciana adippe Schiff. 1) Sporadisch, vooral in bosachtige gebieden in het 
zuiden van het land, niet inheems. Te oordelen naar oude opgaven in Bouwst. 
Fauna Nederl. was de vlinder hier vroeger misschien wel een indigeen, of was dit 
mogelijk alleen in een oecologisch zeer gunstige periode. Ook de vangsten in de 
Achterhoek zouden er op kunnen wijzen, dat adippe zich daar omstreeks de 
eeuwwisseling korte tijd heeft kunnen handhaven. Misschien is de vlinder in de 
veertiger jaren van deze eeuw ook inheems geweest in de bossen van Zuidoost- 
Limburg, maar mogelijk waren dit slechts overvliegers uit het naburige Duitse 
of Belgische gebied. In elk geval is deze typische bewoner van loofbossen op 
het ogenblik een van onze zeer zeldzame dagvlinders. 

In Denemarken aangetroffen op de grote eilanden, behalve Laaland en Falster, 
en in Jutland, en hier zeldzaam. In Sleeswijk-Holstein lokaal, tot Flensburg; bij 
Hamburg lokaal en niet talrijk; bij Bremen sporadisch; in Hannover lokaal en 
niet zeldzaam; in Westfalen lokaal; in de Rijnprovincie verbreid, in 1945 bijv. 
zeer talrijk in het Staatswald bij Keulen (JOHNSON, 1946, Entomologist, vol. 79, 
p. 92). In België uitsluitend aangetroffen in het Maasbekken. In Groot-Brittannië 
verbreid in bossen in Engeland van het zuiden tot in Westmoreland toe. Niet 
in Ierland. 

Eén generatie, waargenomen van begin juli tot eind augustus (4.VII tot 
30.VIIT). 


Vindplaatsen. Fr.: Kuikhorne (ALBARDA, in Zoöl. Mus. een 4 met etiket ,,Fries- 
land”). Gr.: bij Zuidlaren op de heide een 4 en 9 in copula (Bouwst. Fauna Nederl, 
vol. 2, p. 147, 1856). Gdl.: Harderwijk (Bouwst,, vol. 1, p. 223, 1853); Vorden, juli 1903, 
2 (Mus. Rotterdam); Slangenburg, 26.VII.1901, 9, 11.VII.1902, & en 9 (Zoöl. Mus.); 
Hoog-Keppel, 12.VII.1911, 9 (Zoöl. Mus.), 3.VIII.1947 (Kers); Drempt („eenmaal 
menigvuldig”, volgens VER HUELL, Bouwst., vol. 1, p. 223, 1853); Doesburg („somtijds 
in grote menigte”, volgens HAVELAAR, Bouwst., vol. 1, p. 223); Nijmegen, juli 1875, & 
(Zoöl. Mus.). N.H.: Bentveld, 20.VII.1946, prachtig 9 (BOTZEN). N.B.: Breda, 1869 
(Leids Mus.), 2.VIII.1953, sterk afgevlogen 4 (VAN OorscHoT); Teteringen, 1866 (Tijd- 
schr. Entom., vol. 13, p. 145, 1870, in Leids Mus. met etiket Breda); Ulvenhout, 4, 
24.VII.1942 (VERKAIK); Oirschot (VAN DEN BERGH, Tijdschr. Entom., vol. 49, p. XXIII); 
Eindhoven, 4, 17.VIII.1942 (Leids Mus.); Megen, 9, augustus 1875 (Zoöl. Mus.). Lbg.: 
Baarlo, augustus 1934, drie afgevlogen exemplaren (Leids Mus.); Valkenburg, 4, 5.VIII. 
1929 (VAN WISSELINGH); Gronsveld, &, 19.VII.1947 (idem); Eperheide één exemplaar, 
31.VII.1947 (GAASENDAM); Epen, &, 4.VII.1942 (Leids Mus.), vier mannetjes, 10 tot 
30.VII.1942 (VAN WISSELINGH), &, 23.VII.1945 (idem), en 24.VII.1945 (Zoöl. Mus.), 
twee mannetjes, 31.VII en 3.VIII.1947 (VAN WISSELINGH), één exemplaar 31.VII.1947 
(Ros); Vijlen, twee mannetjes 24. en 30.VIII.1943 (VAN WISSELINGH); Holset, twee man- 
netjes, 23 en 24.VII.1945 (idem). 


Variabiliteit. Volgens de nu gebruikte nomenclatuur is de Oostenrijkse 
vorm, en meer in het biezonder die uit de omgeving van Wenen, de nominaat- 


1) De soortnaam is in overeenstemming met het voorstel van GRAY cs. in Bull. zool. 
Nomencl., vol. 6, p. 323—336, 1952. 


(195) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 173 


vorm. Uit de verbreiding, die VERITY voor deze vorm geeft in Farf. It, vol. 4, 
p. 296 (1950) (Noord-Duitsland en Engeland tot de Pyreneeën en tot in Oosten- 
rijk), volgt, dat ook onze Nederlandse exemplaren tot subsp. adippe L. gerekend 
moeten worden. Het betrekkelijk geringe Nederlandse materiaal is vrij variabel, 
vooral wat de kleur van de onderzijde betreft. De typische vorm heeft achter- 
vleugels, die aan de onderzijde sterk geel getint zijn met weinig groen en bruin. 

f. suffusa Tutt, 1896, Brit. Butt, p. 286. De basis van de bovenzijde der 
voorvleugels is sterk zwart bestoven, de zwarte vlekken zijn vergroot en met 
elkaar verbonden. Slangenburg, 9, 1901 (Zoöl. Mus.). 

f. vulgoadippe Verity, 1929, Bull. Soc. ent. France, p. 279. De onderzijde der 
achtervleugels gemengd met roestkleur. Waarschijnlijk een geregeld voorkomende 
vorm onder de hier gevangen exemplaren. Twee goede wijfjes van Slangenburg 
en Megen in Zoöl. Mus. 

f. infrarufescens nov. De onderzijde van de achtervleugels eenkleurig rood- 
bruin, vrijwel zonder enige gele tint, met scherp afstekende zilvervlekken; ook de 
onderzijde van de voorvleugels bruiner dan bij normale exemplaren. Slangenburg, 
4, 11.VII.1902 (holotype, Zoöl. Mus.). 


[The under side of the hind wings of a unicolorous red-brown with hardly a trace of 
yellow and with sharply contrasting silver spots; the under side of the fore wings is also 
browner than with normal specimens. 


A similar specimen is mentioned by S. A. CHARTRES in The Entomologist, vol. 69, p. 254 
(1936).} 


f. intermedia Tutt, 1896, Brit. Butt., p. 286. Op de onderzijde zijn de zilver- 
vlekken bij de voorvleugelpunt en langs de achterrand der achtervleugels bijna 
verdwenen. Epen, twee exemplaren in 1942 (VAN WISSELINGH). 

f. cleodoxa Ochsenheimer, 1816, Schmett. Eur., vol. 4, p. 118 (pseudocleodoxa 
Verity, 1929, Bull. Soc. ent. France, p. 278). Alle zilvervlekken op de onderzijde 
der vleugels ontbreken. Ulvenhout (VERKAIK); Epen, één exemplaar in 1942. 
(VAN WISSELINGH). 


Mesoacidalia Reuss 


Mesoacidalia charlotta Haworth, 1803 (Papilio aglaja L., 1758, Syst. Nat, 
ed. X, p. 481, primair homoniem van Papilio aglaja L., l.c., p. 465). Evenals 
Fabriciana niobe verbreid in het Wadden- en Duindistrict en in bosachtige streken, 
vooral op zandgronden, maar in de regel minder gewoon dan niobe. Daarnaast 
komt (beter: kwam) charlotta in een geheel ander biotoop voor, waar miobe 
volkomen ontbreekt, nl. op de nu vrijwel geheel verdwenen blauwgraslanden, 
waar de vlinder niet zelden zeer talrijk was. De laatste bloeiende kolonies bevon- 
den zich in de Gelderse Vallei en in de Krimpenerwaard. Die in de Gelderse 
Vallei is verloren gegaan door de ontwatering van dit gebied, de kolonie van 
„Nek en Bos” bij Lekkerkerk is verdwenen, nadat het blauwgrasland door bemes- 
ting in weiland was omgezet en die van Berkenwoude is vrij zeker geheel uitge- 
roeid door onbeheerst verzamelen. In 1952 zag LANDSMAN er nog slechts één 4 
en het daarop volgende jaar geen enkel exemplaar meer. 

Eén generatie, tweede helft van mei tot eind augustus (23.V tot 30.VIIT), 
hoofdvliegtijd van half juni tot eind juli. 


174 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (196) 


Vindplaatsen. Fr.: Vlieland (zeer gewoon, CAMPING), Terschelling, Ameland (veel, 
A. M. BROUWER), Schiermonnikoog (talrijk, VAN WISSELINGH), Kollum, Eernewoude, 
Wijnjeterp, Wolvega, Scherpenzeel. Gr.: Groningen. Dr.: Peize, Paterswolde, Eelderwolde 
(op deze twee vindplaatsen een kwart eeuw geleden nog zeer talrijk volgens SIKKEMA, nu 
niet meer), Eelde, Zuidlaren, Annen, Borger, Drouwen, Wapserveen. Ov.: Losser, Dene- 
kamp, Agelo, Vasse, Harbrinkhoek (gem. Tubbergen), Weerselo, Albergen, Almelo, Wier- 
den. Bornerbroek, Goor, Markelo, Elzen, Rijssen, Notter, Holten, Lettele, Diepenveen, 
Stegeren, Junne, Vilsteren, Oud-Leusen, Steenwijk, Steenwijkerwold, Zwolle. Gdl.: Putten, 
Harderwijk, Nunspeet, Tongeren, Assel, Hoog-Soeren, Apeldoorn, Voorstonden, Eerbeek, 
Hoenderlo, Hoge Veluwe, Laag-Soeren, Oosterbeek, Wolfheze, Wageningen (tot voor nog 
geen 20 jaar talrijk in het Binnenveld); Zutfen, Laren, Lochem, Vorden, Terborg, Slan- 
genburg, Doetinchem, De Zumpe, Zelhem, Keppel, Babberich. Utr: Veenendaal, Rhenen, 
Oud-Leusden, Zeist, Amersfoort, Soesterberg, Waverveen (oude opgave van SEPP, er was 
toen nog een plassengebied). N.H.: Naarden, Muiden, Amsterdam (1955, STAMMESHAUS), 
Texel (duingebied), Den Helder, Callantsoog, Schoorl, Bergen, Egmond aan Zee, Bakkum, 
Castricum, Limmen, Wijk aan Zee, Velzen, IJmuiden, Overveen, Zandvoort. Z.H.: Noord- 
wijkerhout, Noordwijk, Wassenaar, Den Haag, Scheveningen, Loosduinen, Schiedam, Noor- 
den, Stolwijk, Berkenwoude (tot voor enige jaren talrijk in de eendenkooi), Lekkerkerk, 
(idem). N.B.: Breda, Tilburg, Geertruidenberg, Drunen, Vlijmen, Vught, Cromvoort, 
’s-Hertogenbosch, Vessem, Deurne, Helenaveen. Lbg.: Beugen, Venlo, Tegelen, Roermond, 
Odiliënberg, Posterholt, Welterberg, Bemelen, Maastricht, Gulpen, Holset, Vaals. 


Variabiliteit. Door de veranderde soortnaam is de Engelse vorm de 
nominaatvorm geworden (locus typicus: Bedford in Zuid-Engeland, in Schotland 
vliegt een andere subspecies). Deze subspecies vliegt over geheel West- en 
Midden-Europa, zodat ook onze exemplaren tot subsp. charlotta Haworth behoren. 
Subsp. emilocuples Verity (1919, Ent. Rec., vol. 31, p. 195, type van Berlijn) is 
een synoniem van de nominaatvorm. Zie HEMMING, 1942, Proc. R. ent. Soc. 
London (B), vol. 11, p. 155. Ongelukkigerwijs is de door HAWORTH beschreven 
Papilio charlotta een sterk afwijkende vorm. VERITY aanvaardt daarom de door 
HEMMING opgegeven synonimie niet. Hij wil de naam emilocuples handhaven 
en charlotta gebruiken voor de aberratieve vorm van de soort (Farf. It, vol. 4, 
p. 300—301, 1950). Dat kan natuurlijk niet, want bij elke soort, die in subspecies 
te splitsen is, moet een nominaatvorm zijn, die aangeduid wordt met de dubbele 
naam van de soort. 

Het is buitengewoon jammer, dat de populatie van Berkenwoude is uitgegroeid. 
Zij was al tientallen jaren, misschien al eeuwen, volkomen geïsoleerd van andere 
populaties, zodat er steeds slechts een kruising van de dieren van de kolonie 
onderling plaats vond. Daardoor was de kans op het ontstaan van homozygoten 
van recessieve vormen veel groter dan op andere plaatsen. Het gevolg daarvan 
was, dat de populatie als geheel sterk afweek van elke andere vindplaats in ons 
land (met uitzondering van die van Lekkerkerk; uitwisseling van individuen 
tussen deze twee kolonies was natuurlijk niet geheel uitgesloten). De mannetjes 
kwamen overeen met die van andere Nederlandse vindplaatsen, doch de wijfjes 
waren in een willekeurig gevangen serie duidelijk verschillend. Naast exemplaren, 
die volkomen normaal waren, kwamen er ook vrij veel voor, waarbij de grondkleur 
lichter was. Dit begon met vlekken voor de achterrand der voorvleugels, die 
witachtig bruin werden. Bij een graad verder was ook de voorrand licht. Bij 
(zeldzame) extreme exemplaren had de hele voorvleugel een lichte grondkleur 
en verschenen zelfs enkele lichte vlekken in het middenveld der achtervleugels. 


(197) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 175 


Soms was de lichte grondkleur donker bestoven en bij heel mooie exemplaren 
nog met een prachtige paarse gloed. Toch was geen van deze vormen iets vol- 
komen nieuws. In de grond van de zaak waren het meest extreme exemplaren 
van f. suffusa Tutt, die bijv. ook nu en dan onder de populatie van het Binnen- 
veld te vinden waren, maar nooit in zulk een hoog percentage als in de Krim- 
penerwaard. De kolonie van Lekkerkerk, die even geïsoleerd was als die van 
Berkenwoude en een even beperkt gebied bewoonde, kwam vrijwel overeen met 
de laatstgenoemde. 
De infrasubspecifieke variabiliteit is vrij groot, vooral bij de wijfjes. 


Afmetingen. 

f. nana Wheeler, 1903, Butt. Switz., p. 72. Dwergen. Markelo, Rijssen (VAN 
DER MEULEN); Wageningen (VAN DE Por); Doetinchem (Zoöl. Mus.); Zeist 
(GORTER); Texel (VAN OORSCHOT). 


Bileleurvormen. 

f. & flavescens Tutt, 1896, Brit. Butt, p. 291. Grondkleur van de boven- 
zijde der vleugels in plaats van de gewone roodbruine tint meer oranje, dus 
lichter. Niet zeldzaam, bijna overal onder de soort aangetroffen. 

f. 2 aurea Tutt, 1896, L.c., p. 291. Grondkleur van de bovenzijde der vleugels 
licht oranjebruin, geler dan bij de normale vorm. Vrij zeldzaam. Lochem, Slan- 
genburg (Zoöl. Mus.); Amersfoort (VAN KATWIJK); Wijk aan Zee (TEN HOVE); 
Berkenwoude (Mus. Rotterdam); Vlijmen (Leids Mus.). 

f. Q pallida Tutt, 1896, l.c., p. 291. De bovenzijde der voorvleugels, behalve 
in het midden, witachtig of licht geelachtig getint, langs de binnenrand soms iets 
groenachtig. Berkenwoude, Lekkerkerk (Mus. Rotterdam). 

f. 2 suffusa Tutt, 1896, l.c., p. 290. Wortel van de bovenzijde der voorvleugels 
zwartachtig, de zwarte vlekken vergroot, grondkleur langs de voorrand en tussen 
de aderen langs de achterrand witachtig geel. Bijna overal onder de soort aange- 
troffen, zowel op de waddeneilanden als op de zandgronden in het oosten, het 
zuiden en in de duinen, maar ook op de blauwgraslanden. 

f. infraochracea nov. Grondkleur van de onderzijde der achtervleugels mooi 
warm geel. Kollum, 4, 11.VII.1901 (holotype, Zoöl. Mus.). 


[Ground colour of the under side of the hind wings of a beautiful warm yellow} 


EDe tekening. 

f. transversa nov. Op de bovenzijde der voorvleugels zijn de mediane vlekken 
langs de aderen met elkaar verbonden, zodat een zwarte zigzaglijn ontstaat. 
Elzen, 4, 2.VII.1947 (holotype, VAN DER MEULEN); Berkenwoude, & (VER- 
KAIK). 


[The median spots on the upper side of the fore wings are connected with each other 
along the nervures, so that a black zigzag line results.] 


f. cadmeis nov. Op de bovenzijde der vleugels zijn de postmediane vlekken 
verbonden met de subterminale; onderzijde der vleugels normaal. Berkenwoude, 
4 (holotype, VERKAIK). 


{The postmedian spots on the upper side of the wings are connected with the subterminal 
ones (the ‘’chevrons”’), under side of the wings normal.] 


176 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (198) 


f. obscura Nickerl, 1837, Böhmens Tagfalter, p. 8, fig. 1, p. 21. De bovenzijde 
der vleugels vanuit de wortel uitgaand min of meer verdonkerd, de onderzijde 
normaal. Wageningen (Landb. Hsch.). Mogelijk heeft DE GAVERE vroeger deze 
vorm ook in de omgeving van Groningen aangetroffen. In Tijdschr. Entom., 
vol. 10, p. 194 (1867) schrijft hij: „On trouve quelquefois une belle variété de 
la femelle, entièrement saupoudrée de noir, à l'exception d'un espace annulaire 
autour des taches noires”. 

f. nigrescens anon., 1871, Le Rameau de Sapin, vol. 5, p. 22. Op de bovenzijde 
zijn de voorvleugels vanaf de zigzaglijn (dus de postmediane vlekkenrij) tot aan 
de achterrand geheel verdonkerd; onderzijde normaal. Berkenwoude (NIJSSEN). 


[The form was described in the Swiss magazine by an author who signed his articles only 
with three asterisks. As far as I am informed nothing is known about his identity. The 
form was mentioned again by F. DE ROUGEMONT in Bull. Soc. Neuchât. Sc. Nat., vol. 29, 
p. 279, 1901. 


f. viridiatra Strand, 1912, Ent. Z. Frankfurt, vol. 25, p. 252. Bovenzijde der 
vleugels min of meer melanistisch, onderzijde der achtervleugels eenkleurig groen 
met de zilvervlekken. Wageningen (Zoöl. Mus., holotype, afgebeeld door J. Th. 
OUDEMANS in Tijdschr. Entom., vol. 48, pl. 3, fig. 2, 1905). 

f. pluriradiata Verity, 1950, Farf. It, vol. 4, pl. 301. Op de bovenzijde der 
voorvleugels zijn de postmediane vlekken verbonden met de subterminale (de 
chevrons), op de achtervleugels lopen van de mediane vlekken dikke zwarte 
strepen langs de aderen tot aan de achterrand, waarin de subterminale vlekken 
zijn opgenomen; op de onderzijde der achtervleugels drie grote zilvervlekken. 
Zie Lambillionea, vol. 37, pl. IV, fig. 1 (holotype). Groningen (Zoöl. Mus., het 
exemplaar is afgebeeld in Tijdschr. Entom., vol. 43, pl. 14, fig. 10 en 11, 1900). 

f. altha Thierry Mieg, 1910, Ann. Soc. ent. Belg., vol. 54, p. 384 (hortensia 
Riel, 1911, Ann. Soc. Linn. Lyon, vol. 58 (nouv. série), p. 187. Bovenzijde van 
voor- en achtervleugels min of meer verdonkerd, op de onderzijde der achter- 
vleugels aan de wortel drie grote zilvervlekken. Het spreekt van zelf, dat derge- 
lijke melanistische vormen in verschillende graden kunnen voorkomen, zodat 
het zeker niet nodig is de naam alleen te gebruiken voor exemplaren, die toevallig 
precies overeen komen met de afbeelding van MILLIERE in zijn Iconografie, vol. 
1, pl. 24, fig. 1 en 2 (1861), die beide auteurs als holotype voor hun beschrijving 
genomen hebben. Een mooi exemplaar van de kolonie van Berkenwoude in 
collectie NIJSSEN. 


Argynnis Fabricius 


Argynnis paphia L. In hoofdzaak verbreid in loofbosgebieden in het oosten 
en zuiden van het land, maar bijna steeds in bescheiden aantal. Bovendien nu en 
dan vanuit dit biotoop als zeldzame zwerver doordringend tot in het westen, 
soms midden in de steden, maar haast altijd zijn dit mannetjes. Te oordelen naar 
de vangsten van wijlen KLOKMAN was ook deze bosbewoner omstreeks het begin 
van de twintigste eeuw gewoner dan nu. Soms zaten 40 tot 50 exemplaren op 
één bloeiende braam of distel, schreef KLOKMAN me. Dit is misschien wat 
overdreven, maar in elk geval moet de vlinder toen in de Achterhoek talrijk 
geweest zijn. 


(199) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 177 


Eén generatie, begin juli tot in de tweede helft van augustus (2.VII tot 
24.VIII), meest in de twee laatste decennia van juli. 


Vindplaatsen. Fr: Gorredijk, Heerenveen. Gr.: Groningen (oude opgave van DE 
GAVERE, die er aan toevoegde: „même au milieu des rues de la ville”, Tijdschr. Entom., 
vol. 10, p. 194, 1867). Dr.: Veenhuizen, Assen, Annen, Hoogeveen. Ov.: Losser, De Lutte 
(in 1950 gewoon, LEMS), Denekamp, Tilligte, Ootmarsum, Agelo, Volthe, Oldenzaal, Al- 
bergen, Almelo, Borne, Driene, Delden, Vilsteren, Lettele. Gdl.: Putten, Ermelo, Harder- 
wijk, Garderen, Leuvenum, Elspeet, Hulshorst, Nunspeet, Tongeren, Epe, Apeldoorn, Eer- 
beek, Laag-Soeren, De Steeg, Rheden, Beekhuizen, Velp, Arnhem, Warnsborn, Renkum, 
Lunteren, Harskamp; Gorssel, Zutfen, Warnsveld, Vierakker, De Boggelaar, Warken, Vor- 
den, Eibergen, Winterswijk, Het Klooster, Aalten (langs beken, vooral langs bosranden, op 
bloeiende Eupatorium, VAN GALEN), Lintelo, Varsseveld, Zelhem, Slangenburg, Doetinchem, 
Hummelo, Laag-Keppel Hoog-Keppel, Drempt; Montferland, Bijvank, Babberich. Utr.: 
Amerongen, Zeist, Amersfoort, Soest (één exemplaar in 1942, VAN ELMPT), Lage Vuursche 
(één exemplaar in 1941, LANZ). N.H.: Blaricum, 4 en 9 in 1953 (VAN TUYL); Bussum, 
een 4 in 1941 (Zoöl. Mus.); Amsterdam, een & in 1942 zuigend op Buddleia (LEMPKE); 
Santpoort, een & in 1942 (HELMERS), verscheidene exemplaren gezien in 1947, waarvan 
een & gevangen op 22.VII (ALDERS). Z.H.: Leiden, een & in een tuin in 1916 (in 
collectie Leids Mus.); Den Haag, augustus 1898 (VAN DER WEELE), een & in 1945 
(HARDONK), Rijksweg Rotterdam Den Haag, een 4 in 1946 (VAN DER SCHANS), Zoeter- 
meer (een & in 1946, VAN DER SCHANS), Rotterdam (een & in 1911, Mus. Rotterdam), 
Voorne (één exemplaar in 1898, VAN DER WEELE in brief aan OUDEMANS), Dordrecht 
(DE JONCHEERE). Zl.: Schengenpolder, 4 (WILMINK), Goes, 9, 1942 (idem). N.B.: 
Breda, Tilburg, Esbeek, Oss, Berghem, Liempde, Nuland, Eindhoven, Deurne. Lbg.: Plas- 
molen, Venlo, Belfeld, Swalmen, Roermond, Sint Odiliënberg, Munniksbos, Posterholt, 
Weert, Borgharen, Stein, Chèvremont, Kerkrade, Wijnandsrade, Elkenraad, Eys, Wijlre, 
Schin op Geul, Gerendal, Valkenburg, Houthem, Meerssen, Maastricht, Keer, Gronsveld, 
Slenaken, Gulpen, Mechelen, Epen, Mamelis, Vijlen, Holset, Vaals. 


Variabiliteit. De Zweedse vorm is de nominaatvorm. Onze exemplaren 
zijn hiermee identiek, zodat ze tot subsp. paphia L. behoren. De infrasubspecifieke 
variabiliteit is bij de Nederlandse populaties over het algemeen niet groot. 

f. minor Derenne, 1926, Lambillionea, vol. 26, p. 4. Dwergen. Putten, klein © 
(Zoöl. Mus.); Vaals (JUSSEN). 

f. ® rutila Reuss, 1916, Int. ent. Z. Guben, vol. 10, p. 30. Grondkleur van 
de bovenzijde der vleugels oranjegeel, warmer dan bij de normale wijfjes, waar- 
door de kleur tussen de normale wijfjes en mannetjes in staat. Losser, Boekhorst 
(Zoël. Mus.). 

f. 2 lutea Reuss, 1916, l.c., p. 30. Grondkleur lichter dan bij normale wijfjes, 
geler. Niet al te zeldzaam. Epe, Slangenburg, Bijvank, Epen (Zoöl. Mus.). 

f. 2 viridescens Reuss, 1921, Arch. Naturgesch., vol. 87, A 11, p. 210. Grond- 
kleur mooi geelachtig, langs de aderen groenachtig. Arnhem (Zoöl. Mus.). 

f. 2 valesina Esper, [1797}, Schmett. in Abb., vol. 1, Suppl., p. 73, pl. 107, 
fig. 1, 2. Grondkleur van de bovenzijde der vleugels en de onderzijde der voor- 
vleugels heel licht geelachtig, bij de voorvleugelpunt lichte witachtige vlekken, 
het grootste deel der vleugels overdekt met een groenachtige tint. Bij ons bijna 
altijd een zeldzame vorm. De Steeg 1889, Slangenburg, 1900 één exemplaar, 
1901 drie exemplaren, Doetinchem, 1901 (Zoöl. Mus.); Bijvank, een exemplaar 
gezien in 1947 (SCHOLTEN); Den Haag (VAN DER WEELE volgens SNELLEN, 
1904, Tijdschr. Entom., vol. 46, p. 229); Goes, 1942 (WILMINK); Breda, 
29.VII.1854, vijf exemplaren in het Liesbos (HEYLAERTS, 1870, Tijdschr. Entom., 


178 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (200) 


vol. 13, p. 145, hiervan nog drie in het Leids Mus.), één exemplaar in het Liesbos 
in juli 1907 (Mus. Rotterdam); [Deurne vervalt, was een typisch 9 }; Plasmolen, 
1899 (DE Vos); Gronsveld, één exemplaar (PRICK); Vaals, augustus 1931 
(dezelfde). 

f. 4 imperfecta Reuss, 1921, Arch. Naturgesch., vol. 87, A 11, p. 210. Op de 
bovenzijde der voorvleugels ontbreekt bij de vleugelpunt de zwarte tekening. 
Stellig niet zeldzaam. Vorden, Slangenburg, Venlo (Zoöl. Mus.). 

f. transversa nov. De mediane vlekken op de bovenzijde der voorvleugels 
vergroot en samenhangend tot een doorlopende zigzagband, ook de mediane 
vlekken op de bovenzijde der achtervleugels forser. Zie SOUTH, pl. 50, fig. 4. 
Arnhem, ©, 22.VII.1873 (holotype, Zoöl. Mus.). 


[The median spots on the upper side of the fore wings enlarged and coalescent, so as 
to form a continuous zigzag band; the spots on the upper side of the hind wings also 
enlarged. } 


f. confluens Spuler, 1901, Schmett. Eur., vol. 1, p. 30. Op de bovenzijde der 
vleugels zijn de postmediane vlekken verbonden met de submarginale. Slechts 
een paar exemplaren, die misschien heel zwakke vertegenwoordigers van deze 
zeldzame vorm zijn en waarbij alleen de onderste voorvleugelvlek verbonden is. 
Assen, 4, Doetinchem, valesina- 2 (Zoöl. Mus.). 

Erfelijkheid. Alleen van f. valesina en van de niet-inlandse f. /ubbeana 
Fischer is de erfelijkheid bekend. Vooral de Zwitser E. FISCHER heeft veel tot 
de oplossing van het probleem bijgedragen. De vorm is dominant en ,,sex-control- 
led”, dus precies als bij Colas croceus Fourcroy, f. helice Hb. Alleen de wijfjes 
kunnen de valesina-kleur bezitten. De mannetjes, die genetisch valesina zijn, zien 
er als normale exemplaren van hun sekse uit. Merkwaardig is, dat deze dominante 
vorm zwakker is dan de (recessieve) typische. Veel valesina’s sterven al in de 
kiem (FISCHER, 1925, Int. ent. Z. Guben, vol. 19, p. 275—277). Dit komt, door- 
dat de dominante valesina-factor gekoppeld is aan een recessieve lethale factor. 
Toch is dit niet de (enige) verklaring voor de zeldzaamheid van de vorm hier te 
lande, daar er ook lokaliteiten in Europa zijn, waar de vorm veel gewoner is dan 
bij ons. De erfelijkheid van f. valesina is uitvoerig behandeld door GOLDSCHMIDT 
& FISCHER in Genetica, vol. 4, p. 247—278 (1922). 

Van f. confluens Spuler is de wijze van overerving nog onzeker. Zie COCKAYNE, 
Ent. Rec., vol. 56, p. 11 (1944). 


NYMPHALINAE 
Araschnia Hübner 


Araschnia levana L. Wel het allermooiste voorbeeld, dat we hebben van een 
vlinder, die er in recente tijd in geslaagd is zich in ons land te vestigen en zijn 
territorium met haast ongelooflijke snelheid uit te breiden. 

Tot ongeveer 1920 was /evana een van de zeldzaamste dagvlinders van de 
Nederlandse fauna, die slechts nu en dan, en dan alleen in het oosten en zuiden, 


(201) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 119 


in een enkel exemplaar gevangen werd. Maar geleidelijk aan werden toen, eerst 
in het zuiden van Limburg, daarna ook noordelijker, /evana’s met steeds kortere 
tussenpozen opgemerkt, tot het tenslotte duidelijk werd, dat de vlinder zich hier 
kon handhaven. Steeds verder schoven de grenzen van het verbreidingsgebied in 
Nederland naar het westen en naar het noorden, en op het ogenblik is het grootste 
gedeelte van ons land, dat een geschikt biotoop voor de vlinder vormt (brand- 
netelgroeiplaatsen in bosachtig terrein), door hem bewoond. Alleen het duinge- 
bied ligt tot nog toe vrijwel geheel buiten het areaal. 

Op het ogenblik is de vlinder algemeen verbreid in het zuiden en oosten, is 
op de zandgronden van het noorden minder gewoon, maar is ook hier al veel 
verbreider dan tien jaar geleden, en komt op een enkele plaats in het westen voor. 
Bovendien zijn op verschillende plaatsen buiten de bosgebieden zwervers waarge- 
nomen, de levende bewijzen van de drang tot uitbreiding van het vlieggebied. 
Op het ogenblik wisselt de /evana-stand al naar de oecologische factoren, die in 
een bepaald seizoen heersen, zoals dat met elke inheemse vlinder het geval is. 
Een zeer goed jaar was 1945, vooral in het zuiden van het land, maar ook daarna 
is de vlinder herhaaldelijk als zeer gewoon gemeld. Door de belangstelling, die 
deze soort uiteraard van de kant van de verzamelaars genoot, en door het betrek- 
kelijk grote aantal waarnemers is het mogelijk geweest de gebiedsuitbreiding vrij 
nauwkeurig vast te leggen. Zie mijn overzichten in Natuurhist. Maandbl. Maas- 
tricht, vol. 35, p. 23, 34 (1946), vol. 36, p. 23 (1947), vol. 37, p. 44 (1948) en 
Ent. Ber., vol. 14, p. 216—219 (1953). Te oordelen naar enkele opmerkingen 
in onze literatuur schijnt levana ook vroeger wel eens perioden van bloei binnen 
onze grenzen gehad te hebben. VER HUELL vond haar „voorheen niet zeer 
zeldzaam bij Doesburg en Didam” (Bouwst. Fauna Nederl, vol. 1, p. 224, 1853), 
maar had haar op het moment van de publicatie al in jaren niet gezien. En 
MAURISSEN schreef in 1870: „Mr. VAN DEN BRANDT a rencontré cette espèce à 
plusieurs reprises au commencement de juin aux environs du moulin dit Hout- 
molen près de Venlo; la variété prorsa L. paraît y être moins rare au mois d'août”. 
De daarop volgende 50 jaar werd levana evenwel een rariteit in ons land. 

Natuurlijk is de uitbreiding van het areaal niet tot ons land beperkt gebleven. 
Ook in Duitsland, Frankrijk en België is het verschijnsel waargenomen. In Zuid- 
Engeland heeft + 1912 een bloeiende kolonie bestaan (afstammelingen van 
geïmporteerde vlinders), maar deze zou later door een verzamelaar met puriteins- 
faunistische opvattingen uitgeroeid zijn. Of dit echter de ware oorzaak van het 
verdwijnen is, is enigszins twijfelachtig (zie S. H. KERSHAW, 1956, Ent. Rec. 
wol. 68, p. 153). 

Drie generaties, de eerste van de tweede helft van maart tot half juni (21.111 
tot 12.VI, maar meest pas in de tweede helft van april verschijnend), de tweede 
van begin juli tot half augustus (3.VII tot 16.VIII), de derde van de tweede 
helft van augustus tot in de tweede helft van september (19.VIII tot 24.IX). 
Deze herfstgeneratie is natuurlijk partiëel. In mooie herfsten is zij vooral in het 
zuiden heel gewoon, in ongunstige veel schaarser. 


Vindplaatsen. Fr.: Olterterp, Beetsterzwaag, Oosterwolde, Wolvega. Gr.: Ter Apel. 
Dr.: Annen, Eext, Oosterhesselen, Hooghalen, Wijster, Hoogeveen, Havelte. Ov.: De Lutte, 
Denekamp, Tilligte, Volthe, Almelo, Bornerbroek, Hengelo, Enschede, Markelo, Stokkum, 
Goor, Haarle, Heino, Ommen, Colmschate, Deventer, Zwolle, Vollenhove. Gdl.: Harderwijk, 


180 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (202) 


Leuvenum, Garderen, Epe, Vaassen, Wenum, Wiessel, Apeldoorn, Twello, Voorst, Tonden, 
Laag-Soeren, Rheden Velp, Rozendaal Arnhem Oosterbeek, Doorwerth Heelsum, Wage- 
ningen, Bennekom, Lunteren; Gorssel, Eefde, Warnsveld, Zutfen, Harfsen, Almen, Laren, 
Verwolde, Ampsen, Baak, Hackfort, De Boggelaar, Vorden, Borculo, Neede, Eibergen, Ko- 
renburgerveen, Winterswijk, Stemerdink, Kotten, Bekendelle, Miste, Corle, Vragender, Het 
Klooster, Aalten, Lintelo, Varsseveld, Breedenbroek (Anholterbroek), Slangenburg, Doe- 
tinchem, Hummelo, Ulenpas, Doesburg, Bingerden, Eltenberg, Bijvank, Didam, Babberich; 
Berg en Dal, Nijmegen, Hatert, Sint Jansberg. Utr.: Grebbeberg, Achterberg, Amerongen, 
Leersum, Renswoude, Maarn, Zeist, Amersfoort, Soest, Spakenburg (zwerver, augustus 
1949, BLoKHuUIs), Hollandse Rading. N.H.: Hilversum, Blaricum, Bussum, Naarden, Am- 
sterdam (9.V.1954 het eerste exemplaar in het Amsterdamse Bos, VAN OorscHoT). Z.H.: 
Ackerdijkse Plassen (ten Noorden van Schiedam, in 1948 en 1949 talrijk, NIJSSEN); Rot- 
terdam (één exemplaar in 1951, LANDSMAN); Poortugaal (een vers exemplaar in 1948, 
ELFFERICH); Oostvoorne (verschillende exemplaren in 1948, NIJSSEN); Melissant (één 
exemplaar in 1952, HUISMAN); Gorkum, een exemplaar in 1945 in de stad zelf (Hey- 
LIGERS); Zuidhollandse Biesbosch. N.B.: Bergen op Zoom, Wouw, Zundert, Ulvenhout, 
De Rakens, Chaam, Tilburg, Goirle, Kaatsheuvel, Waalwijk, Helvoirt, Lith, ’s-Hertogen- 
bosch, Den Dungen, Sint Michielsgestel, Uden, Veghel, Olland (Sint Oedenrode), Boxtel, 
Haaren, Oisterwijk, Hilvarenbeek, Esbeek, Spoordonk, Oorschot, Best, Lage Mierde, Vessem, 
Eindhoven, Neerwetten, Nuenen, Aarle-Rixtel, Mierlo, Heeze, Helmond, Bakel, Deurne, 
Asten, Oploo. Lbg.: Mook, Horst, Tegelen, Steyl, Baarlo, Belfeld, Swalmen, Asselt, Asenraay, 
Maasniel, Melick, Sint Odiliënberg, Herkenbosch, Heel, Weert, Zelfkant, Stein, Sittard, 
Wijnandsrade, Kerkrade, Elkenrade, Wijlre, Schin op Geul, Gerendal, Oud-Valkenburg, 
Valkenburg, Geulem, Houthem, Raar, Geulle, Borgharen, Bemelen, Sint Pietersberg, 
Gronsveld, Rijckholt, Sint Geertruid, Gulpen, Slenaken, Heijenraat, Eperheide, Diependal, 
Epen, Kamerich, Bissen, Dal, Mechelen, Wittem, Nijswiller, Mamelis, Vijlen, Harles, Hol- 
set, Raren, Vaals. 


Variabiliteit. Hoewel de vlinder sterk variëert, heeft hij in zijn enorme 
verbreidingsgebied van West-Europa tot Japan toch hetzelfde uiterlijk, zodat het 
niet mogelijk is subspecies te onderscheiden. 

Is de geografische variabiliteit dus nul, des te groter is de individuele 
(infrasubspecifieke). Voor een belangrijk deel komt dit door de zeer sterke reactie 
van het dier op de temperatuur tijdens het gevoelige stadium van de pop. Beroemd 
is het seizoensdimorfisme, dat zo sterk ontwikkeld is, dat de bruine voorjaarsvorm 
(levana L.) en de zwarte zomervorm (prorsa L.) als twee goede soorten beschre- 
ven werden, tot pas tegen het eind der achttiende eeuw door het bekend worden 
van tussenvormen twijfel begon te ontstaan, of deze opvatting wel de juiste was. 
Maar dat wilde nog niet zeggen, dat iedereen nu maar dadelijk ervan overtuigd 
was dat levana en prorsa twee vormen van dezelfde soort waren. Lees nog maar 
eens, hoe FREYER eindelijk inzag, dat dit inderdaad het geval was (1829, 
Beiträge zur Schmetterl.k., vol. 2, p. 22). 

Natuurlijk heeft dit frappante dimorfisme de onderzoekers geprikkeld tot 
oplossing van de vraag, hoe het mogelijk is, dat een soort in twee zo sterk ver- 
schillende vormen kan optreden, en dat in een regelmatige volgorde. Het laatste 
onderzoek is dat van F. SüFFERT (1924, Bestimmungsfaktoren des Zeichnungs- 
musters beim Saisons-Dimorphismus von Araschnia levana-prorsa, Biol. Zentralbl., 
vol. 44, p. 173—188). Kort samengevat is het resultaat het volgende. Poppen, 
die zich zonder diapause onmiddellijk tot vlinder ontwikkelen (subitane poppen), 
leveren uitsluitend de prorsa-vorm. Poppen, die een volkomen diapause door- 
maken, d.w.z. die overwinteren (latente poppen), leveren uitsluitend de levana- 
vorm. Het is niet nodig, dat gedurende deze diapause een lage temperatuur heerst. 


(203) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 181 


Bij dezelfde normale temperatuur van ongeveer 15° C. leveren de winterpoppen 
levana en de zomerpoppen prorsa. Wanneer de ontwikkeling niet onmiddellijk na 
de verpopping inzet, maar na een diapause van één, twee of meer dagen, dan 
ontstaat een tussenvorm, die meer van de te verwachten prorsa afwijkt en meer 
op de levana-vorm gaat lijken, naarmate de diapause langer duurde. Deze vertra- 
ging in de ontwikkeling (onvolkomen latentie) kan bij volkomen normale tem- 
peratuur optreden. 

Daarnaast is het echter ook mogelijk de normale cyclus te doorbreken door 
middel van sterk afwijkende temperaturen. Wanneer subitane poppen tijdens de 
sensibele periode (kort na de verpopping) aan een lage temperatuur blootgesteld 
worden, dan leveren zij niet de prorsa-vorm, maar de /evana-vorm. Dit noemt 
SUFFERT de ,,koude-/evana’, terwijl de in het voorjaar verschijnende dan de 
„latentie-Jevana” is. 


Ten slotte bestaat er nog een „latentie-levana door koude’. Door de lage tem- 
peratuur ontstaat de latentie, en door de latentie verschijnt dan, zoals te ver- 
wachten is, een levana in plaats van een prorsa. De periode, waarin de latentie 
opgewekt kan worden, ligt vóór die van de sensibiliteit voor het ontstaan van de 
„koude-/evana”. Zeer waarschijnlijk moet ze al plaats gevonden hebben, vóór de 
popontwikkeling begint. 

Natuurlijk heeft men zich ook afgevraagd, of het mogelijk zou zijn uit latente 
poppen door hoge temperatuur na de diapause prorsa te krijgen in plaats van 
levana. Toen SùFFERT zijn artikel publiceerde, was dit nog niet gelukt. In 1937 
vermeldde G. Dasse het resultaat van zijn kweekproeven in Lambillionea (vol. 
37, p. 190—192). Uit poppen, die in september gevormd waren, verkreeg hij 
tussenvormen (porima en overgangen), als hij tussen half februari en half maart 
forceerde. Het is dus niet uitgesloten, dat het ook mogelijk zal zijn echte prorsa's 
uit overwinterde poppen te kweken. 


Uit al deze proefnemingen kunnen we de conclusie trekken, dat de zeldzame 
exemplaren van tussenvormen, die zomers bij ons gevangen worden, hun ontstaan 
te danken hebben aan een onvolledige latente ontwikkeling, niet aan lage tem- 
peraturen tijdens het popstadium. Een periode, waarbij de temperatuur een flinke 
tijd constant op 1 tot 10° C. (de bij de koudeproeven gebruikte temperaturen) 
blijft, komt in ons zomerklimaat niet voor. Dieren met een heel korte onderbreking 
van de ontwikkeling zijn vrij gewoon. Zij leveren de exemplaren van f. vertunen- 
sis. Dieren, waarbij de ontwikkeling zo lang stil gestaan heeft, dat zij midden in 
de zomer het uiterlijk van de voorjaarsvorm aannemen, komen voor, maar zijn 
uiterst zeldzaam. Dat in de vrije natuur bij de voorjaarsgeneratie overgangen naar 
de zomervorm aangetroffen zouden kunnen worden, is uitgesloten. De hoge tem- 
peratuur, die DAssE daarvoor gebruikte, komt buiten in die tijd niet voor. 

Volgens FRITZSCHE zijn de subitane poppen licht en de latente donker (1917, 
Ent. Z. Frankfurt, vol. 31, p. 27). Contrôle, of dit altijd zo is, is wel zeer ge- 
wenst. Het probleem, dat de partiële derde generatie ons stelt, lijkt me ook een 
nader onderzoek meer dan waard. SüFFERT schrijft, dat de regelmatige cyclus 
levana-prorsa slechts bij uitzondering doorbroken kan worden, zodat op een gene- 
ratie met subitane ontwikkeling nog zo'n generatie kan volgen (die dan natuur- 
lijk ook het prorsa-uiterlijk heeft). Maar in mooie warme herfsten is deze derde 


182 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (204) 


generatie helemaal geen uitzondering bij ons ! Er moet dus een oecologische factor 
zijn, die in staat is het erfelijk vastgelegde ritme te verstoren. En als van te voren 
al vast staat, of een pop in de herfst subitaan of latent is (zie FRITZSCHE !), wat 
gebeurt er dan in een ongunstig najaar met de eerste groep ? 

Arts Af met tag en: 

f. minor Dufrane, 1949, Rev. franc Lép., vol. 12, p. 95. Dwergen. Nuenen, 
exemplaren van beide generaties (Neyts); Bemelen, een exemplaar van de eerste 
generatie (KAMMERER). 

B. Vormen van deivoorjaars pemeratre 

f. levana L., 1758, Syst. Nat., ed. X, p. 480, no. 133. De bekende voorjaars- 
vorm, die tegelijk de typische vorm van de soort is. 

f. rufescens nov. Grondkleur van de bovenzijde der vleugels mooi roodbruin. 
Deurne, ©, 10.V.1950, el. (holotype, CAMPING). 


[Ground colour of the upper side of the wings beautifully redbrown.] 


f. caerulocellata nov. Op de bovenzijde van voor- en achtervleugels zijn de 
zwarte antemarginale vlekken blauw gekernd. Volthe (VAN DER MEULEN); Epen, 
8, 18.1V.1946 (holotype, Zoöl. Mus.). 


[The black antemarginal spots on the upper side of fore and hind wings have a blue 
centre. | 


f. ypsilon Krombach, 1916, Ent. Mitt., vol. 5, p. 300, fig. 2. De zwarte teke- 
ning op de bovenzijde der vleugels sterk vermeerderd; de vlekken, die op de voor- 
vleugels van de apex naar de binnenrand lopen, tot een brede band samengevloeid 
en verbonden met de verlengde costaalvlek tot een y-vormige figuur. Nuenen 
(NEYTS); Epen, een goede trans. (Zoöl. Mus.). 

f. postocellata nov. Op de bovenzijde der achtervleugels zijn de submarginale 
vlekken licht gekernd. Epen, ©, 6.V.1946 (holotype, Zoöl. Mus.). 


[The submarginal spots on the upper side of the hind wings are pale-centred.] 


f. postcontinua nov. Op de bovenzijde der achtervleugels zijn de zwarte sub- 
marginale vlekken ineengevloeid tot een doorlopende zwarte band. Bijvank 
(PosTEMA); Berg en Dal, Neerwetten (Zoöl. Mus.); Sint Jansberg (GORTER); 
Nuenen (Neyts); Kerkrade (NEUMANN); Epen (VAN WISSELINGH). Waar- 
schijnlijk uitsluitend bij de mannetjes, die meer tot versterking van de zwarte 
tekening neigen dan de wijfjes. 

Holotype: & van Berg en Dal, 3.V.1951 (Zoöl. Mus.). 


[The black submarginal spots on the upper side of the hind wings coalescing into a 
continuous black band. Probably only a male form.] 


f. frivaldskyi von Aigner Abafi, 1906, Ann. Mus. nat. Hung., vol. 4, p. 489, 
pl. XIV, fig. 3. Bovenzijde der voorvleugels door samenvloeiing van de tekening 
met brede zwarte banden langs de drie randen; die langs de voorrand aan de wor- 
tel verbonden met een even brede band, die tot ongeveer halverwege langs de bin- 
nenrand loopt; middenveld der voorvleugels ongetekend; achtervleugels eveneens 
breed zwart gerand aan wortel, voor- en achterrand, en middenveld eveneens 


(205) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 183 


ongetekend. Een prachtig exemplaar van deze zeldzame vorm kweekte NEYTS 
voorjaar 1946 uit de pop, afkomstig van Nuenen. 

f. melitoides Lambillion, 1911, Rev. mens. Soc. ent. Namur., vol. 11, p. 78, 
fig. De zwarte tekening op de bovenzijde der vleugels is gereduceerd. Op de 
voorvleugels ontbreken de zwarte vlekken onder en boven de bovenste submar- 
ginale witte vlek; op de achtervleugels ontbreken de postdiscale en submarginale 
vlekken bijna geheel. Waarschijnlijk uitsluitend bij de wijfjes voorkomend, daar 
die meer tot reductie van de zwarte tekening neigen dan de mannetjes. Vooral 
in overgangen, waarbij de reductie niet zo ver gaat als bij het door LAMBILLION 
beschreven exemplaar. Aalten (VAN GALEN); Naarden (Zoöl. Mus.); Nuenen 
(Neyts); Deurne (CAMPING). 


[There cannot be any doubt that the original description as published by LAMBILLION is 
not quite correct. He writes: "Aux ailes supérieures........ les deux grosses macules brunes 
antémarginales font défaut, l'inférieure est à peine marquée d'un atome brun, de sorte que 
le point blanc (ici très petit) est complètement isolé”. This must be: ”........ les deux grosses 
macules noires........ ”, for otherwise the description is incomprehensible. LAMBILLION clearly 
means the female form with reduced black markings. On the fore wings the two black spots 
above and below the uppermost white submarginal spot fail and on the hind wings nearly 
all black postdiscal and submarginal spots. The figure is rather indistinct. 

DELCOUR figures a levana specimen on the plate, published as a supplement to the May 
number of the Rev. mens. Soc. ent. Namur. of 1925 (vol. 25) as melitoides, which has 
nothing to do with the form described by LAMBILLION. } 


Pilone n van de zomergeneratie. 


f. prorsa L., 1758, Syst. Nat., ed. X, p. 480, no. 134. Grondkleur van de 
bovenzijde der vleugels zwartachtig, banden en vlekken wit. De meest voorkomen- 
de vorm in de tweede en de derde generatie. 

f. grimardi Dufrane, 1949, Rev. franc. de Lépid., vol. 12, p. 95. Aan de bin- 
nenrand van de voorvleugel bevindt zich een grote witte vlek. Chaam, drie exem- 
plaren, e.l., 1947 (A. M. BROUWER). 

f. margine-lineata Hörhammer, 1932, Int. ent. Z. Guben, vol. 26, p. 338, fig. 
Op de bovenzijde der achtervleugels voor de achterrand bevindt zich een witte 
lijn. Zeker vrij zeldzaam. Denekamp, Epen (BERGMAN); Empe, Venlo (Zoöl. 
Mus.); Berg en Dal, Valkenburg (van OORSCHOT); Oirschot (WESTHOFF); 
Gronsveld (KAMMERER). 

f. divisa Dufrane, 1949, Rev. frane de Lépid., vol. 12, p. 95. In de witte mid- 
denband der achtervleugels bevinden zich in de twee onderste cellen zwarte vlek- 
ken, die samen kunnen hangen en zelfs de gehele middenband daar kunnen op- 
vullen. Gewoon, overal onder de soort. 

f. obscura Fenton, 1881, Proc. Zool. Soc. London, p. 850. Bovenzijde der vleu- 
gels eenkleurig zwartachtig met alleen de witte vlekken en banden, de roodachtige 
lijnen voor de achterrand ontbreken geheel. Niet gewoon. Verwolde, Zwolle, Em- 
pe (Zoöl. Mus.); Chaam (BROUWER); Deurne (Nies); Gronsveld (Mus. Rotter- 
dam); Gulpen (BOTZEN); Epen (BERGMAN). 

f. schultzi Pfitzner, 1905, Iris, vol. 18, p. 277. De witte middenband op de 
bovenzijde der achtervleugels sterk gereduceerd, geheel smal tot gedeeltelijk of 
zelfs geheel ontbrekend. Empe (Zoöl. Mus.); Sint Jansberg (GORTER); Esbeek 


184 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (206) 


(Mus. Rotterdam); Sevenum (VAN DE POL); Belfeld (Broeder ANTONIUS); Epe 
(VAN WISSELINGH); Valkenburg (VAN OORSCHOT). 

f. lactofasciata nov. De banden en vlekken op de bovenzijde der vleugels niet 
wit, maar crèmekleurig, overigens normaal. Gewoon, overal onder de soort voor- 
komend. 

Holotype: 4 van Schaesberg, 13.VII.1947 (Zoöl. Mus.). 


[The bands and spots on the upper side of the wings are not white, but creamy.] 


f. vertunensis Cabeau, 1903, Rev. mens. Soc. ent. Namur., vol. 3, p. 31 (inter- 
media Stichel, 1908, Seitz, vol. 1, p. 209, pl. 64, rij d, fig. 4). Op de boven- 
zijde der achtervleugels voor de achterrand twee brede ononderbroken roodachtige 
lijnen, op de voorvleugels een tot aan de apex doorlopende ononderbroken lijn. 
De witte banden gedeeltelijk geelachtig of roodachtig getint, bij minder extreme 
exemplaren echter vrijwel geheel wit. Niet talrijk, maar op vele plaatsen onder de 
soort aangetroffen. Garderen (van OORSCHOT); Empe, Neerwetten (Zoöl. 
Mus.); Aalten (VAN GALEN); Zeist (GORTER); Hilvarenbeek (SCHOLTEN); 
Eindhoven (VERHAAK); Nuenen (Neyts); Deurne (diverse collecties); Steyl 
(Broeder ANTONIUS); Geulem (HARDONK); Gronsveld (Mus. Rotterdam); Die- 
pendal (Várr); Epen (diverse collecties); Vaals (idem). 

f. porima Ochsenheimer, 1807, Schmett. Eur., vol. 1 (1), p. 134. Met dezelfde 
brede lijnen voor de achterrand als f. vertunensis, maar bovendien alle vlekken 
en banden roodachtig in plaats van wit. Niet gewoon, maar de laatste jaren zijn 
verscheidene prachtige exemplaren gevangen of gekweekt. Empe (Zoöl. Mus.); 
Bijvank (POSTEMA); Zeist (GORTER); Hilvarenbeek (SCHOLTEN); Eindhoven 
(VERHAAK); Deurne (verschillende collecties); Steyl (Broeder ANTONIUS); Asen- 
raay (LückKER); Gronsveld (Mus. Rotterdam); Epen (diverse collecties); Meche- 
len (Zoöl. Mus.). 

f. levana Linnaeus. Zeer zelden worden onder de zomergeneratie exemplaren 
aangetroffen, die nauwelijks of in het geheel niet van die der eerste generatie zijn 
te onderscheiden. Alle overgangen van typische prorsa naar vertunensis, van ver- 
lunensis naar porima en van porima naar levana bestaan, ook in de vrije natuur. 
Nu we weten, dat het fenotype bepaald wordt door de lengte van de eventuele 
diapause, is dit volkomen verklaarbaar. Er moeten, hoewel zelden, exemplaren 
voorkomen, die zomers als pop in diapause gaan, lang genoeg om het levana- 
uiterlijk aan te nemen, maar die zich dan toch nog dezelfde zomer verder ont- 
wikkelen tot imago. Op 7 augustus 1937 ving LANZ te Wageningen een exem- 
plaar, dat volkomen het uiterlijk heeft van de voorjaarsvorm. Op 5 augustus 1951 
zag Knoop te Volthe een exemplaar, dat geheel in kleur en tekening overeen- 
kwam met f. levana. CAMPING kweekte uit een serie poppen van Deurne, die in 
een koele kelder bewaard werden, op 4 augustus 1949 een zuivere evana naast 
vele exemplaren van porima en vertunensis. In dit geval is het natuurlijk moge- 
lijk, dat door de constant lage temperatuur in de kelder de ,,koude-levana” ont- 
stond. KAMMERER ving 29 juli 1948 te Epen een 9, dat een zeer sterke over- 
gang naar f. levana is. Alleen de middenband der achtervleugels is nog witachtig 
van kleur. 

Teratologischeexemplaren. Eindhoven, een exemplaar, waarbij de 


(207) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 185 


apex van de rechter voorvleugel schuin afgesneden is, waardoor de voorrand veel 
te kort is (VERHAAK). 


Vanessa Fabricius 


Vanessa cardui L. Immigrant uit Afrika, die elk jaar ons land bereikt, maar 
hier in de regel niet gewoon is. In sommige jaren evenwel is cardui veel talrijker, 
maar zij vormen een uitzondering. In de oudere Nederlandse literatuur is over 
zulke goede cardui-jaren weinig te vinden. Uit meer recente tijd zijn de volgende 
bekend: 1917, 1928, 1931, 1935, 1946 en 1952. Beneden de middelmaat bleef 
O.a. 1948, maar vooral 1954 en 1955. Overigens moge verwezen worden naar de 
jaarlijks verschijnende trekverslagen. 

In de regel beginnen de migranten in de loop van mei te verschijnen, maar zijn 
dan meestal nog schaars. Juni is meestal veel beter. Toch zijn aprilwaarnemingen 
geen al te grote uitzonderingen en zelfs in maart worden we nu en dan verrast met 
een enkele pas gearriveerde cardui ! Op 27.111.1940 werd een exemplaar te Rot- 
terdam gevangen, 15 maart 1945 werd er een te Amersfoort gezien, 31.11.1947 
een te Gorssel en 24.III.1953 vlogen twee Distelvlinders in het Orderbos bij 
Apeldoorn. Dit waren echter steeds individuele trekkers, die vaak weken voor de 
anderen uit kwamen. Veel imposanter was de vroege trek in 1952, toen in Enge- 
land tussen 21.II en 21.III bijna 500 exemplaren werden genoteerd en bij ons 
tussen 3.III en 21.III toch altijd nog 26. Waarnemingen van in onze luchtstreken 
overwinterende cardui's zijn uiterst zeldzaam (zie WILLIAMS, 1930, The Migra- 
tion of Butterflies, p. 211). De enige mij uit ons land bekende is die van een 
exemplaar in een kelder te Amersfoort op 17 december 1944 (ROEPKE). Ook in 
Zuid-Europa komt overwintering blijkbaar vrijwel nooit voor. VERITY schrijft in 
Farf. It, vol. 4, p. 333 (1950), dat hij in een tijdperk van 50 jaar slechts eens 
in Toscane een exemplaar in de winter heeft zien vliegen en dat hij er nooit een 
op een beschutte plaats verborgen heeft gevonden of heeft zien binnen vliegen, 
zoals dat met andere Vanessinae wel het geval is. Overal in Zuid-Europa is de 
Distelvlinder dan ook een uit Afrika telkens weer toevliegende migrant, die aan 
het eind van elk seizoen weer verdwijnt, hetzij doordat de vlinder er uitsterft, 
hetzij doordat hij er misschien wegtrekt. Zelfs in Midden-Italië komt het voor, 
dat de eerste migranten pas in de tweede helft van mei verschijnen. Dat zijn de 
late seizoenen, waarin bij ons de eerste waarnemingen niet voor eind mei of 
begin juni gemeld worden. 

De afstammelingen van de trekkers (de eerste Nederlandse generatie dus) ver- 
schijnen meestal in de loop van juli, in vroege jaren soms al eind juni, en vlie- 
gen dan het drukst in augustus. Het staat wel vast, dat ook deze generatie zich 
vrijwel elk jaar in ons land voortplant. Deze tweede Nederlandse generatie ver- 
schijnt dan in september (meest in de tweede helft) en vliegt door tot in oktober, 
soms zelfs tot in november. Enkele laatste data zijn: 4.XI.1945, 26.X.1946, 
28.X.1947, 16.X.1948, 1.XI.1949, 18.X.1951. Deze tweede generatie is altijd 
belangrijk zwakker dan de eerste, zelfs in jaren met warme zomers en mooie 
herfsten (1947, 1949). De vlinder is dan ook duidelijk minder tegen ons kli- 
maat bestand dan Vanessa atalanta. Dat we nu zo voortreffelijk ingelicht zijn 


186 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (208) 


over het voorkomen van de Distelvlinder in ons land is een van de resultaten 
van het sinds 1940 lopende trekvlinderonderzoek. 
De vlinder is bekend van Griend, Texel, Vlieland, Terschelling en Ameland. 


Variabiliteit. Hoewel de vlinder een enorm gebied bewoont, dat zich 
van Noord- en Midden-Afrika, Europa en Azië tot in Australië uitstrekt, is de 
geografische variabiliteit zeer gering, gedeeltelijk een gevolg van het feit, dat het 
dier een sterke migrant is, zodat isolatie, een van de voorwaarden voor de vorming 
van subspecies, niet voorkomt. De enige bekende subspecies is de Australische 
kershawii Mac Coy, zodat overal elders, en dus ook in ons land, subsp. cardui 
voorkomt. Dit wil evenwel niet zeggen, dat het uiterlijk van cardui in zijn gehele 
territorium precies hetzelfde is. De vlinder reageert namelijk vrij sterk op de 
oecologische omstandigheden met verschillen in grootte, kleur en tekening. Daar 
de voorjaarsimmigranten uit een geheel ander klimaatsgebied afkomstig zijn dan 
de vlinders, die zich hier ontwikkelen, zullen ze dus zeer waarschijnlijk wel van 
elkaar te onderscheiden zijn. Maar door het weinig fraaie uiterlijk van deze trek- 
kers bevindt zich hiervan niet veel materiaal in de collecties. 

Daar LINNAEUS in zijn oorspronkelijke beschrijving het eerst de Fauna Svecica 
noemt (1758, Syst. Nat., ed. X, p. 475), heeft VERITY de nominaatvorm beperkt 
tot de in Noord-Europa meest voorkomende. Door de uitgebreide zwarte tekening 
op de bovenzijde der vleugels maakt deze vorm een donkere indruk. De aderen 
op de voorvleugels zijn vaak vrij zwaar, op de achtervleugels bevindt zich een 
dikke zwarte postdiscaalband, zodat achter het zwarte wortelveld slechts een 
kleine rondachtige vlek van de lichte grondkleur overblijft, en de submarginale 
zwarte vlekken hebben een duidelijke neiging tot vergroting. De grondkleur van 
de onderzijde der achtervleugels is tamelijk donker, bruinachtig. Zie SOUTH, pl. 
45, fig. 1. 


De in ons land geboren vlinders behoren voor een belangrijk deel tot deze 
vorm of zijn overgangen tussen deze en de. volgende lichtere. 

f. universa Verity, 1919, Ent. Rec., vol. 31, p. 197. De bovenzijde der vleugels 
is lichter dan bij de typische vorm. De aderen op de voorvleugels zijn dun, 
de vlek van de grondkleur op het midden der achtervleugels is franjewaarts 
slechts door een smalle zwarte band van de rest van de geelbruine kleur geschei- 
den en daardoor veel groter dan bij de typische vorm (vaak ontbreekt zelfs het 
bovendeel van de zwarte scheidingsband) en de ronde zwarte submarginale vlek- 
ken zijn kleiner zonder enige neiging tot ineenvloeien; onderzijde van de achter- 
vleugels lichter, meestal van een grijsachtige tint. Exemplaren van twee kleur- 
vormen zijn afgebeeld in Farf. It, vol. 4, pl. 51, fig. 29 en 30 en een voor deze 
vorm typische onderzijde pl. 52, fig. 4 (1951). In onze zomergeneratie zijn ge- 
prononceerde wniversa’s zeker niet talrijk, al kunnen ze overal onder de soort 
voorkomen. Minder extreme exemplaren en overgangen naar de typische vorm 
zijn gewoon. 

f. inops Verity, 1919, l.c., p. 198. Een nog lichtere vorm, doordat het zwart van 
de bovenzijde nog meer gereduceerd is. Op de bovenzijde der voorvleugels staat 
de buitenste grote zwarte vlek aan de binnenrand geheel los van de zwarte vlek 
aan de onderrand van de middencel; op de achtervleugels is de basale bestuiving 
zeer licht, de donkere postdiscaalband ontbreekt en de ronde zwarte submarginale 


IAA de e 177 


pense 


(209) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 187 


vlekken zijn klein. Zie Farf. It, t. c., pl. 51, fig. 26. Assel, 29.VII.1954, een 
afgevlogen immigrant (SOUTENDIJK). Mogelijk komt deze vorm wel meer on- 
der onze immigranten voor, maar vrij zeker onder de hier geboren dieren niet, 
omdat de temperatuur daarvoor bij ons niet gunstig genoeg is (als we hier ten- 
minste inderdaad met een oecologische vorm te maken hebben, zoals VERITY 
meent). 

Behalve deze drie vormen, die plaatselijk het uiterlijk van de daar vliegende 
populatie kunnen bepalen, zijn de volgende infrasubspecifieke vormen in ons 
land waargenomen: 

f. minor Failla, 1887, Nat. Sic., vol. 7, p. 71. Dwergen. Niet gewoon, maar 
van vrij veel vindplaatsen bekend. 

f. ochracea Reuss, 1918, Soc. Ent., vol. 33, p. 41, noot 3. Grondkleur van de 
bovenzijde der vleugels zonder enig spoor van rose, dus geelbruin of okergeel- 
achtig. Een gewone kleurvorm, die overal tussen de soort te vinden ís, ook bij 
onze gekweekte dieren. 

f. carnea Fritsch, 1912, Ent. Rundschau, vol. 29, p. 136. Grondkleur van de 
bovenzijde, vooral op de voorvleugels, duidelijk roodachtig getint. Er bestaan 
voor deze kleurvorm verschillende namen, al naar de rode tint intensiever is of 
niet, en bovendien verzwakt de rode tint bij oudere exemplaren, zodat het beter 
is alle duidelijk roodachtige exemplaren met dezelfde naam aan te duiden. 
Meestal niet talrijk, maar op vele plaatsen onder de soort aangetroffen. 

f. hunteri Lowe, 1902, Ent. Rec., vol. 14, p. 333. Bovenzijde der vleugels nor- 
maal, maar de onderzijde der voorvleugels prachtig rood gekleurd. Op deze 
maar zeer terloops beschreven kleurvorm werd de aandacht gevestigd door Reuss, 
die opmerkte, dat hij bij de Afrikaanse Distelvlinder vrij zeldzaam is, maar ge- 
woon is bij de van juli tot oktober vliegende Middeneuropese afstammelingen. 
Ook onder onze zomervlinders komen prachtige exemplaren voor. 

f. pallida Schöyen, 1881, Tromsö Mus. Aarsh., vol. 4, p. 77. Grondkleur van 
de bovenzijde der vleugels veel lichter dan bij normale exemplaren, bleek geel- 
achtig, de zwarte tekening, vooral aan de apex, grijsachtig. Amsterdam (JANSE); 
Vlaardingen, 1939 (VAN KATWIJK). 

f. ocellata Rebel, 1909, Berge's Schmetterl.b., ed. 9, p. 20 (jacksoni Clark, 
1927, Ann. Assoc. Amer. Geogr., vol. 17, p. 127). De ronde submarginale vlek- 
ken op de bovenzijde der achtervleugels zijn, althans gedeeltelijk, blauw gekernd. 
Vrij zeldzaam, maar op tamelijk veel plaatsen onder de soort aangetroffen. Meer 
bij de mannetjes dan bij de wijfjes. 

f. melanosa Cabeau, 1913, Rev. mens. Soc. ent. Namur., vol. 13, p. 43. De 
zwarte submarginale vlekken op de bovenzijde der achtervleugels sterk vergroot 
en gedeeltelijk samengesmolten, de geelrode grondkleur ingekrompen en ge- 
deeltelijk met zwart overdekt. Zie Lambillionea, vol. 40, pl. 1, fig. 3 (1940) en 
SOUTH, pl. 45, fig. 4. Onder onze zomerexemplaren niet al te zeldzaam, van 
vrij veel vindplaatsen bekend. 

f. semisuffusa Cockerell, 1889, Entomologist, vol. 22, p. 154. Achtervleugels 
nog sterker verdonkerd, bijna eenkleurig zwart; voorvleugels vrijwel normaal. Een 
prachtig exemplaar van deze zeldzame vorm van Leeuwarden, 17.IX.1946, 4 
(Zoöl. Mus.). 


188 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (210) 


f. subfracta Stach, 1925, Spraw. Kom. Fiz., vol. 58—59, p. 114, fig. 3 op 
p. 115. De zwarte tekening op de bovenzijde der voorvleugels versterkt: de vlek 
aan de onderrand van de middencel langs de middenader verbonden met de zwarte 
apicaaltekening en langs de cubitus door een brede baan met de vlek aan de 
binnenrand, terwijl ook deze vlek met de apicaaltekening verbonden kan zijn; op 
de achtervleugels is de geelbruine vlek achter de middencel sterk verkleind door 
de verbreding van de zwarte postdiscaalband. Amsterdam (VAN DER VLIET); 
Krimpen aan den IJsel (Mus. Rotterdam); Epen (Zoöl. Mus.). 

f. japonica Stichel, 1908, Seitz, Groszschmetterl., vol. 1, p. 200, pl. 62, rij d, 
fig. 2. De ronde zwarte submarginale vlekken op de bovenzijde der achtervleugels 
zijn sterk verkleind, overigens normaal. Een door de lichte achtervleugels duide- 
lijk opvallende vorm. Niet talrijk, maar vrijwel overal onder de soort te ver- 
wachten. 

f. sexiespupillata Verity, 1919, Ent. Rec., vol. 31, p. 198. Op de bovenzijde 
der voorvleugels bevindt zich onder de rij van vier witte subapicale vlekken een 
extra vlek, zodat er met de grote vlek aan de voorrand mee samen zes zijn. Zie 
Farf. It, vol. 4, pl. 51, fig. 30 (1951) en Lambillionea, vol. 40, pl. 1, fig. 2 
(1940). Vrij gewoon, van vele vindplaatsen bekend. 

f. septiespupillata Verity, 1919, IL. c. Als de vorige vorm, maar bovendien nog 
onder de zesde vlek een zevende tussen de twee cubitaaladeren in de geelbruine 
band van de grondkleur. Deze vlek kan gedeeltelijk of geheel zwart geringd zijn. 
In tegenstelling tot sexiespupillata zeer zeldzaam. Deurne (NIES). 

f. albipuncta nov. Op de bovenzijde der voorvleugels bevindt zich in de geel- 
bruine band tussen de beide cubitaaladeren een witte stip, die correspondeert met 
de extra witte stip van Vanessa atalanta. Deze stip kan geheel of gedeeltelijk 
zwart geringd zijn. Verschilt van de vorige vorm door het ontbreken van de sexies- 
pupillata-vlek. Ten onrechte door VERITY in Farf. It, vol. 4, pl. 51, fig. 28, als 
sepliespupillata afgebeeld. Zeldzaam, hoewel iets minder schaars dan de vorige 
vorm. Krimpen aan de Lek (holotype, Mus. Rotterdam); Vlaardingen (ELFFE- 
RICH); Eindhoven (VERHAAK). 

[On the upper side of the fore wings a white spot in the fulvous band between the 
cubital nervures, corresponding with the extra white spot of Vanessa atalanta. This spot 
may be partly or completely surrounded by a black ring. 

VERITY figures the form in Farf. It, vol. 4, pl. 51, fig. 28 (1951) as his septtespupillata. 
This cannot be correct, because albipuncta has not seven, but six white spots. Moreover 
VERITY writes distinctly in his original description, that septiespupillata has, besides the 
white spot of sexiespupillata, "still another between the cubital nervures.” True septies- 
pupillata is extremely rare. NICHOLSON figures one in Ent. Rec. vol. 4, pl. D, fig. 5 
(1893), taken in Kent in 1892. 

I suppose that the white spots of sexiespupillata and of albipuncta depend on different 
hereditary factors, which may occur together in one specimen. As sexiespupillata never forms 


a high percentage of the specimens and as albipuncta is decidedly rare, a combination of 
both in one specimen must be extremely rare, and so indeed is septiespupillata.} 


f. nigripuncta nov. Op de bovenzijde der voorvleugels bevindt zich een zwarte 
stip in de geelbruine band tussen de beide cubitaaladeren. Eveneens zeldzaam. 
Oosterbeek (Leids Mus.); Breda, 7.VIII.1906, £ (holotype, Zoöl. Mus.). Ook 
deze vorm kan gecombineerd met f. sexiespupillata voorkomen: Schiedam (Nijs- 
SEN). 


(211) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 189 


[On the upper side of the fore wings a black spot in the fulvous band between the cubital 
nervures. 

Also this form occurs combined with f. sexiespupillata, but this combination is as rare 
as the one discussed with the preceding form.] 


f. emielymi Verity, 1919, Ent. Rec., vol. 31, p. 198. Bovenzijde der voorvleu- 
gels normaal; de donkere tekening op de achtervleugels sterk gereduceerd door- 
dat vrijwel al het zwart wortelwaarts van de postmediane rij rondachtige zwarte 
vlekken verdwenen is. Een zeer zeldzame vorm. Deurne, 15.VIII.1945, een prach- 
tig exemplaar (NIES). 

f. varini Meilhan, 1928, Proc. Verb. Soc. Linn. Bordeaux, vol. 80, p. 103. Op 
de bovenzijde der voorvleugels ontbreken de grote witte costaalvlek, en de zwarte 
vlek aan de onderrand van de middencel, terwijl de grote zwarte vlek aan de 
binnenrand gereduceerd is of eveneens ontbreekt; op de achtervleugels ontbreken 
de intraneurale streepjes, die franjewaarts volgen op de ronde submarginale vlek- 
ken, terwijl ook de zwarte tekening aan de wortel en in het middenveld sterk ge- 
reduceerd is. Zie SOUTH, pl. 49, fig. 4. Den Dolder, 10.VII.1918, e. 1. (Leids 
Mus.). 

Teratologische exemplaren. De achterrand van de rechter voor- 
vleugel loopt schuin naar binnen. Nijmegen (Zoöl. Mus.). 

Achtervleugels te klein door te schuin lopende achterrand. Amsterdam (VAN 
OORSCHOT ). 

Pathologische exemplaren. Voorvleugel aan de voorrand tussen 
de twee zwarte vlekken en aan de binnenrand verbleekt. Ginkel (VAN DER 
SCHANS). 

Buitenhelft van de linker achtervleugel verbleekt. Schiedam (NIJSSEN). 

Linker achtervleugel voor de achterrand gedeeltelijk verbleekt. Zeist (GORTER). 


Vanessa atalanta L. Wel de bekendste en gewoonste trekker onder onze dag- 
vlinders. Veel regelmatiger in zijn voorkomen dan Vanessa cardui, al wisselt het 
aantal vlinders per jaar belangrijk. Heel goede jaren waren 1942 en 1950, zeer 
middelmatige 1949, 1951 en 1954. Zie overigens de jaarlijkse trekverslagen. 

De vlinder is in alle maanden van het jaar bij ons waargenomen, maar in de 
winter natuurlijk heel weinig. Januari-meldingen zijn: 14 januari 1926 bij + -5° 
C. op sneeuw te Heemstede (Lev. Natuur, vol. 37, p. 32, 1932), 21 januari 1949 
een exemplaar te Heemstede (K. Koster). Februari-meldingen zijn even schaars: 
21.11.1945 te Krimpen aan den IJsel (VAN DER SCHANS), 22.11.1950 te Ameron- 
gen (BENTINCK). In maart wordt de vlinder wat vaker gezien (1943, 1946, 1948, 
1949, 1950, 1952, 1953), in 1948, 1952 en 1953 zelfs op drie verschillende data. 
Begin april blijft de Atalanta nog schaars, maar in de tweede helft van deze 
maand is meestal toch een duidelijke toename van het aantal immigranten te be- 
merken. Deze blijven de hele maand mei en juni en soms zelfs nog in het begin 
van juli aanvliegen. 

De eerste in Nederland geboren generatie begint meest in de eerste helft van 
juli (maar soms al eind juni) te verschijnen en bereikt dan eind juli of begin 
augustus haar maximum. Vooral in de tweede helft van augustus zakt het aantal 
meestal sterk, maar in september verschijnt weer een nieuwe vlucht, die vooral in 


190 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (212) 


mooie herfsten tot ver in oktober zich te goed doet op afgevallen fruit, herfst- 
asters, mignondahlia’s en andere late bloeiers. In normale seizoenen is deze de 
talrijkste van de twee in ons land geboren generaties. Alleen in koude, natte 
herfsten blijft zij in aantal beneden de eerste van juli-augustus. De vluchtdia- 
grammen, die elk jaar bij de trekverslagen gegeven worden, laten dit heel mooi 
zien. 

Meestal zakt het aantal in de tweede helft van oktober met het optreden van 
nachtvorsten sterk in. Maar vrijwel elk jaar worden nog in november enkele 
exemplaren gemeld, soms tot in de tweede helft van de maand toe. In december 
wordt de vlinder natuurlijk zelden gezien: 6.XII.1942 vliegend te Heemstede, 
21.XI1.1948 een exemplaar op een zolder te Aarle-Rixtel, 2.XII en 18.XII.1953, 
7.XII.1954 in een kas te ‘s-Graveland (VESTJENS). 

Een scherpe grens is er tussen de twee Nederlandse generaties niet. De oorzaak 
hiervan is, dat de Atalanta zich zonder onderbreking voortplant. Tot heel laat in 
het najaar kan men dan ook rupsen vinden, waarvan buiten niets meer terecht 
komt. Dat soms al in mei rupsen gevonden worden, behoeft na de geciteerde data 
niet te verwonderen. 


Dat de Atalanta er nu en dan in slaagt onze winter door te komen, en in elk 
geval meermalen tracht hier te overwinteren, is wel zeker. In maart 1911 werd een 
exemplaar binnenshuis aangetroffen (VAN DER DUSSE, Lev. Natuur, vol. 15, p. 
439, 1911). In hetzelfde tijdschrift, vol. 30, p. 350, 1926, vermeldt LIERNUR, dat 
twee Atalanta’s bij hem op zolder overwinterden, doch in februari 1926 met ver- 
huizen verloren gingen. Eind oktober of begin november 1934 filmde GAsT een 
exemplaar, dat bij Almelo onder de afhangende dakrand van een schuur in diepe 
winterslaap gedompeld was. In maart 1935 werd er een in een kelder te Benne- 
kom gevonden (RoEPKE). In de winter van 1948—1949 werden een aantal vlin- 
ders in diapause gevonden op de zolder van Mevr. DAGNELIE te Amerongen. 
Hierbij waren ook enige Atalanta's. VAN WISSELINGH vond 14 april 1949 een 
exemplaar op zijn zolder tegen het raam vliegen. Dat lijkt een te late datum voor 
een overwinteraar, maar het voorjaar was toen zeer laat en koud. 


Of alle in maart hier te lande waargenomen Atalanta’s inderdaad bij ons over- 
winterd hebben, is echter lang niet zeker. De vlinder houdt namelijk geen echte 
diapause. Op gunstige dagen vliegt hij ook in de wintermaanden aan de Riviera. 
L. W. NEWMAN, de bekende Engelse vlinderkweker, is er nooit in geslaagd de 
vlinders buiten of in een kas te laten overwinteren (evenmin als POLAK in Artis). 
In 1909 evenwel lukte het hem een aantal de winter door te krijgen in een vorst- 
vrije kamer, waarbij ze echter elke twee of drie dagen gevoerd moesten worden. 
Scheen de zon, dan werden ze levendig. Begin mei begonnen deze vlinders eieren 
te leggen. Hij besluit uit dit experiment, dat de Atalanta geen echte overwinteraar 
is en de hele winter voedsel nodig heeft, zodat hij dan ook maar heel zelden in 
Engeland als imago de winter zal kunnen doorkomen (1911, Trans. ent. Soc. Lon- 
don, p. 173—174). Er kan weinig twijfel aan bestaan, dat dit ook voor ons land 
moet gelden (vgl. Macroglossum stellatarum L., die ook geen diapause heeft in de 
kustgebieden van de Middellandse Zee, maar waarbij ook nu en dan een exem- 
plaar onze winter doorkomt). Volgens ELIOT kan het eierleggen aan de Rivièra zo 
vroeg beginnen, dat onder gunstige omstandigheden al omstreeks half februari 


(213) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 191 


verse exemplaren aanwezig zijn, die dan al in maart in Engeland zouden kunnen 
aankomen (1953, Entomologist, vol. 86, p. 120). Inderdaad worden vroeg in het 
voorjaar wel eens door de waarnemers hier te lande mooie gave exemplaren ge- 
meld (bijv. 3 mei 1955 te Leiden, Mevr. MARTIN), maar de allermeeste immi- 
granten zijn verkleurde dieren, zodat dit waarschijnlijk toch wel exemplaren zijn, 
die een overwintering achter de rug hebben, al is dat niet zeker. We weten name- 
lijk niet, hoe lang een Atalanta rond kan vliegen, voor het dier er min of meer 
afgevlogen uitziet. 

Meest trekt de vlinder individueel, maar soms ook in aantal. De indrukwek- 
kendste trek, die hier ooit is waargenomen, is die, welke door WESTERNENG op 
26.VIII.1950 bij Zaandam gezien werd, toen enige duizenden exemplaren in noor- 
delijke richting vlogen (Ent. Ber., vol. 13, p. 346, 1951). 

In de trekverslagen komen verschillende meldingen voor van Atalanta’s, die 
‘savonds op de vanglampen afgekomen zijn, te veel, om nog te kunnen denken 
aan exemplaren, die in hun slaap gestoord waren. Ongetwijfeld trekt de vlinder 
ook in donker, zij het dan ook misschien vrij sporadisch. 

Bekend van alle waddeneilanden, behalve Griend en Rottum. 

Variabiliteit. Ook bij deze soort is de geografische variabiliteit gering. 
Tot in Amerika toe vliegt dezelfde vorm als bij ons. Alleen uit Zuid-Italië is een 
andere bekend. Onze exemplaren (ook de immigranten) behoren dan ook tot 
subsp. atalanta L. 

De infrasubspecifieke variabiliteit is vrij groot. Opvallend afwijkende exem- 
plaren zijn echter zeer zeldzaam. 

f. nana Schultz, 1905, Ent. Z. Guben, vol. 19, p. 67. Dwergen. Vrij zeldzaam, 
maar overal onder de soort te verwachten. 

f. sordida Fritsch, 1913, Ent. Rundschau, vol. 30, p. 26. Grondkleur van de 
bovenzijde der vleugels grijszwart in plaats van fluweelzwart, vooral op de ach- 
tervleugels. Aan de binnenzijde van de rode achtervleugelband worden meestal 
diepzwarte vlekken zichtbaar. Zeist (BROUWER). 

f. fuscescens nov. Grondkleur van de bovenzijde van voor- en achtervleugels 
bruinzwart; wortelwaarts van de rode voorvleugelband een dikke zwarte lijn, wor- 
telwaarts van de rode achtervleugelband zwarte vlekken. Amsterdam, 13.VIII. 
1908, e. 1, Dordrecht, 29.VII.1886, © (holotype, Leids Mus.). 


[Ground colour of the upper side of the wings brown-black: based of the red band of 
the fore wings a thick black line; based of the red band of the hind wings black spots.] 


f. rubra Fritsch, 1913, Ent. Rundschau, vol. 25, p. 30. De banden op de boven- 
zijde van voor- en achtervleugels purperrood of karmijnrood in plaats van ver- 
miljoenrood. Exemplaren dus met een donkerder rode kleur dan normaal. Niet 
gewoon. Zeist (BROUWER); Den Haag (Leids Mus.); Sint Michielsgestel (KNIP- 
PENBERG); Nuenen (NEYTS). Een extreem exemplaar met zeer donkere banden 
van Zeist (GORTER). 

f. rosea Reuss, 1910, Ent. Rec., vol. 22, p. 88. De banden op de bovenzijde 
van voor- en achtervleugels rose van kleur. Krimpen aan den IJsel (Mus. Rot- 
terdam). 

f. eos Fritsch, 1913, I. c., p. 25. De banden op de bovenzijde van voor- en 
achtervleugels oranjerood van kleur. Kaatsheuvel (VAN OORSCHOT). 


192 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (212) 


f. flavescens Fritsch, 1913, 1. c., p. 25. De banden op de bovenzijde van voor- 
en achtervleugels geelachtig van kleur. Zeer zeldzaam. Numansdorp (Mus. Rot- 
terdam). 

f. flavomaculata Lempke, 1939, Ent. Ber., vol. 10, p. 120. De apicaalvlekken 
op de bovenzijde der voorvleugels niet wit, maar geelachtig. Aalsmeer (Mej. Mac 
GILLAVRY ). 

f. hyensis Lambillion, 1913, Rev. mens. Soc. ent. Namur., vol. 13, p. 126. Aan 
de onderzijde zijn de apex der voorvleugels en het midden van het voorrands- 
gedeelte der achtervleugels geelachtig van kleur. Amsterdam (Zoöl. Mus.). 

f. infranigrans nov. Onderzijde der achtervleugels vrijwel eenkleurig zwart- 
achtig, de gele costaalvlek grotendeels zwart bestoven. Amsterdam, twee exem- 
plaren, Uden (Zöol. Mus.). 

Holotype: 4 van Uden, 1.XI.1943 in collectie Zoöl. Mus. 


[Under side of the hind wings nearly unicolorous blackish, the yellow costal spot for 
the greater part dusted with black.] 


f. fracta Tutt, 1896, Brit. Butt, p. 355. De rode band op de bovenzijde der 
voorvleugels doorbroken door de zwarte grondkleur. Vrij gewoon, overal onder 
de soort te verwachten. Exemplaren met breed onderbroken band zijn echter zeld- 
zaam. | 

f. angustifasciata nov. De band op de bovenzijde der voorvleugels duidelijk 
versmald. Eindhoven, 31.V.1945 (holotype, Leids Mus.). Bij het holotype is de 
band bovendien doorbroken. 


[The red band on the upper side of the fore wings distinctly narrowed. 
_ GAEDE mentions a form angustata Stauder in SEITZ, Suppl. vol. 1, p. 199 (1930). This 
is, however, a mistake. STAUDER never described such a form of Vanessa atalanta, but of 
Nymphalis antiopa L.] 


f. bialbata Cabeau, 1911, Rev. mens. Soc. ent. Namur., vol. 11, p. 32. Op de 
bovenzijde der voorvleugels bevindt zich in de rode band een witte stip. Bij het 
@ gewoon (maar minder dan exemplaren zonder de witte vlek), bij het 4 veel 
minder. 

Het is niet altijd even makkelijk uit te maken, of men met een & of met een 
9 te doen heeft. Meestal echter is de vorm van het abdomen wel een betrouw- 
bare aanwijzing. Het verschil in de tarsen van de voorpoten is door de sterke 
beharing ook met een binoculair niet te zien. 


[The form of Vanessa atalanta with a white dot in the red band of the fore wings is 
well known. Half a dozen names have been given to it, of which CABEAU’s is the oldest. 

There are some observations in literature about the distribution of the form between the 
two sexes. VERITY writes (1919, Ent. Rec., vol. 31, p. 198—199), that females without 
the white dot are exceptions, for which he proposes the name of sexiespupillata, whereas 
males with the dot are equally exceptional, and for those he proposes the name septiespu- 
pillata. My examination of a very extensive Dutch material shows, that VERITY’s conclusion 
is not correct, at least not for the specimens taken in Holland. In the female the form is 
common, but less numerous than specimens without the white dot. In the male the form 
is much scarcer. This corresponds with the figures published by T. BAINBRIGGE FLETCHER 
in The Entomologist, vol. 69, p. 273. The form is probably partially sex-controlled. The 
typical form is the one described by LINNAEUS, who does not mention a white dot, and both 
names given by VERITY should be dropped.] 


(215) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 193 


f. ocellata Stammeshaus, 1954, Ent. Ber., vol. 15, p. 271. De witte stip in de 
rode voorvleugelband is zwart geringd. Zeldzaam. Amsterdam (STAMMESHAUS) ; 
Capelle aan den IJsel (VERKAIK). 

f. reducta nov. Op de bovenzijde der voorvleugels staan minder dan vijf 
witte vlekken bij de voorvleugelpunt. Zeldzaam. Apeldoorn, 3, 7.IX.1942 (holo- 
type), Voorschoten (beide in collectie Zoöl. Mus.); Rotterdam (Mus. Rotterdam); 
Sint Michielsgestel (KNIPPENBERG); Deurne (Nies); Meerssen (RIJK). 


[On the upper side of the fore wings there are less than five white spots at the apex. 

As a rule only one of the spots is absent. The form is rare, but it has already been 
mentioned in literature. See WOODFORDE, 1920, Entomologist, vol. 53, p. 174, SEVASTOPULO, 
1920, l.c., p. 283, RICHARDS, 1946, op. cit., vol. 79, p. 22. 


f. turcica Wize, 1917, Roczn. Towarz. Przyj. Nauk Pozn., vol. 44, p. 5 (leliva 
Wize, 1922, Pozn. Towarz. Przyj. Nauk, Prace Kom. matem.-przyr., serie B, vol. 
1, p. 261). Op de bovenzijde der voorvleugels bevindt zich franjewaarts van de 
bovenste witte apicaalvlek een kleine witte punt, zodat een figuur ontstaat, die 
herinnert aan de Turkse halve maan met ster. Niet zeldzaam, stellig overal onder 
de soort aan te treffen. 

f. cabeauensis Lambillion, 1903, Rev. mens. Soc. ent. Namur., vol. 3, p. 22. Op 
de bovenzijde der achtervleugels ontbreken in de rode achterrandsband de zwarte 
stippen. Een zeer zeldzame vorm. Soest (Zoöl. Mus.); exemplaren met sterk ge- 
reduceerde stippen van Amsterdam (Zoöl. Mus., VAN OORSCHOT); Vlaardingen 
(VAN KATWIJK). 

f. caerulocellata nov. Een of meer van de vier zwarte stippen in de rode 
achtervleugelband met blauwe kern. Voorschoten, Rhoon, Stein (Zoöl. Mus.); 
Amsterdam (VAN OORSCHOT); Wassenaar (VAN WISSELINGH). 

Holotype van Rhoon, 25.VIII.1905, in collectie Zoöl. Mus. 


[One or more of the four black spots in the red band of the hind wings centred with blue. 

The form is also mentioned by FLOWER in The Entomologist, vol. 26, p. 31, 1893. He 
collected several specimens "with the spots running through the band blue centred’ at 
Ringwood. } 

Teratologische exemplaren. Linker voorvleugel te klein. Sint 
Michielsgestel (KNIPPENBERG ). 

Rechter voorvleugel te klein. Eernewoude (ook de rechterspriet, Mus. Leeuwar- 
den); Zelhem (Zoël. Mus.); Leiden (Leids Mus.). 

Beide linker vleugels te klein. Bergen op Zoom (Zoöl. Mus.). 

Beide rechter vleugels te klein. Appelsga (VAN MINNEN); Melissant (Huis- 
MAN). 

Beide achtervleugels te klein. Voorburg (Leids Mus.). 

Van beide voorvleugels de achterrand binnenwaarts gebogen. Nuenen (NEYTS). 

Pathologische exemplaren. Apex van de linker voorvleugel ver- 
bleekt, bruinzwart. Helmond (KNIPPENBERG). 

Apex van rechter voorvleugel en staarthoek van rechter achtervleugel verbleekt 
Capelle aan den IJsel (VERKAIK). 

Rode band van de rechter voorvleugel gedeeltelijk geel gekleurd. Zaandam 
(AUKEMA). 


194 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (216) 


Rode band van de linker achtervleugel gedeeltelijk of geheel verbleekt of geel- 
achtig van kleur. Enschede (VAN DEN ENK); Middelie (DE BOER); Stavenisse 
(Zoöl. Mus., afgebeeld in Tijdschr. Entom., vol. 48, pl. 2, fig. 3, 1905); Hel- 
mond (VISSER); Eindhoven (Leids Mus.). 

Idem rechter achtervleugel. Lobith, Amsterdam (Zoöl. Mus.); Zeist (BROU- 
WER). 

Idem beide achtervleugels. Amsterdam (VAN DER MEULEN); Baardwijk (Leids 
Mus.) 

Op beide voorvleugels is de onderhelft van de rode band lichter. Hulshorst 
(Leids Mus.). 

Voorvleugelbanden in het midden onbeschubd, aan de randen geelwit; achter- 
vleugelbanden geelwit. Schelluinen (SLOB). 


Polygonia Hübner 


Polygonia c. album L. In vrijwel het gehele land aan te treffen, maar lang niet 
overal even gewoon. Het meest in het zuiden en oosten, minder in de bosachtige 
gebieden van het noorden en westen, maar ook daar vrij geregeld voorkomend. 
In het Hafdistrict veel ongeregelder, waarschijnlijk alleen als zwerver. 

De Gehakkelde Aurelia heeft een even opvallende expansie in Nederland 
doorgemaakt als Araschnia levana, maar deze begon eerder, omstreeks 1925. Er 
is, ook al door het toen vrij geringe aantal lepidopterologen, niet veel aandacht 
aan besteed, waardoor wij het verloop ervan niet meer nauwkeurig kunnen re- 
construeren. Zeker is, dat c. album omstreeks 1915 een uiterst zeldzame vlinder 
in ons land was. J. Th. OUDEMANS schrijft in Ent. Ber., vol. 8, p. 153—155 
(1930), dat hij de soort tussen 1901 en 1930 nooit ontmoet had. In het laatst- 
genoemde jaar was c. album reeds gewoon in Zuid-Limburg (LEMPKE, |. c., p. 
186) en was het opschuiven in noordelijke richting ongetwijfeld nog aan de 
gang, getuige het feit, dat OUDEMANS toen pas het eerste exemplaar te Putten 
zag, terwijl hij eenzelfde mededeling van TOLMAN ontving voor Soest (Ll. c., p. 
153). Naar aanleiding van zijn artikel kreeg OUDEMANS „tal van opgaven van 
onze lepidopterologen” (1. c., p. 188), die helaas niet gepubliceerd zijn. 

Zeker twee zonder scherpe begrenzing in elkaar overgaande generaties. De 
eerste, afkomstig van de overwinterde vlinders, vliegt eind juni en juli, de tweede 
sluit daar onmiddellijk op aan en verschijnt in augustus. Dan kunnen echter ook 
nog de late exemplaren van de eerste generatie uitkomen, zodat er dan ook nooit 
een afscheiding tussen beide vluchten is. In 1945 met een zeer gunstige zomer 
vond KORRINGA nog op 31.VIII twee rupsen te Bergen op Zoom, die pas 2.X 
de vlinders leverden. Mogelijk hebben we hier te maken met een exceptionele 
derde generatie, maar het kunnen ook afstammelingen van de eerste generatie 
zijn, afkomstig van late overwinteraars. Zie verder over de generaties nog bij 
Variabiliteit. 

De overwinterde vlinders worden al vroeg in het jaar opgemerkt, terwijl de 
herfstdieren nog tot ver in oktober op bloeiende planten te zien zijn. Uiterste 
data: 28.11.1952 en 20.X.1937. 


Vindplaatsen. Fr: Tietjerk, Bolsward, Roordahuizum, Joure, Oosterwolde. Gr: 
Groningen, Harendermolen, Veendam. Dr.: Westervelde, Veenhuizen, Paterswolde, Zuid- 


(217) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 195 


laren, Eext, Gasselte, Odoorn, Hooghalen, Wijster, Hoogeveen, Diever, Havelte, Wapser- 
veen, Frederiksoord. Ov.: De Lutte, Denekamp, Volthe, Albergen, Almelo, Bornerbroek, 
Hengelo, Enschede, Boekelo, Delden, Diepenveen, Goor, Markelo, Haarle, Hellendoorn, 
Junne, Beerze, Ommerschans, Avereest, Vollenhove, Zwolle, Colmschate, Deventer, Diepen- 
veen, Platvoet. Gdl.: Nijkerk, Putten, Oud-Millingen, Garderen, Ermelo, Harderwijk, Hier- 
den, Elspeet, Hulshorst, Nunspeet, Hattem, Wapenveld, Tongeren, Epe, Hoog-Soeren, Assel, 
Apeldoorn, Twello, Empe, Eerbeek, Laag-Soeren, Rheden, De Steeg, Velp, Arnhem, Ooster- 
beek, Renkum, Wageningen, Bennekom, Ede, Otterlo, Lunteren, Barneveld; Zutfen, Eefde, 
Gorssel, Warken, Vierakker, Hackfort, Vorden, De Boggelaar, Korenburgerveen, Kotten, 
Aalten, Vragender, Bredenbroek (Anholterbroek), Terborg, Halle, Zelhem, Slangenburg, 
Doetinchem, Hummelo, Laag-Keppel, Hoog-Keppel, Bijvank, Montferland, Babberich, 
Zevenaar, Herwen, Beek-Nijmegen, Nijmegen, Hatert, Heezen, Tiel. Utr.: Rhenen, Veenen- 
daal, Amerongen, Leersum, Maarn, Driebergen, Zeist, De Bilt, Utrecht, Den Dolder, Soes- 
terberg, Amersfoort, Soest, Lage Vuursche, Hollandse Rading, Zuilen, Maarsseveen, Maars- 
sen, Nigtevecht, Wilnis, Jutfaas. N.H.: Hilversum, Laren, Blaricum, Valkeveen, Bussum, 
Naarden, Amsterdam (ook in het Bos), Amstelveen, Aalsmeer, Zaandam, Middelie, Castri- 
cum, Heemskerk, Wijk aan Zee, Bloemendaal, Haarlem, Heemstede, Aerdenhout, Vogelen- 
zang, Bennebroek. Z.H.: Sassenheim, Oegstgeest, Leiden, Leiderdorp, Wassenaar, Den 
Haag, Loosduinen, Zoetermeer, Gouda, Schelluinen, Capelle aan den IJsel, Krimpen aan 
den IJsel, Rotterdam, Schiedam, Vlaardingen, Rhoon, Nieuwenhoorn, Hardinxveld, Dor- 
drecht, Zuidhollandse Biesbosch, Numansdorp, Oud-Beierland, Melissant. Zl: Domburg, 
Borssele, 's-Gravenpolder, Wilhelminadorp, Goes. N.B.: Bergen op Zoom, Breda, Ulven- 
hout, Tilburg, Oisterwijk, Haaren, Hilvarenbeek, Esbeek, Lage Mierde, Reusel, Waalwijk, 
Giersbergen, 's-Hertogenbosch, Rosmalen, Berlicum, Vught, Sint Michielsgestel, Boxtel, Uden, 
Vessem, Aalst, Eindhoven, Nuenen, Helmond, Deurne, Bruggen. Lbg.: Plasmolen, Mook, 
Arcen, Venlo, Tegelen, Steyl, Belfeld, Roermond, Vlodrop, Weert, Nederweert, Stramproij, 
Stein, Geulle, Wijnandsrade, Hoensbroek, Heerlen, Brunssum, Kerkrade, Eys, Wijlre, Schin 
op Geul, Valkenburg, Geulem, Klimmen, Aalbeek, Meerssen, Bemelen, Maastricht, Sint 
Pieter, Gronsveld, Rijckholt, Eckelrade, Gulpen, Waterop, Mechelen, Bissen, Eperheide, 
Epen, Vijlen, Holset, Lemiers, Vaals. 


Variabiliteit. De geografische variabiliteit is gering. Evenals in de rest 
van Europa en in West-Azië behoren onze exemplaren tot de nominaatvorm. Pas 
in Midden- en Oost-Azië worden andere subspecies aangetroffen. Subsp. c. album 
L. bewoont dus een zeer uitgebreid gebied. 

De infra-subspecifieke variabiliteit is daarentegen groot. Voor zover het de 
kleurvormen betreft, hangen deze voor een belangrijk deel samen met de genera- 
tievormen. Ook de zwarte vlekken op de bovenzijde en de witte c-tekening op de 
onderzijde der achtervleugels variëren sterk. De typische vorm is de in de nazomer 
en herfst vliegende met meer roodbruine grondkleur der bovenzijde en zwart- 
achtige grondkleur van de onderzijde der achtervleugels. 

f. hutchinsonii Robson, 1881, Young Naturalist, vol. 2, p. 110. De lichtere 
zomervorm van juni en de eerste helft van juli met meer geelbruine grondkleur 
van de bovenzijde der vleugels en geelbruine of bruinachtige grondkleur van de 
onderzijde der achtervleugels; achterrand van de vleugels in de regel ook minder 
sterk getand dan bij de typische vorm. Zie de afbeeldingen van OUDEMANS in 
Tijdschr. Entom., vol. 48, pl. 2, fig. 6 en 8 (1905), SOUTH, pl. 35, fig. 4 en 7, 
Forp, pl. 11, fig. 2 en pl. 38, fig. 1—4. 

Over deze vorm is door de Engelse lepidopterologen vrij veel gepubliceerd. 
L. W. NEWMAN (1909, Trans. City of London ent. Soc., 1907—1908, p. 86—88, 
ook geciteerd in Entomologist, vol. 42, p. 45), schreef, dat de eerste tien of vijf- 
tien eieren, die een wijfje in de lente legt, de vorm hwfchinsonii leveren en dat 


196 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (218) 


de volgende eieren typische exemplaren worden. De hutchinsonii’s komen het 
eerst uit, paren, en leggen de eieren, die de herfstgeneratie zullen opleveren. De 
typische exemplaren weigeren te paren en gaan al vroeg in de zomer overwinteren. 
FROHAWK herhaalt in zijn boeken deze uiteenzetting. 

Forp geeft een enigszins andere verklaring (1945, Butterflies, p. 245). De 
rupsen, afkomstig van de overwinterde vlinders, splitsen zich in twee gedeelten. 
Het ene groeit snel en levert de zomergeneratie hutchinsonii, het andere groeit 
langzaam en levert eind juli en in augustus de donkere vorm. Deze overwintert 
samen met de (donkere) afstammelingen van de hwtchinsonti's, die in september 
verschijnen. Er overwinteren dus uitsluitend donkere exemplaren (ook onze er- 
varing), die pas in het voorjaar paren. 

Toch is een overwinteren van een hutchinsonii-exemplaar, al is het dan stellig 
bij grote uitzondering, wel mogelijk. HACKRAY deelt mee, dat hij op 7 mei 1918 
twee wijfjes ving met lichte onderzijde (1955, Lambillionea, vol. 55, p. 35). 

J. NEWTON geeft in Entomologist, vol. 80, p. 170 (1947) het resultaat van 
zijn kweek. Een op 20.IV gevangen © had op 22.IV eieren gelegd. Daarna be- 
trok het weer en pas op 30.IV begon het dier weer te leggen, + 100 eieren. De 
eerste eieren werden apart gehouden. De rupsen hiervan groeiden snel. De meeste 
waren in 32 tot 33 dagen volwassen, enkele in 34 tot 38. De rupsen van de 
tweede groep deden er minstens 41 dagen over, de meeste zelfs 47 tot 48. Groep 
I leverde van 1 tot 9 juli 43 hutchinsoniis, op 10.VII drie donkere exemplaren 
en twee Autchinsonii's en tenslotte tot 22.VII bijna elke dag donkere exemplaren, 
terwijl de laatste hutchinsonit al op 11.VII verscheen. Groep II gaf een heel an- 
der resultaat. Op 10.VII verschenen één hutchinsonii en twee donkere dieren, op 
11.VII nog een hutchinsonii. Alle andere exemplaren waren donker. Uit deze 
kweek blijkt dus, dat de vroege eieren beide vormen kunnen opleveren. 


Een volgend artikel werd door G. W. HARPER & W. E. WALLER gepubliceerd 
(1950, Entomologist, vol. 83, p. 145—148). Zij kwamen tot de conclusie, dat 
uit elk ei zowel hutchinsonit als de donkere vorm kunnen ontstaan, wanneer het 
ook gelegd is. Eén factor, die de snelheid van de ontwikkeling bepaalt, is de sap- 
pigheid van het voedsel. Rupsen gevoed met sappige bladeren groeien sneller. 
Zij leveren op een heel enkele uitzondering na exemplaren van de vorm hutchin- 
sonii op. De rupsen, die met minder sappige bladeren gevoed werden, groeiden 
langzamer (bij dezelfde temperatuur !). Op een enkel exemplaar van hutchinsonii 
na behoorden alle vlinders, die hiervan afstamden, tot de donkere vorm. 

L. H. NEWMAN deelt tenslotte nog mee (1950, op. cit., p. 230), dat ook 
donker gekleurde exemplaren van de eerste generatie zich nog hetzelfde jaar 
voortplanten. Reeds OLIVER vermeldde dit overigens in Entomologist, vol. 68, 
p. 68—69 (1935). 

Uit al deze gegevens blijkt dus, dat de factoren, die het ontstaan van de lichte 
hutchinsonit bepalen, ingewikkelder zijn, dan oorspronkelijk gedacht werd. Vol- 
ledigheidshalve moet hierbij nog vermeld worden, dat deze vorm ook als uit- 
zondering in de herfstgeneratie kan verschijnen (L. W. NEWMAN, 1911, Proc. 
South London ent. nat. Hist. Soc., 1910—1911, p. 159). 

Tegenover al deze Engelse experimenten kunnen we jammer genoeg geen enkel 
Nederlands kweekverslag stellen, zodat we voorlopig uitsluitend moeten afgaan 


(219) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 197 


op het in de collecties aanwezige materiaal. Dit wijst er overigens op, dat de om- 
standigheden hier hoogstwaarschijnlijk dezelfde zijn. De verse dieren van juni en 
de eerste helft van juli behoren tot de lichte vorm. In de tweede helft van juli 
beginnen de donkere exemplaren te verschijnen en in de herfst vliegen die uit- 
sluitend. Maar ook hier komen uitzonderingen op deze regels voor. Op 5.IX.1947 
werd te Middelie een echte hutchinsonii gevangen (R. SLOT). Er komen ook 
exemplaren voor, die overgangen vormen van de lichte naar de donkere vorm, 
met heel donker bruinachtige onderzijden, maar nog niet de zwarte tint van de 
typische vorm bereikend. Wanneer de sappigheid van het voedsel inderdaad de 
hoofdfactor is, die het ontstaan van hutchinsonii bepaalt, dan is dat ook zeer be- 
grijpelijk. Er is geen scherpe grens tussen sappig en minder sappig voedsel. 
De overige infrasubspecifieke vormen kunnen we als volgt indelen: 


At metingen. 

f. pusilla Stichel, 1908, SEITZ, Pal. Groszschmetterl., vol. 1, p. 207. Dwergen. 
Vrij zeldzaam. Ermelo, Amsterdam (JONKER); Oosterbeek, Bemelen (Zoöl. 
Mus.); Nijmegen (Leids Mus.); Naarden (VAN DER VLIET); Ulvenhout (VER- 
KAIK); Nuenen (VERHAAK); Stein (Missiehuis); Valkenburg (VAN OORSCHOT); 
Hulsberg (PRIEMS). 


Beton dkleur van de bovenzijde. 

f. neole Oliver, 1937, Entomologist, vol. 70, p. 10. Grondkleur donker rood- 
achtig, ,,mahoniekleurig” volgens de auteur. Amsterdam (VAN DER VLIET); Sint 
Michielsgestel (KNIPPENBERG); Epen (Mus. Rotterdam). 

f. pictior Verity, 1919, Ent. Rec., vol. 31, p. 200. Grondkleur licht, geelachtig; 
de zwarte tekening uitgebreider, met enkele extra vlekjes bij de achterrand van de 
voorvleugels; de vlekken en banden voor de achterrand der vleugels zwart in 
plaats van donker roodbruin. Beschreven als vorm van de donkere herfstgeneratie. 
Een overgangsexemplaar is afgebeeld in Farf. It, vol. 4, pl. 52, fig. 28. Hengelo 
(Zoöl. Mus.); Babberich (ELFRINK); Eperheide (VAN DER MEULEN); Epen (VAN 
WISSELINGH). 


Gr Groadkleut van de onderzijde. 

Beide geslachten zijn aan de onderzijde der vleugels duidelijk te onderscheiden. 
De mannetjes zijn bont van kleur, de wijfjes zijn veel eenkleuriger. Dit geldt voor 
beide generaties. Ik heb op deze regel geen enkele uitzondering kunnen vinden. 

f. castanea Verity, 1950, Farf. It, vol. 4, p. 346, pl. 52, fig. 22 en 26. Exem- 
plaren van de zomergeneratie met bruinachtige onderzijde. Niet zeldzaam, overal 
onder de soort. 

f. nigracastanea Verity, 1950, IL. c., p. 346, pl. 52, fig. 23. De donkerder ge- 
deelten van de tekening der onderzijde zijn zwartachtig en contrasteren met de 
bruinachtige en geelachtige tinten. De donkere onderzijdevorm van de zomer- 
generatie, die een overgang vormt tot de nog donkerder typische vorm. 

De nominaatvorm in engere zin heeft een zwartachtige onderzijde, bij het & 
met duidelijke tekening, bij het 9 eenkleuriger. Zie SOUTH, pl. 35, fig. 3, FORD, 
piss, fie. 7.en:8. 

f. variegata Tutt, 1896, Brit. Butt, p. 346. Grondkleur van de onderzijde der 
vleugels zwartachtig, sterk met groen gemengd. SOUTH, fig. 4. De prachtige bonte 


198 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (220) 


vorm van het 4, gewoon. Bij het 9 komen soms exemplaren voor met iets groen 
aan de onderkant, maar nooit zo bont van kleur als bij het 4. 

f. carbonaria Verity, 1916, Ent. Rec., vol. 28, p. 101. De extreem donkere 
vorm met zwarte onderzijde, waarop bij de mannetjes nog zwak de tekening te 
zien is, terwijl de wijfjes vrijwel eenkleurig zijn. Zie Farf. It, vol. 4, pl. 52, fig. 
31. Niet al te talrijk, maar vrijwel overal onder de soort te verwachten. 

Ds Teken ing waarde Dowenzijde 

f. nubilata nov. Op de voorvleugels is de tweede costaalvlek vanaf de wortel 
door een donkere bestuiving verbonden met de er tegenover staande vlek aan de 
binnenrand. Sint Michielsgestel (holotype, KNIPPENBERG). 


[The second costal spot from the base on the upper side of the fore wings is connected 
by a dark suffusion with the spot near the inner margin. 

Specimens belonging to this form were mentioned by BUCKSTONE in Proc. South London 
ent. nat. Hist. Soc., 1946—1947, p. 26 (1947) from Bookham, Surrey. } 


f. obscura Closs, 1916, Int. ent. Z. Guben, vol. 9, p. 115. Bovenzijde der 
vleugels verdonkerd met brede donkere achterrand zonder lichte submarginaal- 
vlekken. Laag-Keppel, prachtig &, 20.X.1937 (Zoöl. Mus.). 

f. f album Esper, [1783}, Schmett. in Abb., vol. 1, part 2, p. 168, pl. 87, fig. 
i. De zwarte vlekken op de bovenzijde der vleugels gedeeltelijk ineengevloeid, 
zodat ze minder in aantal zijn, maar veel groter. De vorm van de witte c op de 
onderzijde der achtervleugels is variabel. Zeldzaam. Hierden, 1953 (STAMMES- 
HAUS); Rhenen, 1901 (KOORNNEEF); Kerkrade, 1905 (LATIERS); Valkenburg, 
1934 (VELDHUIJZEN). 

Petlekeninge van deonderzide. 

De witte C aan de onderzijde der achtervleugels, waaraan de soort haar naam 
ontleent, is nogal variabel in vorm, maar lang niet alle afwijkingen komen even 
veelvuldig voor. 

f. g-album Tutt, 1896, Brit. Butt., p. 346, 452 (g-album Gillmer, 1907, Int. 
ent. Z. Guben, vol. 1, p. 88). De C heeft duidelijk de vorm van een G, doordat 
aan het ondereinde een klein dwarsstreepje zit. Zie SOUTH, pl. 35, fig. 5 ! Stel- 
lig geen al te zeldzame vorm. Arnhem, Oosterbeek, Hilversum, Stein (Zoöl. 
Mus.); Hummelo, Dordrecht, Bergen op Zoom, Steyl (Leids Mus.). 

f. o-album Tutt, 1896, Brit. Butt, p. 346, 452 (o-album Gillmer, 1907, Int. 
ent. Z. Guben, vol. 1, p. 88; o-album Newnham, 1917, Entomologist, vol. 50, p. 
230; delta album Joseph, 1919, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 69, p. (46), 
fig. 1 en 2). De C is gesloten en heeft daardoor min of meer de vorm van een 
O. Vrij zeldzaam. Doetinchem (Zoöl. Mus.); Zeist (BROUWER); Rotterdam 
(Mus. Rotterdam); Eindhoven (VERHAAK); Nuenen (NEIJTS, VERHAAK); Stein 
(Missiehuis Stein, Zoöl. Mus.); Epen (VAN WISSELINGH). 

f. uncipuncta Joseph, 1919, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 69, p. (48), fig. 
3. De C is in tweeën gebroken, zodat een streep met een punt er boven ont- 
staat. Niet gewoon, maar bijna overal onder de soort aangetroffen. 

f. iota-album Newnham, 1894, Ent. Rec., vol. 5, p. 12 (j. album Bandermann, 
1907, Soc. Ent., vol. 21, p. 181; j-album Gillmer, 1907, Int. ent. Z. Guben, vol. 
1, p. 88). De C nog sterker gereduceerd, doordat de stip verdwenen is en daar- 
door alleen een recht streepje overblijft. Minder gewoon dan uncipuncta, hoewel 


(221) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 199 


vermoedelijk wel op vele plaatsen onder de soort voorkomend. Delden, Arnhem, 
Doetinchem, Venlo (Zoöl. Mus.); Bennekom (CETON); Wageningen (DUNLOP); 
Aalten (VAN GALEN); Nijmegen (VAN DER VLIET); Dordrecht, Breda (Leids 
Mus.). 

f. c-extinctum Gillmer, 1907, Int. ent. Z. Guben, vol. 1, p. 88 (extincta Rebel, 
1920, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 70, p. (12)). De C ontbreekt geheel. 
Zeer zeldzaam. Tietjerk (CAMPING); Hulshorst (JURRIAANSE); Aalten (VAN 
GALEN); Nuenen (NEIJTS); Esbeek, Steyl (twee sterke overgangsexemplaren met 
vrijwel verdwenen C, Leids Mus.). 


Nymphalis Kluk 


Nymphalis antiopa L. Verbreid in bosachtige gebieden door het gehele oosten 
en zuiden, vooral op zandgronden. Het centrum van het Nederlandse areaal is 
de Veluwe. Hier komt de vlinder geregeld voor en is er niet zelden gewoon. Een 
bloedende berk is er in de zomermaanden een bijna zekere pleisterplaats van 
een aantal dezer prachtige dieren. Buiten de Veluwe is antiopa een veel zeld- 
zamere en ook veel ongeregelder verschijning. Naar het noorden toe mindert het 
aantal vindplaatsen snel, ook naar het westen en zuiden. HEYLAERTS, die zoveel 
voortreffelijke opmerkingen over de fauna van zijn woonplaats Breda maakte, 
noemt de vlinder „assez rare” (1870, Tijdschr. Entom., vol. 13, p. 145) en 
MAURISSEN schreef enige jaren ervoor: „Très rare aux environs de Maestricht” 
(op. cit, vol. 9, p. 172, 1866). Ook nu nog is antiopa in geheel Noord-Brabant 
en Limburg een zeldzame vlinder. 

In het westen van ons land is de Rouwmantel stellig niet inheems, zelfs niet 
in het Gooi en op de Utrechtse zandgronden en evenmin in de duinen. Toch 
is de vlinder op veel plaatsen buiten zijn normale biotoop waargenomen, steeds 
in zeer weinig exemplaren, en zelfs midden in het Hafdistrict. Blijkbaar is hij 
zeer zwerflustig, maar kan zich om een of andere reden in het westen niet hand- 
haven. We moeten wel tot de konklusie komen, dat de oecologische verhoudingen, 
die op de Veluwe heersen, het best met zijn behoeften overeenstemmen. In dit 
verband mogen we niet vergeten, dat antiopa evenmin in staat is, zich op de Britse 
eilanden te handhaven. Telkens weer verschijnt hij hier als zeer zeldzame mi- 
grant, maar sterft er onmiddellijk weer uit. Het is mogelijk, dat de relatieve 
vochtigheidstoestand, vooral in de wintermaanden, de oorzaak is, dat antiopa 
in het westen geen vaste voet kan krijgen, maar met zekerheid weten we hiervan 
niets. 

Over het gedrag van spinrijpe rupsen schreven BESEMER en MEEUSE in Lev. 
Natuur, vol. 43, p. 1—12, 1938. 

Eén generatie, die half juli begint uit te komen, het talrijkst vliegt tegen het 
eind van juli en in augustus, doch in september weinig meer gezien wordt. Blijk- 
baar begint de diapause al vrij vroeg. Na de overwintering verschijnt de vlinder 
al naar de weersomstandigheden in het vroege voorjaar, soms al in februari 
(26.11.1952 te Sint Michielsgestel, KNIPPENBERG), om tegen het einde van mei 
of begin juni, soms zelfs begin juli, na de copulatie en het leggen van de eieren 
te verdwijnen. Uiterste data van de zomervliegtijd der verse dieren: 13.VII tot 


200 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (222) 


6.XI, van de overwinterde dieren 1.VII. In het Zoöl. Mus. bevindt zich een 
exemplaar van december 1925, kennelijk gestoord of verrast in de winterslaap. 


Vindplaatsen. Fr.: Terschelling, Vlieland; in Zoöl. Mus. een oud exemplaar met 
etiket „Friesland, dat ongetwijfeld van het vasteland afkomstig is. Gr.: De Punt, Onst- 
wedde, Vlachtwedde. Dr.: Zeegse, Eext, Onnen, Schoonoord (hier in 1888 zeer talrijk, 
zodat bijna alle berken door de rupsen kaal gegeten waren en de grond na een storm met 
deze dieren overdekt was, volgens PoLAK), Hoogeveen. Ov.: Denekamp, Losser, Dalfsen, 
Diepenveen (Zandbelt), Kampen. Gdl.: Nijkerk, Putten, Ermelo, Harderwijk, Leuvenum, 
Elspeet, Hulshorst, Nunspeet, Vierhouten, Uddel, Hattem, Wapenveld, Tongeren, Epe, 
Vaassen, Gortel, Wiessel, Apeldoorn, Hoog-Soeren, Assel, Empe, Voorst, Beekbergen, 
Terlet, Loenen, Laag-Soeren, Imbosch, Carolinahoeve, Dieren, Ellecom, De Steeg, Velp, 
Zijpenberg, Arnhem, Oosterbeek, Wolfheze, Renkum, Ede, Lunteren, Otterlo, Hoenderlo, 
Hoog-Buurlo, Voorthuizen; Vorden, De Velhorst, Groenlo, Aalten, Slangenburg, Doetin- 
chem, Hoog-Keppel, Drempt, Doesburg; Wehl, Montferland; Ubbergen, Nijmegen; Driel. 
Utr.: Amerongen, Doorn, Wijk bij Duurstede, De Treek, Soest, Soestdijk, Baarn. N.H.: 
Hilversum, ’s-Graveland, Laren, Bussum, Muiderberg, Weesp, Ankeveen, Amsterdam, Pur- 
merend, Middelie, Oosthuizen, Beemster, Texel, Heemskerk, Bloemendaal, Haarlem, Voge- 
lenzang. Z.H.: Alphen aan den Rijn, Koudekerk, Oude Wetering, Warmond, Leiden, Noord- 
wijk, Katwijk, Den Haag, Schiedam, Rotterdam, Dordrecht. Zl: Haamstede, „Walcheren 
(Bouwst. Fauna Nederl. vol. 1, p. 225, 1853), Goes. N.B.: Breda, Loon op Zand, ’s-Her- 
togenbosch, Lith, Sint Michielsgestel, Best, Oirschot, Vessem, Stiphout, Nuenen, Deurne, 
Cuyck. Lbg.: Mook, Venlo, Tegelen, Steyl, Swalmen, Maasniel, Roermond, Maastricht, Sint 
Pietersberg, Heerlerheide, Waubach, Kerkrade, Epen, Holset, Vijlen, Vaals. 


Variabiliteit. De in ons land vliegende populaties behoren tot de nomi- 
naatvorm (beschreven door LINNAEUS naar Zweedse exemplaren), zoals trouwens 
overal in Noord- en Midden-Europa. De individuele variabiliteit is niet groot. 

f. nana Stephan, 1923, Iris, vol. 37, p. 38. Dwergen. Apeldoorn, Slangenburg 
(Zoöl. Mus.); De Velhorst (WILMINK); ‘s-Hertogenbosch (VAN OORSCHOT); 
Maastricht (PRICK). 

f. albomarginata Lempke, 1936, Tijdschr. Entom., vol. 79, p. 263. De brede 
achterrandsband der vleugels niet geel, maar wit. Vanzelfsprekend geldt deze 
naam alleen voor verse, niet overwinterde dieren, welke dit kenmerk bezitten. 
Zeer zeldzaam, maar toch ook reeds enige malen in de buitenlandse literatuur ver- 
meld. Zie SLEVOGT (1910, Grossf. Kurl., p. 22, in juli 1906 twee exemplaren bij 
Bathen in Koerland, „welche einen völlig weissen Rand wie überwinterte Falter 
besitzen”) en NITSCHE (1917, XXVII. Jahres-Bericht Wiener ent. Ver, p. V, 
op 11 augustus 1914 te Walldeg in N.-O. een exemplaar met witachtige achter- 
rand, „könnte man für ein überwintertes Exemplar halten”, maar de datum is 
daarvoor natuurlijk veel te laat). Uit ons land slechts één exemplaar bekend, dat 
pas uitgekomen was en aangetroffen werd te Best op 22.VIII.1917 (DE HAAN, 
Natuurbist. Maandbl. Maastricht, vol. 17, p. 16, fig., 1928). 

f. virescens nov. Op de bovenzijde der vleugels zijn de vlekjes voor de gele 
band niet blauw, maar duidelijk groenachtig. Leuvenum, Nunspeet, Loon op 
Zand (Zoöl. Mus.). 

Holotype © van Loon op Zand, 3.VIII.1901, in collectie Zoöl. Mus. 


[The small spots on the upper side of the wings before the yellow border are not blue, 
but distinctly greenish.] 


(223) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 201 


f. violescens nov. De vlekjes voor de gele band op de bovenzijde der vleugels 
zijn duidelijk paarsachtig van kleur. Apeldoorn (verschillende exemplaren uit een 
kweek, die ook dieren met typische blauwe vlekjes opleverde), Slangenburg, Nij- 
megen (Zoöl. Mus.). 

Holotype 9 van Apeldoorn, 13.VIII.1896, in collectie Zoöl. Mus. 


[The spots before the yellow band on the upper side of the wings are distinctly purplish.] 


f. longomaculata nov. De blauwe vlekken op de bovenzijde der vleugels voor 
de achterrand zijn duidelijk in de lengte uitgerekt. Soest, ©, 23.VIII.1944 (holo- 
type, collectie Zoöl. Mus.). 


[The blue spots on the upper side of the wings before the outer border are distinctly 
lengthened. } 


Een merkwaardig afwijkend exemplaar van Assel heeft de gele band van de 
linker voorvleugel op de bovenzijde van de costa tot de uitspringende tand bijna 
geheel prachtig zilverkleurig. Op de rechter voorvleugel bevinden zich slechts 
enkele zilverkleurige schubben (KUCHLEIN). 

Teratologisch exemplaar. Nunspeet, een asymmetrisch exemplaar, 
e. p. (Buis, Levende Natuur, vol. 13, p. 19). 


Nymphalis polychloros L. Zoals de hierbij gepubliceerde kaart laat zien, is de 
vlinder vrijwel overal in het land waargenomen, waar verzamelaars gewoond of 
gewerkt hebben. Dit betekent evenwel niet, dat hij ook overal geregeld is aan te 
treffen. Integendeel, op vele plaatsen is polychloros een zeer ongeregelde en zeld- 
zame verschijning. Daar komt bij, dat hij de laatste decenniën veel zeldzamer is ge- 
worden, ook op plaatsen, waar hij vroeger gewoon was. Voor een deel is dit 
misschien te verklaren door het rooien van tal van iepen, die aangetast waren 
door de iepenziekte en door het bespuiten van vruchtbomen, maar ik heb toch 
wel sterk de indruk, dat hierbij ook oecologische factoren van invloed zijn. Welke 
dit zijn, is echter niet bekend. 

Dat polychloros vooral in het oosten en zuiden van het land een gewone vlin- 
der is geweest, behoeven we niet te betwijfelen. DE Vos (1898, Tijdschr. Entom., 
vol. 41, p. 178) noemde hem voor de omgeving van Apeldoorn soms zeer scha- 
delijk voor perebomen en iepen. Nu is de vlinder in deze omgeving een rariteit. 
TOLMAN zag de soort nog in 1938 in het Land van Maas en Waal en in de 
Betuwe bij honderden. Voor de omgeving van Breda schreef HEYLAERTS in 1870 
(Tijdschr. Entom., vol. 13, p. 145): „très commun”. Nog een 25 jaar geleden 
was polychloros in Zuid-Limburg heel gewoon. Daarna is hij ook daar zeer sterk in 
aantal afgenomen. In 1953 vond DELNOYE hem echter weer „opmerkelijk veel" 
in de Vijlener bossen. 

Dit veel minder voorkomen is overigens niet tot ons land beperkt. Ook in 
Duitsland is het opgevallen. Vroeger waren de rupsen er vaak schadelijk op 
vruchtbomen. K. HARZ vermoedt, dat de inheemse vlinders toen vaak aangevuld 
werden door migranten en dat dit tegenwoordig niet meer gebeurt (1956, Pflan- 
zenschutz, vol. 8, p. 33). 

Eén generatie, waarvan de vlinders omstreeks half juni uit de pop kunnen 
komen. Ze vliegen het talrijkst in juli en de eerste helft van augustus. Daarna 


202 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (224) h 


Fig. 5. De verbreiding van Nymphalis polychloros L. in Nederland. 


wordt het dier veel schaarser, zodat ook bij deze soort de diapause al vroeg blijkt 
te beginnen. De uiterste data vóór de overwintering zijn 17.VI tot 6.X. In het 
voorjaar verschijnt de vlinder al naar de weersomstandigheden wat vroeger of 
later in maart of april en verdwijnt na de copulatie en het leggen der eieren 
waarschijnlijk in de loop van mei of begin juni (uiterste data 10.III tot 11.V). 

Variabiliteit. Onze Nederlandse exemplaren behoren, zoals overal in 
Noord-, West- en Midden-Europa, tot de nominaatvorm, beschreven door Lin- 
NAEUS naar Zweedse exemplaren. De subspecifieke variabiliteit is wat groter dan 
bij de vorige soort. 

A NGEGOELE 

f. pygmaea Slevogt, 1900, Horae Soc. ent. Ross., vol. 34, p. 532. Dwergen. 
Ermelo (JONKER); Gaanderen (BROUWER); Babberich (ELFRINK); Rhenen (FI- 
SCHER); Renesse (VERHEY); Waalwijk (VAN OORSCHOT); Wijk aan Zee, Stein 
(Zoöl. Mus.). 


(225) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 203 


B. Kleurvormen. 

f. dilucidus Fruhstorfer, 1907, Int. ent. Z. Guben, vol. 1, p. 208. Grondkleur 
lichter, meer geelbruin, de gele costaalvlekken der voorvleugels lichter geel, de 
achterrand der vleugels lichter, sterker met geel getekend. Zie VERITY, Farf. It, 
vol. 4, pl. 53, fig. 7 (1950). Gaanderen (BROUWER); Lunteren (BRANGER); 
Amsterdam (VAN DER VLIET); Eindhoven (VERHAAK); Epen (VAN WISSE- 
LINGH). 

f. vigens nov. Grondkleur der vleugels van een mooie diepe warme tint, overi- 
gens normaal. Bloemendaal (NIEUWLAND); Epen, Holset (VAN WISSELINGH). 

Holotype & van Holset, 22.VII.1942, in collectie VAN WISSELINGH. 


[Ground colour of the wings of a fine deep warm tint, for the rest normal. 
Though the form has some resemblance with some southern forms, it cannot be identified 
with them, because it further possesses all the characters of the nominate form.] 


f. pallida Tutt., 1896, Brit. Butt, p. 340. De lichte delen van de vleugels, dat 
zijn dus de gele costaalvlekken van voor- en achtervleugels, zijn witachtig van 
kleur. Een exemplaar met zeer lichte witgele vlekken van Rotterdam, 14.VII.1946, 
dus niet overwinterd en verbleekt (Mus. Rotterdam). 

f. concolor nov. Op de bovenzijde der voorvleugels ontbreken de gele costaal- 
vlekken. Rotterdam (holotype, Mus. Rotterdam). 


[The yellow costal spots on the upper side of the fore wings are absent. ] 


f. flavomaculata nov. Op de bovenzijde der voorvleugels staat franjewaarts 
van de buitenste binnenrandsvlek een opvallende gele vlek. Exemplaren met een 
zwakke aanduiding ervan zijn niet zeldzaam, maar dieren, die werkelijk tot deze 
vorm gerekend kunnen worden, komen niet veel voor. Voorschoten, 9, juni 1901 
(holotype, collectie Zoöl. Mus.). 


{On the upper side of the fore wings a striking yellow spot on the outer side of the 
second black spot at the inner margin. 

Specimens with a feeble indication of this spot are not rare in Holland, but specimens 
with a distinct spot as in Aglais urticae do not often occur. } 


f. postnigrescens nov. Achtervleugels geheel zwart, bij het type alleen aan de 
voorrand nog iets van de normale bruinachtige grondkleur te zien, terwijl de 
blauwe manen ontbreken. Eindhoven, © , 28.VII.1942 (holotype, Leids Museum). 


{Hind wings completely black; the type shows only a little of the normal brownish 
ground colour at the costa, the blue lunules fail.] 


Ee tekening der vleugels. 


f. parvipuncta nov. De beide discaalvlekken op de bovenzijde der voorvleugels 
opvallend verkleind. Lochem (JANSE); Zeist (BROUWER); Baarlo (Leids Mus.); 
Stein, 2, 18.VII.1929 (holotype, Zoöl. Mus.); Epen (VAN WISSELINGH). 


[The two discal spots on the upper side of the fore wings are distinctly smaller} 


f. longipuncta nov. De beide discaalvlekken op de bovenzijde der voorvleugels 


204 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (226) 


zijn duidelijk in de lengte uitgerekt. Mussel (BOUWSEMA); Colmschate, 22. VII. 
1942, 2 (holotype), Putten (Zoöl. Mus.); Vijlen (Leids Mus.). 


[The two discal spots on the upper side of the fore wings are distinctly lengthened.] 


f. magnipuncta nov. De twee discaalvlekken op de bovenzijde der voorvleugels 
duidelijk vergroot. Denekamp, &, augustus 1947 (holotype, Leids Mus.). 


[The two discal spots on the upper side of the fore wings distinctly enlarged.] 


f. nubilata nov. Van de tweede zwarte costaalvlek der voorvleugels loopt een 
zwarte bestuiving naar de er tegenover staande zwarte vlek aan de binnenrand. 
Castricum (holotype, Westerneng); Hilversum (Leids Mus.); Goes (WILMINK); 
Nuenen (Neyts); Aalst (STAMMESHAUS). 


[A black suffusion extends from the second black costal spot on the upper side of the 
fore wings to the opposite spot at the inner margin} 


f. pluripuncta Heinrich, 1917, Int. ent. Z. Guben, vol. 10, p. 124. Op de 
bovenzijde der voorvleugels meer dan twee discaalvlekken. Vrij gewoon, stellig 
wel op de meeste vindplaatsen onder de soort aan te treffen. 

f. cassubiensis Heinrich, 1910, Berl. ent. Z., vol. 55, p. 106, pl. I, fig. 4. Op 
de bovenzijde der voorvleugels bevindt zich aan de binnenrand onder de beide 
normale zwarte vlekken een vrij lange smalle liggende zwarte vlek. Minder ge- 
woon dan de vorige vorm, maar toch zeker op vele plaatsen onder de soort te 
vinden. Hulshorst (VAN DER MEULEN); Colmschate, Laag Soeren, Oostdorp- 
Bergen, Voorschoten, Plasmolen, Stein (Zoöl. Mus.); De Velhorst (WILMINK); 
Dordrecht (Leids Mus.); Eindhoven (VERHAAK). 

f. quinquepunctata Raynor, 1906, Ent. Rec., vol. 18, p. 298. Aan de binnen- 
kant van de zwarte achterrandsband op de bovenzijde der achtervleugels staan een 
aantal zwarte punten. Het kunnen er vijf zijn, maar ook minder. Vrij gewoon, 
overal onder de soort te vinden. 

Teratologische exemplaren. Achterrand van de rechter voorvleu- 
gel dieper naar binnen gebogen. Oostvoorne (Zoöl. Mus.). 

Rechter voorvleugel te klein. ’s-Hertogenbosch (Leids Mus.); Aalbeek (Pater 
MAESSEN). 

Beide linker vleugels te klein. Wijchen (Zoòl. Mus.). 


Nymphalis io L. Niet gebonden aan een bepaald biotoop en daardoor in 
het gehele land aan te treffen, maar op vele plaatsen zeer onregelmatig in het 
voorkomen. Perioden van talrijkheid wisselen telkens weer af met perioden van 
schaarste, zonder dat hiervoor een oorzaak aan te wijzen is. Dit is niet uitsluitend 
een verschijnsel van de laatste decenniën, maar het kwam ook vroeger voor. 
Onder de nagelaten correspondentie van Dr. J. Th. OUDEMANS vond ik een brief- 
kaart van VAN DER WEELE uit Den Haag, gedateerd 5.IV.1899, waarop deze 
schreef: „Omtrent deze soort kan ik mededelen, dat zij hier zoo goed als ver- 
dwenen is”. Zeer goede jaren waren 1947, 1950, 1951, 1954. In onze literatuur 
zijn overigens geen verdere gegevens over de schommelingen in de aantallen te 
vinden. Het is nu eenmaal een feit, dat over de minder zeldzame en gewone 


(227) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 205 


soorten door onze lepidopterologen veel te weinig gepubliceerd is, zodat het bijna 
altijd onmogelijk is het verloop van de ups en downs dezer dieren te recon- 
strueren. 

De vlinder is bekend van alle waddeneilanden, behalve Rottum, en ook van 
Griend. 

Twee generaties, tenminste in gunstige jaren. De exemplaren van de eerste 
komen soms al in juni, meest in juli en begin augustus uit de pop (vroegste da- 
tum 19.VI) en vliegen vooral in augustus het drukst. Al in de eerste helft van 
september vermindert hun aantal echter sterk, een bewijs, dat de dieren in dia- 
pause gaan. In gunstige jaren verschijnen echter in de loop van deze maand weer 
verse exemplaren, de nieuwe tweede generatie, die, zoals de laatste jaren gebleken 
is, in mooie herfsten in flink aantal kan optreden. Dat was vooral het geval in de 
vier zo juist genoemde jaren. Tot in oktober kunnen exemplaren van deze genera- 
tie nog uit de pop komen (12.X.1917, VAN DER VAART, 24.X.1917, Zoöl. Mus.). 

In 1947 vond TOLMAN nog op 1.XI een rups te Muiderberg, die drie dagen 
later verpopte. De pop verkleurde wel, maar kwam niet meer uit. Dit moet wel 
een afstammeling zijn van een vlinder van de tweede generatie, die zich nog het- 
zelfde jaar heeft voortgeplant. 

De exemplaren van de eerste generatie, die zich niet hetzelfde jaar voortgeplant 
hebben, en die van de tweede overwinteren en verschijnen al naar de weers- 
omstandigheden weer in het volgende voorjaar om na de copulatie en het leggen 
der eieren te verdwijnen. Uiterste voorjaarsdata: 20.III tot 5.VI. 

Variabiliteit. De Nederlandse exemplaren behoren, zoals vrijwel overal 
in het areaal der soort, tot de nominaatvorm, beschreven door LINNAEUS naar 
Zweedse exemplaren. De infrasubspecifieke variabiliteit is vrij groot, maar extreme 
vormen zijn uiterst zeldzaam. 

Ar Afmetingen. 

f. ioides Ochsenheimer, 1807, Schmett. Eur., vol. 1, eerste gedeelte, p. 109. 
Dwergen. Niet gewoon, maar van vrij veel vindplaatsen bekend. In 1951 kweekte 
VAN OORSCHOT een nest Amsterdamse rupsen op, die alle kleine exemplaren 
leverden, al weer een aanwijzing, dat dwergvormen niet uitsluitend van oecologi- 
sche factoren afhangen. 

B. Kleurvormen. 

De grondkleur varieert in tint. Sommige exemplaren zijn lichter met een duide- 
lijk roder tint, andere wat donkerder dan normale dieren. Het is echter niet moge- 
lijk deze kleine tintverschillen duidelijk te omschrijven, zodat ik ook niet zal 
trachten ze bij bepaalde vormen onder te brengen. 

f. violascens Rebel, 1926, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 74—75, p. (122). 
Grondkleur van de bovenzijde der vleugels sterk violet getint. Bemelen, 1926, 
een exemplaar met een lila-achtige, glanzende grondkleur (PRICK). 


[This form seems to be identical with f. implumis Watkins, 1942, Entomologist, vol. 75, 
p. 202. Both are described as having a purplish tint, accompanied by an abnormal scaling} 


f. fulva Oudemans, 1905, Tijdschr. Entom., vol. 48, p. 6, pl. 2, fig. 4. Grond- 
kleur van de bovenzijde der vleugels van een vaal rosse tint, alsof de vlinder 
sterk verbleekt is. Zeer zeldzaam. Arnhem, 1.VIII.1926 (Missiehuis aldaar), 
17.VII.1936 (HARDONK); Amsterdam, eind september en begin oktober 1901, 


206 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (228) 


door POLAK in Artis gekweekt (21 exemplaren in Zoöl. Mus., 1 in het Leids Mus., 
1 in collectie LATIERS); Bergen, 26.VIII.1938, één gevangen exemplaar (Mej. 
Mac GILLAVRY); Voorschoten, juli 1901 (Zoöl. Mus.). 

f. rubrocarens Brouwer, 1942, In Weer en Wind, vol. 6, p. 56, fig. 2. Grond- 
kleur van de bovenzijde der vleugels grijs, zonder enige rode tint, overigens nor- 
maal. Zeist, augustus 1941, een prachtig gaaf exemplaar (BROUWER). 

[The following is a translation of the original Dutch description: “The only aberrant 


character is, that the butterfly is grey, pearly grey with a rusty-grey outer border on fore and 
hind wings passing into the ground colour.”’} 


f. pallida Tutt, 1896, Brit. Butt, p. 326. De costaalvlekken op de bovenzijde 
der voorvleugels zijn niet geelachtig, maar wit van kleur. Dit is een vorm, waarvan 
de naam met grote voorzichtigheid gebruikt moet worden, daar bij oudere exem- 
plaren de gele kleur altijd min of meer verbleekt is. Overwinterde dieren hebben 
bijna altijd heel lichte costaalvlekken. De naam kan dan ook uitsluitend gebruikt 
worden voor nog zeer verse zomerexemplaren, waarvan we kunnen aannemen, dat 
de kleuren nog niet verbleekt zijn. De vorm is zeldzaam. Leeuwarden, 7.VIII 
(CAMPING); Lonneker, 18.VIII (VAN DER MEULEN); Blaricum, 9.VIII (BERG- 
MAN); Amsterdam (Zoöl. Mus.); Wassenaar (VAN WISSELINGH, BOUWSEMA); 
Serooskerke (BROUWER); Helmond (KNIPPENBERG). 

f. viridi-ocellata Reuss, 1910, Ent. Rec., vol. 22, p. 140. Het oog van de voor- 
vleugels met de gewone blauwe en paarse tinten, maar als het licht er op valt in 
de goede richting, dan prachtig witachtig groen. Het lijkt mij het beste de naam 
te gebruiken voor alle exemplaren met duidelijk groen getinte oogvlekken. Deze 
komen weinig voor. Wassenaar (BOUWSEMA). 

Ook overigens varieert het voorvleugeloog nogal in tint bij draaien in het licht. 
Soms is het prachtig helderblauw, vaker min of meer paars. Het is bij deze soort 
echter heel moeilijk een scherpe grens tussen blauw en paars te maken. 

f. griseocellata nov. De blauwe tinten van het voorvleugeloog veranderd in 
gris. Ooise dijk bij Nijmegen, e. 1. (holotype, BOLDT). 


[The blue tints of the eye spot of the fore wings changed into grey. } 


C De tekeniungsdetvlbemgels. 

f. irenea Prüffer, 1921, Bull. int. Ac. Pol. Sc. et Lettres, B, Sc. nat., année 1920, 
p. 122, fig. 1 (hackrayi Cabeau, 1925, Rev. mens. Soc. ent. Nam., vol. 25, p. 6). 
Op de bovenzijde der voorvleugels bevindt zich boven de binnenrand iets voor 
het midden tussen C, en A, een zwarte vlek, overeenkomende met de binnen- 
randsvlek van Aglais urticae. Jipsingboerenmussel, Groede (Zoöl. Mus.); Am- 
sterdam (KLAASSEN); Heemstede (LEEFMANS), Rotterdam (Mus. Rotterdam); 
Sint Michielsgestel (KNIPPENBERG); Nuenen (Leids Mus.); Etzenrade (KAM- 
MERER). 

f. astrida Derenne, 1926, Lambillionea, vol. 26, p. 73. Op de bovenzijde der 
voorvleugels tussen C, en A, een duidelijk afstekende licht gekleurde vlek, 
overeenkomende met de zwarte vlek van de vorige vorm. Eernewoude (CAMPING); 
Amsterdam (Zoöl. Mus.); Capelle aan den IJsel (VERKAIK); Schiedam (Nijs- 
SEN); Eindhoven, Gulpen (Leids Mus.). 

f. mesoides Reuss, 1910 (december), Entomologist, vol. 43, p. 341, noot, 1911 


(229) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 207 


(januari), Ent. Rec., vol. 23, p. 16; fig.: Entomologist, vol. 42, p. 311, fig. 2 
(1909). Het oog op de bovenzijde der voorvleugels franjewaarts begrensd door 
een zwarte band, waarin blauwe vlekjes staan; dat op de achtervleugels met twee 
zwarte balken door het blauw, zodat drie blauwe strepen ontstaan, waarvan de 
middelste meestal in vlekjes is gedeeld. Met overgangen naar de volgende vorm 
(die door Reuss nog afzonderlijk benoemd zijn, zie Int. ent. Z. Guben, vol. 13, 
p. 46, 1919) de meest voorkomende vorm in ons land. Zie ook SOUTH, pl. 40, 
fig. 1 en 2, voortreffelijke afbeeldingen van deze vorm, die zeer waarschijnlijk 
overigens niets anders is dan de typische vorm van de soort ! 


f. teloides Reuss, 1910, l.c.; 1911, L. c.; l.c., fig. 3. Het oog op de bovenzijde 
der voorvleugels franjewaarts begrensd door een blauwe band, gevolgd door een 
zwart lijntje, dat der achtervleugels door slechts één zwarte balk doorsneden en 
daardoor veel blauwer dan dat der vorige vorm. Stellig wel op alle vindplaatsen 
aan te treffen, maar veel zeldzamer dan de vorige vorm. Het blijft altijd een 
verrassing tussen de vele gewone io’s op Buddleia’s en Eupatorium plotseling zo’n 
prachtig geoogde teloides te ontdekken. Zie verder bij Genetica. 

f. splendens Reuss, 1909, Entomologist, vol. 42, p. 311, fig. 4. Ook de ene 
zwarte balk van teloides is verdwenen, zodat een schitterend blauw achtervleugel- 
oog ontstaan is. Een uiterst zeldzame vorm. Tot nog toe heb ik slechts één exem- 
plaar gezien: Eerbeek, &, 4.VIII.1937 (Zoöl. Mus.). 


f. nigriocellata Reuss, 1911, Ent. Rec., vol. 23, p. 16. Het oog der achtervleugels 
eenkleurig zwart, hoogstens met enkele blauwe schubben. Eveneens een zeldzaam- 
heid. Amsterdam, 18.VIII.1936 (Zoöl. Mus.); Roermond, 3.1V.1953 (BERG- 
MAN). Bovendien het exemplaar van f. fulva van Bergen. 

f. semi-ocellata Frohawk, 1938, Vars. Brit. Butterfl., p. 96, pl. 23, fig. 2. Het 
oog der achtervleugels is gereduceerd tot twee kleine blauwe zwart geringde vlek- 
jes op grijsachtige grond. Zie SOUTH, pl. 41, fig. 3. Rhenen (Zoöl. Mus.). 

[Op het etiket staat vermeld, dat de pop driemaal een kwartier in aetherdamp 
werd gehouden. Er is natuurlijk geen enkel bewijs, dat deze behandeling de oor- 
zaak is van de afwijkende oogtekening. Het door FROHAWK afgebeelde Engelse 
exemplaar werd buiten gevangen. Hoogstwaarschijnlijk een zeer zeldzame reces- 
sieve vorm. | 

f. exoculata Weymer, 1878, Jahresber. naturwiss. Ver. Elberfeld, Heft 5, p. 58. 
Achtervleugels zonder oogvlek. Eveneens een uiterst zeldzame vorm. Tot nog 
toe is slechts één Nederlands exemplaar bekend, dat in 1947 te Dubbeldam werd 
waargenomen. L. A. MULDER schreef mij d.d. 10.XII.1947: „Ik zag in de na- 
zomer in mijn tuin een dagpauwoog, waarvan de onderste vleugels geen kringen 
vertoonden, dus effen roodbruin waren”, een niet te misduiden beschrijving van 
deze vorm. 

f. dyophthalmica Garbini, 1883, Bull. Soc. Veneto-Trentina Sc. Nat., vol. 1, p. 
19 (cyanosticta Raynor, 1903, Entomologist, vol. 36, p. 67). Op de bovenzijde 
der achtervleugels staat onder de grote oogvlek een afzonderlijk blauw vlekje. 
Overal onder de soort aan te treffen en vrij gewoon. 

Teratologische exemplaren. Voorvleugels te kort. Lattrop (Leids 
Mus); Nijmegen (Zoöl. Mus.). 

Linker vleugels te klein. Waalwijk (DIDDEN). 


208 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (230) 


Rechter voorvleugel te klein. Waalwijk (DIDDEN). 

Rechter achtervleugel te klein. Maarssen (VERKUIL). 

Pathologische exemplaren. Op het midden van elke voorvleugel 
een grote lichte vlek. Driehuis, 1939 (VAN BERK). 

De linker achtervleugel heeft de gehele paarsbruine grondkleur verbleekt, de 
rechter achtervleugel alleen de benedenhelft. Leids Mus., zonder vindplaats. 

Op beide voorvleugels de buitenhelft van de grondkleur symmetrisch sterk ver- 
donkerd, onderzijde echter normaal. Elburg, e. 1. (Zoöl. Mus.). 

Linker achtervleugel verbleekt. Leiden (Leids Mus.). 


Genetica. Tot nu toe is nog van geen enkele vorm van deze soort de erfe- 
lijkheid bestudeerd. We kunnen dan ook niet verder gaan dan enkele zeer voor- 
zichtige conclusies te trekken uit een paar kweken, waarvan min of meer nauw- 
keurige gegevens bekend zijn. Er kan overigens weinig twijfel aan bestaan, dat 
de meeste der opgesomde vormen door erfelijke factoren bepaald worden, waar- 
bij de zeer zeldzame bij nader onderzoek wel recessief ten opzichte van de nor- 
male vorm zullen blijken te zijn. Verschillende van de opvallendste vormen van 
deze soort (en van de meeste andere Vanessinae) komen niet alleen als rariteiten 
in de natuur voor, maar verschijnen ook in onder abnormale omstandigheden 
(hitte, koude, narcose enz.) doorgevoerde kweken. Ook hier geldt dezelfde op- 
merking als bij de Lycaeniden: zowel erfelijke factoren als abnormale oecologische 
factoren kunnen vormen doen ontstaan, die uiterlijk niet van elkaar te onder- 
scheiden zijn. F. fulva wordt door handelaren als temperatuurvorm aangeboden, 
maar uit de kweekresultaten van PorAK blijkt vrijwel zeker, dat hij met een erfe- 
lijke vorm te doen had. Volgens zijn mededeling behoorde 30% tot de afwijking 
(1903, Tijdschr. Entom., vol. 46, Verslag, p. 4), terwijl toch de gehele kweek 
onder dezelfde omstandigheden plaats vond. Dit resultaat, gecombineerd met de 
grote zeldzaamheid van de vorm in de natuur, maakt het vrijwel zeker, dat we 
hier met een recessieve vorm te doen hebben en dat het nest rupsen, dat POLAK 
opkweekte, afstamde van twee heterozygoten: Aa X Aa levert 14 AA (normaal), 
14 Aa (normaal) en 14 aa (de afwijkende vorm). 


F. dyophthalmica. Ook deze wordt vrijwel zeker door een erfelijke factor be- 
paald, maar de werking ervan kennen we nog niet. TOLMAN kweekte een broedsel 
rupsen op van Soest, waarvan alle vlinders tot deze vorm behoorden. HERWARTH 
VON BITTERFELD nam in 1945 29 rupsen mee uit een nest te Heemstede. Ook 
deze dieren leverden alle vlinders met het extra vlekje op de achtervleugels. 

F. mesoides en f. teloides. Reuss is van mening, dat deze beide vormen bepaald 
worden door oecologische factoren. In gebieden, waar de zomer koel en het 
klimaat over het algemeen gelijkmatig is, zoals op de Britse eilanden, is mesoides 
de overheersende vorm, terwijl in gebieden met warme zomers, vooral in het 
zuiden van Europa, teloides overheerst. Hij schrijft, dat hij zich hiervan over- 
tuigd heeft „by suitably conducted experiments on ova, larva, and pupa” (1910, 
Entomologist, vol. 43, p. 341, noot). Verder, dat in West-Duitsland het resultaat 
(schematisch) in koude jaren is: 80% mesoides, 20% tussenvormen en 0% teloi- 
des en in warme jaren: 80% teloides, 20% tussenvormen en 0% mesoides 
(1919, Int. ent. Z. Guben, vol. 13, p. 46). Toch zijn ook hier aanwijzingen, dat 
deze vormen niet uitsluitend afhangen van oecologische factoren. Van een kweek, 


(231) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 209 


die ik in 1955 van het Leids Museum toegezonden kreeg om te zien, „of er ook 
iets biezonders tussen zat’ en waarvan alle exemplaren ongetwijfeld onder de- 
zelfde omstandigheden opgegroeid waren, bleken 104 of 85% tot mesoides te 
behoren en 28 of 15% tot teloides. Van de 21 exemplaren van f. fulva in de col- 
lectie van het Zoöl. Mus., gekweekt in het Insectarium van Artis, dus beslist 
niet koel, zijn 14 (67%) mesoides, 4 (19%) overgangen en 3 (14%) teloides. 
Beide resultaten wijzen er m.i. op, dat ook erfelijkheid bij het ontstaan van deze 
vormen een woordje meespreekt. 


[F. fulva was formerly offered by German dealers as a temperature form. In 1901 it 
appeared for the first time in Holland in a brood reared by. PoLAK. About 30% belonged 
to the new form. Afterwards it was very rarely taken in our country. These facts suggest, 
that f. fulva is a hereditary form, very probably a simple recessive. There can be little doubt, 
that abnormal environmental factors and hereditary ones can produce forms, which are 
exteriorly perfectly identical. 

Reuss has repeatedly written, that f. mesoides (very probably nothing but the typical 
form) and f. teloides depend on climatical circumstances. Results of Dutch breedings suggest, 
that these two forms, at least to a certain degree, also depend on hereditary factors. } 


Aglais Dalman 


Aglais urticae L. Algemeen verbreid door het gehele land, al wisselt de tal- 
rijkheid natuurlijk met de jaren. Bekend van alle waddeneilanden, behalve Rot- 
tum. 

Per jaar komen al naar de weersomstandigheden twee tot drie generaties voor. 
De eerste, afstammende van de overwinterde vlinders, kan soms al eind mei tot 
begin juni uit de pop komen: J. Lucas kweekte in 1943 25 exemplaren van een 
nest rupsen uit Terbregge, die van 25.V tot 3.VI uitkwamen. Deze generatie 
vliegt vooral in juni, juli en zelfs nog in augustus. Een deel ervan gaat onmiddel- 
lijk in diapause (POLAK; GILLMER, 1913, Int. ent. Z. Guben, vol. 6, p. 301; T. 
BAINBRIGGE FLETCHER, 1938, Ent. Rec., vol. 50, p. 56). De rest plant zich nog 
hetzelfde jaar voort en levert de tweede generatie, die vooral in de tweede helft 
van augustus en begin september vliegt. Dan is het ’t hoogtepunt van de wrticae’s. 
In mooie najaren zijn ze dan soms bij tientallen te zien op bloeiende Budaleia’s, 
Sedum spectabile, Aster novi-belgii, Aster novae-angliae en dergelijke herfst- 
bloeiers. 

In vele jaren plant een deel van deze tweede generatie zich ook weer onmiddel- 
lijk voort. Nu men er wat meer op let, worden bijna elk jaar in september en 
oktober rupsen gevonden. De vroege daarvan leveren in gunstige jaren zonder 
enige biezondere voorzorg nog vlinders van een derde generatie, die al eind sep- 
tember of begin oktober kunnen uitkomen. In 1940 vond H. VEEN op 15.IX 
een aantal rupsen te Wapserveen. Deze leverden op 27 en 28 september de vlin- 
ders. In 1941 had VAN ELMPT poppen van Soest, die 7 en 8.X begonnen uit 
te komen. In 1945 kwamen buiten gekweekte vlinders van 6 tot 11 oktober uit 
de pop (Soest, R. TOLMAN). Maar vaak ook zijn de rupsen zo laat, dat ze zich 
slechts binnenshuis tot vlinders kunnen ontwikkelen en niet zelden mislukt ook 
dit. Verpopping vindt nog wel plaats, maar dan sterft het dier. 

Het grootste deel van de exemplaren der tweede generatie en de eventueel nog 


210 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (232) 


ontwikkelde der derde overwinteren met een deel van de eerste generatie. Met 
Gonepteryx rhamni is urticae wel de gemakkelijkst ontwakende dagvlinder. Een 
mooie dag midden in de winter is niet zelden in staat een Kleine Vos de diapause 
te doen onderbreken, zodat dan ook in elke maand van het jaar vlinders waar- 
genomen zijn. Het grootste deel ontwaakt echter pas in maart en april, copuleert 
dan en plant zich voort. Tot ver in juni kunnen zulke dieren nog gezien worden. 
In de collectie van het Zoöl. Mus. bevindt zich een ontwijfelbaar overwinterd 
exemplaar (dun beschubd, gele tekening geheel verbleekt tot wit), dat 21.VI. 
1901 te Amsterdam werd gevangen ! Het verbleken begint trouwens al in het 
najaar (19.IX.1900, Amsterdam, bijna wit, 10.XII.1910, Breda, al volkomen wit, 
beide exemplaren in Zoöl. Mus.). 

Variabiliteit. Onze exemplaren behoren tot de nominaatvorm, beschreven 
door LINNAEUS naar Zweedse exemplaren. De infrasubspecifieke variabiliteit is 
zeer groot, wanneer men afgaat op het aantal in de literatuur beschreven vor- 
men, maar de algemene ervaring is, dat afwijkingen van enige betekenis slechts 
heel zelden voorkomen. Kweken van grote aantallen rupsen met het doel op die 
manier een mooie variabele serie te verkrijgen, levert maar heel zelden een gun- 
stig resultaat op. Ook in het buitenland heeft men dit opgemerkt. VALENTINE 
kweekte in 1923 8000 rupsen, die slechts 2 aberraties van betekenis opleverden 
en ongeveer een dozijn „polaris’ (1924, Entomologist, vol. 57, p. 91). SHEPERD 
kweekte in hetzelfde jaar ruim 5000 rupsen van de eerste generatie op en onge- 
veer 2000 van de tweede. De eerste groep leverde 37 ,,polaris” en andere afwij- 
kingen op, de tweede 13 exemplaren van verschillende vormen. Hij noemt het 
resultaat „not encouraging” (1. c., p. 141). OCHMANN vond onder ongeveer 2000 
exemplaren slechts een zeer geringe variatie (1925, Int. ent. Z. Guben, vol. 19, 
p. 257). Toch kan het toeval de kweker ook wel eens heel gunstig zijn. WESTER- 
NENG kweekte een klein serietje rupsen van Weesp op, die vrijwel alle afwijkende 
vlinders opleverden. Hetzelfde wordt bericht door SUTTON, die in 1942 een klein 
nest rupsen uit de omgeving van Birmingham opkweekte (1943, Entomologist, 
vol. 76, p. 188). En BIRcH kweekte in 1941 en 1942 vele duizenden rupsen op, 
waarvan hij het resultaat „very encouraging” vond, wat ook blijkt uit zijn lange 
lijst van vormen, die hij onder de vlinders aantrof (1944, Entomologist, vol. 77, 
p. 5). De moeilijkheid is nu eenmaal, dat men aan de rupsen niet kan zien, hoe 
hun genetische constitutie is. 

De grondkleur varieert, afgezien van zeer zeldzame vormen, van meer geel- 
achtige tot meer roodachtige tinten. Maar het is buitengewoon lastig deze bij de 
reeds beschreven vormen onder te brengen. Een uitvoerige analyse van de varia- 
biliteit der soort werd door RAYNOR gegeven in 1909 (Ent. Rec., vol. 21, p. 
4—8). Vier jaar later beschreef FRITSCH, zonder het artikel van RAYNOR te 
kennen, nogmaals een aantal kleurvormen (1913, Farbenspiele von Vanessa urti- 
cae L., Ent. Rundschau, vol. 30, p. 8—9). De moeilijkheid is nu uit te maken, 
welke namen van FRITSCH synoniemen zijn van die van RAYNOR, daar beide 
auteurs volkomen andere termen gebruiken voor het beschrijven van hun vormen. 
Tot nog toe is dat aan niemand gelukt. Ook VERITY stelt er zich tevreden mee 
beide series namen naast elkaar op te sommen (1950, Farf. It., vol. 4, p. 365). 
Alleen door vergelijking van typen zou dat mogelijk zijn, maar deze bestaan vrij 
zeker niet. 


(233) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera pl 


ne Pare tins e i. 

f. urticoides Fischer de Waldheim, 1851, Entom. Russie, vol. 5, p. 123. Dwer- 
gen. Beslist niet gewoon, maar van vrij veel vindplaatsen bekend. 

B Kleurvor men. 

f. brunneo-violacea Raynor, 1909, Ent. Rec., vol. 21, p. 7 (guhni Tschauner, 
1926, Int. ent. Z. Guben, vol. 20, p. 230; implumis Watkins, 1942, Entomologist, 
vol. 75, p. 202). Grondkleur bruinachtig met een paarsachtige gloed, een gevolg 
van een afwijkende vorm der schubben. Zie FROHAWK, Nat. Hist. Brit. Butt., 
vol. 1, pl. 25, fig. 17 (1924). Landsmeer (A. DE BOER). 

f. igneaformis Reuss, 1910, Entomologist, vol. 43, p. 343 (fervida Fritsch, 
1913, Ent. Rundschau, vol. 30, p. 9). Grondkleur opvallend roder dan bij nor- 
male exemplaren, het geel meest ook dieper van tint. Zeldzaam. Amsterdam (VAN 
Rossum); Driehuis (Leids Mus.); Santpoort (HELMERS); Schiedam (NIJSSEN). 

f. sordida Fritsch, 1913, Ent. Rundschau, vol. 30, p. 9. Grondkleur doffer, 
daardoor meer geelbruin, de gele tekening donkerder, waardoor deze minder te- 
gen de grondkleur afsteekt. Amsterdam, Naarden (Zoöl. Mus.). 

f. lucida Fritsch, 1913, 1. c., p. 9. Grondkleur lichter, minder rood, de gele 
tekening goed afstekend; de lichtere delen van de onderzijde ook duidelijk lich- 
ter. Kampen, Amsterdam, Breda (Zoöl. Mus.). 

Naast exemplaren, die geheel aan de beschrijving van FRITSCH voldoen, ko- 
men er ook voor, waarvan de grondkleur der bovenzijde met die van /ucida over- 
eenstemt, doch waarvan de onderzijde niet lichter is dan bij typisch gekleurde 
exemplaren. Dergelijke dieren zijn het best als overgangen naar lucida te be- 
schouwen. 


[Because of the many names given by RAYNOR to colour forms of A. urticae and the 
briefness of his descriptions, it is practically impossible to decide which forms of RAYNOR 
are identical with those of FRITSCH, whose descriptions are much better. I therefore prefer 
the names given by the latter, unless there cannot be any doubt about the identity of forms 
described by both authors. } 


f. salmonicolor Raynor, 1906, Ent. Rec., vol. 18, p. 298 (rosacea Closs, 1916, 
Int. ent. Z. Guben, vol. 9, p. 115). Grondkleur van de bovenzijde der vleugels 
rose. Abbega-Fr., Eindhoven (Leids Mus.); Aalten (Zoöl. Mus.); Bussum (TER 
LAAG); Zaandam (WESTERNENG); Aerdenhout, Wassenaar (VAN WISSELINGH); 
Heemstede (v. HERWARTH); Oegstgeest (KAIJADOE); Den Haag (HARDONK). 

f. alba Raynor, 1909, Ent. Rec., vol. 21, p. 7 (pallida Frohawk, 1938, Vars. 
Brit. Butt, p. 91). Grondkleur van de bovenzijde der vleugels wit. Uiterst zeld- 
zaam. Amsterdam, augustus 1929 (Zoöl. Mus.). 

f. flavotessellata Raynor, 1909, 1. c., p. 7 (elisa Stephan, 1923, Iris, vol. 37, p. 
37). Op de bovenzijde der voorvleugels loopt van de buitenste gele costaalvlek 
naar de binnenrand een gele band, waarin de beide zwarte discaalvlekken staan. 
Niet al te zeldzaam, van vrij veel over het gehele land verspreide vindplaatsen be- 
kend. 

f. albidomaculata Stach, 1922, Spraw. Kom. Fiz., vol. 55—56, p. 132. Alle 
vlekken op de bovenzijde der vleugels, die normaal geel zijn, veranderd in wit. 
Een buitengewoon gevaarlijke vorm om te citeren, daar het geel vrij gauw onder 
invloed van het licht verbleekt. Eigenlijk zou de naam alleen gebruikt mogen 


212 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (234) 


worden voor exemplaren, die gekweekt zijn, zodat elke twijfel uitgesloten is. 
Mogelijk behoren de volgende twee volkomen gave exemplaren er toe: Apeldoorn, 
1.VIII.1940 (VAN BERK) en Koukekerke, 14.VIII.1938 (BROUWER). 


[An extremely dangerous form to cite, because the yellow colour is apt to fade rather 
quickly. Only bred or very fresh specimens should be cited as belonging to this form with 
white instead of yellow spots. 

In 1892 Cosmovici described a form alba (Le Naturaliste, vol. 14, p. 255). Writing of 
the Roumanian A. wrticae he said: "Je dois faire une variété, car nos spécimens ont les 
éclaircies costales d'une coloration blanche et non point jaune, et même la tache noire dis- 
coïdale, inférieure est éclairci extérieurement de blanc et point de jaune”. But CARADJA 
strongly denied, that the specimens of his country constituted a subspecies showing these 
characters and affirmed, that his compatriot only described faded specimens taken in spring 
(1895, Iris, vol. 8, p. 46). CosMovicr's name alba therefore should be dropped. 

STACH's specimen was taken on august 8th, so that his name might refer to a really 
existing, but very rare form, } 


f. erythrophaea Fritsch, 1913, Ent. Rundschau, vol. 30, p. 9 (extrema Schön- 
felder, 1925, Ent. Z. Frankfurt, vol. 39, p. 143). De gele vlekken op de boven- 
zijde van voor- en achtervleugels zijn geheel of vrijwel geheel verdwenen, alle 
overige tekening normaal. Soest (Zoöl. Mus.); Wassenaar (VAN WISSELINGH); 
Den Haag (H. VEEN). 

f. caerulapicata Raynor, 1906, Ent. Rec., vol. 18, p. 298. Op de bovenzijde der 
voorvleugels is de apex lichtblauw bestoven. Het lijkt me het beste de naam ook 
te gebruiken voor exemplaren, waarbij de witte vlek bij de apex blauw getint is. 
Bussum, Amsterdam (STAMMESHAUS). 

[In collectie VAN WISSELINGH bevindt zich een klein exemplaar van Gronin- 
gen, 3.VII.1918, waarbij de middelste zwarte costaalvlek blauw bestoven is. Ik 
geloof niet, dat deze afwijking iets te maken heeft met de kleinheid van het 
dier, maar ik geef er de voorkeur aan een normaal ontwikkeld exemplaar af te 
wachten alvorens er iets meer van te zeggen. } 

f. violescens Slevogt, 1900, Horae Soc. ent. Ross., vol. 34, p. 530. De maantjes 
langs de achterrand der vleugels niet blauw, maar (bij schuin houden) paars. 
Niet gewoon, maar stellig wel op de meeste vindplaatsen onder de soort aan te 
treffen. 

f. luteomarginata Lambillion, 1906, Rev. mens. Nam., vol. 6, p. 47 (fulvomar- 
ginata Raynor, 1909, Ent. Rec. vol. 21, p. 7). De achterrand op de bovenzijde 
der vleugels duidelijk geel gekleurd. Geen al te zeldzame vorm. Hembrug 
(BANK); Haarlem, Voorschoten, Epen (Zoöl. Mus.); ’s-Hertogenbosch (Leids 
Mus.); Deurne (Nies). 

f. griseomarginata Raynor, 1909, I. c., p. 7. De achterrand op de bovenzijde 
der vleugels duidelijk grijs gekleurd. Blijkbaar veel minder dan de vorige vorm. 
Zeist (BROUWER); Amsterdam (Zoöl. Mus.); Rotterdam, ’s-Hertogenbosch (Leids 
Mus.). 

f. adumbrata Raynor, 1909, 1. c., p. 8. De gele vlek op de bovenzijde der 
achtervleugels aan de voorrand is geheel of vrijwel geheel door een zwarte be- 
schaduwing verdrongen. Lochem, Amsterdam, Stein (Zoöl. Mus.); Nijmegen 
(VAN DER VLIET); Deurne (NIES). 

f. infuscata Raynor, 1909, l.c., p. 7. Alle zwarte tekening op de bovenzijde der 


(235) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 213 


voorvleugels dieper van tint en zwaarder, vooral aan de wortel en langs de ach- 
terrand, daardoor somber getekende dieren. Apeldoorn (LEFFEF); Soest, Amster- 
dam, Haarlem (Zoöl. Mus.); Sint Michielsgestel (KNIPPENBERG). 

f. subtus-ochrea-balteata Reuss, 1910, The Entomologist, vol. 43, p. 279. Op de 
onderzijde der achtervleugels een scherp afstekende licht geelachtige of bijna wit- 
achtige submarginale band. Stellig zeldzaam. Amsterdam (Zoöl. Mus.). 

f. subtus-nigra Reuss, 1910, L c., p. 278. De donkere gedeelten op de onder- 
zijde der vleugels niet bruinzwart, maar diepzwart. Niet gewoon. Amsterdam 
(Zoöl. Mus.). 

f. subtusnigrescens nov. De onderzijde der achtervleugels vrijwel eenkleurig 
zwartachtig. Nijmegen (holotype, VAN DER VLIET). 


[The under side of the hind wings nearly unicolorous blackish.] 


C. Tekening bovenzijde voorvleugels. 

f. basi-ichnusa Reuss, 1910, Entomologist, vol. 43, p. 280. De vleugelwortel 
donker bestoven tot de eerste costaalvlek en de binnenrandsvlek. Volgens Reuss 
veroorzaakt door vertraagde ontwikkeling van de rups of de pop of door onvol- 
doende voedsel. In elk geval tot nog toe bij ons uiterst zelden waargenomen. 
Aalten, 29.XI.1939, e. 1. (VAN ELDIK). 

f. nubilata Raynor, 1909, Ent. Rec., vol. 21, p. 7. Van de tweede costaalvlek 
naar de zwarte vlek aan de binnenrand loopt dwars over de vleugel een bestui- 
ving van zwarte schubben. SOUTH, pl. 38, fig. 4. In de buitenlandse literatuur 
vaak vermeld als „polaris Stgr.”, een subsp. uit Noord-Scandinavié, ook wel als 
semi-polaris (BIRCH, 1944, Entomologist, vol. 77, p. 8) of pseudopolaris (Row- 
LEY, 1939, Entomologist, vol. 72, p. 292). Vrij gewoon, overal onder de soort 
voorkomend. 

f. fasciata Maslowscy, 1923, Polsk. Pismo Ent., vol. 2, p. 126, fig. 2 (pseudo- 
connexa Cabeau, 1927, Lambillionea, vol. 27, p. 90). Een extremere graad van 
de vorige vorm, waarbij de zwarte bestuiving zo dicht geworden is, dat een vrij- 
wel massieve band ontstaan is. Veel zeldzamer! Afgebeeld in Lambillionea, vol. 
29, pl. 1, fig. 3. Frederiksoord (JANSE); Amsterdam (Vari); Heemstede (HER- 
WARTH); Den Haag (HARDONK); Vaals (DELNOYE). 

f. elongata Birch, 1944, Entomologist, vol. 77, p. 7. Van de twee zwarte dis- 
caalvlekken één of beide in de lengte uitgerekt. Amsterdam, Schoorl (Zoël. Mus.). 

f. magnipuncta Raynor, 1909, Ent. Rec., vol. 21, p. 8. Met duidelijk vergrote 
discaalvlekken. Niet talrijk, maar vrijwel overal onder de soort aangetroffen. 

f. parvipuncta Raynor, 1909, I. c., p. 8. Met kleine discaalvlekken. Dit varieert 
van duidelijk verkleinde, maar goed zichtbare vlekken tot heel kleine puntjes. 
Overal onder de soort en algemeen, al zijn de extreme exemplaren natuurlijk vrij 
zeldzaam. 

f. tripuncta Raynor, 1909, I. c., p. 8. Met drie discaalvlekken. De extra vlek 
kan zowel boven als onder de twee normale staan en is meestal kleiner dan deze 
twee. Een zeldzame vorm. Groenekan (Leids Mus.); Weesp, Hembrug (WESTER- 
NENG); Heemstede (v. HERWARTH); Capelle aan den IJsel (VERKAIK); Schiedam 
(Zoöl. Mus.); Rotterdam, Sint Pieter (Mus. Rotterdam). 

f. unipuncta Raynor, 1909, 1. c., p. 8. Met één discaalvlek. Vrij zeldzaam. Borne 


214 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (236) 


(VAN DER VELDEN); Kampen, Soest, Gronsveld (Zoöl. Mus.); Diemen (STAM- 
MESHAUS); Amsterdam (diverse collecties); Wassenaar (VAN WISSELINGH); Ca- 
pelle aan den IJsel (VERKAIK); Krimpen aan den IJsel (VAN DER SCHANS); Schie- 
dam (NysseN); Rotterdam (Mus. Rotterdam); Vaals (DELNOYE). 

f. impuncta Lempke, 1931, Lambillionea, vol. 31, p. 98. Beide discaalvlekken 
ontbreken, overigens normaal. Zeldzaam. Steenwijkerwold (H. VEEN); Laag- 
Keppel, Amsterdam, Stein (Zoël. Mus.); Hembrug (BANK); Hillegom (JANSE); 
Den Haag (HARDONK); Sint Michielsgestel (KNIPPENBERG). Een exemplaar van 
Weesp is links impuncta en rechts normaal, mogelijk een somatische mozaiek 
(Zoöl. Mus.). Sterke overgangen met nauwelijks een spoor van de vlekken van 
Middelie (DE BoER) en Capelle aan den IJsel (VERKAIK). 

f. radiata Raynor, 1909, |. c., p. 7 (neurodes Cabeau, 1922, Rev. mens. Soc. 
ent. Nam., vol 22, p. 22). De aderen in het roodachtige middengedeelte zwart 
getekend. Niet al te gewoon, maar waarschijnlijk wel op de meeste plaatsen onder 
de soort aan te treffen. Colmschate (LUKKIEN); Bennekom (VAN DE Por); Wa- 
geningen (Leids Mus.); Batenburg, Amsterdam, Haarlem (Zoöl. Mus.); Heem- 
stede (V. HERWARTH); Wassenaar (VAN WISSELINGH); Rotterdam (Mus. Rot- 
terdam); Haaren, Sint Michielsgestel (KNIPPENBERG). 

f. costajuncta nov. De eerste en de tweede costaalvlek door een dikke zwarte 
balk langs de voorrand met elkaar verbonden. Nuenen (holotype, VERHAAK). 


[The first and the second costal spots on the upper side of the fore wings connected by 
a thick black bar along the costa, all other markings normal} 


f. magninotata Raynor, 1909, |. c., p. 8. De zwarte vlek aan de binnenrand op- 
vallend vergroot. Niet al te gewoon, maar zonder twijfel vrijwel overal onder de 
soort aan te treffen. 

f. parvinotata Raynor, 1909, |. c., p. 8. De zwarte vlek aan de binnenrand 
opvallend verkleind. Vrij gewoon, overal onder de soort te vinden. 

f. parviguttata Raynor, 1909, |. c., p. 7. De blauwe manen langs de achter- 
rand verkleind. Exemplaren, waarbij deze vlekken zo sterk gereduceerd zijn, dat 
ze bijna niet meer te zien zijn, of waarbij zelfs een aantal ervan ontbreken, zijn 
niet zeldzaam en komen zeker overal onder de soort voor. 

f. magniguttata Raynor, 1909, I. c., p. 7. De blauwe manen langs de achter- 
tand duidelijk vergroot. Ongetwijfeld een zeer zeldzame vorm. Onder de vele 
urticae’s in de collectie van het Zoöl. Mus. vond ik er slechts één, die inderdaad 
ertoe gerekend kan worden. Amsterdam. 

f. leodiensis Cabeau, 1933, Lambillionea, vol. 33, p. 77. De twee buitenste 
costaalvlekken samengesmolten, de twee discaalvlekken afwezig of zeer klein, de 
gele vlekken ontbreken, evenals de blauwe maantjes voor de achterrand; achter- 
vleugels normaal. Alleen de voorvleugels bezitten dus de zchnusioides-tekening. 
Zutfen, 1949 (WILMINK); Leusden, 1942 (Zoöl. Mus.); Amsterdam (VAN DER 
VLIET); Deurne, 1943 (NIES); Stein, 1946 (Missiehuis aldaar). 

Een paar vermeldenswaardige exemplaren zijn nog de volgende : 

Tussen de eerste en de tweede costaalvlek staat een zwarte stip. Amsterdam, 
alleen linker vleugel (Värı); Bemelen, alleen rechter vleugel (MAESSEN). 

Op de rechter vleugel zijn de buitenranden van de drie costaalvlekken gerafeld. 


(237) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 215 


Capelle aan den IJsel (VERKAIK). 

Dy Tekening bovenzyde achtervleugels. 

f. angustibalteata Raynor, 1909, |. c., p. 8. De rode submarginale band opval- 
lend versmald, overigens normaal. Zeldzaam. Amsterdam (VAN DER MEULEN). 

f. latibalteata Raynor, 1909, 1. c., p. 8. De rode submarginale band opvallend 
verbreed. Zeldzaam. Wassenaar (VAN WISSELINGH). 

f. magnilunulata Raynor, 109, |. c., p. 8. De blauwe manen voor de achter- 
rand opvallend vergroot. Niet gewoon. Groningen (Koor); Vledder (BROUWER); 
Speulde (KUCHLEIN); Bussum, Amsterdam (Zoöl. Mus.); Heemstede (v. HER- 
WARTH); Den Haag (Leids Mus.); Bemelen (VAN WISSELINGH). 

f. parvilunulata Raynor, 1909, |. c., p. 8. De blauwe manen voor de achter- 
rand opvallend verkleind. Evenmin gewoon. Amsterdam (diverse collecties); 
Haarlem (VAN WISSELINGH); Voorschoten (Zoöl. Mus.); Den Haag (Leids 
Mus.); Sint Michielsgestel (KNIPPENBERG); Bemelen (KAMMERER). 

f. luna Reuss, 1909, Ent. Rec., vol. 21, p. 211. De derde en vierde maan vanaf 
de staarthoek samen gesmolten tot één grote blauwe vlek. Amsterdam (Zoöl. 
Mus.). 

Berekening bovenzijde voor en achtervleugels. 

f. nigrimarginata nov. Voor- en achtervleugels met brede zwarte achterrand, 
overigens niet of nauwelijks afwijkend. Nieuwenhagen, 17.IX.1929 (holotype, 
Mus. Maastricht). Zie foto in Natuurhist. Maandbl. Maastricht, vol. 23, p. 8, 
middelste fig. 


[Fore and hind wings with broad black outer border, all other markings more or less 
typical. ] 


f. ichnusioides de Selys, 1837, Cat. Lép. Belg., p. 18 (atrebatensis Boisduval, 
1873, Rev. Mag. Zool., 3e série, vol. 1, p. 409, pl. 17, fig. 1; semlichnusoides 
Pronin, 1928, Lep. Rundschau, vol. 2, p. 179, fig. op p. 178; semi-nigra Frohawk, 
1938, Vars. Brit. Butterfl., p. 92, pl. 22, fig. 2). Op de voorvleugels de tweede 
en derde costaalvlek samengesmolten tot één grote vlek, terwijl de twee discaal- 
vlekken ontbreken; op de achtervleugels de roodachtige submarginaalband ge- 
reduceerd, variërend van een vrijwel normale band doorsneden door zwarte 
aderen (type van DE SELYS) tot een rij kleine rode vlekjes (type van BOISDUVAL). 
Deze twee vormen zijn door alle mogelijke overgangen met elkaar verbonden, zo- 
dat ze onder de oudste naam verenigd moeten worden. De blauwe manen op de 
achtervleugels kunnen aanwezig zijn (zowel het type van DE SELYS als dat van 
BolSDUVAL bezaten ze), maar ze kunnen ook gedeeltelijk of geheel ontbreken. 
Een zeer bekende, zeldzame, maar vrijwel zeker erfelijke vorm. Hierop wijst 
vooral het feit, dat KAIJADOE in zijn omgeving in drie vrij dicht op elkaar vol- 
. gende jaren een exemplaar ving. Het vermoeden ligt voor de hand, dat de vorm 
recessief is (en daarom ook zo zeldzaam) en dat in de omgeving van Oegst- 
geest zoveel heterozygoten voorkwamen, dat een copulatie tussen twee zulke exem- 
plaren er nu en dan plaats vond. Arnhem, 1896 (Zoöl. Mus.); Groenekan (Leids 
Mus.); Oegstgeest, 2.X.1945, 19.VIII.1947, 18.VIII.1951 (KAIJADOE); Was- 
senaar, 1941 (Mus. Rotterdam); Steyl, 1946 (Br. ANTONIUS). 

f. nigrita Fickert, 1897, Jabreshefte Ver. vaterl. Naturk. Württemberg, vol. 53, 


216 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 99, AFL. 4, 1956 (238) 


p. LXVIII (nigricaria Lambillion, 1902, Hist. nat. et Moeurs Pap. Belg., p. 64). 
Als ichnusioides, maar de achtervleugels geheel zwart, met of zonder sporen van 
de randmanen. Steenwijk, 15.IX.1934, Den Haag, 30.VII.1942 (H. VEEN); 
Haarlem, oktober 1895 (Zoöl. Mus., afgebeeld in Tijdschr. Entom., vol. 48, pl. 
2, fig. 5); Brunssum, 3.IX.1933 (Mus. Maastricht, afgebeeld in Natuurhist. 
Maandbl. Maastr, vol. 23, p. 8, onderste fig.). 

F. Tekening onderzijde. 

f. subtusvenata nov. De lichte submarginale band op de achtervleugels is ver- 
donkerd en doorsneden door lichte aderen. Amsterdam, 24.VIII.1941, e. 1, holo- 
type (Zoöl. Mus.). 


[The pale submarginal band on the under side of the hind wings is darkened and crossed 
by pale nervures.] 


[f. drusia Ver Huell, 1851, Konst en Letterbode, no. 40—41; 1854, Hand. 
Ned. Ent. Ver., p. 32. VAN MEDENBACH VAN Rooy toont een tekening, ,,waaraan 
de heer VER HUELL den naam van Drusia wilde toegekend hebben, daar zij bij 
Doesburg gevangen was”. Nomen nudum. De tekening heb ik niet terug kunnen 
vinden. } 

Teratologische exemplaren. Linker voorvleugel te klein. Amster- 
dam (Zoöl. Mus.). 

Linker achtervleugel te klein. Zeist. (GORTER); Amsterdam (VAN OORSCHOT). 

Beide linker vleugels te klein. Amsterdam (VAN OORSCHOT). 

Pathologische exemplaren. Rechter voorvleugel langs de achter- 
rand verbleekt. Capelle aan den IJsel (VERKAIK). 

Rechter voorvleugel in de buitenhelft gedeeltelijk verbleekt. Weesp (WESTER- 
NENG). 

Beide voorvleugels met grote lichte vlek. Soest (Zoöl. Mus.). 

De wortel van de voorvleugels gedeeltelijk zonder rode schubben, daardoor grijs 
van kleur. Kollum, e. 1. (Zoöl. Mus.). 

Rechter achtervleugel op boven- en onderzijde gedeeltelijk ontschubd. Amster- 
dam (VAN OORSCHOT). 


Corrigenda 


Supplement II, p. (91), regel 14 van onderen: „submarginale vlekken” moet zijn 
„submediane vlekken’. 

idem, p. (92), line 11—12 from top: in stead of "are coalescent” read: “are 
connected with the corresponding chevrons”. 

Supplement III, p. (135), regel 2 van onderen: ,,voorvleugels” moet zijn ,,voor- 
en achtervleugels”. 

idem, p. (136), line 4 from top: in stead of ’’the fore wings” read "fore and hind 
wings”. 


THE LIFE-HISTORIES OF LESTES SPONSA (HANSEMANN) 
AND SYMPETRUM STRIOLATUM (CHARPENTIER) 


(ODONATA) 
by 
PHILIP S. CORBET 
Department of Zoology, University of Cambridge, England 


CONTENTS 

Page 

Introduction neen ee EN as a de omne secs SI RN GAL 
Lestes sponsa (Hansemann) LED EN ENE SENTI INA ve ereen ZIS) 
a ET nigi Ee TATA larme du) Gada | E IA E AUS 
HpbiEence and Monpevity... ... an me in nen ate e ee 220 
Sympetrum striolatum (Charpentier) 222 
Larval growth 223 
Emergence and longevity 226 
Discussion 226 
Acknowledgements 228 
Summary 228 
References 228 

INTRODUCTION 


With regard to their life-histories, it is meaningful to recognise two types 
amongst British dragonflies: spring and summer species. Spring species, typified 
by Anax imperator Leach and Pyrrhosoma nymphula (Sulzer), have been defined 
as those possessing a diapause in the final larval instar; completion of this dia- 
pause in autumn results in a synchronised emergence early the following year. 
Although summer species may have a diapause stage in the life-history, it is by 
definition absent from the final larval instar (CORBET 1954). It has been sug- 
gested (CORBET 1952) that in summer species the final larval instar is entered 
shortly before emergence and that, since growth is not interrupted at this stage, 
emergence is temporally dispersed. The peak of emergence may therefore occur in 
the middle of the emergence period instead of at the beginning, as is the case 
in spring species. 

An implication of a normally distributed emergence curve is the demand it 
imposes upon adult longevity. In summer species it is doubtful whether the 
reproductive potentialities of a population could be realised adequately unless the 
average expectation of life exceeded half the flying season. Thus, summer species 
might be expected to live longer than spring species. 

In the present paper the life-histories of two, univoltine summer species are 
described with the view of testing these hypotheses. 


217 


218 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 4, 1956 


Lestes sponsa (Hansemann) 


L. sponsa is a locally common inhabitant of acid, moorland pools in the 
British Isles; it is found throughout north and central Europe, and extends to 
north Asia, Mongolia and Japan (LONGFIELD 1949). The flying season extends 
from late June until early September. A resident population at the Fish Pond, 
Wokefield Common, Berkshire (Nat. grid ref. 41/653662) provided the material 
for this study. This habitat is described in detail elsewhere (CORBET 1956c). 

There appears to be no previous work concerning the life-history of this species, 
although an indication of what to expect is provided by the work of PIERRE 
(1904) on Lestes viridis Van der Lind. and of WESENBERG-LUND (1913) on 
L. dryas (Kirby): in Europe both these species are univoltine and overwinter in 
the egg. The life-history of L. sponsa (fig. 1) has been found to be similar. An 
obligate diapause is developed in the egg and consequently synchronised hatching 
occurs in spring (CORBET 1956b). 


PERIOD OF LARVAL FLYING 


DEVELOPMENT SEASON 


BEGINS 


OVIPOSITION WINTER PASSED 


IN ADULTS LAY 


HATCH 


DIAPAUSE EGG DIAPAUSE EGGS 


EGGS 
EMERGENCE 


7 8 9 10 3 4 5 6 7 8 9 


Fig. 1. L. sponsa. Diagram of life-history. Larval growth rate during April, May and June 
is expressed by length-means of five samples taken in 1953. 


Larval growth 


Larval samples were collected with a hand-net at approximately fortnightly 
intervals from April to June, 1953. They were always taken from the same region 
of the pond: this comprised the south-western mat of Hypericum elodes L. and the 
adjacent patch of Myriophyllum alterniflorum D.C. The dredged material was 
washed in a white enamel tray and the larvae removed for measurement. Larval 
length, which was determined with callipers and a millimetre scale, represented 
the distance (to the nearest whole millimetre) between the anterior extremity of 
the head (excluding the antennae) and the posterior margin of abdominal seg- 
ment 10. The caudal lamellae were omitted, since they are often missing or 
present in a partially regenerated condition. Identification of larvae rested upon 
the knowledge that L. sponsa was the only species of the genus found in the Fish 
Pond. In the case of final instar larvae, this identification could be checked by 
inspection of morphological characters (MACNEILL 1951). Larvae were not 
returned to the pond after inspection. 


P. S. CoRBET: Lestes sponsa and Sympetrum striolatum 219 


Table 1. L. sponsa. Population parameters calculated from larval samples (x = larval 


length in millimetres) 


Values of x 


Date na 5 

(1953) à: È = M Least | Greatest 
25 April 20 2.95 0.51 0.11 2 4 
11 May 54 5.13 0.73 0.10 3 6 
31 May 61 11.93 2.68 0.34 6 17 
17 June 45 18.18 2.53 0.38 11 23 
26 June 44 22.14 157 0.24 17 24 


Le EE — 


Length-frequency histograms of larval samples 
appear in fig. 2 and the parameters calculated 
from them are given in table 1. Since L. sponsa 
is univoltine, no problems arise from the need to 
separate age-groups. Comparison of successive 
sample means to obtain an average value for 
growth rate (fig. 1) will, nevertheless, be subject 
to errors deriving from staggered hatching of eggs 
and from emergence of final instar larvae (COR- 
BET 1956c). It is probable that hatching of the 
eggs is well-synchronised and that, for practical 
purposes, the larval population may be considered 
to be homogeneous in age, but it is clear that, 
from the time that emergence begins, calculated 
values for growth rate will be depressed. The 
reduction in sample variation after 17 June (table 
1) can probably be assigned to the same cause. 
The last sample was taken on 26 June, one day 
after the first observed emergence. Newly-hatched 
(instar 2) larvae are about 2 mm. long, and it 
appears from fig. 1 that the average date of 
hatching in 1953 was about 15 April. 

It can be seen that larval growth is completed 
in 2—3 months. This seasonal restriction of the 
larval stage has been noticed previously by MACAN 
(1949) and MACNEILL (1951), but was attribut- 
ed to larvae having cryptic, mud-dwelling habits 
during winter. As it happens, such an interpre- 
tation is unlikely on other grounds: the larva of 
L. sponsa has the translucent, pale-green colo- 
ration typical of inhabitants of surface weed (e.g. 
Coenagrion, Enallagma, Anax), and not the opa- 


Fig. 2. L. sponsa. Length-frequency histograms of larval 
samples taken in 1953. Abscissa: larval length in mm. 
Ordinate: frequency, in units of 5. 


220 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 4, 1956 


que, dark-brown colour of benthic mud-dwellers (e.g. Pyrrhosoma, Libellula, 
Orthetrum). 

The final larval instar is entered shortly before emergence. Final instar larvae 
first appeared in samples on 17 June, when they comprised 26% of the sample; 
by 26 June this proportion had risen to 88%. It thus appears that the final instar 
lasts considerably less than 30 days at June temperatures. On 17 June no final 
instar larvae showed external signs of impending metamorphosis, but on 26 June 
32 (82%) of the 39 final instar larvae had swollen wing-sheaths, and in 9 of 
these the tissues of the adult labium were lying within the larval postmentum. 
There is no sign of delayed development in the final instar, and therefore 
emergence may be expected to show a temporal variation rather wider than that 
exhibited by the larval sample of 17 June. 


Emergence and longevity 


It is not practicable to study the form of the emergence curve in L. sponsa by 
making daily collections of exuviae. Although exuviae are large and easily identi- 
fied, the littoral vegetation used for emergence is so dense in mid-summer that 
they are very difficult to find. For this reason, the emergence curve is best studied 
by recording the return of mature adults to water. The validity of such an ap- 
proach has already been demonstrated for P. nymphula by using capture-recapture 
methods (CORBET 1952). The only time available for a similar study to be made 
for L. sponsa was during the first 19 days of the flying season in 1952, but the 
results are sufficiently informative to merit presentation. 

In 1952, from 1 May to 17 July, the Fish Pond was inspected carefully every 
day. Furthermore, upon each fine day, about 6 hrs. were spent at the pond col- 
lecting adults of Coenagriidae to obtain population estimates. Therefore records of 
first emergence and mature adult flight may be considered fairly reliable. 

Emergence was first observed on 11 June. The first mature adult, a male, was 
first seen at the pond on 27 June, implying a maturation period of about 16 days. 
This is comparable with the value of 15 days recorded for P. nymphula in the 
same habitat in 1951 (CORBET 1952). 

Adults of L. sponsa have habits different from those of P. nymphula. Instead 
of settling near the shore on trees and bushes, they inhabit the restricted region of 
marginal Juncus and Eleocharis. At the Fish Pond, this represents a narrow strip, 
from 1—2 yds. wide, within easy access of the shore. Upon arrival, mature males 
settle upon a plant stem in this zone, and make occasional sallies at passing 
dragonflies. It is therefore possible to maintain close observation upon a po- 
pulation of mature adults. 

From 27 June to 2 July, a succession of 6 fine days, mature adults were col- 
lected and marked. They were released within 10 minutes of capture from a 
constant position on the shore. Collecting was discontinued only when daily 
flight ceased at about 1800 B.S.T. Therefore the size of daily collections is an 
indication of the number of adults present. On 28 June, for example, the 5 
marked insects remained at the pond the whole day, and no more arrivals could 
be detected. 


P. S. CoRBET : Lestes sponsa and Sympetrum striolatum 221 


JUNE JULY 


Fig. 3. L. sponsa. Trellis diagrams showing recapture data for mature males for the first ten 

days of the flying season in 1952. Figures in the central squares of the upper diagram are 

the observed recapture frequencies; in the lower diagram these figures represent the cal- 

culated relative recapture frequencies, obtained by reducing captures and releases to a com- 

mon base of 100. Dots in a date column indicate that no sample was taken due to bad 
weather. 


222 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 4, 1956 


Since the two sexes show differential activity, and since females are seldom 
caught near water, recapture data recorded in fig. 3 apply only to mature males. 
In fig. 3 the upper diagram contains the observed recapture frequencies, and the 
lower diagram the calculated relative recapture frequencies, obtained by reducing 
captures and releases to a common base of 100. 

It is clear from the results that males arrived at the pond gradually at the 
beginning of the flying season. If the relative recapture frequencies in fig. 3 are 
compared with the corresponding values for P. nymphula for the first 10 days of 
the flying season in 1951 (CORBET 1952, p. 211), the contrast is marked. In 
P. nymphula the first 15 values averaged about 22, whereas in L. sponsa they 
averaged about 513. In P. nymphula these frequencies were small initially (in- 
dicating dilution of marked insects in a large population), but rose regularly as the 
flying season progressed. This situation was reversed in L. sponsa, showing that 
the population was originally small and was augmented gradually by small influxes 
of adults. 

More extensive records are needed before firm conclusions can be drawn for 
L. sponsa, but results indicate plainly that the peak of the emergence curve did 
not occur within the first 10 days of emergence in 1952, a period within which 
more than 88% of the annual population of A. imperator emerged (CORBET, 
1956c), and probably a comparable proportion of P. nymphula. Thus it is reason- 
able to assume provisionally that the emergence curve of L. sponsa resembles the — 
theoretical type postulated for summer species. 

Data concerning longevity are not available for L. sponsa, but it is interesting 
to note that a male, first released on 1 July, was recaptured when a visit was made 
to the Fish Pond on 22 August, 1952. This insect had survived for at least 53 
days after having completed the maturation period. Assuming it to have died 
on 22 August, it provides a value of 69 days for the maximum life-span. This 
greatly exceeds the comparable value of 46 days obtained for P. nymphula in 
Loa 


Sympetrum striolatum (Charpentier) 


S. striolatum is distributed widely throughout the British Isles, but does not 
appear to breed north of Durham and Lancashire. In Europe, it is principally a 
Mediterranean species, extending north to southern Norway and Sweden, and 
east as far as Kashmir (LONGFIELD 1949). The flying season, from late June 
until late October, is the longest of any British dragonfly. S. striolatum is typically 
an inhabitant of small ponds liable to dry up in late summer. 

Identification of the British species of the genus Sympetrum is very difficult 
in the larval stages. All species have been reared from egg to adult and the larval 
stages described (GARDNER 19502, b, 1951a, b; GARDNER & MACNEILL 1952; 
CORBET 1951), but diagnostic criteria for their separation in early instars are 
still wanting. Thus, field identifications must rely to some extent on circumstantial 
evidence derived from a knowledge of adult occurrence, or the emergence in 
captivity of members of the population studied. 

The oviposition period (see fig. 4) may extend from late June to late October: 


P. S. CoRBET : Lestes sponsa and Sympetrum striolatum 223 


FLYING SEASON 


EMERGENCE 


LARVAL DEVELOPMENT 


2 3 4 5 6 74 


OVIPOSITION 
EGGS HATCHING 


8 9 


IO II 12 I 


Fig. 4. S. striolatum. Diagram of life-history. Larval growth rate is expressed by length- 
means of samples taken in 1952 and 1953. Most of the larval growth is completed in May. 
The fall in mean length in June is probably caused by emergence. 


on 17 October, 1948 several females were seen ovipositing in a Berkshire pond. 

GARDNER (1950b) found that eggs laid on 22 September and kept at an 
average temperature of 24° C began hatching after 22 days. Eggs laid by captive 
females from the Fish Pond on 8 August, 1949 began hatching after 9 days when 
kept at 25—30° C. A batch from a similar source laid on 4 September, 1949, 
which experienced temperatures of 20—25° C, began to hatch after 20 days. 
There seems little doubt that, in nature, eggs normally develop without diapause, 
hatching in from 3 to 4 weeks. Oviposition is exophytic, and newly-laid eggs 
sink to the bottom; thus they undergo development in the region of lowest 
temperature and light intensity. This circumstance may have an important bearing 
on the rate of egg development. 


Larval growth 


The larval population selected for study existed in a small, marginal pool, sub- 
sidiary to Hatchet Pond, near Beaulieu, Hampshire (Nat. grid ref. 41/367015). 
This pool was about 20 ft. in diameter and varied in depth from about 1 foot in 
summer to 3 ft. in winter, at which time it was joined by a narrow isthmus to 
the main body of Hatchet Pond. The habitat was chosen on account of the strong 
field evidence that S. striolatum was the only species of the genus to occur there 
(FRASER, 1952), and also on account of the high larval density. This identifi- 
cation was confirmed by obtaining adults solely of this species from 36 larvae 
collected in 1953. 

Larval development was studied by analyses of samples taken from October, 
1952 to October, 1953. These were taken at intervals of approximately a month, 
except in May, 1953, when two samples were taken. Methods for collecting and 
measuring larvae were the same as those described for L. sponsa. Larvae were kept 
in order to determine the instar composition of samples. 

Length-frequency histograms of larval samples are shown in fig. 5 and the 


224 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 4, 1956 


relevant population parameters in table 2. It is clear that the species is univoltine 
and that, with the exception of 4 September, 1953, samples contain only one 
age-group. It is therefore possible, at least until early June, to calculate the average 
larval growth rate by comparison of successive sample means. The growth rate 
derived in this way is shown in the context of the life-history in fig. 4. The 
apparent negative growth rate between 4 and 28 June is attributed to emergence 


Table 2. S. striolatum. Population parameters calculated from larval samples (x = larval 
length in millimetres) 


| Date N 
Greatest 

1952726 Oct: 2 3.04 0.51 0.10 2 4 
29 Nov. 13 3.15 0.38 0.10 3 4 

22 Dec. 50 3.30 0.91 0.13 2 5 

1953 : 24 Jan. 34 3.06 0.90 0.16 1 5 
28 Feb. 61 3.87 0.94 0.12 2 5 

28 Mar. 58 4.00 1512 0415 2 7 

28 Apr. 69 5.03 2.38 0.29 2 10 

17 May 124 8.90 3.80 0.34 2 16 

4 June 72 13.96 2.27 0.27 5 18 

28 June 69 13.41 3.26 0.39 6 18 

5 Aug. 76 16.91 1.55 0.18 9 18 

4 Sept. 5) 17.00 0.87 0.39 16 18 

1953: 4 Sept. 2 2.00 0.00 co 2 2 
4 Oct. 116 2222 1213 0.11 1 5 


Note: Each sample is concerned with one age-group only. The transverse line separates the 
two generations. 


having occurred between these dates. For this to have lowered the mean length to 
such an extent, a substantial accumulation of larvae in the final instar must have 
occurred beforehand. Therefore, it is likely that the estimate for average larval 
growth between 17 May and 4 June also falls short of the real value during this 
period. 

Larval growth is insignificant from December until March, and the greater part 
of larval development is completed in late April and May. From April onwards, 
growth is rapid and variation wide (see table 2). The rate of growth at this time 
is comparable with that exhibited by L. sponsa. It is significant to note that 
Sympetrum represents one of those genera whose members dwell amongst water 
plants near the surface. Therefore, in small ponds in which vertical thermal 
gradients may attain the order of 1° C per inch, larvae experience very high 
temperatures early in the season. 

The final instar is entered in mid-May, and metamorphosis (diagnosed from 
swelling of the wing-sheaths) occurs in early June (table 3). Considerable 
emergence had already occurred by 28 June, as evidenced by the exuviae found 
around the pond on that date. Therefore it may be concluded that the final instar 
is entered about one month before emergence, at any rate at the beginning of the 
emergence period. 


Al sn — 


P. S. CORBET: Lestes sponsa and Sympetrum striolatum 225 


ee dii 


Fig. 5. S. striolatum. Length-frequency histograms of larval samples taken in 1952 and 
1953. Abscissa : larval length in mm. Ordinate : frequency, in units of 5. 


226 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 4, 1956 


Table 3. S. striolatum. Seasonal incidence of final instar larvae, metamorphosis and emergence. 


Percent. of Nunes of 
Date of samp- Percent. in final instar Total larvae pen EL 
le (1953) final instar showing meta- in sample collate 
morphosis 
28 April 0.0 0.0 69 0 
17 May 1.6 0.0 124 0 
4 June 54.4 Sal 72 0 
28 June 40.7 35.7 69 26 
5 Aug. 94.7 VOR 76 8 
4 Sept. 100.0 80.0 5 8 
4 Oct. 0.0 0.0 116 0 


Emergence and longevity 


The form of the emergence curve is not known, but the fact that emergence had 
already begun while some of the age-group were still in instar 6 indicates that it 
must be widely dispersed temporally. Exuviae of this species were found on the 
marginal vegetation of the sampling pond on 28 June, 5 August and 4 September 
(table 3). 

The protracted emergence period raises the question of longevity. Unfortunately, 
few data exist for this species, but it is interesting to note that, in a preliminary 
investigation involving 7 species of Anisoptera, MOORE (1952) found S. str/0- 
latum to have the highest minimum value for maximum life-span. 


Discussion 


On first inspection, it appears that no mechanism exists to reduce temporal 
variation during the life-cycle of S. striolatum. If the protracted oviposition period 
and the direct development of the egg are considered, however, larval variation 
is perhaps less wide than might be expected from a study of L. sponsa. 

With the view of determining whether there were indications of growth being 
arrested in one particular stage, an instar analysis was made of each larval sample 
during the winter. These analyses were found to be informative on other counts 
and so were continued during the summer, with the exception of 17 May, 1953 
(table 4). 

It is not often possible to determine the instar constitution of larval populations 
of dragonflies, due principally to the wide variation in size and the number of 
instars. However, this procedure proved relatively straightforward in S. striolatum: 
instars 2—6 can be recognised unequivocally from characters of the labium (COR- 
BET 1951); the final and penultimate instars (10 and 9) can be determined from 
the state of development of the wing-sheaths (GARDNER 1950b); and larvae can 
be assigned to instars 7 and 8 by taking into account the aforementioned characters 
and head-width. No serious difficulty was experienced in determining the larval 
instars, and it seems that 10 instars is the normal number in the population 
studied. The situation may be different for larvae reared in captivity: GARDNER 
(1950b) recorded 11 instars for this species, and CORBET (1951) 13. 


P. S. CoRBET : Lestes sponsa and Sympetrum striolatum 227 


Table 4. S. striolatum. Instar composition of larval samples. 


Date of sample Instars Total in 
sample 

19525 26 Oct. a 3 20 Aime Gs Lt N, 1 27 

29 Nov. en 13 

22 Dec. Si 17 18 Ae — 50 

1953 : 24 Jan. 1 10 10 12 if 34 

28 Feb. — 5 15 24 TRES ee ie 61 

28 Mar. — 2 21 16 16 3 EN ne En 58 

28 Apr. A an à ASE CD de O 69 

4 June 2 CLOS 039 72 

28 June 6 6: 2928 69 

5 Aug. er 2 Se ae 1 3 72 76 

4 Sept. 5 | 5 

= 2 

— 116 


Note: Each sample is concerned with one age-group only. The transverse line separates the 
two generations. 


The values in table 4 show that most larvae spend the winter in instars 4 and 
5. Instars 7 to 10 inclusive are of relatively short duration, and are restricted to 
spring and summer. There is no indication of an accumulation in any one instar 
as winter approaches, and it must be assumed that there is no well-defined dia- 
pause stage capable of reducing temporal variation in winter. 

There is, however, another way in which temporal variation could be reduced 
before emergence. From tables 3 and 4, and (indirectly) from fig. 4, it is clear 
that an accumulation of larvae in the final instar took place before emergence. At 
first (table 3), the rate of metamorphosis lagged behind entry to the final instar 
but, as the season progressed, it soon came to keep pace with it. It seems reason- 
able to assume that the first larvae to enter the final instar were obliged to post- 
pone metamorphosis until environmental conditions became suitable; then, many 
larvae which had accumulated in the final instar proceeded to metamorphosis more 
or less simultaneously, resulting in a surge of emergence at the beginning of the 
emergence period. There can be little doubt that between 4 and’28 June emergence 
was taking place at a higher rate than subsequently. 

The factor controlling the incidence of metamorphosis in this case may well 
have been temperature. Metamorphosis in A. imperator can be prevented by low 
temperature, even when all other conditions are favourable (CORBET 1956a). In 
latitudes where the annual fluctuation in temperature is considerable, the control 
of metamorphosis by a fairly high lower temperature threshold could do much to 
reduce temporal variation in summer species before emergence, although it is 
unlikely that it could ever be so efficient in this respect as the final instar dia- 
pause of spring species. The position of the seasonal temperature peak at Hatchet 
Pond is not known, but it is probably not reached until August or, at the earliest, 
late July. The highest water temperatures recorded during sampling visits to this 
habitat were on 5 August, 1953 (20—23° C). 

In the example under consideration, it is a matter of significance whether the 


228 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 4, 1956 


delay of metamorphosis in May and June, 1953 was caused by the unusually in- 
clement weather which prevailed at that time, or whether it can be regarded as a 
feature normal to British populations of S. striolatum. The answer to this question 
must await further study. 


ACKNOWLEDGEMENTS 


My sincere thanks are due to Professor V. B. WIGGLESWORTH, under whose 
supervision this work was carried out, and to those friends who have given me 
assistance in the field. I am indebted to the Department of Scientific and In- 
dustrial Research for the maintenance allowance which made this study possible. 


SUMMARY 


1. The life-histories of Lestes sponsa (Hansemann) and Sympetrum striolatum 
(Charp.) have been determined from observations made on populations existing 
in Berkshire and Hampshire in 1952 and 1953. 

2. L. sponsa is univoltine. Oviposition extends from July to September. The 
winter is spent in the egg, in which an obligate diapause is developed, and syn- 
chronised hatching occurs in April. Larval development is completed in 2—3 
months, between April and July. The final larval instar is entered less than 30 
days before emergence, and metamorphosis follows ecdysis without delay. Analyses 
of recapture data indicate that the emergence curve has a centrally disposed peak. 

3. S. striolatum is univoltine. Oviposition extends from late June until late 
October. The eggs hatch in 3—4 weeks, and larvae overwinter in instars 2—6, 
most doing so in instars 4 and 5. Larval growth is exceptionally rapid from April 
onwards, and the final instar is entered about a month or less before emergence, 
which begins in June. There is evidence that most emergence occurs at the be- 
ginning of the emergence period. It is suggested that this may be brought about 
by larvae accumulating in the final instar until environmental temperatures rise 
high enough to permit metamorphosis. 


REFERENCES 


CorBET, P. S. (1951). The development of the labium of Sympetrum striolatum (Charp.) 
(Odon., Libellulidae). Ent. Mon. Mag. 87, 289—96. 

CoRBET, P. S. (1952). An adult population study of Pyrrhosoma nymphula (Sulzer): Odo- 
nata: Coenagrionidae). J. Anim. Ecol. 21, 206—22. 

CoRBET, P. S. (1954). Seasonal regulation in British dragonflies. Nature, Lond. 174, 655. 

CorBET, P. S. (1956a). Environmental factors influencing the induction and termination of 
diapause in the Emperor Dragonfly, Anax imperator Leach (Odonata: Aeshnidae). 
J. Exp. Biol. 33, 1—14. 

CorBET, P. S. (1956b). The influence of temperature on diapause development in the 
dragonfly, Lestes sponsa (Hansemann) (Odonata: Lestidae). Proc. R. ent. Soc. 
Lond. (A) 31, 45—48. 

CorBET, P. S. (1956c). The life-history of the Emperor Dragonfly, Anax imperator Leach 
(Odonata: Aeshnidae). J. Anim. Ecol. (in press). 

FRASER, F. C. (1952). Personal communication. 

GARDNER, A. E. (1950a). The life-history of Sympetrum sanguineum Muller (Odonata). 
Ent. Gaz. 1, 21—6. 


P. S. CorBET: Lestes sponsa and Sympetrum striolatum 229 


GARDNER, A. E. (1950b). The life-history of Sympetrum s. striolatum (Charpentier) 
(Odonata). Ent. Gaz. 1, 53—60. 

GARDNER, A. E. (1951a). The life-history of Sympetrum. danae (Sulzer) = S. scoticum 
(Donovan) (Odonata). Ent. Gaz. 2, 109—27. 

GARDNER, A. E. (1951b). The life-history of Sympetrum fonscolombii Selys. (Odonata — 
Libellulidae). Ent. Gaz. 2, 56—66. 

GARDNER, A. E. & MACNEILL, N. (1952). Separation of Sympetrum striolatum (Charp.) 

and S. sanguineum (Muller) (Odonata - Libellulidae). Ent. Gaz. 3, 167—9. 

LONGFIELD, C., (1949). The dragonflies of the British Isles. London. Second edition. 

MACAN, T T. (1949). Survey of a moorland fishpond. J. Anim. Ecol. 18, 160—86. 

MACNEILL, N. (1951). Separation characters for nymphs of Lestes dryas Kirby and L. sponsa 
(Hansemann) (Odonata: Lestidae). Entomologist 84, 40—2. 

Moore, N. W. (1952). On the length of life of adult dragonflies (Odonata — Anisoptera) 
in the field. Proc. Bristol Nat. Soc. 28, 267—72. 

PIERRE, ABBé (1904). L'éclosion des oeufs du Lestes viridis Van der Lind. Ann. Soc. Ent. 
France 73, 477—84. 

WESENBERG-LUND, C. (1913). Odonaten Studien. Int. Rev. Hydrobiol. 6, 155—228, 373— 
422. 


REGISTER VAN DEEL 99 


* Een sterretje duidt een naam aan nieuw voor de wetenschap 
** Twee sterretjes duiden een soort of vorm aan nieuw voor de Nederlandse fauna 


* One asterisc denotes a name new to science 
** Two asteriscs denote a species or form new to the Netherland fauna 


Note. From this Index are omitted names from Dr. Obraztsov’s paper, „Die Gattungen 
der Paläarktischen Tortricidae” (pp. 107—154) of taxa which are lower than subspecies 


(viz., varieties, aberrations, etc.) 


Bembidion 2 
biimpressa (var.) 9 


COLEOPTERA 


abbreviata 47, 48 Bledius 7 

acalles 20 *boelensi (ab.) 1, 18 
aculeata 17 bohildae 4 

Aderus 17 Bolitochara 5 
adustus (ab.) 14 boops 7 


Brachynus 3 

Bradycellus 2 (subg.) 2 

brevicornis (Aderus) 17 

brevicornis (Enicmus) 14 
**brisouti 13 

Bruchus 19 


aeneum 20 

aeruginosus (ab.) 15 
agathidium 9 

Agrilus 15 

alata gracilis (f.) 9 
alata ratisbonensis (f.) 9 


alpinus 15 brunneus 16 
amicula 4 Caenocelis 13 
amplipenne (ab.) 20 Calosoma 1 

ancora 17 caniculatus 4 
angulata 4 Cantharis 15 


Carabus 1 

carduorum 20 
**carpini 20 

castaneus (ab.) 18 

caucasicus 6 

cerasi 19 

championi 14 


angustula (var.) 9 
Anisodactylus 2 
anophthalma 14 
Anthicus 1 
Anthonomus 20 
Aphodius 11 
apicalis (ab.) 11 


Apion 20 chloropterus (ab.) 18 
aptera 9, 10 Choragus 19 
aridulus 7 chrysomela 20 
asparagi 1, 19 Cicindela 1 

Pos a cinereus 20 

Atheta 4 Cis 14 


Athribus 19 
Atomaria 13 


Coelambus 3, 4 
coerulescens (ab., 


auratus 1 [plumbeus) 16 
auricomus 7 coerulescens (ab., 

Autalia 4 [poeciloides) 2 
azureus (ab.) 1 coeruleus (Corynetes) 16 
badius 8 coeruleus (ab., Phyto) 18 


balteatulus (ab.) 15 
balteatus (Elater) 15 
balteatus (Litargus) 14 


collaris 3 
coloratus 14 
confluens 4 


balticus 5 Coniocleonus 20 
Batrisodes 8 conspersus 20 
Batrisus 8 constrictus 17 
baudueri 6 corticalis 14 


beckmanni (ab.) 3 


corticinus (Cryptophagus) 
bellieri (ab.) 15 [12 


231 


corticinus (Laemophloeus) 
[12 

coryli 19 

Corymbites 15 

Corynetes 16 

cretica 47, 48, 50 

Crioceris 1, 18, 19 

cruciata (ab.) 19 

cryptica 15 

cryptocephalus 19 

Cryptophagus 12, 13 

Crypturgus 20 

csikii 3 

cupreum (ab., inquisitor) 
[1 

cupreus (Corymbites) 15 

curtipennis 6 

Cychramus 11 

Dasytes 16 

delaportei 8 

Dendroctonus 11 

depressus (Licinus) 3 

depressus (Phytho) 17 

dermestoides 16 

Deronectes 4 

Diglossa 5 

dimidiatus 2 

dispar 12 

dissectus 11 

distinctus 2, 3 

Donacia 1, 18 

duodecimpunctata 1, 18 

Dyschirius 2 

Elater 15 

elongatulus 15 

elongatum 11 

Enicmus 14 

erichsoni 20 

explodens 3 

fasciatus 16 

fauconneti (ab.) 18 

ferrugineus 11 

festivus (ab.) 18 

flavipalpis 7 

formicarius 8 

fossor 15 

frontale 10 


232 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 4, 1956 


fuliginosus 6 
fulvo 16 
Caleruca 47 
Galerucidae 47 
galloprovincialis 18 
germanicus 7, 8 
gibbioides 16 
glabratus (var.) 14 
glaucus 20 
godarti 8 
grandis 11 
Haliplus 3 
hannoverana 19 
harpalinus 3 
Harpalus 2 
Hedoba 16 
Helodes 15 
hemipterus 14 
Heterocerus 15 
*heydeni (ab.) 19 
hirtellus (ab.) 16 
hirtulus 12 
holomelaena 17 
horni 19, 20 
humilis 17 
Hydrothassa 19 
Hylecoetus 16 
hypocrita 20 
Hypocyptus 5 
ida 47, 48, 50 
immaculatus (ab. 
[nuchicornis) 11 
immaculatus (ab., 
[sanguinolentus) 15 
imperialis 16 
impressa 5 
improvisa 47, 50 
inquisitor 1 
insquamosus (ab.) 20 
instabilis 17 
interruptus 14 
Ips 21 
jacquemarti 14 
javeti (ab.) 20 
joyi (var.) 7 
küsteri (var.) 19 
labettei (ab.) 1 
lacordairei (ab.) 19 
Laemophloeus 12 
lameyi (ab.) 17 
Lampyris 15 
Langelandia 14 
Laricobius 20 
lateralis (ab.) 15 
latus 14 
lautus 3, 4 
lewisi 13 
Licinus 3 
limbata (ab.) 19 
lineatocollis 3 
linnaeana 19 
linnaei (ab.) 19 
Liodes 9 
Litargus 14 


Lithocharis 7 
longicornis 4, 5 

loti 19 

lucida 5 

luctuosa 47—54 
luridus 11 
*macgillavryi (ab.) 1 
Magdalis 20 

mali 11 

Malthinus 16 
maritima 1 
melanura 18 

mersa 5 

micans (Dendroctonus) 11 
micans (Mordellistena) 17 
Microchondrus 14 
minuta 15 
mocquerysi (ab.) 15 
molochinus (var.) 7 
Monochamus 18 
monographus 21 
Mordella 17 
Mordellistena 17 
morio (ab.) 16 
mycetoporus 6 
Nacerda 17 

nana 17 

Nargus 8 

nebulosus 19 
Nemosoma 11 
nigriceps 7 
nigricollis (ab.) 19 
nigrinus 15 
nigripennis (ab.) 15 
nigriventris 5 
nitidulus 12 

nitidus 7 

nocivus (ab.) 15 
noctiluca 15 
nuchicornis 11 
obliqua 5 

obscura (ab. rubiginosa) 


obscurum (ab., aeneum) 
[20 

ochraceus 7 

Ochrosis 19 

Olitelus (sg.) 17 

Onthophagus 11 

ornata 13 

Orsodacne 19 

ossium 7 

pallida (Cantharis) 15 

pallidus (Cryptophagus) 
[13 


pallipes 6 
pallidithorax (ab.) 16 
pantherina 4 
Parabathyscia 8 
parallelus 2 
parvicornis 4 

parvulus 12 

perrisi 8 

pexa (var.) 4 


Phalacrus 13, 14 
Philonthus 7, 13 
Phloeonomus 8 
Phytho 17 
Phytodecta 19 
Phytosus 5 
piceolus 6 
piceum 9 
picipennis 6 

pisi 20 

pistor (var.) 18 
planiusculus 10, 11 
Platyrrhinus 19 
Platysoma 10 
Plegaderus 11 
plumbeus 16 
Pocadius 11 
Podabrus 15 
poeciloides 2 
Poecilus 2 


**poligraphus 20 


Polydrosus 20 

Polygraphus 20 

pomonae 48 

postpositus 12 

potentillae (ab.) 19 

pseudodentatus 12, 13 

Ptinella 9 

Ptinus 16 

pulicarius (Anthonomus) 
[20 

pulicarius (Hypocyptus) 5 

pulverosus 4 

punctatostriatus 11 

puncticollis 2 

punctipennis 8 

pusillus 8 

quadripunctatus 11 

*quadripustulatus (ab.) 


FIS 
*quadristigma (ab.) 1, 19 
Quedius 6 
rectangulus 13 
reichei 6 


resinosus 19 
Rhagonycha 16 
Rhantus 4 
Rhizophagus 11 
rottrautae (ab.) 11 
rubens (ab.) 15 
rubiginosa 9 

rufa 20 

rufibarbis 2 
ruficollis (ab.) 4 
ruficornis 16 
sanguinolentus 15 
Saprinus 10, 11 
sartor 18 

scalptum 20 

scita 9 

Scolytus 11, 20 
Scydmaenus 8 
Scymnus 14 
semicastaneus (ab.) 18 


| 
4 
| 
È 
{ 
i 
i 
î 
| 


semiconnexus (ab.) 19 

semistriatus 10, 11 

sellatus 17 

senex (ab.) 16 

seriepunctatus 16 

sharpi 2, 3 

sheppardi 19 

signatus 21 

similis 3 

solidicornis 6 

solutus 6 

sordidus 7 

sparsus 7 

spectabilis (Bledius) 7, 8 

spectabilis (Galeruca) 48 

Sphaericus 16 

Stenichnus 8 

Stenus 7 

Sternus 7 

Strangalia 18 

strepens (ab.) 3 

subauratus 15 

subdeplanata 13 

subfumatus 12 

submarina 5 

subnitescens (var.) 11 

Tachyporus 6 

tenella (Ptinella) 9, 10 

tenellum (Bembidion) 2 

tenuis (var.) 9 

terminalis 4 

testaceus (ab., brunneus) 
177 

testaceus (Laemophloeus) 
[12 

Tetraplatypus (sg.) 2 

Tetratoma 17 

Thiasophila 4 

tobias 1, 17 

tomentosa 1, 18 

Trachycellus (sg.) 2 

typographus 21 

ustulata 17 

Valgus 14 

varipes (ab.) 17 

ventralis 19 

venustus 8 

verbasci 3 

versicolor 13 

villosus 12 

vini 12 

viridis (ab., dimidiatus) 2 

viridis (Agrilus) 15 

wollastoni 8 

Xyleborus 21 

Xyloterus 21 

zetterstedti 13 


HYMENOPTERA 


Aculeata 31 
aeneipennis 73 
“africanus (r) 91 
Anthophora 45 


REGISTER 


Apidae 31, 55 
Apis 72 
beickianus (r) 102 
Biluna (sg.) 35 
binongkana 60 
Bombidae 75 
Bombus 75 
borealis 45 
brasilianorum 72 
brevipilosus (r) 101 
brunneus 8 
bryorum 71 
*buruana 57, 59, 67, 70 
ceramensis 68 
Colletes 37, 43—45 
combinata (var.) 

[58, 62, 65 
confusa 55, 63, 67, 72 
Coptorthosoma 55 
coronata 58, 59, 62—65, 

{67,71 

Crocisa 45 
Cyanoderes (sg.) 72 
czerskianus (r) 95 
Epeolus 31 
exsecta 4 
flavocinerea 68, 70 
forbesii 62, 63, 70 
Formica 4 
frigidus 37 
gabonica 55 
halophila (ssp.) 

[37, 43, 44 
himukanus 35 
ignitus 97 
incompleta 72 
Koptortosoma 55 
Lasius 8 
*lucoformis (r) 87 
*lusitanicus (r) 78 
Maiella (sg.) 55, 60 
malaisei 105 
melectiformis 32, 39 
Mesotrichia 68 
minshanensis (r) 103 
mohnikei 71 
*morotaiana 58, 65 
muiri 67, 68 
Neoxylocopa (sg.) 72 
nobilis 55, 57, 60 
Orbitella 55, 56 
patagiatus 98 5 
perforator 73 
Platynopoda (sg.) 73 
praeustus 31 
provida 55 
pseudocoronata 71 
pseudosporadicus (r) 102 
rozenburgensis (var.) 31 
sapporoensis 96 
scutellaris 45 
sibericus 31, 32, 35 
sonorina 72, 73 
sporadicus 92 


233 


succincta 37, 43 

tarsalis 31—33 

tarsalis (group) 31 
tarsalis (var.) 33, 35 
Terrestribombus (sg.) 75 
terrestris 76, 78 

tirolensis 33, 34, 37, 38 
tricolor (var.) 55, 57, 60 
unicolor 56, 58, 59, 60, 65 
*uralicola (r) 89 
varipuncta 72 

vasilievi 103 

virginalis (r) 84 

volatilis 60 

Xylocopa 55 

Zonohirsuta (sg.) 55 


LEPIDOPTERA 


abdallah 109 

abietana 149 
abiskoana 154 
Ablabia (sg.) 120 
abrasana 117 

Acleris 128 

Actias 23 

adamana 118 

adippe 172 

adippe (ssp.) 173 
adulterinana 108 
adumbrata (f.) 212 
affinatana 134 

Aglais 206, 209 
aglaoxantha 127 
agricolana 123 
agrioma 152 

alba (f., selene) 158 
alba (f., urticae) 211 
albatana 112 
albidomaculata (f.) 211 
albiorbis 25 
*albipuncta (f.) 188 
albiscapulana 147 
albomarginata (f.) 200 
Aleimma 125 

alethea (ssp.) 156 
alhamana 116 
alpicolana 124 

altha (f.) 176 
alticolana 115 
anatolica 114 
ancillana 109 
andreana 112 
angustibalteata (f.) 215 
angustifasciata (f.) 192 
angustipennis (f.) 158 
Anomis 28 

antiopa 199 

antiphila 123 

Apatela 25 
apenninicola 113 
aphorista 152 
apiciana 147 
Araschnia 178, 194 


234 


ardens (f.) 166 
argentana 120 
Argynninae 155 
Argynnis 176 
Arthisma 28 
ascoldana 128 
aspersana 131 
astrida (f.) 206 
atalanta 185, 188, 189 
atalanta (ssp.) 191 
atlantis 114 
autea (f.) 175 
aurichalcana 126 
bacurana 129 
baracola 152 
barbarana 117 
basi-ichnusa (f.) 213 
bergmanniana 127 
berolinensis (f.) 169 
bialbata (f.) 192 
bifasciana 127 
biruptana 121 
“bivittata (f.) 156 
bleszynskii 115 
bogodiana 116 
Boloria 155, 156 
boscana 136 
boxhoi (f.) 157 
Brenthis 163 
brunneo-violacea (f.) 211 
buraetica 124 
cabeauensis (f.) 193 
cadmeis (f., ino) 164 
cadmeis (f., charlotta) 175 
caeca (f.) 170 
caerulapicata (f.) 212 
caerulescens 152 
*caerulocellata 

(f., atalanta) 193 
*caerulocellata (f., levana) 

[182 

c. album 194 
caledoniana 130 
callandra (ssp.) 23, 24 
callimachana 111 
canescana 120 
carbonaria (f.) 198 
cardui 185 e.v., 189 
Carea 27 
carnea (f.) 187 
caryocryptis 125 
cassubiensis (f.) 204 
castanea (f.) 197 
c. extinctum (f.) 199 
characterana 124 
charlotta 169, 173 
charlotta (ssp.) 174 
chlorographa (f.) 158 
christophana 127 
chrysantheana 113 
cinareana 109 
cinctata 156 
clercana 121 
Clossiana 157 


Cnephasia 109 
Cnephasiella 117 
Cnephasiini 107 
Colias 178 
comariana 129 
communana 112 
conchyloides 128 
*concolor (f.) 203 
confluens (f.) 178 
congelatella 119 
conspersana 113 
contraria 28 
*costajuncta (f.) 214 
costimaculata (f.) 168 
cottiana 123 
crassifasciana 112 
cristana 143 
croceus 178 
crocopepla 152 
Croesia 127 
cuprescens 27 
cupressivorana 113 
cyanescana 122 
dealbata 28 
*debrunneata (f.) 159 
degenerans 27 
delicatana 152 
depurpurata (f.) 164 
derivana 122 
dia 1575, 162 
dilucidus (f.) 203 
dinawa 25 
distinctana 116 
divisa (f.) 183 
Doloploca 124 
dominicana 123 
drusia (f.) 216 
dryonephela 109 
duratella 119 
dyophthalmica (f.) 
[207, 208 
Eana 120 
Eana (sg.) 121 
ecullyana 123 
elongata (f.) 213 
Elusa 25 
emargana 151 
emielymi (f.) 189 
emilocuples (ssp.) 174 
enitescens 153 
eos (f.) 191 
eremicum 118 
eris (f.) 170 
Ergasia 126 
erythrophaea (f.) 212 
Euledereria 124 
Eulia 109 
euphrosyne 160, 161 
Fxapate 119 
exiguanum 118 
exoculata (f.) 207 
expressa 130 
exsucana 153 
exuberans 127 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 4, 1956 


fabriciana 168, 173 
facetana 110 
fakfakensis (ssp.) 27 
f. album (f.) 198 
fasciata (f.) 213 
ferrugana 133 
ferrumixtana 132 
fervida (f.) 169 
filipjevi 147 
fimbriana 147 
flavescens (f., atalanta) 
{192 
flavescens (f., charlotta) 
[175 
*flavescens (f., selene) 158 
flavomaculata 
(f., atalanta) 192 
flavomaculata 
{(f., polychloros) 203 
flavopunctata 
{(f., euphrosyne) 162 
flavopunctata (f., selene) 
[158 
flavotessalata (f.) 211 
forskaleana 127 
fracta (f.) 192 
fragosana 110 
frivaldskyi (f.) 182 
fulturata 113 
fulva (f.) 205, 208 
*fuscescens (f.) 191 
fuscotogata 128 
Gadirtha 27 
g. album (f.) 198 
genitalana 116 
gerda (f.) 160 
gnoma (ssp.) 24 
Gonepteryx 210 
grandis 110 
grimardi (f.) 183 
griseomarginata (f.) 212 
*oriseoocellata (f.) 206 
guédati 156 
halflantsi (f.) 160 
hapalactis 153 
hastiana 137 
heinemanni 110 
helice (f.) 178 
hellenica 116 
herse (ssp.) 169 
Heterocera 23 
hippophaeana 141 
hispanica 113 
hispidana 130 
hockacensis (f.) 157 
holmiana 128 
homsanum 110 
humana 125 
hungarica (f.) 168 
hunteri (f.) 187 
hutchinsonii (f.) 
[195—197 
Hyblaea 29 
Hyblaeidae 29 


hybridana 108 
hyensis (f.) 192 
Hypaetra 28 
hyperptycha 125 
ichnusioides (f.) 214, 215 
igneaformis (f.) 211 
impar 118 
imperfecta (f.) 178 
imperita 126 
impuncta (f.) 214 
incana 121 
incertana 117 
indignana 126 
“infraargentea (f.) 170 
“infraclara (f.) 159 
*infradefasciata (f.) 160 
*infragrisea (f.) 170 
*infranigrans (f.) 192 
*infraochracea (f.) 175 
*infrapallida (f.) 170 
*infrapupillata (f.) 170 
*infrarufescens (f.) 173 
infuscata (f.) 212 
ignavana 118 
i-nigrum (f.) 167 
ino 163 
inops (f.) 186 
interligata 

{(f., euphrosyne) 162 
interligata (f., ino) 164 
interligata (f., selene) 159 
intermedia (f.) 164 
io 204 
ioides (f.) 205 
iota-album (f.) 198 
irenea (f.) 206 
Isotrias 107 
Issoria 165 
italica 122 
japonica (Acleris) 136 
japonica (f., cardui) 188 
*javanica (Apatela) 25 
*javanus (Sarrothripus) 26 
joannisana (Isotrias) 108 
joannisi (Croesia) 128 
joannisi (Eana) 121 
joiceyi 29 
kebea 27 
kenneli 116 
kershawii (ssp.) 186 
lacordairiana 135 
*lactofasciata (f.) 184 
laetana 112 
lathonia 165 
latibalteata (f.) 215 
latifasciana 128 
latimargo 28 
laufferi (f.) 167 
leechi 127 
leodiensis (f.) 214 
levana 178, 180, 194 
levana (f.) 184 
lichenaria (ssp., kebea) 

[27 


REGISTER 


*lichenaria (Pseudosiccia) 
[26 
lineata 124 
literana 150 
Lithosiidae 26 
loeflingiana 125 
logiana 136 
longana 111 
longipalpana 153 
longipectinata 28 
“longipuncta (f.) 203 
*longomaculata (f.) 203 
lorquiniana 148 
lubbeana (f.) 178 
lubricana 148 
lucida (f.) 211 
luctuosana 116 
luna (f.) 215 
lutea (f.) 177 
luteomarginata (f.) 212 
Macroglossum 190 
maccana 149 
maculipunctana 153 
maenas 23 
magisnigrata (f.) 167 
magniguttata (f.) 214 
magnilunulata (f.) 215 
magninotata (f.) 214 
*magnipuncta 
{(f., polychloros) 204 
magnipuncta (f., urticae) 
{213 
malaisei (ssp.) 24 
mandschurica (ssp.) 24 
margine-lineata (f.) 183 
maroccana 123 
*mediofasciata 156, 157 
melaena (f.) 168 
melanosa (f.) 187 
melitoides (f.) 183 
Mesoacidalia 169, 173 
mesoides (f.) 206, 208 
mesomelana 116 
miae (ssp.) 23, 24 
mienshani 116 
ministrana 109 
minor (f., cardui) 187 
minor (f., lathonia) 166 
minor (f., levana) 182 
minor (f., paphia) 177 
mixtana 146 
*modesta 28 
mokanshensis 26 
myrrhophanes 126 
nana (f., antiopa) 200 
nana (f., atalanta) 191 
nana (f., charlotta) 175 
napaea (Acleris) 142 
napaea (Boloria) 157 
neftana 109 
neogenum 118 
neole (f.) 197 
Neosphaleroptera 119 
nervana 123 


neston (ssp.) 162 
nigracastanea (f.) 197 
nigrescens (f.) 176 
nigrimarginata (f.) 170 
(f., niobe) 170 
nigrimarginata 
[(f., urticae) 215 
*nigripuncta (f.) 188 
nigriocellata (f.) 207 
nigriradix 131 
nigrita (f.) 215 
nigroprivata (f.) 167 
*nigropunctata (f.) 171 
ningpoana (ssp.) 24 
niobe 168, 173 
niobe (f.) 170 
nivisellana 131 
nubilana 119 
*nubilata (f., c. album) 
[198 
*nubilata (f., polychloros) 
[204 
nubilata (f., urticae) 213 
nuraghana 111 
Nymphalinae 155, 178 
Nymphalis 199 
o. album (f.) 198 
obscura (f., c. album) 198 
obscura (f., charlotta) 176 
obscura (f., levana) 183 
ocellata (f., atalanta) 193 
ocellata (f., cardui) 187 
ochracea (f.) 187 
ochriclivis 107 
octomaculana 114 
ocydroma 133 
olgana 126 
Olindia 107 
operosa 126 
oricasis 118 
orientana 110 
orion 25 
orphnocycla 148 
orthoxyana 112 
osseana 120 
osthelderi (Acleris) 142 
osthelderi (Cnephasia) 
[114 
ottoniana 117 
ovalis (f., euphrosyne) 
[162 
“ovalis (f., niobe) 171 
Oxypteron 117 
pales 156 
pallida (f., cardui) 187 
pallida (f., charlotta) 175 


pallida (f., io) 206 
pallida (f., lathonia) 166 
pallida (f., niobe) 169 
pallida (f., polychloros) 


{203 
palmoni 117 
Palpocrina 117 
paphia 176 


236 


paphia (ssp.) 177 
paradiseana 153 
paradoxa (f.) 167 
Parasiccia 26 
partitanum 118 
parviguttata (f.) 214 
parvilunulata (f.) 215 
parvinotata (f.) 214 
*parvipuncta 
{(f., polychloros) 203 
parvipuncta (f., urticae) 
[213 
pascuana 115 
pelopia (f.) 171 
penziana 122 
permutana 136 
personatana 117 
pictior (f.) 197 
pilleriana 154 
placata 153 
platynotana 153 
pluripuncta (f.) 204 
pluriradiata (f.) 176 
polaris 210 
polaris (ssp.) 213 
politum 118 
polychloros 202 
Polygonia 194 
porima (f.) 181, 184 
porphyrocentra 153 
*postcontinua (f.) 182 
postdia (f.) 163 
postlathonia (f.) 166 
*postnigrescens (f.) 203 
*postocellata (f.) 182 
praeviella 124 
preyeri 27 
Propiromorpha 108 
prorsa (f.) 
[179, 181, 183, 184 
proximana 153 
pseudosaturata (f.) 167 
Pseudosiccia 25 
puera 29 
pulmonariana 115 
pumicana 111 
punctulana 124 
pupillata (f.) 167 
pusilla (f.) 197 
pygmaea (f.) 202 
pyrenaica 121 
pyrivorana 153 
quadridentana 153 
queneana 111 
quercinana 133 
quinquefasciana 128 
quinquepunctata (f.) 204 
radiata (f., niobe) 171 
radiata (f., urticae) 214 
rastrata 122 
rectifasciana 107 
“reducta (f., atalanta) 193 
reducta (f., lathonia) 168 
revayanus 27 


rhamni 210 
rhodochropa 126 
rhodophana 108 
rhombana 131 
rielana 121 
rigana 124 
roscidana 130 
rosea (f.) 191 
rubicundana 154 
rubra (f.) 191 
rubrocarens (f.) 206 
rubrofusca (f.) 167 
rufescens (f.) 182 
rutila (f.) 177 
safanica 155 
salmonicolor (f.) 211 
Sarrothripus 26 
Savara 28 
scabrana 142 
schalleriana 134 
schawerdai 124 
schultzi (f.) 183 
scissuralis 28 
seclusa 126 
sedana 109 
segnis 126 
seitzi (ssp.) 23, 24 
selene (Actias) 23, 24 
selene (Clossiana) 
[157, 158 
*semicadmeis (f.) 160 
semiocellata (f.) 207 
semisuffusa (f.) 187 
semitexta 153 
septiespupillata 
{(f., atalanta) 192 
septiespupillata 
[(f., cardui) 188 
sexiespupillata 
{(f., atalanta) 192 
sexiespupillata 
{(f., cardui 188) 
sheljuzhkoi 149 
shepherdana 134 
sifanica 163 
similis 131 
sordida (f., atalanta) 191 
sordida (f., urticae) 211 
Sparganothinae 107, 154 
Sparganothis 154 
sparsana 130 
Spatalistis 127 
splendens 207 
stachi 131 
stellatarum 190 
stibiana 127 
stramentana 108 
striata (f.) 159 
strigifera 137 
subfracta (f.) 187 
subtus-nigra (f.) 213 
*subtusnigrescens (f.) 213 
subtus-ochrea-balteata (f.) 
[213 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 99, AFL. 4, 1956 


*subtusvenata (f.) 216 
suffusa (f., adippe) 173 
suffusa (f., charlotta) 169 
Synochoneura 107 
teloides (f.) 207, 208 
tephromorpha 147 
terebrana 110 
thaliades (f.) 159 
thyraa(f.) 171 
tianshanica 166 
tigricolor 126 
tofina 111 
tortricella 118 
Tortricidae 107 
Tortricinae 107 
Tortricini 125 
Tortricodes 118 
Tortrix 125 
Trachysmia 124 
translucida 126 
*transversa (f., charlotta) 

[175 
transversa 
{(f., euphrosyne) 162 

*transversa (f., ino) 164 

*transversa (f., lathonia) 
[168 

*transversa (f., niobe) 171 

*transversa (f., paphia) 
1 


transversa (f., selene) 
{159 

trigonana 126 

tripuncta (f.) 213 

tripunctana 132 

tristrami 110 

tunicatana 153 

turcica (f.) 193 

tyrrhaenica 123 

ulmana 107 

ulmicola 136 

umbrana 137 

uncipuncta (f.) 198 

undulana (Acleris) 154 

undulata (Croesia) 128 

uniformana 116 

uniformis 143 

unipuncta (f.) 213 

universa (f.) 186 

urticae 206, 209 

urticoides (f.) 211 

valdensis (f.) 168 

valesina (f.) 177, 178 

*vandenberghi (ssp.) 
I 


Se 


23, 24 
vanescens (f.) 160 
Vanessa 185 

variegana 135 

variegata (f.) 197 

varini (f.) 189 
vertunensis (f.) 181, 184 
veta (f.) 160 

vetulana 112 

viardi 122 


*vigens (f.) 203 
violascens (f., io) 205 
*violescens (f., antiopa) 
[201 
violescens (f., urticae) 212 
*virescens (f.) 200 
virgaureana 114 
virginana 112 
viridescens (f.) 177 
viridiatra (f.) 176 
viridi-ocellata (f.) 206 
vulgoadippe (f.) 173 
wertheimsteini 123 
xanthoides 154 
ypsilon (f.) 182 


ODONATA 


Anax 217, 219 
Coenagriidae 220 
Coenagrion 219 
dryas 218 
Enallagma 219 


REGISTER 


imperator 217, 222, 227 
Lestes 218 

Libellula 220 

nymphula 217, 220, 222 
Orthetrum 220 
Pyrrhosoma 217, 220 
sponsa 218—222, 224, 226 
striolatum 222—228 
Sympetrum 222, 224 
viridis 218 


PLANTAE 


Aster novae-angliae 209 
novi-belgii 209 
tripolium 45 

Buddleia 207, 209 
Cakile 2 

Cirsium arvense 45 
Compositae 45 
Eleocharis 220 
Eupatorium 207 
Hypericum elodes 218 


237 


Juncus 220 

Lavendula 16 

Malus sylvestris 11 

Matricaria 17 

Melastoma 68 

Myriophyllum 

[alterniflorum 218 

Oxycoccus quadripetalus 
[155 

Picea sitchensis 11 

Pinus austriaca 18 

Polyporus 14 

Pulicaria 45 

Quercus 21 

Salix 15 

Schizophyllum commune 
[17 

Sedum spectabile 209 

Senecio jacobaea 45 

Sonchus sp. 45 

Spiraea 164 

Stachytarpheta 68 

Ulex europaeus 12 

Vaccinium oxycoccus 155 


RE ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN 


“a De role gische Berichten worden eveneens door de Nederlandsche Entomo- 
sd she Vereeniging uitgegeven en zijn bestemd voor de publicatie van kortere 
__artikelen, van faunistische notities etc., alsmede van de Verslagen der Vergade- 
| ringen en van mededelingen van het Bestuur. Zij verschijnen twaalf maal per jaar 
- in een aflevering van 16 of meer bladzijden. Deze 12 afleveringen vormen samen 
een deel. 


3 Alle zakelijke correspondentie betreffende de Vereniging te richten aan de 
| Secretaris, G. L. van Eyndhoven, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O. 
Alle correspondentie over de redactie van het Tijdschrift voor Entomologie te 
richten aan de Redacteur, Dr. A. PASS Rijksmuseum van Natuurlijke 
| Historie, Leiden. 

Alle correspondentie over de redactie van de Entomologische Berichten te rich- 
ten aan de Redacteur, B. J. Lempke, Oude IJselstraat 12111, Amsterdam-Z.2. 

Alle betalingen te richten aan de Penningmeester, Ir. = A. Graaf Bentinck, 
Kasteel, Amerongen, postgiro 188130, ten name van de Nederlandsche Entomolo- 
gische Vereeniging te Amerongen. 

Alle correspondentie betreffende de Bibliotheek der Vereniging te richten aan 
de Bibliotheek, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O. 


= ~ 


È INHOUD 


9 LEMPKE, B. J. — Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera (Vierde 
È ne ae <P EN LS CR ae 
- Corser, PHitip S. — The life-histories of Lestes sponsa (Hansemann) and 
i Sympetrum striolatum (Charpentier) (Odonata) . . . . . . . 217 
; RE EEE LEER 


A È + dt. a ee LR iad x 
y ; Fa “Fi | Er 
EC Ko di 
NOTICE TO CONTRIBUTORS. ye 


Contu will receive free of charge fifty reprints of their papers, joint Pitan have een 
to divide this number between them at their discretion. Additional reprints may be ordered 
when returning proofs ; they will be charged at about two Dutch cents per page. 

Manuscripts should be written in Dutch, English, French, German or Italian. If they 
contain descriptions of new genera, species, etc., they should be in one of the four last 3 
mentioned languages; only when the descriptions form a minor part of the paper, be 
manuscript may be written in Dutch, with the descriptions in one of these languages. Papers 
in Dutch should contain a short summary in one of these four languages. 

Manuscripts should be typewritten in double spacing on only one side of the paper, with 
a margin of at least three cm at the left side of each sheet. Paragraphs should be indented. 
Carbon copies cannot be accepted, as handling makes them illegible. di | 

Captions for text figures and plates should be written on a separate sheet in double. 4 
spacing, numbered consecutively in arabic numerals ; the use of a, b, c, or any Een sub- | 
division of the figure numbering should be avoided. a 

Drawings for reproduction should be on good paper in Indian ink, preferably at least 
one and a half times as large as the ultimate size desired. Lettering should be uniform, 
and, after reduction, of the same size. Photographs should be furnished as shiny positive a 
prints, unmounted. Plates should be arranged so as to fill a whole page (11.5 x 19 cm) 
of the Tijdschrift, or a portion thereof. Combinations of illustrations into groups are | 
preferable to separate illustrations since there is a minimum charge per block. a 

Names of genera and lower systematic categories, new terms and the like are to be under- | 
lined by the author in the manuscript by a single straight line. Any other directions as to 
size or style of the type are given by the editors, not by the author, Italic type or space 
to stress ordinary words or sentences is to be avoided. Dates should be spelled as follows : 
either ”10.V.1948” or "10 May, 1948”. Other use of latin numerals should be avoided, as 
well as abbreviations in the text, save those generally accepted. Numbers from one to ten 
occurring in the text should be written in full, one, two, three, etc. Titles must be kept — 2 
short. Footnotes should be kept at a minimum. x 

Authors will be charged with costs of extra corrections caused by their changing of the 
text in the proofs. 

Bibliography should not be given in footnotes but compiled in a list at the end of sl 
paper, styled as follows: "9 

Mosely, M. E., 1932. "A revision of the European species of the genus Leuctra (Pleco- | 


ptera)’’. Ann. Mag. Nat. Hist., ser. 10, vol. 10, p. 1—41, pl. 1—5, figs. 1—57. 
Text references to this list might be made thus: 
“Mosely (1932) says....” or “(Mosely, 1932)”. 


The editors reserve the right to adjust style to certain standards of uniformity. 


Manuscripts and all communications concerning editorial matters should be sent to: È 7 
Dr. A. DIAKONOFF, Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden, The Netherlands. 


AP 


AT: 
Ar 


An 


Whe 
ant ey 
TN 
A LEN 
Na. 


fi 
4 À 
ta 


Ets 
he fg 


EN 


1e 
4 


une 
a pe Li 2 


PAT EX 
Herk 


A 


’ 


dh 4 
DTA Hrn EE 
N ty 


bano 
RAN 


HAL VE U 
RE, 


EA. 
4 2 


ois 


Br 


’ x 
coe un 


ja 


DAR qe heat: 
A Vi DEREN 


irrt 
BEN 


EN ! 
41 
LEA 

LAN 


% 
v 


LE 
De ae 
ot 


4 
di, 

ise 

bats Mn 

RUE 


Ae Al 
SUR Py 


(4 
4 


van 


ALONE 


AC 


Ha Ir x 
Ken; Ar ee re 


I 
PT : 

Be 

D. 


ws <. 


PORTES 
er 


a 


De 


DEEL 100 1957 


TIJDSCHRIFT 
VOOR ENTOMOLOGIE 


UITGEGEVEN DOOR 


DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING 


| Tijdschrift voor Entomologie, deel 100. | 


Aflevering 1, p. 1—128 verscheen 17 april 1957 
» 2129 —308 Rn 30 oktober 1957 
) 3, 5, 309—426 La 20 november 1957 
5 4, „ 427—497 RI 31 december 1957 


INHOUD VAN DEEL 100 


BALACHOWSKY, A. S. — Sur deux ne nouveaux du Thailand 
(Coccoidea) ANSE + EM TS 

BARENRECHT, G. — A propos du centenaire du Tijdschrift voor Entomologie 

Bartow, C. A. — A factorial analysis of distribution in three species of 
Diplopods 

BOTOSANEANU, L. — Quelques Trichoptéres nouveaux de Roumanie . 


DAVATCHI, A., D. HILLE Ris LAMBERS & G. REMAUDIÈRE. — On some near 
eastern Aphids 


DIAKONOFF, A. — Remarks on dea Walsingham and related 
genera (Lepidoptera, Tortricidae, Olethreutinae) . 

HERING, E. M. — Die Larven der Agromyziden (Diptera), III . 
KALSHOVEN, L. G. E. — An analysis of ethological, ecological and taxo- 
nomic data on Oriental Hispinae (Coleoptera, Chrysomelidae) . 
KEVAN, D. K. MCE. — A study of the genus Chrotogonus Audinet-Serville 

1839 (Orthoptera, Acrididae) IV. Wing PARU technical 
designations and preliminary synonymy AA ET 
KIRIAKOFF, S. G. — New Thyretidae (Lepidoptera, ti 
LEMPKE, B. J. — A der Nederlandse ee 
Supplement 


LrrH, J. P. VAN. — On the Bie of Chelostoma PARATA (L) om. 
dae, Megachilinae) and its parasite, u clavicornis i: CRE 


dae, Sapyginae) (Hymenoptera) . 
MARCHAL, SIR GUY A. K. — Some new Indonesian Curculionidae © (Colo 
ptera) 


ROEPKE, W. — Die bisaltidae- ii Gruppe der Gang Dil ssa 
Feld. (Lepidoptera, Nymphalidae) . en. 


ROEPKE, W. — The genus Nyctemera HE. de LEE 
OBRAZTSOV, N. S. — Some new species of Ceryx Wallengren (Lepido- 
ptera, Ctenuchidae) . e | 


OBRAZTSOV, N. S. — Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae. I. 
Allgemeine Aufteilung der Familie und die Unterfamilien Tortricinae 
und Sparganothinae. 3. Fortsetzung und Schluss . 


THEOWALD, Br. — Die Entwicklungsstadien der Tipuliden (Diptera, Nema- 
tocera), insbesondere der west-palaearktischen Arten . 


WILLEMSE, C. Notes on Mecopodidae (Orthoptera, Tettigonoidea) . 
Register 


Errata 


427 


147 


# 
#1 


BRE ATES EST à 


> Mn PET 


PS 
der 


er 


e: 
Ress È =. 
i on x 


er 
A 


| DEEL 100 | AFLEVERING 1 1957 


TIJDSCHRIFT 
VOOR ENTOMOLOGIE 


UITGEGEVEN DOOR 


DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING 


“n 

/ à 
/ Le 
Di ; 4 \1 
t : 
| a} }} 
\ /} 
À j 

4 ; 
N 


Tijdschrift voor Entomologie, deel 100, afl. 1. Gepubliceerd 17.1V.1957 


» ~ n vr Ary) dh 
7 ~ a «it FR % ESTER oe Pi > kel 
: 4 + DA Az o Be ed va 
NOTICE TO CONTRIBUTORS è o 


Contributors will receive free of charge fifty reprints of their papers, joint authors have 
to divide this number between them at their discretion. Additional reprints may be ordered — 
when returning proofs ; they will be charged at about two Dutch cents per page. N 

Manuscripts should be written in Dutch, English, French, German or Italian. If they 
contain descriptions of new genera, species, etc, they should be in one of the four lat | — 
mentioned languages; only when the descriptions form a minor part of the paper, the 
manuscript may be written in Dutch, with the descriptions in one of these languages. Papers 
in Dutch should contain a short summary in one of these four languages. 

Manuscripts should be typewritten in double spacing on only one side of the paper, with 
a margin of at least three cm at the left side of each sheet. Paragraphs should be indented. 
Carbon copies cannot be accepted, as handling makes them illegible. 

Captions for text figures and plates should be written on a separate sheet in double 
spacing, numbered consecutively in arabic numerals ; the use of a, b, c, or any other sub- 
division of the figure numbering should be avoided. 

Drawings for reproduction should be on good paper in Indian ink, preferably at least | — 
one and a half times as large as the ultimate size desired. Lettering should be uniform, 
and, after reduction, of the same size. Photographs should be furnished as shiny positive 
prints, unmounted. Plates should be arranged so as to fill a whole page (11.5 x 19 cm) 
of the Tijdschrift, or a portion thereof. Combinations of illustrations into groups are — 
preferable to separate illustrations since there is a minimum charge per block. 

Names of genera and lower systematic categories, new terms and the like are to be under- 

lined by the author in the manuscript by a single straight line. Any other directions as to 
size or style of the type are given by the editors, not by the author. Italic type or spacing 
to stress ordinary words or sentences is to be avoided. Dates should be spelled as follows: 
either ”’10.V.1948” or ”10 May, 1948”. Other use of latin numerals should be avoided, as — 
well as abbreviations in the text, save those generally accepted. Numbers from one to ten 
occurring in the text should be written in full, one, two, three, etc. Titles must be kept 
short. Footnotes should be kept at a minimum. 

Authors will be charged with costs of extra corrections caused by their changing of the 
text in the proofs. 

Bibliography should not be given in footnotes but Er ET in a list at the end of the 


paper, styled as follows : 
- Mosely, M. E., 1932. "A revision of the European species of the genus Leuctra (Pleco- 


ptera)”. Ann. Mag. Nat. Hist. ser. 10, vol. 10, p. 1—41, pl. 1—5, figs. 1—57. 
Text references to this list might be made thus: 
"Mosely (1932) says:...” or ”(Mosely, 1932)”. 


“10 


The editors reserve the right to adjust style to certain standards of uniformity. 


‘Manuscripts and all communications concerning editorial matters should be sent to: 
Dr. A. DIAKONOFF, Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden, The Netherlands. 


. TT 
"a, u 


Gee #4 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 PLAAT 1 


MEMOIRES D'ENTOMOLOGIE 


PUBLIÉS PAR 


LA SOCIETE ENTOMOLOGIQUE DES PAYS-BAS, 


SOUS LA DIRECTION DE MM.: 


J. VAN DER SS 


PROFESSEUR A LUNIVERSITE DE LEIDE; 


DOCTEUR EN PHILOSOPHIE 


SG SNEELEN VAN DEE 


CONSERVATEUR AU MUSEE ROYAL D HI STOIRE NATURELLE D E LEIDE. 


Première Livraison. 


LA HAYE, 
MARTINUS NIJHOFF. 
1857. 


A PROPOS DU CENTENAIRE DU TIJDSCHRIFT VOOR 
ENTOMOLOGIE 


Quand, le 12 octobre 1945, nous avons commémoré le centenaire de notre 
Société, le tome en préparation du Tijdschrift voor Entomologie ne portait que le 
numéro 88, et ce n'est qu'aujourd'hui que nous pouvons présenter le tome 100 de 
notre publication principale. 

Quoique nous n’ ayons pas l'intention de célébrer cet événement comme une 
fête, nous voulons exprimer en quelques paroles notre profonde satisfaction 
d’avoir atteint cette étape. 

Avant tout il convient d'exprimer quelques paroles de gratitude. Un mot de 
reconnaissance, d'abord, pour le petit nombre de nos membres qui, donnant dans 
leur qualité de rédacteur le meilleur de leurs énergies, ont bien mérité de notre 
Société. 

Comme nos publications ont toujours été rédigées par un Comité de Rédaction, 
nous ne sommes pas tout à fait sûrs des noms de ceux qui ont été les rédacteurs 
directeurs du Tijdschrift voor Entomologie. Mais probablement l'énumération sui- 
vante est assez correcte: 


1853—1880 S. C. SNELLEN VAN VOLLENHOVEN 
1880—1894 F. M. VAN DER WULP 
1894—1906 A. F. A. LEESBERG 
1906—1940 J. C. H. DE MEIJERE 
1940—1952 J. B. CORPORAAL 

1952—...... A. DIAKONOFF 


D'autre part, nous avons beaucoup d’obligations à l'égard des nombreux auteurs 
qui, de leurs articles, ont enrichi notre périodique. La série de 99 tomes qui 
constitue notre Tijdschrift voor Entomologie, contient les fruits d’un immense 
labeur, exécuté gracieusement et publié quelquefois aux frais de l'auteur, poussé 
comme il l'était par son enthousiasme pour notre science. C'est pour nous une 
grande satisfaction d’avoir pu contribuer à la publication de leur oeuvre. 

L’ achèvement de la première centaine nous donne d'autant plus de satisfaction 
que, consultant l’histoire, il faut constater que, surtout pendant les premières an- 
nées de son existence, notre Tijdschrift voor Entomologie plus d'une fois a failli 
échouer. 

Les difficultés contre lesquelles notre Société a dû se débattre se reflètent dans 
les changements d’éditeur. On peut supposer aisément que ces changements re- 
présentent autant de tentatives de surmonter une situation plus ou moins désespé- 
rée. 

Le tome 1, intitulé d’abord: „Mémoires d’Entomologie’’, titre se trouvant seule- 
ment sur la couverture de la première livraison et du prospectus (voir la repro- 
duction), a été édité par MARTINUS NIJHOFF, à la Haye, les tomes 2—6, aux 
frais de la Société, par E. J. BRILL, à Leyde, le tome 7 par A. C. KRUSEMAN, à 


1 


2 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


Harlem, les tomes 8—69 de nouveau par NIJHOFF et les tomes suivants, jusqu’ 
aujourd’hui, par notre Société elle même. 


L'édition de T.7 par KRUSEMAN, rous est revenu assez cher: l'éditeur, con- - 


sidérant le restant du tirage invendable, l'a détruit complètement. Ainsi, l'édition 
originale de T.7 est très rare. Ce n'est qu'en 1888 qu'on en a fait une réimpres- 
sion pour compléter la série. 

Naturellement, le Tijdschrift voor Entomologie, pendant son premier centenaire, 
a subi des métamorphoses et des modifications typographiques. 

Un de ces changements ne manque pas d'importance bibliographique. C'est 
l'indication, dans les tomes complétés, des dates de publication des livraisons dif- 
férentes, donnée importante pour la solution de mainte discussion de nomen- 
clature. 

Or, cette indication ne commençant qu'au T.38, notre Bibliothécaire, mon ami, le 
Dr. G. KRUSEMAN Jr., quelque peu parent de l'éditeur malavisé du T.7, a bien 
voulu combler cette lacune par un examen des couvertures originales ou des infor- 
mations sur ce sujet dans les rapports annuels. Les résultats de ses investigations se 
trouvent dans l’appendice ci-dessous. Malheureusement, pour les Ts. 1—19 il n'a 
pas été possible d'indiquer plus que les dates ultimes avant lesquelles les livraisons 
ont été publiées. 

Mais nous pensons avoir prêté assez d'attention au passé puisque c'est en 
premier lieu l'avenir de notre journal qui demande notre attention. 

Or, nous entamons le second centenaire sous d’heureux auspices. Grâce a I’ 
augmentation de nos échanges, le tirage est plus grand que jamais, le plus sou- 
vent on nous offre plus de copie que la capacité d'un volume ne permet et le 
domaine occupé est toujours croissant. 

Alors, nous croyons permis d'exprimer l'espérance que notre Tijdschrift voor 
Entomologie va vivre et prospérer et qu'il atteindra un second centenaire ! 


G. BARENDRECHT, 
President N.E.V. 


APPENDICE 
DATES DE PUBLICATION DES LIVRAISONS DES TOMES 1—37 


Te u live. 13 @ 124). US Du + ip M avant le 31 ‘décembre es 
Te MESA Bim ar nm deert let 04 tars olie an ore on d7epmllet 1858 

Nn NN lee EE AEN EENES; à > 13:20 juillet 1859 
6 PO RE Nabe on Mine Sere ae 5»  » 31 décembre 1859 

em SOINS AMIE Meta PORTER CRE EUN SE EU NERI OS Ár aout 1860 
DEN ra tat PE PE EE » „31 décembre 1860 

RE NE LED > IE SALOTTI s5 00 an 1 palllek 1861 
6 LR ERRO Bare tate EMER II RI » 95 31 décembre 1861 

Te S,divt. AS lotti se Ale a ed eyes du 24 août 1861 SERRES 
6 sous presse le 5 juillet, publiée . . . . avant le 31 décembre 1862 

ER CNE EA CN CT NUE ZORO 1863 
SEE ANT AS MONTRES SC ARR SER » 31 décembre 1863 

ANSA A AE OT CO RC aks fy RP DORE 1864 
Sb. is de an » ee + arn -s+du 30 gulle loco 

es IVES e ite es) deld CAR MES Ur 2 » 26 août 1865 
Gipubliée tres fata mats uss SNE AL lt UNSERE 1866 

HE Orle stomeentietz Le get Oa e. sae ker juillet 1867 
E10: Mvr. Sy ee Me i oe EE 1867 


Jort, er RER by RET: I a + e a NA 5 129 juillet 1868 


FA 


le 


ee 


5 JE 


123 
15; 


14, 


BT, 


sur 


MES 


24, 


. 35, 


26, 


LATE 


28; 


og; 


. 30, 


G. BARENDRECHT & G. KRUSEMAN JR. : Prologue 


Wine Test RA PEN e gs 25 
30 
le (Re Cire: MER ORNE EC ASSE 30 
[O he N i à Ds #30 
live. 1—4 AR EERE Va LU. 1 
5 30 
6 5 
p. 1—280 15 
le restant tivi Lao E: 30 
(sauf deux planches publiées après) . a UT At VE NT 
RS 5 den ME EE De ERO 2730) 
6 È 29 
live. 1—4 209 
5—6 an 
te tome entier . il 
livr. 1 
2 
3 
4 
livr. 1 
2 
3 
4 
livr. 1 
DIA 
3—4 
livr. 1 
2 
3 
4 
livr. 1 
2 
3 
4 
Ir. 1 
2 
3 
4 
lives 1 
2 
3 
4 
livr. 1 
2 
3 
À 
livr. 1 
2 
3 
4 
livr. 1 
2 
3 
4 
levend 
2 
3 
ARRE MANU: 
levf. «i (a et.b) : 
2 (ac b) - 
Soa et D) - 
4e (a et b) . 


juillet 
septembre 
septembre 
septembre 
juillet 
juillet 
septembre 
décembre 
juin 
septembre 
juin 

juin 

août 

août 
juillet 
décembre 
janvier 
mai 

août 
octobre 
décembre 
mars 

juin 

août 
décembre 
mats 
septembre 
décembre 
mai 

août 
octobre 
janvier 
mars 
juillet 
septembre 
janvier 
avril 
juillet 
octobre 
décembre 
février 
mai 
octobre 
janvier 
mai 
octobre 
décembre 
janvier 
juin 
octobre 
janvier 
mai 
juillet 
novembre 
janvier 
mars 

avril 
septembre 
janvier 
février 
mai 

juin 
septembre 


er 


H aan a 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


lives TARE DN sne er PE al ee janvier 1888 
TE ie a ol Wi GA RO EN mai 1888 
Bra EEND AP A ded AE OR DR RER août 1888 
Biba ERBEN I a ee ee eee octobre 1888 

livr AAE be TEN Ee AT CEE AN févier 1889 
PCA EERDE angen a RC Gah SN SR OR er: juin 1889 
DE (CARO) ART > sc Ses PS COR PR he août 1889 
CL) Eenh O LOI RI octobre 1889 

Hive: RTE TE) OO AEON mars 1890 
e DEA ner aan i ai juin 1890 
3 (a et b) . RSE MEE n TI le! fe ee août 1890 

livr. 1 et 2 expédiées Ri) PR ava EN eN Saunier 1891 
VENS aaa ile et or, Mes le B Me ORO 1892 

le tome entier . . ARE De ir 1893 

livr. 1 „bientôt en mains ae souscripteurs” AE Tuo 1893 

livr. 1 „pas encore publiée, on espère pouvoir l'expédier ‘bien. 
tot, suivie par live, 27, |. os on ote os) avant Sain 1894 


live. „yient d'étre compléte”  « . 5 = © wie AN Ce 1895 


AN ANALYSIS OF ETHOLOGICAL, ECOLOGICAL AND 
TAXONOMIC DATA ON ORIENTAL HISPINAE 
(COLEOPTERA, CHRYSOMELIDAE) 


BY 
L. G. E. KALSHOVEN 


Blaricum 


SUMMARY 


Fairly numerous notes on host plants and larval life of oriental Hispinae can be found 
scattered in the literature. They point to oligophagous or even monophagous habits and a 
striking association with Monocotyl plant families in most instances, while three main kinds 
of larval occurrence can be distinguished: feeding between folded top leaves, boring in stalks, 
and mining in mature leaves. Moreover, the taxonomy of these Hispinae has been well 
studied. 

Therefore, it was considered useful, to investigate to what extent the biological” groups” 
are in correlation with the classification as accepted by the taxonomists at present. 

For this purpose the available biological data, completed with own observations, have 
been brought together in a list of species arranged according to current classification. This 
survey comprises 133 species. Remarks on the source of the data, some of them critical, and 
new notes on the habits of the species, are added. 

A table is given to show the relative importance of various plant families as sources of 
foodplants of the oriental Hispinae. The preponderance of Monocotyls, particularly Zingi- 
beraceae, Palmae and Graminaceae, is again well brought to light. 

In comparing the grouping according to "biological’’ and ’’systematic’ points of view a 
fair agreement is found in many instances, but some discrepancies also occur. 

The association of a limited number of Hispinae with Dicotyls may be considered as being 
of relatively recent origin. 


INTRODUCTION 


Several Hispinae are pests of palm trees of great importance, such as coconut, 
sago, nipah, and rattan. Many others are injurious to valuable crops like rice, 
maize, sugar cane, banana, or to bamboo and orchids. As a rule the beetles are 
easily recognisable, rather sedentary, clinging to their foodplants for feeding and 
for shelter. Therefore it is not astonishing that considerable material of Hispinae 
is brought together by collectors, among them by field entomologists and by 
workers in applied entomology, who usually attach host labels to the specimens. 
Moreover, the subfamily has attracted devoted students of taxonomy at different 
periods. Of those working in recent times the late SPAETH and MAULIK may be 
mentioned. At present E. UHMANN, who completed the manuscript of a new 
catalogue of the family, and J. L. GRESSITT, are specialists in this field. 

Thus the Hispinae have been studied fairly well in various respects. As regards 
the species of Indonesia, Java in particular, ZEHNTNER, and especially LEEFMANS 
published extensive notes and papers on the bionomics of injurious species. 


5 


6 © TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


KONINGSBERGER gave an interesting account of the habitat of the beetles in culti- 
vated and wild areas, ROEPKE contributed noteworthy records on host plants, and 
so did AwıBowo. A considerable amount of data and material was collected by 
T. H. C. TAYLOR in Java, during his search for parasites for the control of Pro- 
mecotheca in the New Hebrides. A compilation of the main points of all these 
studies was given by the present author in his book "De Plagen van de Cultuurge- 
wassen in Indonesië’ (Pests of Indonesian Crops) vol. 2, p. 140, 1951. 

In 1918 LEEFMANS noted certain differences between larvae of various genera in 
connection with their ways of living: feeding between the unexpanded top leaves 
of palms, or mining the leaves. However, this study was not further elaborated. 

More recently GRESSITT (1950) gave a summary of biological details of 
Hispinae from which the following may be quoted: "Apparently all of the spiny 
forms of hispids in the Orient (tribe Hispini) are leafminers and only certain of 
the elongate, more generalized, spineless types have larvae which live externally on 
plants, though more often in protected situations such as calyces, blossoms, petiole 
bases and leaf-buds of certain types of plants.” 

In my opinion at least three distinct types or modes of larval habits should 
be distinguished, viz. (a) larvae feeding between the folded top leaves (particularly 
the “heart” of grasses and the ’’spear’’ of palms), (b) boring the stalks of her- 
baceous or semi-ligneous plants, and (c) mining in the leaves. 

GRESSITT in his above mentioned paper also listed examples of the preference 
for particular host plants for a dozen hispine genera in the oriental region. ROEPKE 
mentioned in a popular discussion of the insect fauna of the isle of Batchan, 
Moluccas, that the oriental hispines appear to be attached mainly to Monocotyls. 
This fact attracted my attention also when I had the opportunity to make several 
observations on the foodplants of hispines during field work in the teak forests 
and other wooded areas in Java. Here Zingiberaceae, Palmae and Graminaceae, all 
three main host families of Indonesian hispines, are abundant. This obvious as- 
sociation of the beetles with Monocotyls was, therefore, pointed out in the few 
introductory lines to the Hispid family (more correctly Hispine subfamily) in my 
handbook. Evidence of this host selection, was also given in the survey of food- 
plants listed according to HUTCHINSON’s system, with their specific enemies, in 
the appendix to my book (p. 1017—1063). 

In 1937 Maurik published a paper on "Distributional correlation between 
Hispine beetles and their host plants”. Out of some 2570 species known at that 
time he enumerates 148 species with known food plants, and gives a list of 28 
plant families, representatives of which had been recorded as hosts of Hispinae. 
These families are listed according to the customary botanical system. Monocotyls 
and Dicotyls were not dealt with separately. The highest records were found to 
occur in the Graminaceae (57), Palmae (40), Leguminosae (23) and Compositae 
(20), the other families showing 1—8 records (3 on an average) only. 

The present study has a different object from MAULIK’s. Its aim is in the first 
place to stipulate clearly the predominant attachment of numerous hispine genera 
to monocotyl plants, and to show the distribution of the different modes of larval 
habits over the various tribes. Furthermore, to investigate whether the ethological 
and ecological characteristics of the Hispinae, as manifested in their larval habits 
and their association with certain plant groups, respectively, correspond with the 


L. G. E. KALSHOVEN : On Oriental Hispinae 7 


division into tribes and genera, as these are accepted by taxonomists on the basis of 
purely morphological characters of the adult beetles. Finally it is hoped that a 
study of this kind may ultimately contribute towards understanding of the possible 
evolution of the phytophagous habits in the Hispinae. 

With these purposes in view the following tabular survey has been drawn up. 
The comprehensive list of hispines and their host plants found in MAULIK's 
paper (1937) provided some valuable additions to the data already incorporated 
in my card index. 

If not otherwise indicated, it is assumed that the recorded hosts serve as food 
plants during the larval as well as the adult stage, which appears to be the normal 
state of affairs. À few instances are recorded in which the beetles may feed 
regularly on plants not serving for the larval development. We shall discuss these 
instances in the last section. 


ACKNOWLEDGMENTS 


The author is much indebted to Mr. E. UHMANN, Stollberg/Sachsen, Deutsche 
Demokratische Republik, for the identification of his specimens and for the 
verifications of the nomenclature of the species mentioned in the following list. 
My sincere thanks are also due to my friends Dr. A. DIAKONOFF and Dr. J. VAN 
DER VECHT for their kindness of reading the manuscript and giving valuable hints 
for the wording of the explanations. 


TABULAR SURVEY OF REARED HISPINAE 


Host plants 


Tribes, genera, Locality References: 
species of host plant plant group plant 
or genus family | 
| Botryonopini 
Botryonopa 


grandis Baly 


sanguinea Guér. see next section 


C. & W. Java Metroxylon, 


N.E. Sumatra, Java | Nipa, Metroxylon 
Palmae 
rattan palm 


Anisoderini | 
Anisodera 
elongata Gestr. S. Sumatra Musa (wild and leg. Toxopeus 1933 
cultivated) Musac 
gracilis Guér. C. & W. Java, Musa (id.) dA se 
wibowo 1932 
guérinii Baly India, Java Costus speciosus | Zingib. | 
lucidiventris Guer. | Amomum ca N | 
5 W, a, ‘ 
suturella Uhm. Í oa sedge grass | RER N see next section 
Estigmena | | 
chinensis India, China, Java 
Lasiochila bamboo (various Gn J 
goryi Guér. Java | species) 


rufa Guér. Java 


8 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


n 


surigaoana Uhm. 


Brontispa 


chalybeipennis 


Zach. 


Philipp. Isl. 


Ponape, Palau 


Nipa, Oncosperma 
Cocos 


Cocos 


5 Host plants 
x ‘ i 
È Tribes, genera, Locality of ES RHONE 
s species host plant plant group plant 
= | or genus family 
Callispini 
Hispodonta | 
unicolor Hell. N. Celebes Musa Musac. leg. Awibowo | 
Callispa 
metroxylonidis ’ 
ria W. Java, 250 m Metroxylon leg. Roepke 
roepkei Uhm. Uhmann 1929, p. 14 
bioculata Uhm. W. Java, 1500 m rattan-palm leg. Kalshoven 
elegans Baly Malaya Zalacca Palmae Miller 1932, p. 18 
kalshoveni Uhm. W. Java, 1500 m Pinanga leg. Kalshoven « 
splendidula Gestr. | N. Celebes Metroxylon leg. Awibowo | 
> 
bowringii Baly China, Hongkong bamboo (7 species) | Maulik 1937, : 
\ Gressitt 1950, p.6 
cumingii Baly Philipp. Isl. Bambusa glaucescens ; Schultze 1915, p. 1 
u feae Baly Burma bamboo | Gramin. Maulik 1937 
a flavescens Weise Philipp. Isl. Bambusa blumeana Schultze 1915, p.18 
a 12-maculata Chap. | Java, Sumatra, Spathoglottis Orchid. ref. in Kalshoven . 
D N. Cel. 1951, vol. 2,p.74 
Amblispa | 
= laevigata Guér. | N. India high grass Gramin. pee 190! 
~ p. 
> | Miltinaspis | 
* cassidoides Guér. W. Java rattan palm Palmae leg. Drescher 1932 
© \Leptispini | 
à Leptispa | 
n abdominalis Baly China bamboo Gressitt 1950, p. 7 
© arundina Maul. India Saccharum arundi- 
> naceum GE Maulik 1937 
5 bicornis Spaeth Java bamboo i Taylor 1937, p. 1 
a longipennis Gestr. | China Sinocalamus Gressitt 1950, p. 7 
Ee (bamboo) 
x pygmaea Baly India Oryza, Saccharum Fletcher 1914, p.3 
v rufithorax Maul. India Saccharum Id. 1921, p. li 
a, 
le, \Eurispini 
Eurispa spp. Australia sedges Cyperac. Froggatt 1907, p. 
206 | 
Cryptonychini 
Drescheria 
reinecki Weise W. Java, 1500 m | bamboo Gramin. | leg. Drescher 193 
Octodonta 
affinis Uhm. W. Java Metroxylon Kalshoven II 1951 
P.7752 
angulosa Uhm. Philipp. Isl. Cocos | Lepesme 1947, 
p. 540 
banguinensis Uhm. | Philipp. Isl. Cocos Maulik 1937 | 
nipae Maul. Malaya Areca, Metroxylon, | Palmae Corbett 1932, p. 


Lepesme 1947, 
p. 540 4 


Zacher 1916, p. 2 


L. G. E. KALSHOVEN : On Oriental Hispinae 9 
Host plants 
Tribes, genera, Locality of NT = Reference 
species host plant plant group plant È 
or genus family 
depressi Baly Philipp. Isl. Normanbya merrillii Schultze 1915, 
Arenga p. 187 
Proc. Ent. Haw. Soc. 
14, p. 154 
mariana Spaeth Saipan, Mar. Isl, Cocos Maulik 1937 
i i ‚Guam Palmae 
linearis Spaeth W. New Guinea Areca leg. Reyne 
longissima Gestr. Indonesia, New Cocos, Latania, Lepesme 1947, 
(+ var. froggatti) | Guinea, Fiji Isl., Areca, Phoenix, p. 540 
New Hebr| Metrox., Oreodoxa 
Elaeis, Thrinax 
paluensis Es. & Ch. | Palau Isl. Cocos | Proc. Haw. Ent. Soc. 
142 ip.) 227 
lateralis Uhm. Austr. New Guinea | Saccharum offici- Gramin. | Dumbleton 1954, 
Plesispa narum p. 18 
biroi Gestr. N. New Guinea Areca Maulik 1937 
reichei Chap. Mal., Indonesia, Cocos, Nipa, Arenga, ref. in Kalshoven II, 
E. New Guinea Cryptostachys, 1951, p. 753 
Oreodoxa : 
ruficollis Spaeth E. New Guinea Cocos Froggatt 1936, p. 10 
Palmae 
Isopedhispa 
cocotis Maul. New Caledonia Cocos Maulik 1933b, 
p- 280 
Aulostyrax 
nuciferae Maul. Solomon Isl. Cocos Maulik 1929, p. 235 
Oxycephala 
corporaali Uhm. Isl. of Buru | Uhmann 1932, p. 14 
grossa Maul. Isl. of Batchian see next section 
speciosa Boisd. New Guinea, Pandanus i Pandan. | Maulik 1937 
Aru Isl. | 
tripartita Fairm. E. New Guinea Froggatt 1936, p. 12 
Pharangispini 
Pharangispa 
purpureiventris 
Maul. | Solomon Isl. ginger Zingib. Maulik 1937 
Coelaenomenoderini 
Javeta 
arecae Uhm. S. Sumatra Areca | Kalshoven II 1951, 
2759 
corporaali Uhm. W. Java, 800 m Pinanga kuhlii N Palmae ee Kalshoven 1933 
thoracica Uhm. W. Java, 250 m Metroxylon | leg. Awibowo 1940 
Promecothecini 
Promecotheca 
alpiniae Maul. Solomon: Isl. Alpinia Zingib. Maulik 1929, p. 238 
callosa Baly Queensland | Cocos Frogatt 1914, p. 151 
coeruleipennis Fiji, Sol. Isl., Tonga, | Cocos, Pritchardia t (Pd) 
min Blanch. Philipp. Isl. Palmae 
cumingit Baly Philipp. Isl. Cocos | Schultze 1915, 
p. 190 
Java Nipa leg. Koningsberger 


CR ene 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


\ larvalhabits 


between folded top leaves 


type a: 


angulosa Uhm. 


banguinensis Uhm. 
nipae Maul. 


surigaoana Uhm. 


Brontispa 


Philipp. Isl. 


Philipp. Isl. 
Malaya 


Philipp. Isl. 


chalybeipennis 
Zach. 


Ponape, Palau 


Cocos 
Cocos 


Nipa, Oncosperma 
Cocos 


Cocos 


Areca, Metroxylon, | Palmae 
{ 


Host plants 
7 Locality of Ref, 
Le SAN host plant lant group | plant SUO 
ecies 1) P È 
2 or genus | family 
As - | — 
Callispini 
MU = N: Celebes Musa Musac. leg. Awibowo 
un . . 
CRE zj 
VEN ae Metroxylon leg. Roepke 
DTA Dini W. Java, 250 m | Ubman 129 p 18 \ 
roe . È eg. Kalshoven n) 
bioculata Uhm. W. Java, 1500 m rattan-palm Pane Ce EEE 
UBS. pee le Ro 5 
kalshoveni Uhm. W. Java, 1500 m en ie A A 
splendidula Gestr. | N. Celebes Metroxylon : 0 
PE : i Maulik 1937, I 
bowringii Baly Bun Hongkong TESI i Gressitt1950,p.69 fs 
“ak Schultze 1915, p. 187 13 
ingii Bal Philipp. Isl. Bambusa glaucescens 6 | 2 
tele ily ad Bee, bamboo | Gramin. Maulik 1937 wie 
flavescens Weise | Philipp. Isl. Bambusa blumeana ie RE i 
12-maculata Chap. | Java, u ee Spathoglottis rchid. ASSO, 
OD : : i Maxw, Lefroy 1909, $ & 
laevigata Guér. N. India high grass Gramin. a ae 
Miltinaspis 1933 12 
| EE Guér. | W. Java rattan palm Palmae leg. Drescher 19 
\Leptispini | 
Leptispa ssitt 1950, p. 7 
abdominalis Baly | China bamboo Gressi 
arundina Maul. India Saccharum arundi- Maulik 1937 | 
naceum Grantia. color 1937, p 14 
bicornis Spaeth Java bamboo au, 1950, p. 70 
longipennis Gestr. | China Sinocalamus 
(bamboo) Fletcher 1914, p.313 
bygmaea Baly India Oryza, Saccharum Id. 1921, p. 17 
rufithorax Maul. India Saccharum 4 
Eurispini ; Froggatt 1907, P- 
Eurispa spp. Australia sedges Cyperac. 206 
Cryptonychini 936 
Drescheria a. leg. Drescher 1 k 
reinecki Weise W. Java, 1500 m | bamboo Gramin. è 
Octodonta ea 1951, x 
affinis Uhm. W. Java Metroxylon | SD \ 
2 
% 


Maulik 1937 7 
Corbett 1995 P 


Lepesme 1941 


40 
p. 540 


type è i 


p. 24 
Zacher 1916, P- 


Van allhabics 


| dfecge Uhm, 


| Tribes, genera, 
species 


Locality of 
host plant 


L. G. E. KAISHOVEN: On Oriental Hispinae 


Host plants 


plant 


plant group 
or genus 


| depressi Baly 


mariana Spaeth 


linearis Spaeth 
longissima Gestr. 


(+ var. froggatti) 


paluensis Es. & Ch. 


lateralis Uhm. 


Plesispa 
biroi Gestr. 
reichei Chap. 


ruficollis Spaeth 


Isopedhispa 
cocotis Maul. 


Aulostyrax 
nuciferae Maul. 


Oxycephala 
corporaali Uhm. 
| grossa Maul. 

| sbeciosa Boisd. 


tripartita Fairm. 


Pharangispini 
arangispa 
burbureiventyis 


Maul. 


Coelaenomenoderini 
Javeta 


SOrboraali Uhm. 
thoracica Uhm. 


omecothecini 
"Omecotheca 


Iniae 
callora : 


Soeruleipennj; 


È BI 
Umingij B 


| W. Java, 800 m | 


Philipp. Isl. 


Saipan, Mar. Isl., 
Guam 


W. New Guinea 
Indonesia, New 
Guinea, Fiji Isl, 

New Hebr 
Palau Isl. 


Austr. New Guinea 


N. New Guinea 
Mal, Indonesia, 
E. New Guinea 


E. New Guinea 
New Caledonia 


Solomon Isl. 


Isl. of Batchian 
New Guinea, 


E. New Guinea 


Solomon Isl. 


S. Sumatra 


W. Java, 250 m 


Solomon: Isl. 
Queensland 

Fiji, Sol. Isl, Tonga, 
Philipp. Isl. 

Philipp. Isl. 


family 


Normanbya merrillii 
Arenga 


Cocos 
ee Palmae 
Cocos, Latania, 
Areca, Phoenix, 
Metrox., Oreodoxa 
Elaeis, Thrinax 
Cocos 


— 


Saccharum offici- 
narum 


Gramin. 


Areca 
Cocos, Nipa, Arenga, 
Cryptostachys, 
Oreodoxa 
Cocos 
Palmae 


Cocos 


Cocos 


Isl. of Buru | 


Aru Isl. ] 


Java 


Pandanus Pandan. 


| 


| 


| 


Schultze 1915, 
P. 187 
Proc. Ent. Haw. Soc. 
14, p. 154 
Maulik 1937 


leg. Reyne 
Lepesme 1947, 
p. 540 


Proc. Haw. Ent. Soc. 
14, p. 227 

Dumbleton 1954, 
Nase 


Maulik 1937 
ref. in Kalshoven II, 
1951, p. 753 
Froggatt 1936, p. 10 
Maulik 1933b, 
p. 280 


Maulik 1929, p. 235 


Uhmann 1932, p. 14 
see next section 


Maulik 1937 


Froggatt 1936, p. 12 


$$ 


Maulik 1937 


ginger Zingib. 
Areca 
Pinanga kuhlii | Palmae 
Metroxylon | 

| 

| Ne 

Alpinia Zingib. 
Cocos 
Cocos, Pritchardia 

{ Palmae 
Cocos ] 


Nipa 


Kalshoven II 1951, 
p. 759 
| leg. Kalshoven 1933 


| leg. Awibowo 1940 


| Maulik 1929, p. 238 
Frogatt 1914, p. 151 
Id., p. 150 


| Schultze 1915, 
IO gen Jif) 
| leg. Koningsberger 


10 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


$ Host plants 
je Tribes, genera, Locality of =, 
= species host plant plant group | plant Sb uan 
= | or genus | family | 
= | - = 
cyanipes Er. Philipp. Isl. Cocos | 
nuciferae Maul. N. Celebes Cocos Maulik 1929 
a opacicollis Gestr. New Hebr., Sol. Isl.| Cocos, Areca, Lepesme 1947, 
u Phoenix, Phytele- p. 560 
2 LR phas, Ravenala 
= papuana Cs. E. New Guinea, Cocos, Metroxylon, Froggatt 1914, 
S Solom. Isl. Nipa, Elaeis 2. 150 
an Lepesme 1947, 
a ptychospermae | Palmae p. 561 
a aul. | Solom. Isl. Ptychosperma Maulik 1937 
DS 
© soror Maul. Moluccas, Sula Isl. | Cocos leg. Reyne, 
a Maulik 1929 
= varıpes Baly Port Darwin Cocos Froggatt 1914, 
Palo 
violacea Spaeth Solom. Isl. Ptychosperma | Lever in Maulik 
1932, p. 204 
LL  LLe)lllbzbiii{A@.,oooo-|-l]leel”w;.-,;-._-r.llllllllll_lllWwwWé.,..,..- 
= Gonophorini 
8 6 Wallaceana 
3 5 apicalis Gestr. Sumatra, Malaya, Areca and other Kalshoven II 1951 
a Java palm trees p. 755 
S| dactyliferae Maul. India Phoenix \ Palmae Maulik 1919, p. : 
LE J { | 
wy inornata Gestr. Java palms see next section 
u marginata Gestt. W. Java Plectocomia | id. 
aS phoenicia Maul. Malaya, Cary Isl. Oncosperma, Zalacca Corbett 1932, p. : 
2 | sp. pr. phoenicia W. Java Didymosperma J leg. Kalshoven 
Downesia 
bambusae Maul. W. Java bamboo | Taylor 1937, p. 1: 
(D. excelsa) 
javana Weise C8 W. Java bamboo Maulik 1933a, p.! 
marginicollis Weise | China Sinocalamus (bam- 
boo) Gressitt 1950, p. ! 
> perniciosa Spaeth W. Java, 1000 m bamboo I i leg. Awibowo 
4 sumatrana Gestr. W. Java bamboo ç Gramin. | Taylor 1937, p. li 
[D] ’ 
E | Klitispa | 
E opacula Spaeth C. & W. Java, bamboo | 
un 250—1000 m | 
9 { see next section 
= pallipes Spaeth C. & W. Java, bamboo | ( 
ic 250—1000 m 
ai decorata Gestr. Sumatra Coelogyne | 
È Spathoglottis Uhm. | Java Spathoglottis, i f 
= Arundinacea, Pha-  ( Orchid. 
> laenopsis | J 
undata Uhm. Borneo ? orchid 
suturella Baly Java Pandanus Pandan. 
bicolor Gestr. W. Java Metroxylon Kalshoven II 1951 
(Lachnispa) p. 759 
Palmae 
W allacis pa | 
javanica Gestr. N. Celebes Metroxylon leg. Awibowo 19 


L. G. E. KALSHOVEN : On Oriental Hispinae 11 
Host plants 
Tribes, genera, Locality of Reference: 
species host plant plant group plant 
| or genus family | 
Gonophora 
bowringii Baly Java Curcuma c.a. 
haemorrhoidalis ae | 
Web. | Sumatra Amomum ca. { Zingib., H : 
integra Baly C. & W., Java Nicolaia ca. ER are SAS ISAT) 
taylori Spaeth Java pr. Amomum | 
xanthomela Wied. Java Elettaria, Musa J 
zinzibaris Mots. Ceylon ginger À Maulik 1919, p. 150 
Micrispa sp. W. Java Maranta JUZIENI | leg. Kalshoven 
Chaeridionini 
Chaeridiona Ste 
metallica Baly India Zingib. 
Prionispa Curcuma 
fulvicollis Guér. Java Commel. Taylor 1937, p. 144 
Oncocephalini Pollia thyrsiflora 
Oncocephala i 
angulata Gestr. Java { Orchid. Koningsb.’08, p.70 
orchids ? „ Dioscor. | jeg. Dammerman 
Dioscorea spo _ Zingib. leg. Kalshoven 1930 
Malaya Curcuma sp. Solan Miller, 1932, p. 18 
tuberculata Cl. India ‘egg plant’ | Maulik 1919, p. 100 
Java Ipomoea batatas | Convolv. | in collection Bogor 
India Id. Ind. Jen. Ent. ’40 
Ipomoea sepiaria pi 
Hispini 
Hispellinus 
albertisii Gestr. Austr. New Guinea | leg. Jeswiet 1928 
callicanthus Bat. Philipp. Isl. ? wild Saccharum Uichanco 1929 
Oryza sativa BAY? 
Formosa Maulik 1919, 
Id. Da 
moestus Baly Philipp. Isl. Woodworth 1921 
Malaya bamboo 
Saccharum offici- Corbett 1924, p. 256 
Hispella narum 
andrewesi Weise China Gressitt 1950, p. 101 
narrow leaved grass (H. donckieri) 
Phidodonta ; 
modesta Weise India 
Saccharum offici- Lefroy 1909, p. 365 
narum, Andropo- Fletcher 1921, p. 18 
Rhadinosa gon sorghum t Gramin 
fleutiauxi Baly S. China — = ‘ | Gressitt 1950, p. 102 
nigrocyanea Mots. Japan — wild grasses v.Heurn, 1923 ,p.119 
parvula Mots. E. Java Oryza sativa 
Saccharum offici- Zehntner 1894, 
narum, Zea mays, J pe) 792 
Oryza, wild gras- 
C. Java ses leg. Verbeek 1930 
Asamangulia Imperata 
cuspidata Maul. India 
Saccharum offici- Fletcher 1921, p. 18 
DE Uhm. Formosa —_ |  narum Gressitt 1950, p. 104 
wakkeri Zehntn. Java a Id. 
be S: Zen 1894, 
spontaneum, bam- Poe 
boo, v. Heurn 1923 


Oryza sativa 
Oryza & other grasses 


Taylor 1937, p. 145 


10 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


Host plants 


L. G. E. KALSHOVEN: On Oriental Hispinae 


Host plants 


11 


e 


e 
An - 
Az : : Locality of 
2 7 enera, Locality of Ref 2 | Tribes, genera, 
£ ri host plant plant group plant erences 5 species pose lant plant group plant References 
3 or genus family | or genus family 
uw 4 
a === È = Gonophora I = —— 
ili 0 vingii ava 7 
LL Re voit om | Gmeime ca 
7 aul. . 2 
a Gestr. New Hebr., Sol. Isl. | Cocos, sio ; Lepesme 1947, Web. | Sumatra Amomum ca. Zingib., 
5 i ie: p. 560 itagra DI o & W., Java Nicolaia ca. Musac. see next section 
E as, Ravenala taylori Spaeth ava br. Amomum 
È papuana Cs. E. New ar nn ni de I 1914, ned. dae Elettaria, Musa | 
a h - ‚pa, . Il inzibaris Mots. eylon ; 
È ta Pos 1947 Micrspa sp. W. Java ha JULIEN Maulik 1919, p. 150 
= hospermae late p. 561 Chaeridionini leg. Kalshoven 
® ptychosper Maul. | Solom. Isl. Ptychosperma Maulik 1937 Chaeridiona 5 
x metallica Baly India Zingib. 
9 soror Maul. Moluccas, Sula Isl.| Cocos ee ee eo J Curcuma 
v x aulik 1929 ulvicollis Guér. ava Commel. : 
E varipes Baly Port Darwin Cocos RE 1914, Ca Pollia thyrsiflora Taylor 1937, p. 144 
» p. 151, ncocephala 
violacea Spaeth Solom. Isl. Ptychosperma ] nos er angulata Gestr. Java a Orchid. Koningsb. 108, p.10 
» P: orchids ? Dioscor. , ae 
Dj = Zien leg. Dammerman 
TR D Mala 1oscorea sp. Sn : leg. Kalshoven 1930 
Gonophorini DI UE Curcuma sp. Sa: Miller, 1932, p. 18 
Ba tuberculata Cl. India egg plant’ | 5 
8 9) Wallaceana Ar d oth Kalshoven II 1951 N Maulik 1919, p. 100 
È | apicalis Gestr. Sumatra, En Er Ge : SE p. 755 Ja Siene batatas fp Gonwols in collection Bogor 
aires CNE PESTE 2 1a : Ind. Jrn. Ent. ‘40 
a Bl dactyliferae Maul. Hi PR g Palmae VL, nn, p Il ne Ipomoea sepiaria p. di 
N| inornata Gestr. ava palms ITA ae FR 
B| marginata Gestr. W. Java Plectocomia En Re. ann 
23 phoenicia Maul. Malaya, Cary Isl. Oncosperma, Zalacca | Corbe i “à ae Gestr. Austr. New Guinea leg. Jeswiet 1928 
| sp. pr. phoenicia W. Java Didymosperma leg. Kalshov callicantbus Bat. Philipp. Isl. ? wild Saccharum Uichanco 1929 
_— = ai EE Oryza sativa p. 572 
Formosa n Maulik 1919, 
Downesia . 144 Er - D 
bambusae Maul. W. Java bamboo | an È (RES Baly TRE Isl. dA Woodworth 1921 
re a, p. 90) alaya amboo 
javana Weise C. & W. Java bamboo Maulik 19339, P. 298 Hispell Saccharum offici- Corbett 1924, p. 256 
marginicollis Weise | China Sinocalamus (bam- Gressitt 1950, p- Mb | auger 7 | | os 
boo) ee logo eu Weise | China Gressitt 1950, p. 101 
perniciosa Spaeth W. Java, 1000 m bamboo | c 8: . 144 ; narrow leaved grass H. donckieri 
a Gramin Taylor 1937, P Phidodont 5 
4 sumatrana Gestr. W. Java bamboo : ee. 
W | esta Weise India 
= Klitispa Saccharum offici- Lefroy 1909, p. 365 
E opacula Spaeth C. & W. Java, bamboo Rhadinosa narum, Andropo- Fletcher 1921, p. 18 
u 250— 1000 m : ER gon sorghum arnt 
© | Agonita { see next section eee Baly S. China — 2 Sant Gressitt 1950, p. 102 
= pallipes Spaeth C. & W. Java, bamboo { barvala Me Mots. Japan — „wild grasses v. Heurn, 1923 ,p.119 
u 250—1000 m | Eos, E. Java Oryza sativa 
= decorata Gestr. Sumatra Coelogyne ! | | Saccharum offici- | Zehntner 1894, 
2 spathoglottis Uhm. | Java Spathoglottis, Orchid narum, Zea mays, J p. 793 
>» Arundinacea, Pha- | Le Oryza, wild gras- 
u laenopsis | Asaman on C. Java ses leg. Verbeek 1930 
e uspidarg Kr | 4 Imperata 
undata Uhm. Borneo ? orchid aul. India 
suturella Baly Java Pandanus Pandan. Kalshoven Il 1951 born; Uh Saccharum offici- Fletcher 1921, p. 18 
bicolor Gestr. W. Java Metroxylon p. 759 wakker; Zeh Formosa RACE Gressitt 1950, p. 104 
(Lachnispa) TEA ehntn. Java Id. Zehntner 1894, 
Son ray > 198 Id, + hybr., S. p. 793 
Wallacis pa leg. Awibow® | spontaneum, bam- 
javanica Gestr. N. Celebes Metroxylon | boo, v. Heurn 1923 


Oryza sativa 
Oryza& other grasses 


Taylor 1937, p. 145 


larval 


leaf miners 


Gy pie ME: 


ni 
ho 


Tribes, genera, 
species 


habits 


Locality of 
host plant 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


Host plants 


plant group 
or genus 


plant 
family | 


References 


Dactylispa 
bakeri Gestr. 


cladophora Guér. 


kaulina Gress. 
lubi Uhm. 
infuscata Chap. 


spinosa Web. 


sjöstedti Uhm. 


sumatrana Weise 


bipartita Weise 


leonardi Rits. 


aspera Gestr. 
debilis Gestr. 


javaensis Maul. 


manterit Gestr. 


vethi Gestr. 


| W. Java, 


E. Java 
Philipp. Isl. 


China 
China 
Philipp. Isl. 


Java 


W. Java, 800 m 


E. Java 
C. Java 


China 


C. Java 


Philipp. Isl. 
W. Java 


Sumatra 
W..&1C Java 


C. Java 


W. Java, 250 m 


800 m 


W. Java, —800 m 


N. Sumatra 


Java 


W. Java, 800 m 


Saccharum sponta- 
neum 

Bambusa blumeana, 

Hymenachne sp. 


bamboo 
Anthraxon hispidus 
Bambusa blumeana 


Saccharum offici- 
narum 


Panicum palmifo- 
lium, Rottboellia 
exaltata 

Zea mais 


“Imperata cylindrica 

*Saccharum sponta- 
neum 

ssp. of Bambusa 
busa, Lingnania, 
Sinobambusa 


Saccharum offici- 
narum 


*S. spontaneum 
Bambusa blumeana 


*Sterculia 


*Ceiba pentandra 
*id. 


Helicteres 
“Gardenia augusta 
Nertera depressa 
Plectronia horrida 

Gardenia, 


salam utan, 
kerema 


Cinchona ledgeriana 


*Curcuma 
*Lagerstroemia 


Plectronia horrida, 
tauluan 


| 


Gramin. 


Stercul. 


Bombac. 


Stercul. 


| Rubiac. 


?Myrtac. 
? 


Rubiac. | 


Zingib. 
Lythrac. 


Rubiac.? 


| leg. Kalshoven _ 


Kobus in Uhmann 
1935, p. 149 
Schultze 1915, 
p. 188 
leg. Kalshoven, 
Uhmann 1956, 
p. 68 
Gressitt 1950, p. 1 
Gressitt 1950, p. 1! 
Schultze 1915, | 
p. 188 | 
Zehntner 1894, _— 
p. 793 (Hispa sp. 


leg. Kalshoven _ 
(Uhm. 1956, p. 


Kalshoven II 195 
p. 761 


leg. Kalshoven 


Gressitt 1950, p. 1 


hoven (Uhm. ’ 
p. 64 
v. d. Meer Moh 
1926, p. 500 
leg. Leefmans, 
Franssen 
leg. Kalshoven 
leg. Kalshoven 1 


leg. Kalshoven 

Bernard/Menzel 
1924 

leg. Kalshoven 
(Uhm. 1956, 
p. 62) 

Bernard/Menzel 
1924 


Kalshoven 
(Uhm. 1956, p. 


L. G. E. KALSHOVEN : On Oriental Hispinae 


Tribes, genera, | 
species | 


Locality of 
host plant 


angulosa Solsky | E. Asia 
nemoralis Gestr. 
Dicladispa 


armigera Oliv. India 
Java 


alternata Chap. 


Platypria 
andrewesi Weise India 
Ceylon 
echidna Guér. India 


echinogale Gestr. | Java 


Sumatra 


hystrix Fabr. India 


* adults only 


W. Java, 800 m 


W. Java, 1500 m 


15 
Host plants 
References 
plant group plant 
or genus family 
?*Filipendula palmata) Gressitt 1950, p. 111 
Rosac. 
Rubus moluccana J leg. Kalshoven 
(Uhm., ‘56, p. 69) 
Oryza sativa Maulik 1919, p. 15 
id. and wild grasses v. Heurn 1923; 
: Taylor 1937 
Saccharum offici- } Gramin. | Zehntner 1894, 
narum p. 793 
*Saccharum: sponta- | leg. Kalshoven 1923 
neum | 
Zizyphus jujuba | Lefroy 1909, p. 364 
Erythrina Maulik 1919, 
DOTE io 
Erythrina litho- Fletcher 1919, 
sperma 320237 
Erythrina Legum. leg. Leefmans 1929 
Tephrosta candida leg. Leefmans 1924 
Cajanus indicus 
'katjangen’ leg. Kalshoven 1931 
Cajanus indicus v. d. Meer Mohr 
1926, p. 500 
Uncaria gambir | Rubiac. Schneider 1940, 
p. 58 
Erythrina spp. 
Dolichos lablab ee I 
Sesbania grandiflora au Ta 
Rubus ellypticus | Rosac. Ind. For. Rec. 1936, 
p. 303 
Myrica Myric. 


ANNOTATIONS TO THE FOREGOING TABLE, AND REFERENCES 


Botryonopini 


Botryonopa grandis Baly. A strikingly coloured beetle with metallic blue or 
green elytra, 24 mm in length, inhabiting the coastal regions of Sumatra and Java. 
The species once caused serious injury to a plantation of nipah palms (Nipa fru- 
ticans), as was reported from Northeast Sumatra in 1935. The species was 
identified at the time as B. marginata Uhm., but specimens sent to the Institute 
for Plant Diseases and Pests, Bogor (Buitenzorg), Java, were found to belong to 


B. grandis. 


B. sanguinea Guér. is a common species on the rumbia or kirai palm, Metroxy- 
lon sp., in the valleys of West Java up to 600 m. KONINGSBERGER (1915) 
mentioned it as belonging to the fauna of the jungle borders and stated that it 
occasionally moved from wild palms to the coconut, but this has not been con- 
firmed, as was pointed out by ROEPKE (in UHMANN, 1929, p. 44). Its occurrence 
in the tops of rattan palms was noticed by DRESCHER in Banyumas, and by myself 


near Bandjar in West Java. 


Lt 
B ARES 1, 1957 L. G. E. KALSHOVEN : On Oriental Hirbi 
12 TIJPSCHRIFT voor ENTOMOLOGIE, DEEL 100 © ntal Hispinae 13 
Host plants Host plants 
È Locality of — : Refere: Tribes, genera, ee a NE 
; + € 
a Teen geo host plant plant group plant > Species SS lan plant group Plant referto 
7 or genus family or genus family 
a ae — = 
sega | angulosa Solsky E. Asia ?*Filipendula palmata i li 
Dactylispa | E. Java Saccharum sponta- Kobus in Uhmann * | Rosac. Gressitt IEEE 
bakeri Gestr. . em = ie p. 149 nemoralis Gestr. | W. Java, 800 m Rubus moluccana J leg. Kalshoven 
ilipp. Isl. | Bambusa blumeana, chultze 1915, i Uhm,, * N 
cladophora Guér. Philipp Hymenachne sp. p- 188 Dieladispa ; ( 56, p. 69) 
| leg. Kalshoven, armigera Oliv. India Oryza sativa Maulik 1919, p. 15 
Uhmann 1956, Java id. and wild grasses v. Heurn 1923; 
CE 68 :; | Gramin Taylor 1937 
Lealine Geest China bamboo ; ressitt 1950, p. 118 Saccharum offici- * | Zehntner 1894, 
Ibi Uhm È China Anthraxon hispidus CR 1950, p. 12005 È w LR p. 793 
o qe chultze 1915, hap. 150 *S È : 
infuscata Chap. Philipp. Isl. Bambusa blumeana : p sn alternata Chap Java, 0 m ae ee Sponta | leg. Kalshoven 19 
; Saccharum offici- ehntner 1894, Platypria à 
spinosa Web. Java um p. 793 (Hispa sp.) andrewesi Weise | India Zizyphus jujuba Lefroy 1909, p. 364 
Imif leg. Kalsh n Ceylon Erythrina Maulik 1919, 
| W. , 800 m Panicum palmifo- ; eg. Kalshoven ! 4 nl 17 
jen lium, Rottboellia Gramin. (Uhm. 1956, p.7ijk | echidna Guér. India Erythrina litho- Fletcher 1919, 
exaltata > sperma p. 237 
E. Java Zea mais Kalshoven II 1951, echinogale Gestr. | Java Erythrina Legum. | jeg. Leefmans 1929 
x | p. 761 Tephrosta candida | leg. Leefmans 1924 
C. Java *Imperata cylindrica Cajanus indicus | 
*Saccharum sponta- leg. Kalshoven ‘katjangen’ leg. Kalshoven 1931 
È neum : i Sumatra Cajanus indicus v. d. Meer Mohr 
© | sjéstedti Uhm. | China ssp. of Bambusa Gressitt 1950, p. 1° | i 1926, p. 500 
13 busa, Lingnania, Uncaria gambir Rubiac. Schneider 1940, 
E Sinobambusa £ p. 58 
= hystrix Fabr. India Erythrina spp. Beeson 1919, 
n sumatrana Weise C. Java Saccharum offici- Er Dolichos lablab Legum. : : 
ha DOD leg. Awibowo 192 | Savana’ srandillere Maulik 1919, p. 11 
Ù k 192 Rubus ellypticus Rosac. Ind. For. Rec. 1936, 
x. *S. spontaneum leg. Risp e | jp 508 
i bipartita Weise Philipp. Isl. Bambusa blumeana Schu E : EE Myrica Myric. 
à Pike (Uhm. 29 @ À adults only 
= W. Java *Sterculia Stercul. Roep oN Kals 
pe Uh "4 ANNOTATIONS TO THE FOREGOING TABLE, AND REFERENCES 
hoven (Uhm. 
. 64 4 
++ Bömbac, ex Fi. Meer Mohr Botryonopini 
leonardi Rits. Sumatra *Ceiba pentandra ombac. ode 500 B ; é : 
leg Lett olryonopa grandis Baly. A strikingly coloured beetle with metallic blue or 
W. & C. Java *id. |" Franssen Breen elytra, 24 mm in length, inhabiting the coastal regions of Sumatra and Java. 
C. Java Hélicleres Stercul. | leg. a 194 WE Species once caused serious injury to a plantation of nipah palms (Nipa fru- 
aspera Gestr. W. Java, 250 m |*Gardenia augusta Bae pe en), as was reported from Northeast Sumatra in 1935. The species was 
debilis Gestr. W. Java, 800 m aor ENE | Rubiac. | jeg. Kalshoven, identified at the time as B. marginata Uhm., but specimens sent to the Institute 
ectronta orriáe (a n 3 
javaensis Maul. WA Tite 0D ith! | Gardenia, | | Benanti Menz Pg ci Diseases and Pests, Bogor (Buitenzorg), Java, were found to belong to 
Kals » grandis. 
?Myrtac. | leg. Kalshoven F j SE 
Lips | ? : | (Uhm. 195 B. Sanguinea Guér. is a common species on the rumbia or kirai palm, Metroxy- 
‘ ee In pe 67) Mens ©" SP, in the valleys of West Java up to 600 m. KONINGSBERGER (1915) 
id dn Sin Ginchowa Renan Per | “1924 Mentioned it as belonging to the fauna of the jungle borders and stated that it 
zalshoven Occasi i ‘ Ù 
Java *Curcuma Zingib. | les: Kalsho® fi Onally moved from wild palms to the coconut, but this has not been con 
*Lagerstroemia | Lythrac. Kalshoven à Ge AS was pointed out by ROEPKE (in UHMANN, 1929, p. 44). ir pap 
è | : | Thm. 1956 P tops o : in Ban ‚an „myse 
vethi Gestr. W. Java, 800 m | Plectronia borrida, | Rubiac.? | (Uhm i f rattan palms was noticed by DRESCHER in yumas y.my 
tauluan Jar in West Java. 


14 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


Anisoderini 


Anisodera beetles are very common in western Indonesia and Malaya. From 
observations made in Java they appear to be mainly associated with large-stalked 
Zingiberaceae, which are a regular feature in ravines and along the borders of the 
jungle forests, reaching a height of a few meters. On my host labels these plants 
are mostly indicated by their vernacular names (hondje and bolang in West Java, 
tepus in Central Java, etc.,), which names are in use for species of the genera . 
Amomum, Achasma and Nicolaia. The beetles can easily be found by unrolling 
the youngest still sprouting leaves, where they hide, often in couples. They feed 
there on the succulent inner parts, and when attacked leaves afterwards unfold, 
they show cross rows of holes; these details were already mentioned by KONINGs- 
BERGER in 1915. Some species also inhabit wild banana (Musa) and move oc- 
casionally to cultivated banana plants growing close to the forest or to ravines with 
wild vegetation. Once I found some Anisodera beetles in high sedge-grass on the 
slopes of Mount Gedé (ca 1200 m, West Java); out of three specimens captured 
two were identified by UHMANN as A. lucidiventris and one as A. suturella (two 
species considered to be closely allied). All other specimens in the author's col- 
lection, identified as belonging to one of the two species, were collected on large 
Zingiberaceae. 

It may be remarked here that Anisodera beetles have so far defied all 
attemps of taxonomists to divide this genus into readily distinguishable species. 
This is especially true of the material collected in Sumatra, which has been as- 
signed to 8 species. Yet UHMANN wrote (1943, p. 169) "Die Anisodera-Arten 
sind einander oft sehr ähnlich und scheinen recht zahlreich zu sein, denn ich habe 
viele Einzelstücke gesehen, die sich bei keiner der bisher beschriebenen Arten unter- 
bringen liessen. Auch viele kritische Stücke habe ich gefunden”. | 

It is regrettable that no notes are available on the hostplants of the Sumatran 
species, except in one case (A. elongata). 

Concerning the larval habits of the Antsodera species nothing appears to have 
been published so far, which is a curious fact for so common insects. Fortunately 
I made an observation on one species, A. guérini. This is a regular feeder on 
Costus speciosus, a characteristic large herb with leaves placed spirally (screw- 
wise) and with a terminal inflorescence, growing abundantly in teak forests and 
other wooded areas in Java; BEESON mentions the same host for gzerini in India. 
I found larvae, pupae and immature beetles in tunnels of 8—10 cm length in the 
stalks of the host plant at some distance from the top. The presence of these tun- 
nels was indicated by a small oval hole. The unfolded leaves of Costus may show 
cross rows of oval perforations, which are probably the results of the feeding 
activities of the borers in the core (heart) of the still folded leaves at the top. 
The beetles have been caught in light traps but they have also been seen on the 
wing during day-time. 

Thus the larvae of A. guérini appear to live in galleries in the heart of the 
host plant and can be classified in the ethological group of stalk borers. They 
appear to have somewhat similar habits as the larvae of the related genera Lasio- 
chila and Estigmena, which are shoot borers in bamboo (see below). It may be 
assumed that larvae of other Anisodera species are also stalk borers in Zingibera- 


L. G. E. KALSHOVEN : On Oriental Hispinae 15 


ceae during their larval stages. A corroboration of this assumption was found in 
a note by LEEFMANS, who once observed an Anisodera species boring in leaf 
stalks of a banana tree (Mwsa) in Bogor (1932). 

Estigmena chinensis Hope, Lasiochila goryi Guér. and L. rufa Guér. Beetles 
bred from larvae boring in tops of bamboo shoots in different parts of Java have 
been assigned by the specialists to these three apparently closely allied species; the 
latter two were originally described from Java. The damage done by the borers 
(identified on that occasion as “Anisodera gory'*) was described by ROEPKE 
(1918) as follows (translated from the Dutch): “The larva tunnels in the wall of 
green bamboo internodes and pupates in it. The beetles bore exit holes. As a result 
of the activities of the insect narrow slits are formed which are not rarely seen on 
ripe, hardened bamboo stalks. The openings allow the entrance of rain water, dirt 
and secondary insect intruders, which prevent a normal development of the inter- 
node”. This damage is well known to the Indonesians, who in West Java call the 
borer tjangkilung; however, this name is also used for a Pyralid borer causing 
similar deformation of the bamboo internodes (KONINGSBERGER, 1915, p. 207). 
The habits of Estigmena chinensis as a very injurious shoot borer of various 
bamboo species have long been known from observations in India and Burma 
(STEBBING 1914, p. 254, BEESON 1941, p. 225, MATHUR 1943, p. 117). Beetles, 
identified by UHMANN as belonging to this species were bred by my assistants 
from bambu krisik (Bambusa multiplex) in Bandjar, West Java, and from pring 
legi (Bambusa vulgaris) and pring wuluh (Schizostachyum blumei) in the teak 
area of Central Java; they were also collected from unidentified bamboo in Bogor, 
West Java. 

However, a specimen bred from a shoot boring larva in bambu tali (Gigantoch- 
loa apus) at Bandjar was identified by UHMANN as Lasiochila rufa, and a speci- 
men labelled tjangkilung at Bogor, as L. goryi. No differences between these 
three species as to their habits or habitats have been discovered in Java so far. 


Cryptonychini 


Several species of this tribe were studied to some extent in connection with the 
damage done by them, both as larvae and adults, to coconut and other palms of 
economic importance. They can be collected, as far as known, by opening the 
still folded top leaves, the spear, of their host trees. Plesispa reichei, well known 
through the investigations by LEEFMANS, attacks young coconut trees. The Bron- 
tispa species, including some of the worst pests of Cocos, live in the crowns of 
mature trees. 

ROEPKE (1935) recorded how he detected a conspicuous 16—18 mm large 
hispid, predominantly steel-blue, with the base of the elytra straw yellow, on a 
very spiny Pandanus sp. near Labuan on the isle of Batchian, North Moluccas, in 
August 1929. The beetle was found between the unexpanded top leaves, where 
larvae and pupae were also present. The species was described by MAULIK as Oxy- 


*) In the collection of the Entomological Laboratory, Agricultural University, Wageninger 
there is a specimen of Anisodera goryi Guér. (det. UHMANN) which bears the label "dari 
daon bamboe” (= from bamboo leaf) "leg. ZEHNTNER” (Salatiga, + 1900). 


16 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


cephala grossa. From our survey it now appears that three more Oxycephala : 
species are living on Pandanus in different regions. 


Gonophorini 


The Wallaceana species, small brown beetles, live in the spear of palms in about 
the same manner as the Callispa species. Though rather common they have not 
been well investigated because their host palms are of less importance than the 
coconut. 

W. marginata Gestr. was found in the bracteolate inflorescence of a rattan palm 
(Plectocomia sp.) (leg. PAINE, Mount Salak, West Java, XII.1930). 

One species often attacks ornamental palms (like veerpalm, waaierpalm, bintang 
mas) grown in tubs in the varandahs of houses in Java. This was already known 
to ZEHNTNER (specimen labelled Salatiga, 1903) and to JACOBSON (Semarang, 
1902). The beetles have been variedly identified by several coleopterists as 
W. palmarum Gestr., W. apicalis Gestr., and W. inornata Gestr. Probably there 
is only one species involved which shows some variation with regard to the more 
or less marked presence or total absence of a black patch at the end of the elytra. 

W. palmarum has been found to be a serious pest of the Areca catechu palm 
(betel nut) in North Sumatra. It was further collected from coconut near Medan 
by CORPORAAL (21.IV.1921) and from kirai (Metroxylon) in Bogor. In Malaya 
it has been reported to be an important enemy of Nipa and Areca palms, the 
larvae feeding at the bases of leaf petioles (CORBETT, 1932, p. 21). There is also 
a record about its attacking Eugeissona triste and Metroxylon sagus in the same 
region (Proc. Haw. Ent. Soc., vol. 14, 1950, p. 155). 

Downesia species are indigenous in Java, where they appear to be regular in- 
habitants of bamboos as was observed on several occasions by DRESCHER (i.l.) 
and his native collectors, and by TAYLOR (1937). In 1931 I noted that the larvae 
of one species, afterwards described as D. bambusae, mine in the leaves (KALs- 
HOVEN, 1931, p. 30; MAULIK, 1933, p. 60). The beetles are very slender. 

Klitispa opacula Spaeth, formerly referred to the genus Agonita, and Agonita 
pallipes Spaeth have also repeatedly been collected from bamboo in the mountain 
districts by DRESCHER. TAYLOR stated that the larvae were leaf miners (1937, p. 
144); I found the same. 

The record of the Coelogyne orchid as the host plant of Agonita decorata Gestr. 
(KALSHOVEN, vol. 2, 1951) is based on a communication from the orchid grower, 
Mr. LATIF, in Kayu Taman, Sumatra, May, 1936. Only one specimen of the beetle 
appears to have been submitted. 

The habits of the Spathoglottis beetle, Agonita spathoglottis Uhm., with its 
leaf mining larva have been studied mainly by vAN DER VECHT (1930). In 
FRANSSEN & TIGGELOVEND's review of the orchid pests (1935) two more orchids 
are added to the list of food plants, but the species of the beetle is wrongly iden- 
tified as Gonophora xanthomelaena Wied., the name Agonita spathoglottis Uhm. 
being mentioned as a synonym. The same was done in my handbook and was a 
result of the two species having got mixed up in the collections of Bogor and 
London. The mistake was corrected by UHMANN (1953). 


L. G. E. KALSHOVEN : On Oriental Hispinae 17 


A. undata, formerly considered as a var. of A. spathoglottis, was collected from 
the foliage of a Lagerstroemia tree used as a support of epiphytic orchids in Pon- 
tianak, West Borneo (leg. SCHUITEMAKER). Most probably the species bred on the 
orchids. 

Agonita suturella Baly, a rather conspicuous red beetle, has been taken from the 
leaves of Pandanus plants (corkscrew palms) in widely separated localities in Java 
by F. C. DRESCHER and myself. No larvae have been observed so far. 

Gonophora bowringi Baly is very common in the teak woods of Java, living 
on temu (Curcuma spp.) and lireh (Zingiber cassumunar). The former herb 
grows abundantly in these forests, actually covering the ground over large stretches. 

G. xanthomela Wied. (formerly xanthomelaena) is a regular inhabitant of the 
gigantic Zingiberaceous herbs called hondje in West Java (largely Nicolata spe- 
cies), tepus (Amomum coccineum et al.) and bangle (Zingiber sp.) in Central 
‘Java, bolang near Subah (= Alpinia malaccensis ?), and sentet (Amomum sp. ?) 
near Paree, Kediri, Central Java. In West Java it has been found breeding on wild 
Musa by TAYLOR (1937, p. 144) and AwiBowo (i.l.). The larvae mine in the 
leaves, the feeding beetles cut very characteristic narrow streaks in the leaf 
epidermis. 

TAYLOR (l.c.) also mentions orchids as host plants of xanthomela but this must 
be another result of the confusion between this species and Agonita spathoglottis 
explained on the foregoing page. KONINGBERGER recorded Gonophora orientalis 
Guér. as a pest of fleshy-leafed orchids in his second survey of injurious and bene- 
ficial insects of Java (1908, p. 70) and the same author wrote in 1915 (p. 127) 
that the beetle could be found commonly on home-grown orchids in the towns, 
the larvae mining in the leaves. According to information received from UHMANN 
G. orientalis Guér. is a synonym of G. xanthomela Wied. It therefore appears that 
in KONINGSBERGER s time the same misidentification of the species was made as 
in recent years. 

G. integra Baly has approximately the same foodplants as the former species, 
but it is more common in West Java and Sumatra, and has not been found farther 
east than Mount Slamat. So far it has been listed from hondje, tepus and tongtak 
in W. Java (Nicolaia and Zingiber species). 

A small number of mining larvae were found working in a parallel row in the 
leaf of a tepus plant on the East slope of Mount Salak, in a locality where several 
single specimens and couples of G. integra were collected from the same plants. 
Very probably these were the larvae of this species. 

G. taylori Spaeth has been described from beetles collected by F. C. DRESCHER 
on tepus plants, probably an Amomum sp., on Mount Slamat, Central Java. 

Specimens of G. (Lachnispa) bicolor Gestr., taken from kirai (Metroxylon 
palm) near Bogor, West Java (leg. FRANSSEN V.1937) are present in the col- 
lection of the Institute for Plant Diseases and Pests in that town. 


Oncocephalini 
The record of Oncocephala angulata as a leaf miner of cultivated orchids ap- 


pears to go back to KONINGSBERGER, who mentioned the species very briefly in 
his second list of injurious and beneficial insects of Java (1908, p. 70). This 


18 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


statement he repeated, again without mentioning the species of orchids affected, 
in his comprehensive work "Java Zoologisch en Biologisch” (1915, p. 127). 
LEEFMANS included the species in his treatise on diseases and pests of orchids 
(1931, p. 8). Although LEEFMANS did not cite KONINGSBERGER, he may have 
drawn upon this early information as he added no own observations whatsoever on 
the habits of the insect. Again, FRANSSEN & TIGGELOVEND mention O. angulata in 
their more detailed booklet on the pests and blights of orchids in Java (1935), 
citing LEEFMANS. They plainly state that they themselves did not meet the species 
on the plants in Java, where they carried out their studies for several years. Their 
record of the insect’s occurrence on Coelogyne orchids in Sumatra is incorrect and 
should refer to Agonita decorata (KALSHOVEN, 1951, vol. 2, p. 760). As a matter 
of fact, the Bogor collection did not contain any specimens bred from or taken on 
orchids at the time, I searched for authentic material in 1951. On the other hand 
this collection included a few specimens, labelled O. bicristata Chap., a synonym 
for angulata according to UHMANN, which had been collected from two other 
Monocotyl families, while there is a record of the species having occurred on a 
solanaceous plant in Malaya (see table). In all these instances only the beetles 
appear to have been observed. Therefore sufficient evidence is still lacking about 
the regular or true host plants of the mining larvae. 

Specimens of O. tuberculata taken from sweet potato plants (undated) were 
represented in the Bogor collection before 1924, when they were identified by 
BRYANT of the British Museum, London. The occurrence of the species on this 
host plant was recently confirmed by TjoA TJIEN Mo, who also collected the 
mining larvae (personal communication by E. UHMANN to the writer). The oc- 
currence appears to be rare, as the insect is not mentioned in FRANSSEN's treatise 
on the injurious insects of sweet potato in Java (1934, p. 205). 

Hispini 

Many host plant records in this readily recognisable group of mostly black, 
spiny beetles, refer to the widely cultivated Graminaceae, sugar cane and rice. 
However, the same Hispini appear to frequent a large variety of wild grasses, in- 
cluding the wild relative of sugar cane, the tall, wide-spread glagah or kaso grass, 
Saccharum spontaneum, for large series of the beetles have been captured outside 
cultivated areas by KNAPPERT, PASTEUR, JACOBSON and DRESCHER. This is 
particularly the case with Hispellinus moestus, Rhadinosa parvula, Dactylispa spi- 
nosa, and Dicladispa armigera. 

The ecology of Asamangulia wakkert is perhaps the best known among the 
species of the grass inhabiting group, thanks to the early studies of ZEHNTNER, 
who was the first sugar cane entomologist in Java. 

The occurrence of Hispellinus albertisit on Saccharum spontaneum in New 
Guinea (Fly River) seems to be probable through the fact that a series of the 
beetle was collected by the botanist and selectionist JESWIET, who visited the 
country to study the wild relatives of sugar cane. 


TENTATIVE CONCLUSIONS 


In presenting this study on the association between tribes and genera of oriental 
Hispinae and certain plant groups, the author is fully aware that most observations 


L. G. E. KALSHOVEN : On Oriental Hispinae 19 


have been made in more or less cultivated areas, which means a restriction of the 
number of observed species to a small part of those actually present in the country. 
Moreover it is realized, that a better understanding of the relationships between 
oligophagous insects like the Hispinae, and their host plants could only be ob- 
tained if more data were available about the proportional frequency of plants, 
suitable as hosts, in the habitat of the species. Therefore studies like the present 
must inevitably bear a preliminary character. Yet some general conclusions seem to 


be justified. 


Predominance of Monocotyl host plants 


It is clear from the table on p. 7—13 that Monocotyls form far the greater part 
of the host plants of oriental Hispinae. In fact Monocotyls constitute the only 
group of food plants of the first 11 of the 13 tribes mentioned while they pre- 
dominate among the hosts of Hispini. Only in the small tribes of the Oncoce- 
phalini Dicotyls appear to be about equally important as Monocotyls. 

The following table is condensed from the data used in this paper and will 
give an idea of the relative importance of the various plant families as sources of 
food plants of Hispinae in the Orient. 


Associated Hispinae Modes of 
Plant family larval habits 
tribes genera | species represented 
Monocotyledones 
Commelinaceae il 1 1 (e 
Musaceae & Zingiberaceae 6 6 14 abe 
Marantaceae 1 1 1 c 
Palmae 6 13 46 bic 
Pandanaceae 2 2 5 bene 
Orchidaceae 2 2 4 b, c 
Cyperaceae 2 2 2+ bie 
Graminaceae 6 | 16 43 gE (e 
12 | 36 | 118 a; be 
Dicotyledones 2 3 | 15 c 


Comparison of ethological, ecological and taxonomic data 


Concerning the question whether the division of the Hispinae into tribes cor- 
responds more or less with the division to be made according to the three main 
types of larval habits, it will be seen from the first table (p. 7—13) that all but one 
of the tribes include genera of one ethological type only. The exception is formed 
by the Gonophorini, which include one genus (Wallaceana) with larvae living 
between the unexpanded top leaves of the host plants while the other genera have 
leaf mining larvae. | 

This deviation from the tribus’ habits in Wallaceana is not evident from 
UHMANN's recently published (1955) division of the Gonophorine genera, mainly 
from the Philippines, which is based in first instance on the shape of the last 
tarsal joint and the claws. In the resulting key Wallaceana comes in the same first 


20 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


division as the apparently leaf mining Downesia and Wallacispa. Further investi- 
gations are needed to verify the soundness of the ethological as well as the taxono- 
mic indications about the relationships. 

With regard to the more or less exclusive association with one or more plant 
families it appears that the representatives of six tribes have their host plants in 
one family only, viz., Botryonopini: Palmae, Leptispini : Graminaceae, Eurispini: 
Cyperaceae, Coelaenomenoderini: Palmae, Chaeridionini: Commelinaceae, and 
Pharangispini: Zingiberaceae. However, these six tribes are small, and they are 
represented in our list by only a single genus (sometimes even a single species). 
Therefore they are of little importance for our problem. The food plant range of 
these single genera, as well as the range of the single genera constituting the 
Promecothecini and the Oncocephalini will be further discussed below. 

The Anisoderini, though rather limited in extent, have 4 plant families to their 
record, the Callispini have 5 families, the Cryptochynini, a still more extensive and 
diversified group, only 3 families, the Gonophorini, 7 families, and the Hispini, 
divided in several genera, as many as 9 families. » 

Passing now to the more promising consideration of the more or less pron- 
ounced oligophagy of the separate genera, we shall omit those represented in our 
list by a single species only, as they cannot furnish sufficient evidence in our dis- 
cussions. 

Out of the 19 genera represented by 2 to 7 species, 13 are associated with one 
plant family only (all Monocotyls), which may be looked upon as a confirmation 
of their being truly homogeneous units. The exceptions are formed by: a. Onco- 
cephala and Platypria, represented by 2 and 4 species and listed from 3 families 
(see below), b. Anisodera represented by 5 species, four of which are attached to 
the closely related Musaceae and Zingiberaceae, while one has been found on 
Cyperaceae in the adult stage only, c. Agonita represented by 5 species spread over 
3 plant families, d. Gonophora with 6 species all attached to the just mentioned 
interrelated Musaceae and Zingiberaceae, and e. Brontispa with 7 species including 
a single one observed on a graminaceous plant while the others are all inhabitants 
of Palmae. With regard to the best represented genera of our list, Callispa with 
11 species corresponds with Agonita in having a range of 3 hostplant families, 
and Promecotheca corresponds with Brontispa in having all but one of its 12 
listed species attached to Palmae, the exceptional species being recorded from 
Zingiberaceae in this case. Finally there is the genus Dactylispa, represented by 
the largest number of species, viz. 17, which may be arranged in four groups (as 
has been done on purpose in our survey): a. 8 species attached to Graminaceae, b. 
5 to the Rubiaceae, c. 2 to the interrelated Sterculiaceae and Bombacaceae, and d. 
2 to the Rosaceae. 

From this analysis follows that only the genera Agonita, Callispa, Oncocephala, 
Platypria and Dactylispa show a marked absence of homogeneity in the host rela- 
tionships of their species. For three of these five genera we happen to have 
recent taxonomic studies of UHMANN at our disposal, viz., for Agonita (in the 
1955 paper on the Gonophorini), for Callispa (1952 and for Dactylispa (1954). 

As for Agonita, it is interesting to note, that three of four species placed in one 
subdivision by UHMANN appear to be associated with Orchidaceae, viz., decorata, 
spathoglottis and undata (UHMANN, 1955, p. 234). 


L. G. E. KALSHOVEN : On Oriental Hispinae 21 


In Callispa the development of a flat margin of the elytra (Seitendach) and 
the arrangement of the pits (Punktreihe) are used for the elaboration of a key to 
the species. In the resulting division the bamboo-inhabiting C. bowringii, feae, 
and flavescens are found together in one group (nrs. 5—9) while cumingit, also 
from bamboo, appears in another small group (nrs. 18—23). The palm-inhabiting 
C. roepkei is one of the three species in still another small group (nrs. 12—14), 
but the also palm-feeding C. bioculata, elongata and splendidula are incorporated 
in a large group (nrs. 33—63). The orchid-associated C. 12-maculata is separated 
with another spotted species in a very small group again (nrs. 66—67). There- 
fore, the diversity in habits corresponds to some extent with the differences in 
taxonomic characters. 

In UHMANN’s studies of the relationship in Dactylispa, mainly based on the 
elytral sculpture, 14 out of 17 species in our list are discussed; the total list 
comprises not less than 98 species of this difficult genus. Three of our grass- 
inhabiting species, D. kaulina, spinosa, and sumatrana are found in the group 4 
(setifer Kreise), the largest of the 11 groups distinguished, and two, D. bakeri 
and cladophora, in group 10 (insignata Kreise). C. balyi, not in our list but a 
rather common species in Indonesia and closely related to spinosa, also belongs to 
group 4 and may well be attached to Graminaceae for this reason. D. bipartita and 
D. infuscata, both reported from bamboo by SCHULTZE (1915) are in different 
groups (3 and 6) of UHMANN’s classification. As Bambusa blumeana is given as 
food plant for all three Dactylispa species mentioned by SCHULTZE, the correct- 
ness of these records seems somewhat dubious, especially so as dipartita has been 
found more than once in Java on a Sterculia. Two Dactylispa species attached to 
Rubiaceae, viz., debilis and vetbi are classified in group 5 (wethi Kreise) and two 
others, aspera and manterii in group 7. Groups 5—7, comprising 36 species, are 
considered by UHMANN to be interrelated. D. dipartita from Sterculia (as 
mentioned above), C. leonardi from Bombacaceous and Sterculiaceous plants, and 
angulosa and nemoralis both from Rosaceae, are all placed in different other 
groups, resp. 3, 8, 9, and 6; 8 and 9 being interrelated again. 

Again a partial agreement between the grouping of the species according to 
taxonomic and ecological points of view is evident and is of sufficient extent to 
justify further studies in this direction. It would be particularly interesting to 
investigate the grass-inhabiting D. /uhz and sjöstedti, not included in UHMANN’S 
paper, as to their position in the taxonomic scheme. 


Shift of Hispinae to Dicotyl plants. 


The association of oriental Hispinae with dicotyledonous plants is apparently 
an uncommon feature, known only of Oncocephala, the groups b, c , and d of 
Dactylispa, and Platypria. It is noteworthy that several species of this assemblage 
have been found on a relatively large number of different plants, even belonging 
to different families. Furthermore, in the same genera occur instances of the use 
of different host plants by the larval and the adult stages. Observations on these 
exceptional cases, which were briefly mentioned in our introduction, are still 
scanty. One example is formed by Platypria hystrix, an Indian species, the larvae 
of which mine in the leaves of Sesbania, while the beetle is known to defoliate 
Erythrina, and swarming is reported on Rubus elliptica (Rosaceae), Erythrina ar- 


22 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


borescens (Leguminosae) and Myrica (Myricaceae) (Ind. For. Rec., 1936, vol. 1, 
p. 303). Dactylispa leonardi apparently may serve for another example, as VAN 
DER MEER MOHR (1926) failed to detect the blotch mines of the larvae of this 
species on the leaves of capok (Ceiba) plants on which numerous beetles and their 
feeding traces were observed. 

In connection with the suggested shift of Hispinae to Dicotyls the following 
observation may be of importance. Once I found a hispine larva which had made 
a short mine in a teak leaf, occurring on a shoot 2 m above the ground. As no 
hispine miners of teak were known in Java and as the larva did not develop further, 
I suppose that it abandoned the mine on the original foodplant, perhaps bamboo, 
which was quite abundant in the locality, dropped on the teak leaf, and began 
mining in it. This observation may also throw some light on BEESON’s record 
(1941, p. 227) of Dicladispa armigera as “a defoliator of paddy, sometimes at- 
tacking Tectona grandis’. This species is generally known as a common miner of 
Graminaceae including tall Saccharum grasses, all over southwest Asia. 

Apparently the larvae of mining Hispinae not seldom leave their mines. MAX- 
WELL LEFROY (1909, p. 364) observed for Platypria andrewesi that “the larva does 
not remain in one mine but moves about, eating into the leaf a kind of pocket, 
and then emerging to commence a fresh pocket”, etc. LEEFMANS (1918) states 
that the larva of a Platypria in Sumatra, making blotch mines, has well developed 
legs and repeatedly changes its place. HERING, the well-known specialist of 
mining insects (1951), draws the attention to Coleopterous species "which are 
capable of changing mines and do in fact on several occasions make a fresh mine, 
and he mentions Dicladispa in this connection. Initially my attempts to rear the 
Hispine beetles from the collected mines in Java often failed because the larvae 
left their mines after reaching maturity. This was observed in species on Zingi- 
beraceae and on bamboo. At one occasion I noticed quite a number of fresh large 
mines in bamboo leaves, in a forest near Bandjar, West Java, which all but one 
proved to be empty, the epidermis showing a small slit at the end of the mine. 
However, somewhat similar traces are left by Anthreptes birds preying on the 
larvae of Promecotheca in Cocos fronds in West Java (KALSHOVEN, 1951, p. 
757). In Prionispa fulvicollis, living on the somewhat succulent leaves of one of 
the large Commelinaceae, it was observed that the mature larva, after leaving its 
mine re-enters a leaf near its base, lifting a small patch of the epidermis and pu- 
pates beneath it. 


Evolution in the larval habits and host selection 


I wish to make only a few remarks on this speculative subject. The morphology 
of Monocotyl plants with their almost continuous development of terminal blades 
and fronds appears to be well suited for the development of flat bodied phyto- 
phagous beetles and their larvae living on the tender and nutritious tissues of the 
“hearts” and ’’spears’’ of these plants. No Dicotyl plants offer a similar op- 
portunity. 

The stalk boring and leaf mining larval habits may be considered as being 
a further development of the habit of living squeezed between sprouting leaves, 
as under these circumstances the insects are already surrounded by living plant tis- 
sue on all sides. 


L. G. E. KALSHOVEN : On Oriental Hispinae 23 


The association with Dicotyls may be regarded as a comparatively recent 
development. It is only observed in a few leaf-mining genera of the more specialis- 
ed tribes. 

The spread of the Dicotyl-associated genera over several, botanically not related 
plant families, and the tendency of the beetles to feed on other plants than the 
larvae, may be considered an indication of this evolutionary process still being in 
progress. 


REFERENCES 


AwiBowo, R., 1934. De klapper-bladkever Brontispa froggatti var. selebensis en zijn biolo- 
gische bestrijding. Landbouw 10: 76 

BEESON, C. F. C., 1919. The foodplants of Indian forest insects. The Ind. Forester 45: 312. 

BEESON, 1941. The ecology and control of the forest insects of India and the neighbouring 
countries. 

BERNARD, Ch. & R. MENZEL, 1924. Over Dactylispa manteroi Gestr., een bladboorder uit 
de familie Chrysomeliden, die op Cinchona ledgeriana voorkomt. Cinchona 1: 50. 

CHERIAN, M. C. and K. MENON, 1940. Short note on Oncocephala tuberculata Oliv. Ind. 
tn Bats 2197 

CorBETT, G. H., 1924. Annual report of the Government Entomologist for 1923. Mal. 
Agric. Jrn. 12: 256. 

CORBETT, G. H., 1932. Insects of coconuts in Malaya. Dep. Agric. S. S. & F. M. S., Gen. 
Series 10: 21. 

DUMBLETON, L. J., 1954. A list of insect pests recorded in South Pacific Territories. S. P. 
Comm., Techn. Pap. 79: 18 

FLETCHER, T. Bainbrigge, 1914. Some South Indian Insects. 

FLETCHER, T. Bainbrigge, 1921. Rep. Proc. Fourth Ent. Meet. Pusa. 

FRANSSEN, C. J. H., 1934. Insecten schadelijk aan het bataten gewas op Java, Landbouw 
10: 205 

FRANSSEN, C. J. H. « L. M. J. TIGGELOVEND, 1935. De vijanden en de ziekten der Orchi- 
deeën op Java en hun bestrijding. 

FROGGATT, J. L., 1936. Entomological notes. New Guin. Agric. Gaz. 2: 10. 

FROGGATT, W. W., 1907. Australian Insects. 

FROGGATT, W. W., 1914. Australian Hispidae of the genera Bronthispa and Promecotheca 
which destroy coconut palm fronds. Bull. Ent. Res. 5: 149 

GRESSITT, J. L., 1950. The Hispine beetles of China. Lingn. Sc. Jrn. 23: 53. 

HERING, E. M., 1951. Biology of the Leafminers. 

HEURN, W. C. van, 1925. De schadelijke insecten van de rijstplant op Java. Med. Inst. v. 
Plantenziekten 61. 

KALSHOVEN, L. G. E., 1951. De plagen van de cultuurgewassen in Indonesië, II: 740—762 
and 1016—1036. 

KALSHOVEN, L. G. E., 1931. Communication in: Versl. Vergad. Ned. Ent. Ver. Afd. Ned. 
O. Indië, 1 : 30. 

KONINGSBERGER, J. C., 1908. Tweede overzicht der schadelijke en nuttige insecten van Java. 
Med. Depart. Landb. 6. 

KONINGSBERGER, J. C., 1915. Java Zoölogisch en Biologisch. 

LANGE, H., 1950. The biology of the Mariana Coconut Beetle, Brontispa mariana Spaeth on 
Saipan. Proc. Haw. Ent. Soc. 14: 143. 

LEEFMANS, S., 1918. Het Spathoglottis kevertje. De Tropische Natuur 7: 77. 

LEEFMANS, S., 1919. De tweekleurige klapperbladkever, Plesispa reichei Chap. Med. Inst. v. 
Plantenziekten 35. 

LEEFMANS, S., 1931. De thans bekende ziekten en plagen van Orchideeën in Nederlandsch 
Indië en hunne bestrijding. 

LEFROY, H. Maxwell, 1909. Indian Insect Life. 

LEPESME, P., 1947. Les Insectes des Palmiers. 

MAULIK, S., 1919. Chrysomelidae, Hispinae and Cassidinae. Fuuna Br. India. 


24 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


MAULIK, S., 1929. Injurious Hispinae from the Solomon Islands. Bull. Ent. Res. 20: 235. 

MAULIK, S., 1932. A new Promecotheca from the Solomon Islands. Stylops 1: 204. 

MAULIK, S., 1933a. A new oriental Hispine beetle. The Entom. 66: 90. 

MAULIK, S., 1933b. A new Hispine beetle injurious to coconut. Ibid.: 280. 

MAULIK, S., 1937, Distributional correlation between Hispine beetles and their host plants. 
Proc. Zool. Soc. 107 A: 129—159. 

MATHUR, 1943. Ind. Jrn. Entom. 5: 117. 

MILLER, N. C. E. 1932. Prelimenary list of some food-plants of some Malayan insects. Bull. 
S.S. & F.M.S. Dep. Agric. 38, Suppl. 

Monk, J. C. VAN DER MEER, 1926. Over beschadiging van kapok-bibit door Dactylispa leo- 
nardi Rits. De Ind. Culturen 3: 500. 

ROEPKE, W., 1918. Jaarboek Depart. Landb. Nijv. Hand. in Ned. Indië v. h. jaar 1918: 146. 

ROEPKE, W., 1935. Herinneringen van enen entomoloog aan het eiland Batjan. De Tropische 
Natuur 24: 77. 

SCHNEIDER, F., 1940. Schadinsekten und ihre Bekämpfung in ostindischen Gambir-kulturen. 

SCHULTZE, W., 1915. A catalogue of Philippine Coleoptera, Manilla. 

STEBBING, E. P., 1914. Indian Forest Insects. 

TAYLOR, T. H. C., 1937. Biological control of insects in Fiji. 

UHMANN, E., 1929. Hispinen von den Sunda-Inseln. Zeits. f. wiss. Insektenbiol. 24: 143. 

UHMANN, E., 1932. Ueber drei Hispinen von den Molukken und den Salomonen. Fol. Zool. 

et Hydrobiol. 4: 13. 

UHMANN, E., 1935. Hispinen aus Java und Sumatra. Treubia 15: 141. 

UHMANN, E., 1952. Austral-Asiatische Hispinae, VIII, Callispini. Phil. Jrn. Sc. 80: 343. 

UHMANN, E., 1953. Hispinae aus Java. Idea 9: 89 

UHMANN, E., 1954. Verwandtschaftskreisen und Skulptur der Decken des Austral-Asiatischen 
Dayana Arten. Phil“ Jen. Sc 85:77: 

UHMANN, E., 1955a. Gonophorini, besonders von den Philippinen. Ibid. 84: 229. 

UHMANN, E., 1955b. Hispinae aus Indonesia 1. Tijds. v. Entom. 98: 133. 

UHMANN, E., 1956. Hispinae aus Indonesia. Beaufortia 5, no. 50. 

UICHANCO, L. B., 1929. A summary of insects attacking rice in the Philippines. Proc. Fourth 
Pac sc. Eonst.:7572- 

WooDwoRTH, H. E., 1921. A host index of insects injurious to Philippine crops. The Phil. 
Agric., 10: 9. 

VECHT, J. VAN DER, 1930. Agonia spathoglottis. Entom. Ber. 8: 65. 

ZACHER, 1916. Schädlinge der Kokospalmen auf den Südseeinseln. Arb. K. Biol. Anst. Land- 
u. Forstwirts. 9: 102. 

ZEHNTNER, L. 1894. Archief v. d. Java Suiker Industrie 4, II: 793. 


DIE BISALTIDE-POLIBETE-GRUPPE DER GATTUNG 
DOLESCHALLIA FELD. (LEPIDOPTERA, NYMPHALIDAE) 


von 
W. ROEPKE 


Wageningen 


Während eines Aufenthalts in Paris, im Juli 1952, hatte ich Gelegenheit die 
Fruhstorfersche Sammlung Indoaustralischer Nymphaliden durchzusehen, die sich im 
Laboratoire d’Entomologie an der rue de Buffon befindet, mit ausnahme der Gat- 
tung Polyura Billb. (= Charaxes auct., = Eriboea auct.) die s.Z. vom Britischen 
Museum N.H. erworben wurde. Mich interessierte u.a. die oben genannte Tagfal- 
tergruppe, von der FRUHSTORFER in SEITZ (1912, S. 556—560), eine grosse 
Anzahl von Subspecies und Formen unterscheidet, für die er nicht weniger als 35 
verschiedene Namen zur Anwendung bringt ! Die Sache ist um so komplizierter, 
als sich in neuerer Zeit herausgestellt hat, dass D. bisaltide und polibete zwei ver- 
schiedene Arten sind, sodass sich die Fruhstorferschen Namen natürlich nur auf 
die eine oder auf die andere Art beziehen können. Auch der leider jung gestor- 
bene Dr. A. S. CORBET (1956, S. 213) wirft in seinen schônen Buch beide Arten 
zusammen, wie sich aus seiner Bemerkung ergibt, dass bisaltide von Ceylon bis 
Australien und den Bismarckinseln verbreitet ist, wahrend sie in Wirklichkeit 
ostlich von Java nicht mehr vorkommt, sondern durch polibete vertreten wird. 

Das Verdienst, die beiden Arten zuerst unterschieden zu haben, scheint dem 
Sammler J. P. ROSIER auf Java zu gebühren, der leider während des Krieges im 
fernen Osten ums Leben gekommen ist. Er hatte nämlich festgestellt, dass die 
Raupen beider Arten und deren Futterpflanzen verschieden sind und dass sie ver- 
schiedene Biotope bevorzugen. Während bisaltide häufig im Kulturgelände vor- 
kommt und dort auf einer Heckenpflanze Graptophyllum lebt, bevorzugt polibete 
Gebiete ausserhalb des Kulturgeländes und lebt die Raupe auf einer andern, leider 
nicht genannten Nährpflanze. Im Gegensatz zu bisaltide ist die Raupe mit weissen 
Fleckenreihen geschmückt (ROEPKE, 1952, S. 17). Auch CoRBET, Lc., gibt an, 
dass die Raupe der bisaltide auf Malakka durch zwei Reihen weisser Flecken 
charakterisiert ist und dass sie, ausser auf Graptophyllum pictum auf Artocarpus 
heterophyllus und Pseuderanthemum malabaricum lebt. DUPON & SCHEEPMAKER 
(1932, S.86) nennen als Nahrpflanzen Graptophyllum pictum und Eranthemum 
variabile. 

D. bisaltide und polibete sind nicht schwierig zu unterscheiden. Letztere hat 
eine Reihe weisser, subapikaler Punkte im Vorderflügel, die bei ersterer fehlen. 
Die Grundfarbe geht bei bisaltide, namentlich im weiblichen Geschlecht, ins hell 
Braungelbe über. FRUHSTORFER (1899, S. 278—280) hat bereits das Vorkommen 
von zwei Rassen, wie er sie nennt, erkannt. Er sagt hierüber (S. 278): ,,Javanische 
polibete lassen sich in zwei Rassen trennen 

„A. Eine kleinere, oberseits wenig weiss punktierte, unterseits gelbbraune, ohne 


25 


26 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


breite Silberbinde der Flügel, aber vereinzelt mit Silberflecken dekoriert. 

„B. Eine robustere im 4 und 2 oberseits deutlich punktierte und breiter schwarz 
gesäumte. Deren Unterseite ist rotbraun, von breiten Silberbinden durchzogen, der 
Apex und Analwinkel der Flügel reich (S. 279) silberig violett bestreut. Sämtliche 
Exemplare mit drei basalen Silberflecken der Vorderflügel und zwei auf den 
Hinterflügeln. 

„A. dürfte der „dry season”, B. der „wet season” oder der Bergform ange- 
hören.” 

Soweit FRUHSTORFER. Seine Scheidung ist berechtigt, nur müssen wir bedenken, 
dass hier keine Rede von ,,Saisonformen” oder einer ,,Bergform” sein kann, und 
dass die Beschreibung der Unterseite in vielen Fällen nicht zutreffend ist, soweit 
sie das Vorkommen von Silberflecken und -binden betrifft. In Wirklichkeit han- 
delt es sich nämlich um zwei verschiedene Arten, und zwar ist: 

A. die Art D. bisaltide Cr., B. die Art D. polibete Cr. 

Die Richtigkeit dieser Auffassung konnte ich mit Hilfe eines grossen Materials 
| im Britischen Museum N.H., wo übrigens beide Arten bereits aus einander ge- 
halten waren, im Leidener Museum, wo der verstorbene Dr. L. J. Toxoreus beide 
Arten geschieden hatte, im Amsterdamer Museum und in der Sammlung Wage- 
ningen feststellen. Leider zeigen die männlichen Genitalapparate beider Arten 
keine auffällige Unterschiede. Ich habe ein Reihe von Exemplaren untersucht und 
habe die genitalien gut abgebildet (ROEPKE, 1938, S. 283, Abb. 38). 

Nach ihrem geographischen Vorkommen können beide Arten mit ihren Unter- 
arten und Formen wie folgt eingeteilt werden. Ein * vor dem Namen bedeutet, 
dass ich den Typus im Pariser Museum gesehen habe. 


A. Doleschallia bisaltide Cr. 


*ceylonica Fruhst. : Ceylon 

indica Moore : Sikkim; Burmah 
*continentalis Fruhst. : Sikkim; Assam 
*malabarica Fruhst. : Südindien 

argyroides Fruhst. : ohne Angabe 

basalis Fruhst. : ohne Angabe 
andamanensis Fruhst. : Andamanen; Car; Centr. Nikobar 
merguiana Evans | : Megui Inseln 
*szamens!s Fruhst. Siam 

pratipa Fld. : Malakka 
* mariae Fruhst. : Sumatra 

niasica Btl. : Nias; Engano; Mentawei 
*surculus Fruhst. : Bawean 
*nimbata Fruhst. : Nordborneo 
*borneensis Fruhst. : Nord- und Südostborneo 
bisaltide Cr. : Java 

polibetina Fruhst. : Java. 

B. Doleschallia polibete Cr. 
coronata Fruhst. : Java 


exornans Fruhst. : Java 


W. ROEPKE : Die bisaltide-polybete-Gruppe 27 


*scapus Fruhst. : Sumbawa; Alor; Dammer; Wetar; 
Kisar; Babber 
*ermelinda Fruhst. : Sumba 
*celebensis Fruhst. : Celebes 
sulaensis Fruhst. : Sula Mangoli 
polibete Cr. : Ambon; Ceram; Buru; Banda; 
Uliasser 
apameia Fruhst. : Obi 
cethega Fruhst. : Batjan; Halmahera; Ternate; 
Morotai 
nasica Fruhst. : Waigeu 
tualensis Fruhst. : Kei Inseln 
tenimberensis Fruhst. — : Selaru; Tenimber Inseln. 


Die Unterarten mit noch weiter östlicher Verbreitung sind weggelassen. In wie 
weit die vielen Fruhstorferschen Namen Giiltigkeit haben oder als Synonyme auf- 
zufassen sind, muss der Zukunft vorbehalten bleiben. Es ergibt sich aus obiger 
Zusammenstellung, dass bisaltide die westliche Art ist, die auf Java und Borneo 
ihre Ostgrenze erreicht. D. polibete dagegen ist die östliche Art, die bereits auf 
Java auftritt und östlich hiervon weit verbreitet ist. Von Borneo ist sie nicht be- 
kannt. Auf Java kommen beide Arten vor, wenngleich, wenigstens nach ROSIER, 
in etwas verschiedenen Biotopen. 

CRAMERs Abbildung seiner bisaltide in seinem Werke (1779, S. 9, Taf. 102, 
Fig. c und d), stellt ein 9 vor, mit der irrtiimlichen Vaterlandsangabe Surinam. 
Wie schon Fruhstorfer (1899, S. 278) gesagt hat, handelt es sich offenbar um 
ein Java-Exemplar. Von seiner polibete hat CRAMER (1782, S. 71, Taf. 234, fig. 
D), ebenfalls ein 9 beschrieben und abgebildet, mit der richtigen Fundortsangabe 
Ambon. 

FRUHSTORFERS Abbildungen, l.c. 1899, Taf. 2, Fig. 7, als bisaltide borneensis, 
und Fig. 8, als malabarica, müssen also beide als bisaltide aufgefasst werden, ob- 
schon sie mehr wie eine polibete aussehen. Seine Abbildungen 9, 10 und 11, als 
bisaltide tualensis, celebensis und hexophthalmus kapaurensis, beziehen sich deut- 
lich auf polibete. 

FRUHSTORFERS Abbildungen in SEITZ sind meiner Ansicht nach wie folgt 
zu deuten: 


Tafel 112a. D. philippensis Fruhst. gehört zu polibete 
CI An ace Frahst. 5 = 2 
Le ec, sarcnias. Brohst: 5 % 
d. ,, masica, celebensis Fruhst. È ie 


Die Arten, deren Unterseite er auf Taf. 137 b abbildet, ad nicht mit Sicherheit 
zu bestimmen. 

CRAMER (l.c.) hat die topotypische D. polibete von Ambon beschrieben. Da die 
Subspecies von Java offenbar verschieden ist, muss sie einen besonderen Namen 
tragen, und zwar coronata Fruhst. Auf Java kommen also beide Arten neben 
einander vor, nämlich 

Doleschallia bisaltide bisaltide Cr. und 

L polibete coronata Fruhst. 


28 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


Die Abbildung bei ROEPKE (1932, S. 83, Abb. 135) stellt ein 9 von D. poli- 
bete coronata vor, dasselbe gilt für die Abbildung bei DUPON & SCHEEPMAKER 
(1936, S. 85, Abb. 55). 


SUMMARY 


1. Doleschallia bisaltide Cr. and polibete Cr. are two distinct species, they can 
be descriminated rather easily though the male genitalia do not differ markedly. 

2. The caterpillars of the two species and their food plants are different. In 
Java they frequent different biotopes. 

3. D. bisaltide is the Western species, occurring from India through Malaya to 
Sumatra, Borneo and Java. 

4. D. polibete is the Eastern species, ranging from Java eastwards to the South- 
sea Islands. In Java, the distribution areas of the two species are overlapping. 


SCHRIFTTUM 


CoRBET, A. S., 1956. The Butterflies of the Malay Peninsula. 

CRAMER, P., 1779. De Uitlandsche Kapellen, Bd. 2; 1782, Bd. 3. 

DUPONT & SCHEEPMAKER, 1936. Uit Java’s vlinderleven. Visser & Co., Batavia. 
FRUHSTORFER, H., 1899. Berliner Entom. Zeitschr., Bd. 44. 

FRUHSTORFER, H., 1927. In Seitz, Grossschmetterlinge der Erde, Bd. 9. 
ROEPKE, W., 1932, De vlinders van Java. Dunlop & Co., Batavia. 

ROEPKE, W., 1938. Rhopalocera Javanica, Bd. 3. 

ROEPKE, W., 1952. Tijdschr. Entom., Bd. 95. 


SUR DEUX DIASPIDINAE NOUVEAUX DU THAILAND 
(COCCOIDEA) 
par 


A. S. BALACHOWSKY 


Institut Pasteur, Paris, France 


Introduction — Au cours d'une récente mission dans le Sud-Est asiatique, j'ai 
découvert, sur des arbres entourant le jardin de la „Pagode sacrée de marbre”, 
sanctuaire bouddhique de Bangkok (Thaïland), deux cochenilles nouvelles pour la 
science, dont la description fait l'objet du présent travail. 

Le première espèce appartient au genre Unaspis Mc. Gi, dont le statut a été 
révisé par PRABHAKER RAO (1949) et qui comprenait jusqu ici, huit représentants 
connus dans le monde, originaires pour la plupart du Sud-Est asiatique ou de 
l'Extrême-Orient (Ceylan, Chine, Formose, Japon). 

Certaines espèces, telles que U. citri Comstock et U. yanonensis Kuwana, 
causent des dégâts importants aux cultures de Citrus. U. citri est certainement 
l'espèce la plus nuisible aux orangeries dans les cultures des régions tropicales et 
équatoriales de l’ancien et du nouveau monde où elle a été largement introduite. 
En Afrique noire, cette espèce est acclimatée sur l'ensemble du continent; elle se 
rencontre, non seulement dans les plantations, mais aussi sur les arbres isolés, 
plantés autour des cases dans les villages indigènes (Guinée, Côte d'Ivoire, Came- 
roun, Congo belge, etc.). U. evonymi Comstock se montre particulièrement nui- 
sible au Fusain dans les régions tempérées et subtropicales de l'ancien et du nou- 
veau monde. Le nouveau Unaspis décrit ci-dessous (U. rousseti spec. nov.) consti- 
tue donc la neuvième espèce connue du genre. 

La seconde espèce, décrite ci-dessous, appartient au genre Sishanaspis créé ré- 
cemment par FERRIS (1952) parmi les Diaspinae-Parlatorini, pour une espèce qu'il 
a découverte à Sinsha près de Kunming (Yunnan), Chine méridionale, vivant sur 
Quercus sp. Bien que la nouvelle espèce de Bangkok diffère par plusieurs carac- 
tères du génotype (S. guercicola Ferris), notamment par l'absence de tubercules 
glandulaires et de glandes circumgénitales, ses caractères généraux correspondent 
bien à ceux du genre décrit par FERRIS dans lequel je l'ai classée. 


Unaspis rousseti spec. nov. (Figures 1—9) 


Caractères macroscopiques — Bouclier 9 mytiliforme allongé, brun uniforme 
avec l’exuvie du 2ème stade plus sombre (fig. 1); carène médiane bien marquée 
sur toute la longueur du bouclier. 1 = 2,2 mm. 


Puparium & linéaire, d'un blanc pur floconneux, tricaréné longitudinalement 
avec l’exuvie larvaire jaune paille en partie cachée par la sécrétion du puparium 


(Ge; 2); 


Caractères microscopiques — ® adulte étroite et allongée (fig. 3) à cuticule 


29 


30 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


100 4 


Figs. 1—9, Unaspis rousseti spec. nov. 9 adulte — 1) bouclier 9; 2) puparium 4; 

3) © adulte, caractères généraux microscopiques; 4) id. antenne; 5) id., tache orbiculaire 

protothoracique; 6) id., stigmate antérieur; 7) id., caractères généraux du pygidium; 8) id. 

détail d'une épine glandulaire; 9) id., détail de la marge pygidiale. (Figures exécutées par 
GéRARD LANGLOIS, dessinateur à l’Institut Pasteur). 


A. S. BALACHOWSKY : Diaspidinae nouveaux 31 


membraneuse, excepté la zone céphalo-prothoracique et la face dorsale du pygidium 
où elle est légèrement épaissie. Tubercule oculaire nettement saillant (fig. 3). 
Mamelon antennaire surmonté d’une soie courte recourbée et d’une épine latérale 
émoussée (fig. 4). 

Stigmates antérieurs pourvus de groupements de glandes péristigmatiques af- 
fectant une disposition particulière: réunies par groupes de 2 ou 3 éléments ou 
dépendants les uns des autres, comme l'indique la fig. 6. Le nombre de ces glandes 
est variable et comprend en moyenne 8 à 10 éléments. Aux stigmates postérieurs, 
elles sont moins nombreuses (2 à 3 éléments) (fig. 7). La structure de ces glandes 
est nettement triloculaire. 

Pygidium (fig. 7 et 9) pourvu de 3 paires de palettes bien développées (L;, 
Lo, L3). L, robustes, enfoncées dans la marge pygidiale, nettement divergentes 
et non réunies à leur base par une sclérose interne; bord externe beaucoup plus 
court que le bord interne qui est finement serratulé et émarginé à l’apex. Lo large- 
ment coniques, symétriques, légèrement divergentes avec Loy, de taille nettement 
plus robuste. L; de même structure que L, mais plus enfoncées dans la marge 
pygidiale avec Lay, à peine saillantes et tuberculiformes (fig. 9). 

Epines glandulaires marginales jumelées, disposées par paires sur chaque seg- 
ment pygidial mais étroitement accolées l'une à l'autre si bien que dans certains 
cas, l’épine apparaît, ou simple, ou seulement divisée à l’apex (fig. 9). Ces paires 
sont disposées métamériquement sur VIII/VII, VII/VI et VI, comme l'indique la 
fig. 9. Une épine simple se trouve à la base de V (fig. 7) et des touffes de 4 à 5 
épines glandulaires sont présentes dans la zone margino-ventrale des segments I à 
IV inclus (fig. 7 et 8). 

Ouverture anale petite, régulièrement circulaire, située légèrement au-dessus du 
centre du pygidium avec une gouttière bien marquée interrompue jusqu'à l'espace 
médian. 

Système glandulaire dorsal du pygidium constitué de macropores marginaux 
de forte taille, courts et larges et de micropores submarginaux et submédians. 
Les macropores (fig. 9) sont de largeur double des micropores et possèdent une 
ouverture ovalaire à axe longitudinal aux lèvres chitinisées (type des mégapores 
des Lepidosaphedina). On compte 5 macropores marginaux de chaque côté du 
pygidium sur les segments V à VII inclus. 

Micropores dorsaux cylindriques et étroits (fig. 7 et 9) nombreux, à ouverture 
ovalaire de petit diamètre, à axe transversal, répartis uniformément sur toute l’aire 
dorsale du pygidium où les éléments submarginaux et submédians sont entre- 
mêmés sans accuser une disposition coordonnée (caractère du genre Unaspis). On 
compte au total, de 70 à 86 éléments répartis sur les segments V à VIII inclus (35 
à 43 de chaque côté). Groupement du segment V plus clairsemé, surtout dans sa 
zone margino-basale (fig. 7). 

Tous ces micropores débouchent dans une aire dorsale chitinisée donnant aux 
ouvertures glandulaires un aspect réfringent. Présence de micropores identiques 
sur les segments prépygidiaux I à IV inclus mais beaucoup plus clairsemés, for- 
mant deux groupes distincts, l’un submarginal (4 à 5 éléments), l’autre sub- 
médian (1 à 4 éléments) (fig. 7). Présence d’une tache orbiculaire submarginale 
chitinisée au niveau du prothorax (fig. 5) et du segment I (fig. 7). 

Glandes circumgénitales totalement absentes. Absence de glandes sur la face 


32 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


500 pr . piu 


UD pe 


mine. 9 
mame, VALT hin, 
TN LUIT TERS ‘ 
CUT oen Ka, 
can 


Re 


? 


OUTE ST 
CPT 


6" 


WETTE 


2 


Figs. 10—19, Sishanaspis templorum spec. nov. 10) bouclier 9 ; 11) 9 adulte, caractères 

généraux microscopiques; 12) id., antenne; 13) id., micropores ventraux thoraciques; 14) id., 

stigmate antérieur; 15) id, micropore submarginal ventral; 16) détail de structure du 

pygidium; 17) id., variation de forme du peigne médian; 18) id., variation de forme de Li; 

19) puparium &. (Figures exécutées par GÉRARD LANGLOIS, dessinateur à l’Institut 
Pasteur). 


A. S. BALACHOWSKY : Diaspidinae nouveaux 33 


ventrale du pygidium. Des éléments identiques à ceux de la face dorsale sont 
présents dans la zone submarginale des segments thoraciques principalement sur le 
métathorax (fig. 3 et 7) et sur les segments I et II de l'abdomen autour des épines 
glandulaires marginales. 

Remarques — U. rousseti se distingue des huit autres espèces d'Unaspis actuel- 
lement connues par une série de caractères importants: 

1° La présence d'épines glandulaires pygidiales jumelées n'existe chez aucune 
espèce, excepté U. evonymi Comst. subspecifique du Fusain, qui en diffère par 
toute une série d'autres caractères importants (Voir BALACHOWSKY, 1954). 

2° La disposition en petits groupes séparés des glandes péristigmatiques ne se 
retrouve chez aucune autre espèce de genre où les éléments sont accolés en grappe. 

39 Le nombre élevé de micropores dorsaux (70 à 86) ne se retrouve guère que 
chez U. yanonensis Kuwana du Japon (BALACHOWSKI, 1954, p. 293) qui pos- 
sède jusqu'à 150 éléments au pygidium mais diffère de U. rousseti par beaucoup 
d'autres caractères (absence de tubercule oculaire saillant; épines glandulaires py- 
gidiales simples, etc.) U. rousseti constitue donc une espèce bien caractérisée du 
genre Unaspis Mc. Gill., n'ayant pas d'affinité immédiate avec les autres repre- 
sentants actuellement connues du genre. 

Biologie — Habitat — Une colonie de cette nouvelle espèce a été découverte par 
l'auteur, le 23 Février 1954, sur les deux faces des feuilles de Manguier (Mangi- 
fera indica) plantés à proximité de la ,,Pagode sacrée de marbre”, à Bangkok 
(Thailand). Cette espèce est dédiée à mon ami DAvip ROUSSET qui fut mon 
compagnon de voyage en Extrème-Orient et dans le Sud-Est asiatique. 


Sishanaspis templorum spec. nov. (Figures 10—19) 


Caractères macroscopiques — Bouclier 2 circulaire, très fortement bombé, 
presque exclusivement constitué par l’exuvie larvaire du 2ème stade englobant la 
Q adulte. Exuvie larvaire du ler stade excentrée, rejetée le plus souvent en avant 
du bouclier. Sécrétion de l'adulte limitée à une légère frange marginale débordant 
au-dessous de l'exuvie du 2ème stade. Taille réduite (1,2 à 1,3 mm). Couleur 
foncière du bouclier d’un brun clair, légèrement luisant avec les exuvies concolores 
(fig. 10). Puparium & blanc, linéaire, épais, avec l’exuvie larvaire jaune pâle 
rejetée en avant, de taille relativement forte par rapport au bouclier 9 (1 mm) 
(fig. 19). 

Caractères microscopiques — ® adulte de forme subcirculaire, presque aussi 
longue que large (fig. 11), avec un très léger rétrécissement dans la zone céphali- 
que. Cuticule entièrement membraneuse avec un léger épaississement de la zone 
occipitale. Tubercule antennaire surmonté d'une seule soie (fig. 12). Stigmates 
antérieurs insérés obliquement, pourvus de 1 à 2 glandes péristigmatiques (fig. 
14), de structure pentaloculaire mais parfois aussi triloculaire. 

Pygidium large, obtu, faiblement saillant (fig. 16), pourvu d’une seule paire 
de palettes (L,) de forme générale subquadrangulaire mais pouvant parfois pren- 
dre un aspect conique ou irrégulier (fig. 18); ces palettes sont très écartées l’une 
de l’autre par un espace médian égal à 21/,, 3 fois leur propre largeur. Présence 
d'un seul peigne médian impair et de 5 à 6 peignes latéraux localisés sur le seg- 
ment VI et VII. Ces peignes sont courts, relativement larges, ne dépassent pas la 


34 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


longueur de L,, sont simples ou crénelés à l’apex (fig. 17) avec les derniers élé- 
ments latéraux plus réduits ou dégradés. 

Ouverture anale subcirculaire située légèrement au-dessous du centre du pygi- 
dium, d'un diamètre nettement supérieur à la largeur de L, et entourée d'une zone 
d’épaississement bien marquée (fig. 16). Systeme glandulaire dorsal constitué par 
trois macropores marginaux cylindriques courts (de chaque côté), du type parla- 
toriforme, sur les segments VI et VII; absence de macropores sur les autres seg- 
ments pygidiaux et prépygidiaux. Micropores dorsaux très peu nombreux, du type 
cylindrique étroit en ouverture circulaire comprenant un à deux éléments sub- 
marginaux et deux à trois éléments submédians dans la zone préanale (fig. 16). 
Présence de micropores identiques (submédians) dans la zone submédiane des 
segments II à IV inclus. 

Ouverture vulvaire longue et arquée. Glandes circumgénitales totalement absen- 
tes (fig. 16). 

Absence de macropores et de micropores sur la face ventrale du pygidium en 
dehors des filières marginales aboutissant à l'extrémité de chaque peigne. Micro- 
pores ventraux identiques à ceux de la face dorsale et à même disposition, présents 
dans la zone submédiane des derniers segments prépygidiaux. Ces micropores 
existent également dans la zone submarginale du métathorax (fig. 15) et autour 
de l'appareil buccal (fig. 13). 

Remarques — Cette nouvelle espèce diffère du génotype (S. guercicola Ferris) 
par les caractères suivants : 

1° Absence de tubercules glandulaires submarginaux sur la face ventrale des 
segments thoraciques (quatre groupes chez S. quercicola). 

2° Diamètre de l'ouverture anale nettement supérieur à la largeur de L, (net- 
tement inférieur chez S. guercicola). 

3° Présence de trois macropores marginaux parlatoriformes au pygidium (ab- 
sents chez S. guercicola). 

4° Micropores dorsaux peu nombreux au pygidium (nombreux chez S. guer- 
cicola). 

5° Glandes circumgénitales absentes (présentes chez S. gwercicola). 

Ces caractères nouveaux doivent s'étendre au genre Sishanaspis Ferris qui doit 
désormais comprendre des espèces dépourvues de tubercules glandulaires thoraci- 
ques et de glandes circumgénitales. 

La présence de macropores marginaux chez cette nouvelle espèce, accentue les 
caractères parlatoriformes du genre et confirme sa position systématique parmi la 
tribu des Parlatorini. 

Biologie — Habitat — Jai découvert cette espèce le 23 Février 1954 sur un 
arbre non déterminé, dans les jardins avoisinant la „Pagode de marbre”, sanctuaire 
boudhique de Bangkok (capitale du Thaïland). Elle vit sur les deux faces des 
feuilles mais paraît plus nombreuse à la face inférieure. 


LITTÉRATURE 


BALACHOWSKY, A. S., 1954. Les Cochenilles paléarctiques de la tribu des Diaspidini. Mem. 
Scientif. Institut Pasteur. 

Ferris, G. F., 1952. Microentomology, vol. 17, p. 6—7. 

RAO, V. PRABHAKER, 1949. The genus Unaspis McGill (Hom. Coccoidea, Diaspinae). 
Microentomology, vol. 14, p. 52—72. 


NOTES ON MECOPODIDAE 
(ORTHOPTERA, TETTIGONOIDEA) 
by 
C. WILLEMSE 
Eygelshoven 


Through the kindness of Dr. B. P. Uvarov I had the opportunity to study 
some members of the family Mecopodidae, collected by Mr. T. H. ARDLEy in the 
Papuan region. They proved to be very interesting, all being new to science. Very 
little is done about the study of members of this family and only occasional, but 
| no systematical collecting was done. The results of my study are presented in the 
following pages. 


Eumossula gen. nov. (figs. 1—3, pl. 2) 


Size large, body slender. Head about as long as the pronotum. Frons some- 
what broader than high, seen in profile reclinate; subsmooth, upper part in the 
middle with an indication of a shallow median sulcus, below the middle in the 
lower part with on both sides a row of more or less regular low transverse ridges; 
cheek and vertex smooth; below the eye with an approximately triangular space, 
finely punctate with some low transverse ridges. Fastigium of vertex produced in 
front of the head into a small, somewhat triangular projection, not reaching 
beyond the middle of first antennal joint, its anterior margin obtuse or obtusely 
pointed, sometimes with an indication of an incision in the middle; from above 
with a shallow median sulcus, running from the apex posteriorly to about the line, 
connecting the hind margin of the eyes. 

Antennal scrobae on the inner side lamellately produced, their lower margin 
thickened. First antennal joint broad, reaching beyond the apex of fastigium of 
vertex, second joint narrower and shorter than the first, third joint and remaining 
ones slender, third joint a little longer than the second. Eyes small, rounded, 
globose, prominent. 

Pronotum somewhat longer than broad, its surface coarsely punctured with low, 
irregular ridges; anterior margin rounded, posterior margin truncate or slightly 
truncate — concave; median keel and lateral keels absent; disc with two transverse, 
concavely bent sulci, both percurrent on the lateral lobe, the posterior one in the 
middle of the disc more deeply impressed; a little above the lower margin of the 
lateral lobe these sulci are connected by a short, transverse, rounded sulcus; lateral 
lobe itself somewhat broader than high, lower margin angulately rounded, anterior 
and posterior margin nearly straight; anterior angle angulately rounded, posterior 
angle rounded. Elytra and wings reaching far beyond the top of abdomen and a 
little beyond the top of hind femur. 

Elytron narrow, anterior and posterior margin nearly straight, narrowing 


35 


36 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


Sc Cc 


iS AX 


Rs. 2 Rs. 1 R 


OSS 
PA III 


a VA ORI 


M Gi An 
Fig. 1. Eumossula gracilis g. & sp. nov., female elytron 


gradually from base to apex, at the apex narrowly rounded; anterior area about as 
broad as the others together. The venation is as follows. Costal vein only distinct 
in the basal fourth, nearly parallel to, but not terminating into the anterior margin, 
somewhat variable. Subcostal and radial veins terminating into or near the apex 
of elytron, distinctly separated by a narrow interspace, with rows of short trans- 
verse veins, especially at the basal part and at apical two-thirds. 

Subcostal vein with irregular branches, reaching the anterior margin of elytron. 
Radial vein with its first branch in the apical third, second branch in the apical 
sixth part of the vein, both percurrent into the apical part of the posterior margin. 
Median vein substraight from base to apex and terminating into the posterior 
margin near the apex; there are no distinct branches. Cubital vein at the base 
parallel to, or connected with the anal vein; parallel to, and more or less termin- 
ating into the posterior margin. Anal vein straight, short. Anal field in the female 
with three curved, short veins. 

Stridulating field of the left elytron in the male with a strong, elevated 
stridulating vein about in the middle; the remaining part of the field with an 
irregular and coarse reticulation. Speculum of the right elytron long oval, clear, 
hyaline, on all sides surrounded by a subhyaline area, with some poorly developed, 
irregular short veins. 

Wing subcycloid, principal veins distinct. Costa distinct at the base; subcosta 
slightly curved, nearly reaching the top of the wing; radius with only one branch 
in the apical third, which branch is connected with the media by a short vein; 
media and cubitus united and connected a little behind the base, in the basal 
third there are two branches, the first reaching the posterior margin of wing, the 
second before the apex connected with the principal vein. There are 8 anal veins. 
Intercalated triangle absent. Anterior coxae with a spine from above. Legs slender. 
Anterior femur with a row of 2—3 spines on the lower inner margin in the apical 
part; lower outer margin without spines; inner and outer genicular lobe with a 
short spine. Anterior tibia from below on both sides with a row of spines; from 
above with an apical spine on the outer side; auditory foramina on both sides 
open, oval. Median femur from below on the outer margin with 2—3 spines; 
genicular lobes on both sides with a spine. Median tibia from below on both sides 
with a row of spines, from above on the inner side with a row of 2—6 spines or 
smooth, variable. Hind femur slightly incrassate at the base, apical half slender; 
from below on both sides with a row of spines, smooth from above; genicular 
lobes on both sides with a strong spine. 


Praar 2 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


‘puryiay MON ‘adAjojoy ‘ P 
‘094 soqimp 


Sa 


A 


O 


u 


‘ads % “UAB 8779048 vInSSOUNT 


C. WILLEMSE : Notes on Mecopodidae 37 


Rs Ma Mp R = 5 

f I 1 D CRU 

' 6 di 

I AL V\ \ WA eZ > M + Cu 
nuo gia en 


Ss 


TA] BEN U 
TEEN 
St 
OS 


Cu 


Ania, 


Fig. 2. Eumossula gracilis g. & sp. nov., female wing 


Hind tibia with four rows of spines, the spines of the upper margins longer 
than those on the lower margins. Epimerum of prothorax with a distinct spine. 
Prosternum bispinose, the spines at the base not touching each other. Mesosternum 
broader than long, metasternum about as long as broad; their lobes rounded, 
obtuse. 

Male: Ultimate tergit with the posterior margin rounded-truncate. Supraanal 
plate triangular, apex obtuse. Cercus cylindrical, slightly curved inwards from 
base to apex, at the apex more strongly curved and attenuated, and pointed, with 
at the extreme top a small hooked spine. Subgenital plate lamellate, much longer 
than broad, a little behind the base narrowed, with the margins nearly parallel; 
apex deeply and triangularly excised; styli very short, much shorter than the depth 
of the incision; disc of the plate with a longitudinal median keel, a similar keel 
on both sides. 

Female: Posterior margin of ultimate tergit rounded-truncate. Supraanal plate 
long, triangular, apex obtusely pointed; pilose. Cercus cylindrical, as long as the 
supraanal plate, slightly curved, apex obtusely pointed. Ovipositor long, a little 
shorter than the hind femur, straight, margins smooth, not crenulate at the apex. 
Subgenital plate broader than long, hind margin with a deep, triangularly rounded 
incision. 

Type of the genus: Eumossula gracilis spec. nov. 


Eumossula gracilis spec. nov. (figs. 1—3, pl. 2) 


General coloration yellowish brown. Head lighter coloured, with a whitish 
stripe along the clypeal margin, somewhat variable. First antennal joint whitish 


38 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


brown, the following joints of the general coloration, with an indication of an- 
nulation by darker coloured joints. Pronotum of the general coloration, anterior 
and posterior margins sometimes darker coloured. Elytra greenish or brownish 
green, along the anterior margin in the female somewhat darker coloured, in the 
male darker coloured along the posterior margin; there are no dark spots. Wing 
hyaline, anterior area somewhat greenish. All the legs of the general coloration, 
femora with whitish transverse stripes on the outer side. Spines of hind tibiae 
with black tips. Hind tarsus from below blackish brown. Sternum and abdomen 
of the general coloration. Ovipositor dark reddish brown. 


ö 9 

Length of body 50 mm 51 mm 
N „ head Te sun 
a »  pronotum Sir rs 
>; „ elytron 48—50 „ COS 
Width of elytron 9—10 „ il, ee 
Length of anterior femur 15—16 ,, I 
„ median femur ISD pws 160 

x , hind femur 32% 45 “x 
Width of hind femur Dy Gus 
Length of hind tibia AG) 500% 
Length of ovipositor AU 


Geographical distribution: New Ireland, Bis- 
marck Islands. 
Collected by T. H. ARDLEY, 2 &, 1 2. Figs. 


1% 
Fig. 3. Eumossula gracilis n. g. & 
Bet oe nl Holotype: & paratype © (New Ireland), at 


C. = cercus St. = stylus the Anti-Locust Research Centre, London. 


The new genus belongs to the Mossula group and is related to the genus Mos- 
sula. It may be distinguished by the following key, containing all the genera, 
having the elytra distinctly longer than the abdomen, reaching (far) beyond the 
top of abdomen and with the metazona of disc of pronotum without distinct 
lateral keel or rugosities forming a kind of keel. 


1. Elytron “coriaceous” with only the subcostal radial veins distinct and _ elevated, 
the medial and cubital veins very short; the areae filled out by an irregular rhomboidal 
reticulation. Form of elytron lanceolate, reaching only the apical third of hind femur 
or a little shorter. Distribution: Fiji Islands, Solomon Islands. 

Ocica Walker (= Elaeoptera Redtenbacher syn. nov.) 

1.1. Elytron not ‘coriaceous’, veins distinct with normal reticulation; longer, reaching or 
nearly reaching the top of hind femur. 

2. Pronotum smooth. Male styli about as long as the depth of the triangular incision of 
hind margin of subgenital plate. Female subgenital plate without median incision. 
Distribution: Solomon Islands. Paramossula Willemse 

2.2. Pronotum coarsely punctured. 

3. Elytron narrow. Styli of male subgenital plate very short. Male cercus slender, not divided 
at the top, but simple. Distribution: New Ireland. Eumossula gen. nov. 

3.3. Elytron broader. Styli of male subgenital plate long, about as long as the depth of the 
triangular incision of hind margin. Cercus of the male broad, bidentate at the top. 
Distribution: Solomon Islands, Trobriand Islands (N.E. coast of New Guinea), New 
Guinea, Ceram, Buru. Mossula Walker 


C. WILLEMSE : Notes on Mecopodidae 39 
Segestidea hanoverana spec. nov. (pl. 3, 4 left) 


Size large, body slender. Head, as seen from above, a little shorter (4) or 
as long as (9) the disc of pronotum. Frons as broad as high ( & ) or somewhat 
broader than high (2), seen in profile reclinate and somewhat concave; sub- 
smooth with regular, transverse, fine low ridges in the lower part above the clypeal 
margin; about in the middle with a shallow median impression more or less 
indicated; below the eye with a triangular space with a more irregular, shallow, 
transverse sculpture; cheeks for the remaining part and vertex practically smooth. 

Fastigium of vertex produced in advance into a small, somewhat triangular 
projection, which is not reaching beyond the middle of the first antennal joint; 
anterior margin obtuse or obtusely pointed, its surface with a median shallow 
sulcus, running posteriorly to about a line connecting the hind margin of the eyes. 
Antennal scrobae with the inner and lower margin thickened, arcuately bent up- 
wards till below the fastigium of vertex. First antennal joint long and broad, 
about two and a half times as long as broad, reaching distinctly beyond the 
fastigium of vertex, second joint much narrower and shorter, the remaining joints 
‘ slender, filiform. Antennae long, reaching far behind the body. Eyes small, 
globose, somewhat prominent. 

Pronotum coarsely and irregularly punctured, disc somewhat longer than broad, 
anterior margin slightly rounded, posterior margin subtruncate or slightly 
truncate-concave; median keel low, distinct, developed into a groove at the 
posterior transverse sulcus; lateral keels absent; disc with two transverse sulci, the 
first one a little behind the anterior margin and slightly concave, the second one 
a little behind the middle, somewhat concave or substraight, both sulci percurrent 
on the lateral lobe and connected with each other a little above the lower margin 
of the lobe in the anterior part of the lobe; in the male the sulci are less developed 
than in the female; lateral lobe about as broad as high or only a little higher, 
lower margin convex, with its lowest point about in the middle, anterior margin 
substraight, posterior margin straight, sinus humeralis only moderately developed; 
anterior angle angulately rounded, posterior angle broadly rounded. 

Elytra and wings reaching far behind the top of abdomen and of top of hind 
femur. Elytron relatively narrow, anterior and posterior margin gradually nar- 
rowing apically; apex truncately rounded; between the subcosta and radialis with 
a narrow interspace with some transverse veinlets at the base and in the apical 
third; radialis with the first branch arising a little behind the middle of elytron, 
the second and third branch near the apex, all branches terminating into the apical 
margin. 

Epimerum of prothorax terminating into a blunt short tooth. Anterior coxa with 
a spine. Anterior femur from below on the inner side with 2—3 small spines in 
the apical part, lobes of the knees with two spines on the inner and one on the 
outer side; anterior tibia from above on the outer side with an apical spine, from 
below on both sides with a regular row of 8—9 spines, auditory foramina in the 
male open at the inner sfde, semirimate at the outer side, in the female on both 
sides open. Median femur from below without spines or only one spine on the 
outer side near the apex, lobes of the knees with two spines; median tibia from 


40 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


above with an inner apical spine; from below, on both sides, with a regular row 
of 9—10 spines. 

Hind femur incrassate at the base, attenuate towards the apex, from below on 
both sides with a row of spines, lobes of knees with two spines; hind tibia with 
four rows of spines. 

Prosternum with two spines, at the base not touching each other. Mesosternum 
about as long as broad, mesosternal lobes triangular with the apex rounded. 
Metasternal lobes about as long as broad, their lobes rounded. Hind margin of last 
tergits of the abdomen in the middle with a short spine, more or less developed. 

Male: Ultimate tergit with the posterior margin truncate-concave. Supraanal 
plate triangular, apex more or less pointed; disc with a median sulcus. Paraproct, 
lying on both sides and below the supraanal plate with a very sharp pointed spine. 
Cercus cylindrical, curved inwards, apex somewhat narrowed and pointed with a 
short sharp tooth. Subgenital plate elongate, much longer as broad, in the middle 
narrowed, at the top deeply triangularly excised, with the margins of the incision 
finely crenulate and bearing at the top on both sides a very small, cylindrical 
stylus; disc with a median and on both sides a lateral longitudinal keel. 

Female: Posterior margin of penultimate tergit rounded-truncate. Supraanal ‘ 
plate triangular, narrow, lateral margins somewhat concave, apex obtuse; disc 
with a median apical sulcus. Paraproct without spine. Cercus cylindrical, regularly 
curved, gradually attenuated towards the apex, apex pointed. Ovipositor long, 
straight, margins smooth. Subgenital plate broader than long, posterior margin 
with a rounded triangular incision in the middle and a short, shallow median 
groove. 

General coloration brown to yellowish brown. Head light brownish or yellow- 
ish brown, along the clypeal margin of frons and greater part of lower margin 
of the cheek with a yellowish white stripe; cheek and vertex marmorated with 
some darker coloured, more or less regular spots or bands, variable. Cheek brown 
or dark brown with or without a yellowish white stripe, labrum of the general 
coloration. Antennae dark brown or brown, annulated with lighter coloured rings. 
Pronotum of the general coloration, marmorated with lighter or darker spots; its 
margins lighter coloured, sometimes with a dark stripe along the anterior margin 
or more uniformly coloured. 

Elytron yellowish brown to brown, variegated with large dark brown spots in 
the different areas or with only small dark points in most of the areolae; posterior 
margin mostly bordered with brown; principal veins yellowish brown to brown. 
Wing hyaline, veins brown. 

Anterior and median legs brown, femora with darker coloured transverse, 
narrow bands; tarsi blackish brown. Hind femur brown to yellowish brown; from 
below in the basal third with part of inner area and part of lower areae black or 
brownish black, very contrasting, the black area reaching the spines; outer and 
upper area with narrow, transverse, dark, incomplete stripes or more uniformly 
coloured; hind knee darker coloured, spines black or with black tips. Hind tibia 
of the general coloration, the extreme tip somewhat darker coloured; spines with 
black tips. Hind tarsus darker coloured, from below blackish brown. Sternum and 
abdomen of the general coloration. PI. 3, 4 left. 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 PLAAT 3 


EEE EERE 
TT <> + ; Pe 


€ 


n. Le È ni Ca 
e'1{1g@m21[1a Gi’ 


Author phot. 


Segestidea hanoverana spec. nov. 4, holotype. New Hanover. 


C. WILLEMSE : Notes on Mecopodidae 41 


ê A 
Length of body 47—53 mm 51 —60 mm 
„ pronotum TB; 9 
A , elytron 6265 5, 13) 75 
Width of elytron 12 55 12 
Length of ant. femur 16 I, 18.5—19 
sa med. femur 17—18 ,, 17 —18 
„ post. femur 41—42 „ 45 
„ subgen. plate 11—12 ,, 3.5— 4 
, Ovipositor 33 


Geographical distribution: New Hanover (= Lavongai), Bismarck Islands, 
a ages 2 (T. H. ARDLEY): 

Holotype: &, paratype 9, New Hanover, in the Anti Locust Research Centre, 
London. 


Segestidea insulana spec. nov. (pl. 4, right) 


This species resembles in all its morphological features S. hanoverana, except. 
the elytra, which are relatively narrower. 

General coloration greenish brown or yellowish brown. Antennae of the same 
colour and sparsely annulated by lighter coloured rings of joints. 

Head yellowish brown, clypeal margin of frons bordered by a whitish band. 
Pronotum yellowish or greenish brown, with or without irregular darker coloured 
spots or stripes. Elytron green or brownish green, with or without darker coloured 
spots; along the posterior margin and part of apical margin darker coloured; 
principal veins green or brown. 

Wing hyaline, apex more greenish, principal veins green or brown. Anterior 
and median legs of the general coloration; tarsi from below blackish. Hind femur 
yellowish brown, unicolorous, without black from below; outer area with regularly 
arranged rows of lighter coloured stripes or spots. Hind tibia greenish or yellowish 
brown, the extreme top dark brown. Hind tarsus blackish brown. Sternum and ab- 
domen of the general coloration (pl. 4, right) 


© 

Length of body 42 S51 mm 51 —55 mm 
a „ pronotum 6 — 7 E 8.5— 95 , 
 elytron 58 —70 sp 71 —75 A 

Width of elytron Dir LOU, 11213 a 

Length of anterior femur 13.5—15  ,, 18 —195 „ 
n .. median femur db echo A De 20 = 
a ,» posterior femur 33 —39 a is) Da 
7 „ subgenital plate fos &3 5 3.5— 4 ds 
" „ OVipositor 30 —31 si 


Geographical distribution: New Guinea, Territory of Papua, Pak Island (2 &, 
29); Lou Island (4, 9); Lotegan Manus Island (¢, 9) 1954 (T. H. 
ARDLEY). 


Holotype: &, allotype 9, Pak Island; in the Anti Locust Research Centre, 
London. 


42 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


The genus Segestidea belongs to the group Sexava with two more genera, 
which may be distinguished by the following key. 


1. Anterior and median tibiae from above without apical spine. Elytron relatively narrow, 
ratio length and maximum width being in both sexes 1 to 6—7. Subgenital plate of 
male with or without styli. Segestes Stäl!) 

1.1. Anterior and median tibiae with one or two apical spines from above or only on the 

anterior or median tibia, variable, but never without any spine. Subgenital plate of 
male always with styli. 

Body stout. Elytron broad, ratio between length and maximum width being in the 
male 1 to 3—4.5, in the female 1 to 4—5.8. Head seen from above shorter or as long 
as the pronotum. Lateral lobe of pronotum generally higher than long. Subgenital plate 
of male shallowly excised at the posterior margin. Sexava Walker 

. Body more slender. Elytron narrower, ratio between length and maximum width being 

in the male 1 to 5.5—7, in the female 1 to 6—7. Head generally somewhat longer 
than the pronotum. Lateral lobe of pronotum generally longer than high. Subgenital 
plate of male narrower and more deeply excised at the posterior margin. 

Segestidea Bolivar I. 


ho 


N 
N 


Key to the species of the genus Segestidea?) 


1. Elytron gradually narrowing to the apex; apex sharply angulate, anterior margin forming 
near the apex a broad bow, passing into the posterior margin by an acute angle; radius 
with three branches. Hind femur below at the base blackish brown. Obi Island, Mo- 
luccas. soror Hebard 

1.1. Elytron with the apex truncately rounded, anterior and posterior margins at the apex 
not forming an acute angle; radius with 2 or 3 branches. Hind femur unicolorous or 
below at the base blackish brown. 

2. Hind femur unicolorous, base from below not blackish brown. 

3. Length of body of the female 38 mm (male unknown). Vena radialis of elytron with 
only two branches, the first one arising in the apical fourth. Philippines. 

punctipennis Bolivar I. 

3.3. Length of body of the female 51—55 mm (of the male 42—51 mm). Vena radialis of 
elytron with 2—3 branches, the first one arising in or near the apical third. Pak Is- 
land, Lou Island, Loregan Manus Island. insulana spec. nov. 

2.2. Hind femur from below at the base blackish brown. 

3. Female. Green, palpi orange coloured. Hind femur from below red with rows of 
blackish brown spots. Sides of thorax with a broad brown band. Male unknown. New 
Guinea. princeps Bolivar I. 

3.3. Greyish yellow, yellowish or greenish brown, palpi of the general coloration. Hind 

femur from below at the base completely blackish brown. 

Female. Length of body 45 mm. Male unknown. Kneelobes of hind femur with only 


da 


one spine. New Guinea. marmorata Bolivar. I. 
4.4. Female. Length of body 51—60 mm. (male 47—53 mm.). Kneelobes of hind femur on 
both sides with two spines. New Hanover. hanoverana nov. spec. 


1) In 1955 I described Segestes grandis (Natuurk. Maandbl., 44, p. 36, fig. 2). Upon a 
reexamination this insect proves to be a Sexava spec. of which genus the following species 
are known at present: Sexava femorata Will., grandis Will., leefmansi Will., karnyi Leef- 
mans, nubila Stal and uniformis Will. 

2) The species described by BoLivar (1903, Ann. Mus. Nation. Hung., vol. I, p. 161— 
178) are unknown to me. Therefore the present key is only provisional, especially because 
the males were unknown to BOLivar. 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 PLAAT 4 


Author phot. 


Left: Segestidea hanoverana spec. nov., 9 paratype. New Hanover. Right: S. insulana spec. 
nov., 4 holotype. Pak Island. 


A STUDY OF THE GENUS CHROTOGONUS AUDINET- 
SERVILLE, 1839 (ORTHOPTERA: ACRIDOIDEA). IV. 


WING POLYMORPHISM, TECHNICAL DESIGNATIONS AND 
PRELIMINARY SYNONYMY 
b 


y 
D. K. McE. KEVAN 


University of Nottingham School of Agriculture, Sutton Bonington, England 


Many orders of insects show a considerable degree of alar polymorphism, and 
among them are included the Orthoptera. 

The possession, by the same species, of wings of differing sizes in different 
individuals has often led to the description of invalid species, especially amongst 
insects of which comparatively little material was available at the time of the 
original descriptions. The Pyrgomorphid Acridoid genus Chrotogonus has suffered 
particularly in this respect and, pending the publication of a comprehensive 
revision of the genus, it is considered desirable to clarify the position as much as 
possible in advance by indicating the synonymy which has now been established 
(KEVAN, 1956). This at least will permit references of a general nature to be 
made in future without going into elaborate details of synonymy on the one hand, 
or using incorrect nomenclature, on the other. 

A large number of so-called species of Chrotogonus have been based mainly 
upon variable tegminal and wing characters, with the result that many now prove 
to be synonymous and their names may be used only for infra-subspecific taxa, 
and then only where these are sufficiently distinctive to merit their continued 
recognition. Although many of the different paramorphs of Chrotogonus species 
thus have what might be regarded as infra-subspecific names, there is no uni- 
formity in the matter. There are also many distinctive forms, in one species or 
another, which remain without names of any sort, as reference to the accompanying 
Table will show. 

BoLivAR (1904) actually recognized certain infra-subspecific categories in some 
Chrotogonus species, but there is some doubt as to whether the names by him 
all conform to the conditions governing the use of infra-subspecific names laid 
down in the revised Rules of Zoological Nomenclature, since it is not made clear 
beyond doubt by the author that his “forms” are to be regarded as having other 
than subspecific status (Bull. zool. Nomencl., 1950, vol. 4, p. 89—96; HEMMING, 
1953, p. 84, par. 165). However, since BoLivar did state that no specific (rather 
than subspecific) differences exist between his ff. ’macroptera’ and "braguiptera 
(usually written by him with the valid spelling ”brachiptera”'), we may presum- 
ably accept his names as infra-subspecific. Nevertheless the pedant could argue 
that the formally described “forms”, "Chr. Abyssinicus f. brachyptera”, "Chr. La- 
meerei f. brachyptera” and “Chr. Senegalensis f. macroptera”, should strictly be 
regarded as being of subspecific rank and that the two former names are objective 
junior homonyms of Chrotogonus brachypterus Bolivar, 1902 [itself a synonym 


43 


44 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


of Ch. oxypterus (Blanchard, 1836), see KEVAN, 1953]. BoLivar’s "Chr. Sene- 
galensis f. brachyptera” and "Chr. Savignyi f. macroptera”, however, are strictly 
infra-subspecific, since they refer to typical forms of their respective nominal spe- 
cies. As will be discussed elsewhere, ’’f. brachyptera’ of what BOLIVAR calls "Chr. 
Savigny" is an invalid usage. 

Whether or not there is any merit in recognizing formal infra-subspecific names 
for different variational forms of strongly polymorphic species, such as those of 
Chrotogonus, it cannot be denied that some sort of terminology is at times useful, 
but it would be most undesirable to raise a plethora of new names (all of which 
would presumably have to differ) for the numerous variants for which no infra- 
subspecific names at present exist, or even to perpetuate existing specific and sub- 
specific synonyms (and homonyms) by regularizing their use at an infra-sub- 
specific level. At present, the old names may be used as indicated in the Table, but 
it is here proposed that a series of uniform ’techriical designations’ for similar 
forms throughout the whole genus should be adopted in accordance with the 
provisions made by the Thirtheenth International Congress of Zoology, and ap- 
proved at Paris in 1948 (Bull. zool. Nomencl., 1950, vol. 4, p. 96, Conclusion 1, 
Recommendation 15; see also HEMMING, 1950, p. 214). 

As with existing names, however, considerable difficulty has arisen in finding 
an objective means of deciding how many such technical designations should be 
recognized, because few of the numerous arbitrary categories into which it is 
possible to divide the forms of Chrotogonus species are discrete, there being 
numerous intermediate conditions. After careful consideration it has been decided 
to adopt four such technical designations only, referring to the most clearly 
distinguishable forms. 

In defining technical designations based upon alar development, consideration 
should first be given to the numerous arbitrary categories which have previously 
been used in the study of wing polymorphism and which are sometimes useful 
for descriptive purposes. Some species of Chrotogonus are represented in several, 
often many, of these categories, but none is known in which all conditions of alar 
development are found. 

The most recent account of wing terminology is that of LA GRECA (1954) who 
draws freely from RAMME (1951) and refers to the works of PUSCHNIG (1914), 
POISSON (1924) and LARSEN (1931). By employing a combination of the cate- 
gories used by these authors it is possible to use already existing terms for the 
majority of the different degrees of wing development in the Acridoidea; only 
very few supplementary terms are added here for the sake of completeness. 

Many of the terms used were previously based on a comparison of the length of 
the wings with that of the abdomen and this is broadly adhered to, but, as RAMME 
(1.c.) has also pointed out, the comparison is not altogether satisfactory since the 
length of the abdomen may vary considerably (especially in females). The distance 
along the hind femora reached by the fore pair of wings when at rest is also a 
useful measurement, except in long-legged forms which are not considered here, 
but a more satisfactory and convenient quantitative means of expressing differen- 
ces in wing-length in Acridoidea is provided by the ratio, length of tegmen (or 
elytron) over length of hind femur (the E/F ratio of acridological literature) — 
chi fig. 1. 


D. K. MCE. Kevan: The genus Chrotogonus 45 


E/F RATIO 

BELOW 0.25 
» 0.50 
» 0.75 
si 1.00 
» 1525 
3 1.50 
» 1.02 

ABOVE "1.75 


Fig. 1. Schematic diagram of Chrotogonus sp. (with left tegmen 
removed) to indicate varying degrees of alar development. For 


technical designations based on these, see text; E/F = tegmen 
(elytron)/hind femur lengths. 


46 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


Five major groups of categories of wing development have been recognized, 
although only the first and the third of these are strictly applicable to Chrotogo- 
nus1). They are as follows: 

A) Eupterous group (of RAMME = macropterous, sensu lato, part) — Insects 
capable of flight; fore and hind wings well developed, the latter in length ap- 
proximately equalling the former when at rest and reaching or extending beyond 
the apex of the abdomen and the hind knees. 

B) Parapterous group (RAMME, LA GRECA = macropterous, sensu lato, part) 
— Insects usually capable of flight; hind wings well developed and considerably 
longer than the fore pair. Among Acridoidea found principally in Tetrigidae; also 
occurs in Ensifera. Various unnamed categories within this group exist, but it is 
not relevant to discuss them here; the prefix ‘’para-” could conveniently be added 
to other terms to denote that the fore wings are shorter than the hind. 

C) Hypopterous group (PUSCHNIG, sensu RAMME, LA GRECA) — Insects in- 
capable of proper flight due to reduction in length of the hind wings and usually 
of the fore pair also; at least vestiges of the latter always, and of the former 
usually, present. 

D) Stenopterous group (LA GRECA) — Both pairs of wings greatly narrowed 
without proportional reduction in length; some degree of hypopterism usually also 
occurs. The condition is quite abnormal in Chrotogonus. Various unnamed cate- 
gories within this group exist, but it is not relevant to discuss them here; the prefix 
’steno-” could conveniently be added to other terms to denote narrowing of the 
wings. 

E) Apterous group (sensu stricto) — A single category in which no vestige of 
wings remains. Certain near-apterous forms are known where the front wings are 
concealed by the hind margin of the pronotum (not in Chrotogonus), but these, 
considered strictly, are hypopterous. 

It should perhaps be noted that PUSCHNIG’s term "hypopterous”, as originally 
proposed, also included apterous forms, but its usage has been restricted as above 
by RAMME and LA GRECA (Ilcc.); the latter author proposes the term ""meio- 
pterous” for all forms are not eupterous. The term ‘’macropterous” is often 
loosely used, particularly for parapterous forms, but its meaning has now been 
restricted (see also hereafter); ‘’hrachypterous” has similarly been widely used 
for hypopterous forms in general, but the use of this term has also been limited 
(see below). 

The two main groups which contain forms of Chrotogonus may now be sub- 
divided: the Ewpterous group contains two sub-groups, macropterous and meso- 
pterous, as follows: — 

1. MACROPTEROUS (sensu stricto — or if an unambigous term is required, 
EUMACROPTEROUS) — Fully alate, the hind wings at rest reaching or (as in Chro- 
togonus) projecting very slightly (sometimes only just perceptibly) beyond the 
apices of the tegmina. There are three arbitrary categories within this sub-group: 

a) Hyperpterous (RAMME) or as preferred herein, hypermacropterous — Teg- 


1) The subgenus Shoacris Kevan, 1952 is excluded; it is here raised to full generic status 
on account of its completely apterous condition, rounded, almost vertical frontal profile, 
its long, slender ovipositor valves, and its peculiar type of sculpturation. 


D. K. MCE. Kevan: The genus Chrotogonus 47 


mina and wings extending a long way beyond the apex of the abdomen and the 
hind knees, imparting a long narrow appearance to the insect. [E/F ratio in 
Chrotogonus 1.75—2.0 or more. } 

b) Holopterous (RAMME) — or as preferred herein, holomacropterous — Teg- 
mina and wings extending appreciably, but not excessively beyond the apex of 
the abdomen and the hind knees. [E/F ratio in Chrotogonus over 1.5 but under 
een 

c) È ypomacropterous (LARSEN) — This term was originally used for Hemi- 
ptera; here it is taken as referring to Acridoidea in which the tegmina and wings 
scarcely (or even do not at all) surpass the apex of the abdomen and the hind 
knees, giving them a rather squat appearance compared with the above. [E/F 
ratio in Chrotogonus not more than 1.5; very similar to some mesopterous indivi- 
duals (see below), but differing in that the hind wings slightly exceed the teg- 
mina at rest, even if only to a very small degree.} It is possible that RAMME's 
term ’mesopterous’ refers to this form, but see below. 

All the above categories in Chrotogonus may be grouped under the single 
fechmical designation, f. macropterus. 

2. MESOPTEROUS (PUSCHNIG) — Tegmina almost reaching, or even surpassing 
the apex of the abdomen and the hind knees; hind wings large, reaching nearly, 
but not quite to the apex of the tegmina when at rest. [In Chrotogonus, if the 
wings are at right-angles to the body, the hind pair may fall considerably short of 
the apices of the tegmina, but in the resting position the shortfall is never as 
much as 20 per cent in this form; E/F ratio usually a little over 1.5.] 

PUSCHNIG includes this category among the hypopterous group; RAMME places 
it with his eupterous forms. PUSCHNIG says the tegmina do not quite reach the 
end of the abdomen and that the ability to use the wings is retained; RAMME 
(followed by LA GRECA), on the other hand, includes forms in which the tegmina 
extend slightly beyond the apex of the abdomen and hind knee. These differences 
between orignal and subsequent definitions are disposed of by the present inter- 
pretation which further permits subdivision into "hyper-”, ”"holo-” and ’’hypo-” 
categories, as in the eumacropterous sub-group. In Chrotogonus the first condition 
is unknown and nothing is to be gained by differentiating between the other two. 
All mesopterous forms in this genus may be given the technical design- 
HO" Mesopters. 

The Hypopterous group of categories contains three previously recognized sub- 
groups: brachypterous, micropterous and subapterous, as follows: — 

1. BRACHYPTEROUS (sensu stricto, PUSCHNIG, RAMME, LA GRECA) — With 
tegmina and hind wings, or at least the latter, reduced, the former at least being 
of appreciable size; tegmina reaching at least as far as the middle of the hind 
femora and normally contiguous or overlapping dorsally for the greater part of 
their length and covering at least half of the abdomen. [E/F ratio in Chrotogo- 
nus at least 0.75; hind wings at rest falling short of the apices of the tegmina by 
at least 20 per cent. Ch. brachypterus I. Bol., 1902 does not belong here. } 

Since the tegmina and hind wings do not necessarily march in step in their 
respective degrees of reduction, there is theoretically a very large number of inter- 
grading categories into which this sub-group may be divided (see fig. 1). So far 
as Chrotogonus at least is concerned, it is convenient as an aid to identification 


48 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


to make an arbitrary distinction between those forms in which the hind wings are 
comparatively well developed in relation to the tegmina (viz., over two-thirds as 
long when at rest) and those in which the hind wings are considerably more 
reduced than the tegmina (less than two-thirds). The terms isobrachypterous and 
heterobrachypterous may be assigned to these two divisions respectively. The 
prefixes ‘’iso-” and "hetero-” could, if desired, be interpolated into the terms 
suggested for the four purely arbitrary categories of tegmen length suggested 
below to indicate hind-wing size also. The general usefulness of such terminology 
may be small, but it is convenient to have available single terms which may serve 
in contexts where the use of numerical indices or descriptive phrases would be 
cumbersome. The four arbitrary categories are: 

a) Megabrachypterous — Tegmina more or less fully developed, exceeding the 
hind knees at rest, but hind wings reduced in accordance with the term ’’brachy- 
pterous”. [E/F ratio in Chrotogonus over 1.5; isobrachypterous condition not 
recognized. } 

b) Sub-brachypterous (Poisson) — This term was originally used for Hemi- 
ptera; here it is used for brachypterous forms in which the tegmina are reduced, 
but (except in distended females) cover all but the extreme apex of the abdomen, 
and reach to the hind knee-lobes. [E/F ratio in Chrotogonus 1.25—1.5; both iso- 
brachypterous and heterobrachypterous conditions occur.] 

c) Eubrachypterous — Tegmina leaving the apex of the abdomen clearly ex- 

posed and reaching about as far as the narrowest parts of the hind femora, but not 
extending as far as the hind knees. [E/F ratio in Chrotogonus between 1.0 and 
1.25 (i.e. tegmina and femora of about equal length); both isobrachypterous and 
heterobrachypterous conditions occur.] 
_ d) Hemibrachypterous — Tegmina leaving several abdominal segments exposed 
and reaching only as far as the middle of the hind femora (or only slightly beyond 
this). [E/F ratio in Chrotogonus 0.75—1.0; with this degree of reduction, it is 
not practicable to recognize an isobrachypterous condition. ] 

All of the four above categories in Chrotogonus may be grouped under the 
single technical designation, f. brachypterus. 

2. MICROPTEROUS (PUSCHNIG and LA GRECA) — Tegmina and hind wings 
greatly reduced, leaving at least half of the abdomen exposed; tegmina commonly 
with reduced and modified venation, often lateral in position, not meeting in the 
mid-dorsal line (or if so, then for less than half their length), not reaching the 
middle of the hind femora; hind wings present even if represented only by 
minute scales, occasionally, where the tegmina are extremely abbreviate (as often 
in Chrotogonus), projecting slightly beyond the apices of the latter. [E/F ratio in 
Chrotogonus less than 0.75.] 

RAMME uses "micropterous’ in a more restricted sense, applying the term only 
to forms in which the tegmina meet dorsally; the remainder he call "squami- 
pterous” (but see below). Three intergrading arbitrary categories may be recogn- 
ized for convenience in this sub-group: 

a) Sub-micropterous (Poisson) — This term was originally used for Hemi- 
ptera; here it refers to forms in which the tegmina may cover up to almost half of 
the abdomen, frequently meeting dorsally for a short distance only (micropterous, 
sensu RAMME), surpassing the bases of the hind femora, but falling short (often 


D. K. MCE. KEVAN : The genus Chrotcgonus 49 


far short) of their middles. [E/F ratio in Chrotogonus between 0.5 and 0.75; teg- 
mina reaching at least to the hind margin of the second abdominal tergum. } 

b) Squamipterous (RAMME) — When proposed, this term included also the 
next category and the next sub-group; here it is restricted to include those forms 
in which the tegmina are abbreviated to small flaps which leave almost all the 
abdomen exposed, but which extend beyond the posterior margin of the meta- 
notum. [In Chrotogonus not usually extending as far as the second abdominal ter- 
gum and falling short of the bases of the hind femora or just reaching them, 
E/F ratio 0.25—0.5; in this genus the first abdominal tergum is often crossed 
dorsally by a distinct furrow which may suggest two segments where there is but 
one. | 

c) Eumicropterous — Tegmina and wings extremely abbreviate and scale-like; 
not, or scarcely extending beyond the hind margin of the metanotum and falling 
far short of the bases of the hind femora. [E/F ratio in Chrotogonus less than 
0.25; owing to the great reduction of the tegmina, the hind wing-scales cannot do 
otherwise, in most cases, than project slightly beyond them. } 

All of the above three categories in Chrotogonus may be grouped under a 
Single technical designation, f. micropterus. 

3. SUBAPTEROUS (LA GRECA) — A single category in which the tegmina are 
vestigial, scale-like, or form minute folds in the integument, without venation 
visible to the naked eye; all traces of hind wings absent. 

This category has not been found in Chrotogonus. UVAROV (1953), in discus- 
sing certain specimens of "Ch. rendalli’ (i.e., Ch. hemipterus), states that these 
have no hind wings, but an examination of the same material shows this to be in- 
correct; wing-scales are present although very closely applied to the surface of the 
metanotum. 


RésuMé 


Among a large number of categories of wing-polymorphism which have been 
recognized in the Orthoptera, and most of which have been defined or redefined 
above, a large proportion are found in Chrotogonus species. Of these, four sub- 
groups are considered to merit the status of “technical designation” for uniform 
usage throughout the whole genus; several of the other terms may be convenient 
for descriptive purposes. The technicaldesignations are as follows: — 

f. macropterus — in which both pairs of wings are fully developed, the hind 
pair just exceeding the tegmina at rest by a very small amount; 

f. mesopterus — in which both pairs of wings are well developed, the hind pair 
not quite reaching the apices of the tegmina at rest, the shortfall being less than 
20 per cent. of the length and often very little indeed; 

f. brachypterus — in which at least the hind wings, and usually the tegmina 
also, are reduced, but in which the tegmina at rest reach at least to the middle of 
the hind femora and cover at least half the abdomen, normally meeting dorsally 
for the greater part of their length; hind wings at most about three-quarters as 
long as the tegmina; E/F ratio at least 0.75; 

f. micropterus — in which the tegmina and hind wings are greatly reduced 
and in which the tegmina do not extend beyond the middle of the hind femora 


50 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


ALAR POLYMORPHISM IN CHROTOGONUS, SHOWING 


ROUS 


f. meso- — 
pterus 


Valid Species dhr elle SO: 
and/or Technical Designation f. macropterus 
Subspecies 
| Between 
IN E/F Ratios b) 1.75 or more} 5 & 175 
(hyper- (holo- 
Remarks nf macropt.) Rara 
oxypterus Chu oxyprerur +'syntype | „ann fuscenscens 
(Blanch.) bas B/E 074 (1.9) Kby. 
(1.6) 
not 
uncommon | common 
hemipterus Ch. rotundatus & syntype |rotundatus fumosus 
Schaum has B/E == 324, Kby Bol. 
Ch. hemipterus Q syntype (1.9) (1.73 
has) B/E = 045 In 
Ch. distanti Q lectotype 
the tegmina are unequal. 
The types of Ch. varelai 
are lost and E/F is cal- 
culated from description 
only; ® syntype was 
apparently submicropte- 
tus (E/Es— 0-7): 
not 
uncommon common 
senegalensis |Ch. abyssinicus f. brachypte-| .................... abyssinicus 
abyssinicus rus lectotype has E/F = (1.8) Bol. 
Bol. 0.77; syntypes have E/F (17) 
0.8—0.9. : 
Ch. ituriensis lectotype is 
2; E/F for & syntype not 
RIE infrequent uncommon 
senegalensis Rew SRÉCIMENS available: eet nn 
gabonicus full extent of variation (1.8) (1.6) 
Bol. unknown. 


1.5 or less 


(hypo- 
macropt.) 


rare 


meridionali: 
Sauss. 


(1.4) 


not 
common 


none known 
may occur 


none known 
may occur 


Usually 
just over 


rare 


very rare 


a) The names used in the body of the table are in almost every case assigned to their 
positions by considering only holotypes or lectotypes. These and other critical specimens 
will be discussed at a later date. Frequency of occurrence refers to that in the large 
amount of material examined as a whole; in the field, generally uncommon forms may 
be locally or seasonally common. Upper rows of dots indicate an unnamed form; lower 


D. K. MCE. Kevan: The genus Chrotogonus 51 
RELATIONSHIPS BETWEEN NAMED FORMS 42) 
HYPOPTEEROUS 
f. brachypterus ©) f. micropterus 
Between Between 
eee 1119 and 125) Ode, 05 and 0:75 |. 0.25-—0:5: |Wnder 035 
b raf b a ) (eu- A en ) (sub- (squamipt.) | (eumicropt.) 
rachypt.) SR brachypt.) pa micropt.) 
liaspis 
LARE SET ART oxypterus aperire. || Sracerccnseaa¥eests) | DIACHYPICHAS 
(13) cad (Blanch.) (0.7) (0.4) Bol. 
ta (0.9) (0.2) 
saussurei 
t Bol. 
cu (1.0—) not 
rare CHOR usual form uncommon ? very local | ? very local 
LEREN marshalli bloyeti hemipterus | micropterus 
(6122) Bol. Bol. Schaum Bol. 
(0.9) (0.7) (BAE = 2: (0.1) 
hind legs hemipterus 
lacking) intermedius 
Griff. 
(0.2) 
distanti 
Kby. 
AT [asa (0.2—0.3) 
rendalli 
Kby. 
(0.4) 
cavinatus 
Kby. 
(0.5) 
varelai 
Bol. 
| A not (0.4) 
very rare infrequent uncommon EA lac 
ELLEN IT Ren abyssinicus 
Sjöst. (1.1) f. brachypt- 
(13) erus Bol. 
= —— (0.8) -—- — == 
usual form common uncommon 
? BAROMEHE I Lan 
Bol. (0.7) 
AE) (0.9) er 


none known 
may occur 


? usual form 


rows of dots indicate frequency of occurrence unknown. New species and subspecies to be 
described shortly are included here for completeness. 
b) Numbers in parenthesis throughout the table indicate the approximate E/F ratios of 
holotypes and lectotypes, or of specimens chosen to represent the categories concerned; 


for details of these, see later parts of this series. 


c) Heterobrachypterous except in Ch. trachypterus, where isobrachypterous (see p. 48). 


50 


T FT V . 1957 
MOLOGIE, DEEL 100, AFL 1; 

OOR ENTO 
I DSCHRI 


51 
AR POLYMORPHISM IN CHROTOGONUS, SHOWING 
AL 


RELATIONSHIPS BETWEEN NAMED FORMS 


EUPTEROUS HY POPTEROUS 
(Eee pri Al 
Valid Species MUSE f. macropterus + Meso f. brachypterus c) È 
and/or Technical Designation Pterus f. micropterus 
Subspecies Between Usuall Between ria a 
| = we, 1.75 or more} 4.5 & 1.75 Bene no A e” wa 1.0 and 1.25 a” à ae 1 ia 
\ a f= ir "i = bi K 5 | 
N de, JE << en (holo- macropt.) D brachypt.) brachypt.) QE OO (sub- o | Under 0.25 
| Remarks ro macropt. macropt.) (mesopt,) brachypt.) ypt. Bont Squamipt.) | (eumicropt.) 
| SCH nnee | CT IE E liaspis CF: = 
eo IE type | ie ai Br OO À ee (Blanch.) LES an | 
Ch. oxypterus & Syaty (1.9) Kby. (1.3) (1.3) (Blanch.) EEE | brachypter 
us di i 2 b i | ybterus 
Blanch) has E/F = 0.74 (US Se) (0.9) Oe (0.4) Bol. 
De (0.2) 
Saussurei 
nor Bol. 
not 1.0—) 
tare rare uncommon not 
uncommon | common Be form uncommon ? very local ? very local 
E 5 UMOSUS meridional: |. fie (Tn marshalli = 
hemipterus Ch. rotundatus po: SEO ne ; Bol. Sauss. (1.2) Bol. ; eh eme lerus | micropterus 
Trio 7 Me 4 x chaum Bol. 
Schaum a Q syntype| (1.9) (1.7) (1.4) (0.9) (0.7) RAR (0.1) 
has E/F = 04. In hind legs hemipterus 
Ch. distanti 9 lectotype I lacking) intermedius 
the tegmina are unequal. Griff. 
The types of Ch. varelai 3 (0.2) 
are ibe and E/F is cal- distanti 
culated from description Kby. 
only; © syntype was (0.2—0.3) 
apparently submicropte- rendall 
EBERSON y. 
rus (E/ (0.4) 
carinatus 
Kby. 
(0.5) 
varelai 
t Bol. 
not no not 
a 0.4 
uncommon common common very rare infrequent uncommon DL ee Hal 
REA DE nnt Uulencio | nn. ini 
senegalensis ||Ch. abyssinicus f. brachybte-| un. no “Fo Sjöst. (11) SI 
abyssinicus rus lectotype has E/F a (1.8) (1 7) En (13) erus Bol. 
Bol. 0.77; syntypes have E/F : (0.8) 
0.8—0.9. x Ter 
Ch. ituriensis lectotype is known 
De ee not none very fi 
SAS see E infrequent cordes ray occu Ma Nsual form | common uncommon 
? ? Bin! 
senegalensis || Few specimens available; | .............. | een ga ss RO er Ee 
gabonicus full extent of variation (1.8) (1.6) NO e 00 à 7 ij es 
Bol. unknown. none known none known . 
Ewa tn. may occur May occur | 2 usual form] … 


a) The names used in the body of the table are in almost 
positions by considering only holotypes or lectotypes. Thes 
will be discussed at a later date. Frequency of occurrence r 


amount of material examined as a whole; in the field, genera 


be locally or seasonally common. Upper rows of dots indicat 


every case 25° 
e and other ct 
efers to that If orms 1 
lly uncom m; José 
den unnamed 


signed 


to the 
‘cal s 

tica e LE 
ms © 


s 


o Het 


n SR 

Ahle ini dots indicate frequen 
cribed shortly are include 

arenthesis th 


‘ lectotypes, o 
details of these, see Jat 


Umbers in p 


holotypes and 
for 


erobrachypt, 


er parts of 


this series. 


‘fous except in Ch. trachypterus, where isobrachypterous (see p. 48). 


cy of occurrence unknown. New species and subspecies to be 
d here for completeness. 


roughout the table indicate the approximate E/F ratios of 
r of specimens chosen to represent the categories concerned; 


52 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


ALAR POLYMORPHISM IN CHROTOGONUS, SHOWING 


Valid Species Group E UPPER QONUIS - 
= has Technical Designation f. macropterus “oa 

à E/F Ratios b) va more pa Le less ae 

Remarks (hyper: (holo- (apo: 1.5 
MN macropt.) La macropt.) (meat | 
senegalensis senegalensis \lameerei | nnen 
senegalensis f. macro- Bol. (1.5) | 
Krauss. pterus Bol. (1.7) | 
(1.8) 
not 
uncommon |common rare 
GEBEENTE Not Much material “availé | ...... nn. | nennen ? 
nov. subsp. able; full extent of va- (1.9) (1.7) Ir. 
(a) (S. & riation unknown. probably none known 
S. E. Sudan) ? not rare |common may ocur 
senegalensis | Dn MERA EREN 
subsp. nov. | (1.6) (1.4) 
(b) (W. Su-| e 
dan to Sene- | none known |? not not 
gal) I may occur common uncommon 
N 
homalodemus | No actual type specimens | savignyi scuddei |: | 
homalodemus | of Ch. savignyi or Ch. | (Blanch.) Bol. (1.4) (1.4) | 
(Blanch.) latus, E/F ratios calcul- | [savignyi (157) | | 
ated from Savigny’s |f. macro- | 
| (21825) figures upon |terus Bol.] i 
which they are based: (1.8) | 
for Ch. savignyi, the 
original figure 23 is | 
selected {in his fig 22, | 
E/F. = 1:65]. 

The type of Ch. scudderi is | 
lost and E/F is calculated | 
from description. Boli- 
var's (1904) measure- 
ments for Ch. homalo- 
demus type give E/F = 
1536. 

& common, & usual & not 

© not un- LS Ee form, | common, 

common common Q rare ke, unknown | 

bomaledenis | Gt. dire ai E 
subsp. nov. | (1.8) (1.7) (1.4) (1.3) 
(Somalilands & uncom- 
etc.) mon, Game & usual form, Â rare, 

© unknown common © unknown | © unknown 


a, b, c) See footnotes on p. 50 and 51. 


‘ 


D. K. MCE. Kevan: The genus Chrotogonus 54 
RELATIONSHIPS BETWEEN NAMED FORMS a) 
HYPOPTEROUS 
f. brachypterus ©) f. micropterus 
Between Between 
aa pe io sà 1.25 SRE 0.5 and 0.75| 0.25—0.5 | Under 025 
eu- (sub- (squamipt.) | (eumicropt.) 
brachypt.) brachypt.) Biachypé.) brachypt.) =) 
lameeret senegalensis | occidentalis 
f. brachy- Kr. Bol. 
pes pterus Bol. | [f. brachy- (0.7) ASSE 
(1.0+) pterus Bol.} | rolini Bol. 
(0.8) (0.6) 
not common | usual form | uncommon 
SE lv ? 
MERS (1.3) (1.1) (0.9) ala RE 
none known 
? uncommon |? usual form | ? common may occur 
es us > aa ER 
not 
uncommon | usual form | not common 
a homalodemus lugubris DOTE E) RCE es Saya 
(1.6) (Blanch.) (Blanch.) (0.9) (0.6) 
(E/F = è; (1.2) 
i hind legs CONCAVUS 
lacking) Kirby 
latus (12) 
| (Blanch.) 
| {= savignyi 
| f. brachy- 
| pterus Bol.} 
Do (23) 
| aethiopicus 
Bol. 
(1.3) 
4 very com-| 4 uncommon,| & rare, 
$ very rare,,Imon, 9 usual) 2 very com- Q not & unknown, 
B tate form mon uncommon Q rare 
© piso 
(1.4) 
4 unknown, — — _— — —— 
none known Q usual 
may occur form 


re Ty al th wel 0 SS TI" 


52 


ALAR POLYMORPHIS 


TIyDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


M IN CHROTOGONUS, SHOWING 


EUPTEROUS 
eu Group Eni —— 
Valid Species | == Et , | f. meso. 
and/or Technical Designation E macroprers | pterus 
Subspecies : ES | i 
=" SE Between Usually 
\ E/F Ratios ») 1.75 or MOLE} 15 & 1.75 = fe “à just over 
veel —— (hyper- (holo- are ) 1.5 
Remarks ER macropt.) macropt.) Fe: (mesopt.) 
SEN E senegalensis \lameerei | nnen 
senegalensis f. macro- Bol. (1.5) 
senegalensis pterus Bol. (1.7) == 
Krauss. (1.8) 
not 
uncommon |common rare 
renegalensis | Not much material avail- |... | eeen a SEITE ? 
| ‘ - 1. : => 
nov. subsp. able; full extent of va (1.9) NIUE I mara 
(a) (S & || riation unknown. 4 p AN a Gene 
Ss. E. Sudan) | ? not rare |comm 
; Dn 
senegalensis D | corn 4 
subsp. nov. (1.6) (22) Ze 
(b) (W. Su- 
N 5 Sene- || none known |? not pol 
gal) may occur common uncommon = 
homalodemus | No actual type specimens [savignyi PCLT NE EE Fe 
homalodemus of Ch. savignyi or Ch. (Blanch.) Bol. (1.4) (14) 
(Blanch.) latus; E/F ratios calcul- | [savignyi (1.7) 
ated from _Savigny's|f. macro- 
(21825) figures upon|terzs Bol.] 
|| which they are based: (1.8) 
for Ch. savignyi, the 
original figure 23 is 
selected [in his fig 22, 
E/F = 1.65]. 
The type of Ch. scudderi is 
lost and E/F is calculated 
from description. Boli- 
vars (1904) measure- 
ments for Ch. homalo- 
demus type give E/F = 
1.36. I 4 not 
& common, Gh UNE common 
© not un- a & 2 form, 9 unknow 
common common SU) est 
Sin | eine essi | UM (1.5) 
subsp. nov. (1.8) (1.7) (1.4) 
(Somalilands & uncom | rafts 
etc.) mon, a & 2 |é usual form, ° knor? 
© unknown | common g unknown 


_ 


a, b, c) See footnotes on p. 50 and 51. 


D. K. MCE. KEVAN: The genus Chrotogonus 


RELATIONSHIPS BETWEEN NAMED FORMS a) 


53 


Under 0.25 
(eumicropt.) 


HYPOPTEROUS 
a D -, 
f, brachypterus ©) f. micropterus 
| Ced 
Between Between 
dns | 1 a 1.0 and 1.25 0.5 and 0.75| 0.25—0.5 
(mega- i (eu- (sub- squamipt. 
brachypt.) | brachypt.) brachypt.) Sy) micropt.) EEE) 
+ lameereı senegalensis | occidentalis 
f. brachy- Kr. Bol. 
5 pterus Bol. | [f. brachy- (0.7) 
2 (1.0+) pterus Bol.] | rolini Bol. 
(0.8) (0.6) 
not common | usual form | uncommon 
lens CEES Col REE REED EESTI ? 
ba (1.3) (1.1) (0.9) 
none known 
? uncommon |? usual form| ? common may occur 
5 Gs ; ae on eases ae rere 
not 
uncommon | usual form | not common 
rec ene homalodemus | lugubris ran || 
(1.6) (Blanch.) (Blanch.) (0.9) (0.6) 
(BAER): (1.2) 
| hind legs CONCAVUS 
lacking) Kirby 
latus (1.2) 
(Blanch.) 
[= savignyi 
brachy- 
bierus Bol.] 
| (13) 
aethiopicus 
Bol. 
(1.3) 
| 
3 ve ê very com- & uncommon, rare, | 
9 ete mon, Q usual! © very com- = not & unknown, | 
= | form mon uncommon Q rare 
Ti 
È ce | | 
None unknown, E — = 
May se | © perd 


54 


Valid Species 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


ALAR POLYMORPHISM IN CHROTOGONUS, SHOWING 
EUPTEROUS 


Group 


f. macropterus 


1.75 or more 
(hyper- 
macropt.) 


8 & 9 


not rare 


& known, 


4 known, 
Q may occur 


and/ = Technical Designation 
Subspecies 
LA E/F Ratios b) 
Remarks A 
trachypterus Rehn (1953) designated a 
trachypterus 9 lectotype [E/F = 
(Blanch.) 1.4} for Ommexecha 
gracile Blanch.; thus, 
strictly, the infra-subspe- 
cific name gracilis is not 
now applicable to f. ma- 
cropterus although it was 
so prior to Rehn's action. 
trachypterus 
robertsi 
Kirby 
turanicus 
Kuthy 
(Obbiacris) Few specimens known 
arenicola 
Kevan 
(Obbiacris) Not much material avail- 
nov. sp. able. 
(Somalilands 
etc.) 


a, b, c) See footnotes on p. 50 and 51. 


Between 
1-522788321.75 
(koio- 
macropt.) 


gracilis 
(Blanch.) 
partim (E/F 
hind 
legs lacking) 


See 
fairly common 


è = 2 


not rare 


turanicus 
Kuthy 
(1.7) 


occ 2) slo): 
uncommon 


f. meso- 
pterus 
Usually 
1.5 or less just ore 
(hype 1.5 
macropt.) (mesope) 
BRA AIN pallidus 
(1.4) (Blanch.) 
(E/E Se 
too distort- 
ed) 
brevts Bol. 
(1.6) 
& usual 
é common, form, Q 
© unknown common 
RN robertsi 
(1.4) Kirby 
(1.6) 
dg common, dn 
2 unknown common 
sua i. BONE ea Gn 
OF 8. 4S & uncommon, | 
common Q common 
SR ir arenicola 
(12) Kevan 
Medal gal re (1.0) | 
Hs i 
(Si) — 


D. K. MCE. KEVAN: The genus Chrotogonus 55 


RELATIONSHIPS BETWEEN NAMED FORMS a) 
HYEGETEROUS 


f. brachypterus ©) f. micropterus 


Between Between 
al Gas 10 and 125 0 and 0.75] 0.25—0.5 | Under 0.25 
3 (eu- (sub- (squamipt.) | (eumicropt.) 
brachypt.) brachypt.) oh) brachypt.) opt) 
trachypterus incertus 
(Blanch.) Bol. 
(1.4) (1.2) 
gracilis sordidus 
— (Blanch.) Kirby ee —— —— — 
partim (172) 
(1.4) 
4 very com- 
mon, 9 usual da rare, 
form © common 
(13) AED aes 


D. K. MCE. Kevan: The genus Chrotoconi 
4 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 8 SOMES 55 
5 
RELATIONSHIPS BETWEEN NAMED FO 
ALAR POLYMORPHISM IN CHROTOGONUS, SHOWING RMS a) 
_— e _________ 
ca EUPTEROUS HYPOPTEROUS bu: si 
Valid Species |— 2 f. meso. f. brachypterus ©) f. micropterus 
n DE Technical Designation f. macropterus bn 
ubspeci 
da Se Between Between 
1. 0.75—1.0 
ar 1.75 or more} , een 1.5 or less SR Over 1.5 He à Del 125 (ren 0.5 and 0.75] 0.25—0.5 Under 0.25 
. E/F Ratios b) (hyper: ‘ ee (hypo- J Re r (mega- b a t.) (eu- die) (sub- (squamipt.) (eumicropt.) 
Remarks x macropt.) MO) macropt.) (mesopt.) brachypt.) RADE brachypt.) i micropt.) 
1; : trachypterus incertus 
ignated a | veces RON Re pallidus 
ea KEEN (14) | (Blanch) Go di 
Blanch.) 14] for Ommexecha Baden CRAE RES vacilis | sordidus 
(Blanch. AR Blanch Roe — ?; hind too distort- ne” (Blanch) chy a ee na 
strictly, the infra-subspe- legs lacking) ed) Een (1.2) 
cific name gracilis is not brevis Bol. (1.4) 
now applicable to f. ma- (1.6) 
cropterus although it was 4 usual & very com- 
so prior to Rehn's action. IN usato 4 common, | form, 9 ae 9 usual & rate, 
not rare fairly common) © unknown! common orm ® common dan 
: robertsi 
trachypterus Matane een enn ven || enannuscuunuenansaae) ||| (asssess? 14) se Kirby 
robertsi (1.8) (1.7) (1. (1.6) — En u“ a! = 
Kirby ais 
‘ known, EMO 4 common, da &9Q 
te occur| not rare © unknown | common 
WARTEN sm ee Rae turanicus eu HER EP CE 
Kuthy (1.8) Kuthy (1.4) (15) ER 
(1.7) == es = == = 
& known, | 4 & 9 not 9 & 4 ê eg 
Q may occur| uncommon common 9 
Er Ja | 
(Obbiacris) LOT CC Onee | Laie | nn 
arenicola (1.2) — -— = == 
Kevan Tia DIC 
FTP IRENE ll — | 
(Obbiacris) Dot much material aa | OO eme) 0000 ce 
nov. sp. able. (1.5 —) (1.1) pento — = 
(Somalilands 
etc.) SER See EED (SEC ent eee 
ue e e ee 


i a 
a, b, c) See footnotes on p. 50 and 51. 


56 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


and leave more than half the abdomen exposed, not meeting dorsally for more 
than a short distance, if at all; hind wing-scales present; E/F ratio less than 0.75. 

With these preliminary definitions, it will now be possible to proceed to the ful- 
ler revision of the genus. The accompanying Table indicates the relationship 
between the various categories of alar polymorphism, the proposed technical 
designations and the synonymy within the genus. The Appendix lists alphabetically 
the nominal species which have been referred to Chrotogonus sensu lato, and 
indicates any new synonymy; valid species and subspecies of Chrotogonini are in 
bold type. The synonymy is based on critical examination of types. 


APPENDIX 


SYNONYMIC LIST OF THE NOMINAL SPECIES HIRTHERTO INCLUDED 
IN Chrotogonus SENSU LATO. 


abyssinicus Bolivar, 1904, p. 92, 97 = Ch. senegalensis abyssinicus Bol. 
aethiopicus Bolivar, 1922, p. 170, pl. Io2, (XVIII) fig. 1 a, b [ethiopicus, John- 
ston, 1956} = Ch. homalodemus (Blanch.), typical subspecies 


— Syn. nov. 
angustatus Schulthess, 1898, p. 189 [nec Bolivar, 1884, non angustus (Blanchard, 
1836) }, nomen nudum = Ch. (Obbiacris) arenicola Kevan. 


angustipennis Kirby, 1902, p. 77 = Trilophidia angustipennis (Kirby) [cf. 
Uvarov, 1925. ] 

angustus (Blanchard, 1836, p. 624) [angustatus Bolivar, 1884] — Tenuitarsus 
angustus (Blanch.) 

arenicola Kevan, 1952, p. 88, 89—91, fig. 1—7 = Ch. (Obbiacris) arenicola 
Kevan. 

blanchardi Krauss, 1890, p. 257 = Ch. homalodemus (Blanch.), typical subspecies 
— syn. nov. [Storey (1919) synonymized Ch. savignyi auctt., 
Ch. blanchardi Krauss and “probably” Ch. scudderi Bol. with 
Ch. lugubris auctt., but he did not refer to Ch. homalodemus.} 

bloyeti Bolivar 1904, p. 94, 106 = Ch. hemipterus Schaum — syn. nov. 

bolivari Adelung, nomen nudum = Ch. turanicus Kuthy [cf. Uvarov, 1912, p. 
26] 

bormansi Bolivar, 1884, p. 37, 39, 493 = Shoacris! bormansi (Bol.). 

brachypterus Bolivar, 1902, p. 605 = Ch. oxypterus (Blanch.) [The usages of 
brachyptera (sic) by BOLIVAR, 1904, p. 93, 98, 100, 101, are 
possibly infra-subspecific or technically homonymous (see pp. 
43—44); they refer to Ch. s. abyssinicus Bol., Ch. 5. sene- 
galensis Krauss (and its synonym /ameerei Bol.) and Ch. ho- 
malodemus (Blanch.), typical subspecies (as savignyi).] 

brevis Bolivar, 1904, p. 92, 99 = Ch. t. trachypterus (Blanch.) — syn. nov. 

capitatus Kirby, 1902, p. 78 = Tmetonota terrosa Sauss. [cf. UVAROV, 1925.} 

carinatus Kirby, 1902, p. 80 = Ch. hemipterus Schaum. — syn. nov. 

concavus Kirby, 1914, p. 162, 165 = Ch. homalodemus (Blanch.), typical sub- 
species — syn. nov. 


1) See footnote, p. 46. 


D. K. MCE. KEvAN: The genus Chrotogonus 57 


distanti Kirby, 1902, p. 79 = Ch. hemipterus Schaum. — syn. nov. 

ethiopicus Johnston, 1956, p. 112 = lapsus for aethiopicus (q.v.). 

fumosus Bolivar, 1884, p. 38, 42, 493 = Ch. hemipterus Schaum. 

fuscescens Kirby, 1914, p. 162, 163 = Ch. oxypterus (Blanch.) 

gabonicus Bolivar, 1904, p. 94, 105 = Ch. senegalensis gabonicus Bol. 

gracilis (Blanchard, 1836, p. 619, pl. 22, fig. 7) = Ch. f. trachypterus (Blanch.) 
— syn. nov.1) 

guineensis Bolivar, nomen nudum (musei) = Ch. senegalensis gabonicus Bol. 

hemipterus Schaum, 1853, p. 780 = Ch. hemipterus Schaum. 

homalodemus (Blanchard, 1836, p. 615, pl. 22, fig. 4) = Ch. homalodemus 
homalodemus (Blanch.) {The trinomial is used here because 
another subspecies is to be described. } 

incertus Bolivar, 1884, p. 38, 45, 494 [insertus, Wu, 1935] = Ch. t. trachypterus 
(Blanch.) — syn. nov. 

intermedius Griffini, 1897, p. 10 = Ch. hemipterus Schaum. — syn. nov. 
[Described merely as a subspecies of Ch. hemipterus, but not 
meriting even varietal status. } 

ismayli (Blanchard), nomen nudum (musei) = Ch. 4. homalodemus (Blanch.) 

ituriensis Sjöstedt, 1923, p. 22, pl. 1, fig. 1 = Ch. senegalensis abyssinicus Bol. 

johnstoni Kirby, 1902, p. 81 = Tmetonota terrosa Sauss. [cf. Uvarov, 1925.] 

lameerei Bolivar, 1904, p. 92, 100 [lameeri, auctt.} = Ch. s. senegalensis Krauss. 

latus (Blanchard, 1836, p. 624) = Ch. homalodemus (Blanch.), typical sub- 
species — syn. nov. 

liaspis (Blanchard, 1936, p. 620, pl. 22, fig. 8) = Ch. oxypterus (Blanch.) — 
syn. nov. [The name J/iaspis has page priority over oxypterus; 
the reasons for selecting the latter name will be discussed 
under that species at a later date; see also KEVAN (1956).] 

lugubris (Blanchard, 1836, p. 616, pl. 22, fig. 5) =Ch. homalodemus (Blanch.), 
typical subspecies. [See also note under blanchardi above.] 

macropterus Bolivar, 1904, p. 92, 99 = Ch. s. senegalensis Krauss. [Only tech- 
nically a subspecific name; in reality infra-subspecific (see p. 
43). The use of macroptera (sic) by BOLIVAR, 1904, p. 101, 
is clearly infra-subspecific and relates to typical Ch. homalo- 
demus (Blanch.) (as savignyi).] 

marshalli Bolivar, 1904, p. 97, 107 = Ch. hemipterus Schaum — syn. nov. 

meridionalis Saussure, 1892, p. 262, pl. 4, fig. 5 = Ch. hemipterus Schaum — 
syn. nov. [Already synonymized with Ch. fumosus Bol. (see 
Uvarov, 1953) |. 

micropterus Bolivar, 1884, p. 38, 40, 493 = Ch. hemipterus Schaum — syn. nov. 

natalensis Saussure, nomen nudum (musei) = Ch. hemipterus Schaum. 

occidentalis Bolivar, 1904, p. 94, 104 = Ch. s. senegalensis — syn. nov. { Already 
synonymized with Ch. lameerei (see KEVAN, 1954).] 

oxypterus (Blanchard, 1836, p. 622, pl. 22, fig. 9) = Ch. oxypterus (Blanch.) 
[See also under Jiaspis.] 


1) One female syntype is referable to Ch. oxypterus. All the type material is Indian, not 
Australian, as will be explained later (see also KEVAN, 1956; REHN, 1953). 


58 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


pallidus (Blanchard, 1836, p. 623, pl. 22, fig. 10) = Ch. f. trachypterus 
(Blanch.) — syn. nov. 

rendalli Kirby, 1902, p. 79 = Ch. hemipterus Schaum. 

robertsi Kirby, 1914, p. 161, 164, fig. 111 [roberti, Zacher, 1925; robertsoni, 
Ramakrishna Ayyar, 1940} — Ch. trachypterus robertsi 
Kirby. 

rolini (emend.) Bolivar, 1904, p. 94, 106 [Rollini} = Ch. s. senegalensis Krauss 
— syn. nov. [Already synonymized with Ch. lameerei Bol. 
(see KEVAN, 1954). ] 

rotundatus Kirby, 1902, p. 80 = Ch. hemipterus Schaum. 

saussurei Bolivar, 1884, p. 37, 49, 494 = Ch. oxypterus (Blanch.) 

savignyi (emend.) (Blanchard, 1836: 624) [Savigny] = Ch. homalodemus 
(Blanch.), typical subspecies — syn. nov. [See also note under 
blanchardi above]. 

scaber (Fabricius, 1798, p. 196, nec Gmelin) = Ch. oxypterus (Blanch.) [This 
is the only name in this list which has never actually been used 
in a binominal combination with Chrotogonus (see KEVAN, 


1953).} 
scudderi Bolivar, 1884, p. 38, 43, 493 ‘= Ch. homalodemus (Blanch.), typical 
subspecies — syn.nov. [See note under blanchardi above. 


Uvarov (1924) was also of the opinion that this species was 
a synonym of Ch. lugubris (Blanch.).] 

senegalensis Krauss, 1877, p. 144; 1877a, p. 58, pl. 1, fig. 11 = Ch. senegalen- 
sis senegalensis Krauss. 

sordidus Kirby, 1914, p. 162, 167 = Ch. t. trachypterus (Blanch.) — syn. nov. 

trachypterus (Blanchard, 1836, p. 618, pl. 22, fig. 6) = Ch. trachypterus trachy- 
pterus (Blanch.) 

turanicus Kuthy, 1905, p. 217 = Ch. turanicus Kuthy. 

varelai Bolivar, 1904, p. 97, 107 = Ch. hemipterus Schaum — syn. nov. 


REFERENCES 


BLANCHARD, E., 1836, ”Monographe du Genre Ommexecha de la Famille des Acridiens”, 
Ann. Soc. ent. Fr, Vol. 5, p. 603—624, pl. XX—XXII. 

BoLivAR [y Urrutia], I., 1884, "Monografia de los Pirgomörfinos”’, An. Soc. esp. Hist. 
nat, Vol. 13, p. 1—73, 419—500, pl. 1—4. 

BoLivAR, [y URRUTIA}, I., 1902, "Les Orthoptéres de St.-Joseph College à Trichinopoly 
(Sud de l'Inde). 3e Partie”, Ann. Soc. ent. Fr., Vol. 70, p. 580—635, pl. IX. 

BoLivAR, [y URRUTIA], I, 1904, ,,Notas sobre los Pirgomórfidos (Pyrgomorphidae)” 
[I]. Bol. Soc. esp. Hist. nat. Vol. 4, p. 89—111. Ut 

BoLivAR, [y URRUTIA}, I., 1922, "Orthoptères, in Voyage de M. le Baron Maurice de 
Rothschild en Éthiopie et en Afrique orientale anglaise (1904—1905). Animaux 
Articulés, Vol. 1, p. 169—219, pl. 1—4. 

FABRICIUS, J. C., 1798, "Supplementum Entomologicae systematicae”, Hafniae: IV + 572 pp. 

GRIFFINI, A., 1897, ‘Intorno ad alcuni Ortotteri raccolti dal Rev. L. Jalla a Kazungula 
(Alto Zambezi)", Boll. Mus. Zool. Anat. Torino, Vol. 12, no. 290, p. 1—12. 

HEMMING, F., 1950, "A new chapter in zoological nomenclature: The reforms instituted 
by the Thirteenth International Congress of Zoology, Paris, July, 1948”, Trans. 
Soc. Brit. Ent, Vol. 10, p. 209—216. 

HEMMING, F., 1953 (Ed.), "Copenhagen decisions on zoological nomenclature: Additions 
to, and modifications of, the Régles Internationales de la Nomenclature Zoologique 


D. K. MCE. Kevan: The genus Chrotogonus 59 


approved and adopted by the Fourteenth International Congress of Zoology, Copen- 
hagen, August, 1953”, London, XI + 135 pp. 2 pl. 

JOHNSTON, H. B. 1956, "Annotated Catalogue of African Grasshoppers”, Cambridge, 
XXII + 833 pp. 

Kevan, D: K. McE., 1952, "A Study of the Genus Chrotogonus Audinet-Serville, 1839, 
(Orthopt., Acrid., Pyrgomorphinae). I. The Subgenera Obbiacris, Nov. and Shoa- 
cris, Nov.”, Mitt. schweiz. ent. Ges., Vol. 25, p. 87—96. 

KEVAN, D. K. McE., 1953, "On the identity of Gryllus scaber Fabricius, 1798 (Orthopt., 
Acrididae)”, Ent. Medd., Vol. 26, p. 482—488. 

KEVAN, D. K McE., 1954, ”A study of the genus Chrotogonus Audinet-Serville, 1839: II. 
Preliminary notes on synonymy and distribution in the Belgian Congo and adjacent 
territories’, Ann. Mus. Congo. Tervuren, in —4° (Zool.), Vol. 1, p. 446—456. 

KEVAN, D. K. McE., 1956, "The Chrotogonini: A critical revisional study of the injurious 
Pyrgomorphine Acridid genus Chrotogonus and its allies (Insecta: Orthoptera)”, 
Unpublished Thesis, University of Nottingham, Vol. 1 (text), X + 429 pp.; Vol. 
2 (illustrations and publications), VII pp. + 146 figs. 

KirBy, W. F., 1902, "Report on a Collection of African Locustidae formed by Mr. W. L. 
Distant, chiefly from the Transvaal’, Trans. ent. Soc. Lond. 1902, p. 57—114. 

KirBy, W. F. [& WATERHOUSE, C. O.}, 1914, "The Fauna of British India including Cey- 
lon and Burma. Orthoptera (Acridiidae)”, London, X + 276 pp. 

Krauss, H. A., 1877, ‘’Orthopteren vom Senegal”, Anz. Akad. Wiss. Wien, Vol. 14, p. 
141—146. 

Krauss, H. A., 1877a, "Orthopteren vom Senegal gesammelt von Dr. Hanz Steindachner”, 
SitzBer. Akad. Wiss. Wien, Vol. 76, Hft. 1, p. 29—63, pl. 1—2. 

Krauss, H. A., 1890, ’Erklirung der Orthopteren-Tafeln J. C. Savigny’s in der Description 
de l'Égypte”, Verh.zool.-bot. Ges. Wien, Vol. 40, p. 227—272. 

KuTHY, D., 1905, "Insecta Heptapotamica a D.D. Almäsy et Stummer-Trauenfels Collecta. 
II. Orthoptera”, Ann. Mus. nat. Hungar. Vol. 3, p. 215—218. 

La GRECA, M. 1954, "Riduzione e scomparsa delle ali negli Insetti Pterigoti”, Arch. zool. 
ital, Vol. 39, p. 361440. 

Larsen, O., 1931, "Beitrag zur Kenntnis der Pterygopolymorphismus bei den Wasser- 
hemipteren”, Act. Univ. Lund. (N.F.), Vol. 27, no. 8, p. 1—30. 

Poisson, R., 1924, "Contributions à l'études des Hémiptères aquatiques”, Bull. Biol. Fr. 
Belg., Vol. 58, p. 49—305. 

PuscHNIG, R., 1914, "Bemerkungen zur Arbeit H. Karny’s: Ueber die Reduktion der Flug- 
organe bei den Orthopteren,” Zool. Jb. (Zool.), Vol. 34, p. 515—542. 

RAMAKRISHNA AYYAR, T. V., 1940, "Handbook of Economic Entomology for Southern In- 
dia”, Madras, XX + 528 pp., 1 pl. 

RAMME, W., 1951, "Zur Systematik und Biologie der Orthopteren von Südost-Europa und 
Vorderasien”, Mitt. zool. Mus. Berl., Vol. 27, p. 1—439, pl. 1—39. 

REHN, J. A. G., 1953, "Family Acrididae (Subfamily Pyrgomorphinae)” in "The Grass- 
hoppers and Locusts (Acridoidea) of Australia”, Melbourne, Vol. 2, 270 pp., 32 pl. 

SAUSSURE, H. DE, 1892, ”Orthoptera” iz DISTANT, W. L., "A Naturalist in the Transvaal”, 
London, XVI + 277 pp., 5 pl. (p. 260, pl. 4). 

SAVIGNY, J. C., 1825?, ’Histoire Naturelle. Zoologie. Orthoptères”, 7 FRANCE, Commission 
d'Égypte, 1809—30, „Description de l'Égypte, ou Recueil des Observations et les 
Recherches qui ont été faites en Égypte pendant l’Expedition de l’Armée française”, 
Paris, Atlas, Vol. 10, pl. 1—7. [Designed and engraved 1805—12, seemingly for 
publication 1809—13, but not issued until 1822 or 1825; the date 1824 has also 
been quoted in the literature.] 

SCHAUM, H., 1853, "Uber die von Peters mitgebrachten Orthopteren aus Mossambique”, 
Ber. Akad. Wiss. Berl. 1853, p. 775—780. 

SCHULTHESS-SCHINDLER, A. DE, 1898, "Orthoptères du Pays des Somalis recueillés par L. 
Robecchi-Brichetti en 1891 et par le Prince E. Ruspoli en 1892—93”, Ann. Mus. 
Stor. nat. Genova, Vol. 39, p. 161—216, pl. II. 

SJOSTEDT, Y., 1923, "Zoological Results of the Swedish Expedition to Central Africa 1921. 
Insecta. I. Acridoidea”, Ark. Zool., Vol. 15, no. 6, p. 1—39, pl. 1. 


60 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


STOREY, G., 1919, "The identification of the Orthoptera figured by Savigny, and other notes 
on Egyptian Orthoptera”, Bull. ent. Soc. Egypt. Vol. 11 (1918), p. 49—68. 

Uvarov, B. P., 1912, "Ueber die Orthopterenfauna Transcaspiens. (O faune prjamokrylykh 
zakaspiiskogo kraja)”, Trud. russk. Ent. Obshch. (Horae Soc. ent. ross.), Vol. 40, 
no. 3., p. 1—54, pl. 1. . 

Uvarov, B. P., 1924, "Some New and Interesting Orthoptera in the Collection of the 
Ministry of Agriculture, Cairo”, Tech. Sci. Serv. Bull., Cairo, no. 41, p. 1—41, 
pl. 1—2. 

Uvarov, B. P., 1925, "Notes on the Orthoptera in the British Museum. 4. Identification of 
types of Acrididae preserved in the Museum”. Trans. ent. Soc. Lond., 1924, p. 
265—301. 

Uvarov, B. P., 1953, "Grasshoppers (Orthoptera, Acrididae) of Angola and Northern 
Rhodesia, collected by Dr. Malcolm Burr, in 1927—1928”, Publ. cult. Compan. 
Diam. Angola, no. 21, p. 7—217. 

Wu, C—F., 1935, "Family Acrididae”, in "Catalogus Insectorum Sinensium”, Peking (Pei- 
ping), Vol. 1, p. 115—214. 

ZACHER, R. 1925, ‘’Orthoptera, Geradfliigler”, 72 REH, L., (Ed.), Sorauer's "Handbuch der 
Pflanzenkrankheiten” (ed. 4), Berlin, Vol. 4, p. 150—237. [See also in BLUNCK, 
H. (Ed.), sth ed., 1949, p. 310.] 


SOME NEW INDONESIAN CURCULIONIDAE 
(COLEOPTERA) 


BY 
SIR GUY A. K. MARSHALL 
London, England 


My old friend Dr. L. G. E. KALSHOVEN has kindly submitted to me for iden- 
tification a small collection of Curculionidae obtained by him in the course of his 
work as Forest Entomologist in Indonesia. Of these, four new species are described 
below, and I have to thank Dr. KALSHOVEN for allowing the types to be placed 
in the collection of the British Museum. 


ANTHONOMINAE 


Rhynchaenus flacourtiae spec. nov. (Fig. 1) 


& 2. Derm testaceous; prothorax with a broad lateral stripe of white setiform 
_ scales and a few whitish setae on the basal half of the median line; scutellum 
with dense white setiform scales; elytra rather thinly clothed with very short 
recumbent colourless setae and with the following short stripes or tufts of longer 
dense suberect brown setae; interval 1 with a 
short stripe in the middle, followed by a 
shorter stripe of white setae, and the apical 
part of the suture again more or less brown; 
interval 2 with three small indistinct brown 
spots, one before the middle, one at the middle 
and the third on the declivity; interval 3 with 
five spots, one being at the base and another 
at the apex; interval 4 with a large tuft near 
the base; and interval 5 with a faint spot at the 
middle and a darker one on the declivity. 
Head with the eyes strongly convex and 
subcontiguous, the frons sloping steeply down to 
the rostrum. Rostrum about as long as a 
front femur, straight, finely rugulose, with two 
indistinct sulci; similar in the two sexes, but 
that of the & more densely setose. Ante n- 
Fig. 1. Rhynchaenus flacourtiae nae inserted at one-third from the apex; the 
spec. nov, & funicle with 7 joints, 1 equal to 2 + 3, 6 and 
7 as long as broad, the others slightly longer. 
Prothorax transverse (3 : 5), widest at the 
base, rapidly narrowing in front with a moderate curve, very shallowly constrict- 
ed near the apex, the constriction continued across the disk, the base gently 


61 


62 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


arcuate; the dorsum obscurely rugulose, without any median sulcus. Elytra 
broadly ovate, much wider at the shoulders than the base of the prothorax (8 : 5), 
with a gentle curve from the very prominent shoulders to beyond the middle, 
broadly rounded at the apex; the discal striae somewhat sinuous on account of 
the tufts, with distinct small separated punctures, the intervals much wider than 
the striae, almost flat, the sculpture concealed by the setae. Le gs with the front 
coxae contiguous; the hind femora very thick, twice as wide as the middle pair. 

Length 2.90—3.2 mm. 

Java: Buitenzorg, 4 &,5 9, bred from “roekem” fruits (Flacourtia), 1919 (L. 
G. E. KALSHOVEN). i 

A very distinctly marked species. 


BARIDINAE 


Aponychius gen. nov. 


Head separated from the rostrum by a comparatively broad and rather shallow 
depression. Rostrum bent down near the base, thickened and compressed in the 
basal half, the apical half cylindrical; the mandibles bidentate and interlocking. 
Antennaeat about the middle of the rostrum in both sexes, the scape remote 
from the eye; the funicle stout, much longer than the scape, with joint 1 longer 
than broad, 2 as long as broad, the rest transverse and widening distally; the club 
with the basal joint shiny and much longer than the rest together, the apex 
sharply pointed. Prothorax subconical, bisinuate at the base, the apex 
truncate. Scutellum small, nearly round. Elytra cordiform, with the apices 
separately produced, with ten complete striae, and entirely covering the pygidium. 
Legs with the femora hardly clavate, with a bidentate tooth (the spikes side by 
side) below the middle; tibiae not dilated distally, with the mucro obsolete; 
tarsi with joint 3 very broadly bilobate, the claw-joint very short, not extending 
beyond the apex of joint 3, the claws very small and fused together except at the 
apex. Sternum with the prosternum below the level of the metasternum (as 
seen from below), not produced in the middle of its base, the intercoxal process 
much narrower than a coxa; the mesosternum deeply depressed, the intercoxal 
process steeply declivous, broader than a coxa. Venter with the apical margin 
of ventrite 1 straight, not sinuate, the intercoxal process wider than a coxa, the 
pygidium concealed. 

Genotype: Aponychius kalshoveni spec. nov. 

The very striking species upon which this genus is based belongs to the group 
typified by Acythopeus Pasc. It is not closely related to any of the four genera 
shown in HELLER's key to the group (1940, p. 112), differing from all of them 
in the very unusual shape of the elytra, the bidentate femoral tooth which is 
placed unusually near the base, and especially in the very short onychium of the 
tarsi. 


Aponychius kalshoveni spec. nov. (Fig. 2) 


& 9. Derm dull black, entirely bare; the specimens have been bred and are 
more or less suffused with red-brown — presumably owing to immaturity. 


Sir GUY A. K. MARSHALL: New Indonesian Curculionidae 63 


Rostrum of the & as 
long as a front femur, 
strongly bent downwards 
near the base and then 
moderately curved, deeper 
and somewhat compressed 
in the basal half, the apical 
part rather narrower and 
cylindrical; coarsely and 
closely punctate throughout, 
without definite carinae, but 
the punctures smaller on the 
apical half; rostrum of the 
9 with the apical half 
slightly more slender, quite 
smooth, with only sparse 
minute punctures. Pro- 
thorax much shorter than 
its basal width (2:3), ra- gfe 
pidly narrowing from base 
to apex with the sides very 
slightly rounded in the 
middle and very shallowly 
narrowed at the apex into a 
broad collar-like constrict- 
ion; the dorsum quite flat Fig. 2. Aponychius kalshoveni spec. nov. 3 
down the middle, with deep 
round punctures that are 
separated by less than their diameters and with an abbreviated smooth median line. 
Elytra heart-shaped, widest at the very broadly rounded shoulders and rapidly 
narrowing behind with the sides nearly straight, the apices being produced into 
a broadly rounded process that is somewhat flattened dorsally; the deep striae 
sharply defined and containing catenulate punctures, the intervals broader than 
the striae, quite flat, each with a single row of punctures which on the apical two- 
thirds are small, widely separated and very shallow, but becoming much larger 
towards the base, so that some of them are nearly as wide as the intervals; the 
posterior callus only faintly indicated. Legs with the femora coarsely punctate, 
the lower edge broadly sinuate between the tooth and the apex, the hind pair not 
extending further than ventrite 2. 

Length 5.0—5.5 mm. 

Sumatra: Padang, 500 m, 1 4, 2 9, bred from orchids, 1919 (DE GROOT). 


ed (PR) 
rd Did CYR: Bi 
5 ù wis queste. 
ro DO 6 
~ 2 $a 
= i, O e 
= enr No, ir ®, pe 
si > SI jr: ) si © “ 
È b “Dit Si be! i 
SATTA. RARA OF. ES Be 
e Pd EY N ER 
= sa 


ag 
er LA 
> "a 


COSSONINAE 


Microcossonus ovaticeps spec. nov. 


2 &. Derm uniformly testaceous, entirely devoid of setae. 
Head longer than broad (7 : 5), obovate; widest behind the middle, the basal 


64 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


fifth part rather abruptly narrower, the frons about as wide as the length 
of an eye as seen directly from above in the same plane, the eyes not 
exceeding the line of the temples; the whole surface (including the frons) 
with sparse small punctures that are rather unevenly spaced. Rostrum about 
two-thirds the length of the head, constricted at the base, then very gradually 
widening to the apex; the dorsum gently convex transversely, punctured like the 
head; rostrum of the © very slightly longer, with slightly finer punctures. A n - 
tennae with the scape short, only slightly exceeding the eye, curved, the 
thickened apical part forming about half the length; funicle with joints 2—5 very 
transverse. Prothorax elongate (10:7), parallel-sided from the base to the 
middle, then gradually narrowing to the apex, without any apical constriction, 
truncate at base and apex; the dorsum flat, with separated small punctures that 
are slightly elongate, and an abbreviated smooth median line. Elytra elongate, 
narrow, not wider at the shoulders than the prothorax and parallel-sided from 
there nearly to the apex; the dorsum flat, with fine shallow striae containing small 
close punctures, the intervals flat, as wide as the striae, smooth or becoming 
feebly rugulose posteriorly. L e gs with the tibiae short and widening from base to 
apex. 

Length 1.5—2.0 mm. 

Java: Besuki, Tjuralele, 4 4, 2 9, in dead rattan (Forestry Service). 

The genotype, Microcossonus wallacei Woll. 1873, has the head parallel-sided 
from the eyes to the basal constriction, which is much more strongly marked 
than in the present species; the frons and the rostrum are much more strongly 
and confluently punctate; the prothorax is nearly as broad as long and much 
wider behind, and has a shallow subapical constriction; the antennal scape is 
rather longer and more slender, and joint 2 of the funicle is nearly as long as 
broad; the elytra are proportionately much shorter and broader. 


Pentarthrum hebes spec. nov. 


& 2. Derm red-brown, bare; legs and antennae red. 

Head shallowly constricted immediately behind the eyes, the vertex glabrous 
and with very sparse minute punctures, the frons with close deep punctures, the 
eyes moderately convex, highest at the middle. Rostrum stout, short, a little 
more than half as long as the prothorax (4:7) in both sexes, parallel-sided in 
the basal half and widening very slightly at the apex, nearly straight; the dorsum 
with punctures like those on the frons in the basal half, becoming finer in front, 
those of the © finer throughout. Antennae with the scape slightly exceeding 
the hind margin of the eyes. Prothorax a little longer than broad (10 : 9), 
moderately rounded laterally, widest not far from the base, rather strongly 
constricted near the apex, the constriction continued shallowly across the disk; the 
dorsum flattened, with strong punctures that are mostly separated by their own 
diameters or more, becoming larger and much closer on the pleurae. Elytra a 
little wider than the base of the prothorax, somewhat flattened in the middle, the 
striae with deep close punctures that are slightly wider than the striae and thus 
encroach a little on the intervals; these are about as wide as the punctures, flat, 
with a single row of minute punctures. 


Sir Guy A. K. MARSHALL: New Indonesian Curculionidae 65 


Length: 1.7—2.0 mm. 
Java: Samarang, 1 ©, in crevices of teak bark, IX.1927 (L. G. E. KALSHOVEN); 
Blijdorp, 1 &, 2 9, V.1940 (type); Gedangan, 14, 2 2 (M. SOEDIRO). 


Structurally very close to the Samoan P. hirticolle Mshl., which differs in 
having sparse recumbent setae along the sides of the prothorax and elytra. It also 
has a deeper constriction behind the eyes, which are much more prominent and 
highest behind the middle; and the prothorax is much broader and more coarsely 
punctate. i 


REFERENCE 


HELLER, K. M., 1940. Indomalayische Rüsselkäfer II. Arb. Morph. Tax. Ent, vol. 7, pp. 
92—113, 1 pl., 3 figs. 


= 
* 


SOME NEW SPECIES OF CERYX WALLENGREN 
(LEPIDOPTERA, CTENUCHIDAE) 


BY 
NICHOLAS S. OBRAZTSOV 
Sea Cliff, N.Y., U.S.A. 


Ceryx darlingtoni spec. nov. 


FEMALE. Antennae simple, entirely black. Head yellow, only a streak between 
the antennae, and palpi, black. Patagia black, yellow at the sides; tegulae yellow 
with black end-hairs. Thorax black with a larger yellow posterior spot; pectus dark 
brown yellow with one yellow spot on each side. Legs, brown. Abdomen black; 
first tergite yellow edged at the sides; second to fifth segments (incl.) with yellow 
postsegmental girdles. Wings black with large hyaline spots. Length of the 
forewing: 13 mm. 

Below the middle cell of the forewing a long spot (spots m, and m, fused 
together) reaching from the wing basis to the middle of the vein Cu,, and with 
the lower angle almost reaching to the tornus; the spot (ms) in the middle cell 
wedge-shaped, almost as long as the cell; an elongated spot (m4) between the 
veins R; and M,; a smaller extra spot above it; two elongated, almost equal spots 
(m; and mg), one located between the veins M, and Mg, and the other between 
M; and Cu; the lower of these spots reaches almost the termen; all forewing 
spots as broad as the corresponding wing cells. Hindwing with a large, ovate spot 
between the veins A, and Mo. 

Tyre. Monotype, female, Atherton Tableland, Lake Barrine, North Queens- 
land, at about 2800 feet altitude, 1932 (P. J. DARLINGTON, Jr.) (Museum of 
Comparative Zoology, Harvard University). 

REMARKS. Similar to C. exapta (Swinh.) but the legs not yellow, five yellow 
abdominal girdles instead of six, and no extra spot between the forewing veins 
Cu, and Cus. Belongs to Section II, C, (?b), a1, (c2) (HAMPSON, 1898). 


Ceryx calcuni spec. nov. 


MALE. Antennae bipectinate, entirely black. Head black; lateral streaks behind 
the eyes white. Patagia and greatest part of tegulae black, the latter with white 
shoulders. Thorax brownish black; pectus without any markings. Legs brown, 
slightly opalescent. Abdomen greenish black; first tergite whitish scaled; post- 
segmental borders of second, third, fourth and fifth segments white, on the second 
segment only at the sides; the bands narrow, more developed at the dorsal sur- 
face. Wings greenish black, with white, hyaline, slightly whitish-haired spots; six 
spots on the forewing, two on the hindwing. Length of the forewing: 17 mm. 

The basal spot (m,) of the forewing subquadrate; a similarly shaped, slightly 


67 


68 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


longer spot (ms) in the middle cell, above and between the bases of the veins Cu, 
and Cu,; a much broader and longer, almost transverse spot (m3) between the 
veins Cu, and A»; a small spot (m4) below the base of the vein R4; two larger, 
semiovate spots (m, and mg), one between the veins M, and Ms, and the 
other between M; and Cu,; the lower of these spots longer. Hindwing with a 
large basal spot extended from the lower border of the middle cell to the dorsum; 
a separate, round, large distal spot between the veins M, and Cus. 

TYPE. Monotype, male, "Java Sea” (CALCOEN) (Rijksmuseum van Natuurlijke 
Historie, Leiden). 

REMARK. The new species belongs to Section II, A (HAMPSON, 1898); there 
it is the single species with white abdominal markings. 


Ceryx giloloënsis spec. nov. 


FEMALE. Antennae serrate, black, yellowish white tipped. Head and body 
brown, slightly shot with yellow. Patagia, tegulae, and legs brown; pectus with 
two yellow patches on each side. Abdomen dark brown, shot with green; first 
and fifth tergites with a small, yellow middle patch each; fifth segment with 
similar lateral patches, one on each side. Wings dark brown, shot with violet; 
spots hyaline, separate; discal scaling somewhat darker. Length of the forewing: 
18 mm. 

Forewing with six spots: a small, elongated spot (mj) at the wing base below 
the middle cell; the largest, heart-shaped spot (mg) in the middle cell; a rhom- 
boidal spot (mg) below it; oval spots (my, m; and mg) between the veins R; 
and M,, and M, and Cu. Hindwing with two small spots: an elongated basal 
spot below the middle cell; another, distal spot outward of the vein Cuo, nearer 
to the tornus than to.the middle cell. 

Tyre. Monotype, female, Kalam, Island Gilolo, Moluccas, 29 May, 1914 
(Museum of Comparative Zoology, Harvard University). 

REMARKS. The new species belongs to Section II, A (HAMPSON, 1898) and 
has there no close relationship. Possibly a separate genus should be established for 
this species because of the hind tibiae with terminal spurs only. 


Ceryx vespella spec nov. 


FEMALE. Antennae slightly serrate, entirely black. Head and patagia entirely 
yellow; palpi brownish; tegulae yellow (edge hairs missing). Thorax (scaling 
very damaged) with a yellow posterior patch; pectus with yellow patches at sides. 
Legs brown with yellow scaling (this latter very damaged). Abdomen (scaling 
damaged) with first tergite and girdles on second to seventh segments (incl.), 
yellow; sixth and seventh sternites entirely yellow; tip of abdomen with pale, 
brownish yellow wool. Wings hyaline, narrowly black bordered and with veins 
black scaled. Length of the forewing: 11 mm. 

Forewing with the subcostal area hyaline; a narrow, black discal patch; the area 
between the veins M, and M, filled out by black, before the wing border and 
the discal patch hyaline; the black wing border slightly dilated at the vein Cu,. 
Hindwing with a black border forming a minute tooth at the vein Cu. 


N. S. OBRAZTSOV : New species of Ceryx 69 


Tyre. Monotype, female, Gempol, East Java, low country, 22 December, 1939 
(H. BoscHMA) (Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden). 

REMARKS. Very similar to C. vespina (Rothsch.) from Borneo but the veins 
M, and M; of the forewing separate, the black fascia between the veins M; and 
M, incomplete, head (not only the frons as in vespina) and patagia yellow; 
ventral surface of the abdomen not black on the three terminal segments. Belongs 
to Section II, A, a (HAMPSON, 1898). 


Ceryx morobeensis spec. nov. 


FEMALE. Antennae simple, brown black. Head black; frons streaks behind the 
eyes yellow. Patagia and tegulae yellow, the latter with brown end-hairs. Thorax 
brown black, with two longitudinal streaks and a posterior spot yellow; pectus 
with two yellow spots on each side. Legs brown; interior side of the fore coxae 
yellow. Abdomen brown black; first tergite yellow, with a rectangular brown black 
spot at the middle; second to sixth segments (incl.) with yellow postsegmental 
girdles dilated on sternites. Wings hyaline, with black borders and veins. Length 
of the forewing: 14 mm. 

In the forewing the subcostal area, the space between the veins M; and My 
(the latter vein with a small hyaline spot at the base above), the exterior wing 
border with an interior tooth between the veins Cu, and Cu, and the exterior 
third of dorsum, black. The vein Cu, bent inward, and this causes the oval form 
of the hyaline area surrounded by it, by the vein Cu, and by the interior tooth 
of the black wing border. The basal half of the vein A, and the greatest part of the 
supradorsal area yellow scaled; only in the exterior part of this area, above the 
black wing border, an elongate, hyaline spot. Hindwing with exterior border and 
the vein Cu, black; the middle cell, the whole subcostal area and the dorsum 
yellow scaled; the area below the middle cell (between the dorsum and the vein 
C,) hyaline. 

Type. Monotype, female, Wau, Morobe district, New Guinea, 4 March, 1932 
(H. STEVENS) (Museum of Comparative Zoology, Harvard University). 

REMARKS. The new species belongs to Section II, C (HAMPSON, 1898). It has 
a remote likeness with C. sphenodes Meyr. but this latter species differs by a 
somewhat more orange color of the head and body, and the black scaling of wings 
is more developed. Furthermore, the space between the forewing veins Cu, and 
Cu, is in sphenodes entirely black. 


Ceryx homoeochroma spec. nov. 


MALE. Antennae slightly serrate, dark brown, white tipped. Head, patagia, 
tegulae, and thorax dark brown; pectus with two white patches on each side. 
Legs brown, with a dull bronze and violet reflection; first joint of middle and 
hind tarsi whitish. Abdomen smoky-brown, dully opalescent; fifth sternite yel- 
lowish banded. Wings brown shot with copper; five white, hyaline spots in the 
forewing, two in the hindwing. Length of the forewing: 16 mm. 

The basal spot (m,) of the forewing middle-sized, rather broadly crescent; an 


70 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


almost equally large, roundish spot (ms) at the middle of the middle cell; a 
small, dot-like, round spot (m4) between the base of the vein R, and the vein 
M;; a slightly larger, roundish spot (mz) between the veins My and My; a 
further round spot (mg), about twice as large, between the veins My and Cu,, 
beneath the preceding spot. Hindwing with an oval spot below the middle of 
the middle cell, and a second round spot, twice as large, between the veins M: 
and Cu. 

Type. Monotype, male, Fort de Kock, 920 m, Sumatra, October, 1913, (E. 
JACOBSON) (Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden). 

REMARKS. Similar to C. transitiva (Wkr.), especially to its f. vanderpolli 
Rothsch., but the frons and patagia not white; abdomen without basal patches 
and a band on the fifth tergite. 

The hindwing venation of the new species is somewhat peculiar: a trace of the 
reduced vein M, is present which is long stalked with the coincident veins M; 
and Cu, and connate with them at termen. This feature might be regarded as 
a transition to the genus Amata F. where the vein M, is normally developed. The 
systematic position of the new species is in Section II, C, b (HAMPSON, 1898) to 
which fransitiva also belongs. 


Ceryx riouensis spec. nov. 


MALE. Antennae simple, black (tips broken). Head black; frons and streaks 
behind eyes orange. Patagia orange; tegulae black, with orange shoulders. Thorax 


(very damaged) with orange seen only as traces at the middle, and with orange . — 


on the posterior edge; pectus with two yellow patches on each side. Abdomen 
black; first tergite orange; second tergite with a few yellow scales ah the 
middle; third to seventh tergites (incl.) with presegmental, narrow orange 
bands indicated rather at sides; bands of the corresponding sternites broader. 
Legs brown; interior side of the coxae, a longitudinal streak on femora, 
and the base of hind tibiae, orange; first joint of tarsi white. Wings brown black 
with white, hyaline spots, five on the forewing, one on the hindwing; base of 
wings orange patched; underside of both wings orange scaled at the base along 
the veins and distally from the spot m, of the forewing. Length of the forewing: 
12 mm. 


The spot (ms) in the middle cell of the forewing rather elongate-ovate, 
extended from the base of the vein Cu, to discal veins; a larger ovate spot (m3) 
below the middle cell, between the veins Cu, and As; elongate-ovate spots (my, 
m; and mg) in the interspaces of veins R; and M,, M, and Ms, and M; and Cu,, 
at their bases. The single hindwing spot between the veins M; and Cu, ovate. 

Tyer. Monotype, male, Durian Island, Riou Archipelago, November, 1923 
(K. DAMMERMAN) (Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden). 

REMARKS. The new species belongs to Section II, C, b, at (HAMPSON, 1898). 
It is somewhat like C. hagen: Snell. and C. exapta Swinh., but both of the latter 
have orange bands well developed also on abdominal tergites, and the wing spots 
are very enlarged and accompanied by extra spots on the forewing. 


N. S. OBRAZTSOV : New species of Ceryx TA 
Ceryx toxopeusi spec. nov. 


MALE. Antennae simple, black, white tipped. Head yellow, a black streak 
between antennae; palpi black. Patagia brownish black, with two yellow patches at 
the middle. Tegulae yellow, end-hairs long, brownish black. Thorax brownish 
black, with two lateral yellow streaks being a continuation of the patagia patches 
and ending in a common, large yellow patch on the posterior thorax edge; pectus 
yellow. Legs black; coxae yellow; hind femora with longitudinal yellow streaks 
above and beneath; hind tarsi whitish. Abdomen brownish black; first tergite yel- 
low, with the anterior edge excavate; postsegmental yellow girdles on second to 
seventh segments (incl.). Wings hyaline, black bordered; these borders are en- 
larged at apex and occupy also the subcostal area. Length of the forewing: 14 mm. 

Forewing yellow patched at the base; all the veins black, the discoidals with a 
narrow black patch; the black wing border with an obtuse tooth between the 
veins Cu, and Cu,; under surface of fore wing with yellowish scaling of the 
subcostal area and the vein As. Hindwing with middle cell black; black wing 
border with a tooth inward from the vein Cus; veins crossing the hyaline area, 
yellow. 

TyPE. Monotype, male, Emmahaven, Sumatra, 24 December, 1920 (L. J. 
Toxopeus) (Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden). 

REMARKS. The new species belongs to Section II, C, b, at, b2 (HAMPSON, 
1898). Similar to the male of C. sumatrensis Obr. but in the latter species the 
eyes are black bordered, the pectus with two separate patches on each side, the 
eighth abdominal segment yellowish scaled, the forewing with a black ray con- 
necting the discal patch with wing borders, and their tooth between the veins Cu, 
and Cu, reaching to the middle cell. The forewing spots m, and m, of toxo- 
peusi form a common hyaline area; in sumatrensis they are divided by a transverse 
bar; the border tooth along the hindwing vein Cug does not reach the middle 
cell as in sumatrensis. The new species reminds one also of C. exapta (Swinh.) 
but in that latter only the frons is orange, moreover the patagia and legs are 
entirely orange, and the area between the forewing veins M; and M, is filled out 
by black. 


REFERENCE 


HAMPSON, G., 1898. — Catal. Lep. Phalaen., vol. 1, p. 35—47. 


DIE LARVEN DER AGROMYZIDEN (DIPTERA) III 
VON 
ERICH MARTIN HERING 
Berlin-Dahlem, Deutschland 


Die Larven von weiteren Agromyziden-Arten, die bisher noch nicht oder nur 
ungeniigend bekannt waren, sollen in ihren spezifischen Merkmalen beschrieben 
werden. Behandlung des Stoffes, Methode und Terminologie wurden wie in den 
beiden früheren Beitrigen angewendet. Bei zarthäutigen Larven, wie denen man- 
cher Phytomyza-Arten, wurde auch eine Färbung mit Congorot vorgenommen, das 
stärker tingiert, aber die Spiracula-Bildung nicht so schôn differenziert hervor- 
treten lässt, dafür aber den zarten Stirnfortsatz besser hervorhebt. 

Bei den Abbildungen bezeichnet wieder a: Cephalopharyngealskelett in Lateral- 
ansicht, b: Kopfregion mit Mandibeln, stärker vergrôssert, c: vorderes, d: hinteres 
Spiraculum, e: Partie aus dem lateralen Teile eines abdominalen Wärzchen- 
Giirtels. Gerade Striche neben den Larvenbildungen bezeichnen den Ver- 
gròsserungs-Masstab; ein Strich entspricht, wenn kein anderes Masz angegeben, 
der Länge von 0,1 mm. 

Fiir die Zusendung von Larvenmaterial bin ich zu besonderem Danke ver- 
pflichtet den Herren Dr. habil. H. BuHR (Mülhausen/Thür.), G. S. D. GRIF- 
FITHS (London) und KENNETH SPENCER (London). 


Agromyzinae 
Dorsaler Fortsatz des Paraclypealphragmas mit 2 Flügeln. 


Agromyza watersi Spencer, 1956 (Abb. 1) 
(Im Druck) 


In der Kopfregion fehlen Zahnchen ober- wie wie unterhalb der Mandibeln. 
Prothorax mit geschlossenem Gürtel von kleinen, wenig zugespitzten Zähnchen 
in 4—5 Querreihen, in allen etwa gleich gross. Gürtel des Mesothorax mit etwa 
der gleichen Querreihenzahl, ventral und dorsal aber nur einige wenige Wärzchen 
stehend. Wärzchen hier deutlich in einen halbkugeligen Basalteil und eine auf- 
gesetzte, wenn auch nicht sehr scharfe Spitze gegliedert. Vom Metathorax an die 
Wärzchen in bis zu 14 Querreihen, bis zum 3. Abdominalsegment noch mit 
einigen Wärzchen auch dorsal und ventral. In den vorderen Gürteln Wärzchen 
noch deutlich mit Basalteil und scharfer, aufgesetzter Spitze, gegen das Körperen- 
de immer mehr abgestumpft und in geringerer Zahl von Querreihen. Wärzchen 
der Analregion einheitlich, schlank, stark gebogen, spitz. 

Antennen kurz, fast halb so dick wie die kräftigen, langen Maxillarpalpen, 
beide merklich getrennt entspringend. Longitudinalsklerit gross und kräftig. Man- 
dibeln gleichlang, jede mit 2 grossen, durch weite Einbuchtung getrennten, im 
Profil nicht alternierenden Zähnen. Apodeme der Mandibular-Muskeln nicht 


73 


74 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


Abb. 1: Agromyza watersi Spenc. — 2: Melanagromyza cirsii Rond. — 3: Mel. sp. (Sene- 
cio). — 4: Mel. angelicae Frost. — 5: Mel. dettmeri Hg. — 6: Mel. lappae Lw. 


E. M. HERING: Die Larven der Agromyziden 75 


sklerotisiert. Labialsklerit schlank, hinten wenig dicker, nach der Ventralseite 
konvex gebogen. Die beiden Flügel des Dorsalfortsatzes am Paraclypealphragma 
sehr verschieden stark, der obere sehr dünn, der untere an der dicksten Stelle 
(vor dem Ende) 3—4 mal so dick, beide schwach gebogen. Ventralfortsatz etwa 
2/3 so lang wie der dorsale, auch ziemlich hoch. 

Vordere Spiracula breit knopffôrmig, nur kurz gestielt, mit 10—11 Bulben in 
weit offenem Bogen. Atrium dick, einmal stark gebogen, allmählich zum Über- 
gang in die Trachea verdünnt. 

Hintere Spiracula mit 3 Bulben, einer davon etwas verlängert, alle stark oral- 
wärts gerichtet. Der Stiel des Spiraculums kurz. Atrium im Mittelteil verdünnt, 
gegen die Trachea-Mündung wieder verstärkt, wenig geknickt. 

Larve in Blattminen an Lathyrus silvester L. am 19. Juni 1955, England: 
Luccombe (Isle of Wight), von Herrn KENNETH SPENCER entdeckt. 


Die Artengruppe Melanagromyza aeneiventris (Fallén) und lappae (Loew). 


Bei einigen Melanagromyza sind im Gegensatz zu allen anderen Arten unserer 
europäischen Fauna sämtliche Orbitenhärchen nach vorn gebogen. Die zu ihnen 
gehörenden Larven besitzen eine biologische Gemeinsamkeit: sie alle fressen im 
Stengelmark (vorwiegend von Compositen und Umbelliferen). HENDEL (1931) 
gab nur zwei dieser Arten spezifischen Rang, führte eine weitere Form als Sub- 
spezies an. Es ist immer befremdlich gewesen, dasz scheinbar die beiden Arten in 
der Nahrungswahl für ihre Larven Pflanzenfamilien bevorzugten, die nicht näher 
miteinander verwandt waren. So hegte ich frühzeitig den Verdacht, dasz es sich 
bei den beiden sogenannten Arten um Artengemische handele, wobei sich viel- 
leicht bei den Einzelarten eine engere Nährpflanzen-Wahl ausgeprägt finden 
könnte. Bei einer genaueren Untersuchung der Larven fanden sich Differenzen 
je nach den Fraszpflanzen, die es wahrscheinlich machen, dasz eine gröszere 
Zahl von Arten angenommen werden musz, wenn auch parallele Unterschiede 
zwischen den zugehörigen Imagines kaum wahrnehmbar sind. Nachfolgend sol- 
len die mir bekannt gewordenen Larven von Arten dieser Gruppe in ihren wesent- 
lichen Merkmalen gekennzeichnet werden. 

Charakteristisch für alle diese im Stengelmark lebenden Arten der Gattung ist 
der Bau des Cephalopharyngealskelettes. Das Paraclypealphragma ist nur in den 
oralwärts gelegenen Partien stärker sklerotisiert und gefärbt; zu ihm gehört aber 
noch ein gröszerer farbloser Bezirk, der sich durch Färbung mit Orange G. 
hervorheben läszt. Die Mandibeln sind ungleich lang, stets ist die rechte die 
kürzere, sie besitzt nur einen Zahn. Die längere linke Mandibel trägt an der 
Aussenseite einen kleinen zweiten Zahn, den schon DE MEIJERE (1950, p. 18) 
bei einer Art beobachtete, der aber bei allen Arten vorhanden ist; da er nicht in 
der Ebene des ersten Zahnes liegt, sondern etwas nach links absteht, ist er schwer 
zu sehen. An den hinteren Spiracula ragt inmitten einer etwa elliptisch angeord- 
‚neten Zahl von Bulben die Stigmen-Narbe als ein stab- oder hornförmiger Fort- 
satz nach oben. Im ersten Falle erscheint das Ende zackig ausgeschnitten. HENDEL 
(1931) nahm an, dasz es sich in diesem Falle um eine ursprünglich hornförmige 
Narbe handelt, deren Spitze abgebrochen ist. Obgleich ich reichliches Material 
untersucht habe, kann ich mich noch nicht entschlieszen HENDEL beizustimmen, 


HOME TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


obwohl es leicht denkbar ist, dasz bei den markfressenden Larven beim Heraus- 
nehmen die Narben-Spitzen im Markgewebe hängen bleiben; wenn das so ist, 
scheint aber bei manchen Arten eine gröszere Disposition zum Abbrechen vor- 
zuliegen. Es gibt schlieszlich noch eine dritte Erklärungsmöglichkeit. In den 
Fällen, in denen die Stigmennarben-Länge bei der gleichen Art etwa gleichgrosz 
ist, wenn eine Hornbildung ausgeprägt, oder das Ende zackig ausgeschnitten er- 
scheint, kann es sich bei der letzten Gestaltung um eine Mehrfachbildung des 
Hornendes handeln, so dasz 2—3 Spitzen statt der einen vorhanden sind; solche 
bei M. cirsii (Rond.) gelegentlich beobachteten Verhältnisse machen mir hier die 
Annahme wahrscheinlich. Die auf dunkler gefärbten Platten angeordneten Bulben 
der hinteren Spiracula sind in der Zahl bei den Arten nicht ganz kostant; man 
beobachtet nicht selten, dasz einige Bulben fehlen; an ihrem Platz sieht man ein 
kleines Loch, das direkt nach auszen mündet. 

Die von HENDEL (1931) von dieser Gruppe allein unterschiedenen Arten 
M. aeneiventris (FIL) (mit schmalen Wangen der Imago) und M. lappae 
(Loew) (mit breiten, vorstehenden Wangen) lassen sich in die folgenden Arten 
aufteilen: 

a. Gruppe der M. aeneiventris (FIL): 

M. aeneiventris (FIL), Larve in Urtica. 

M. cirsii (Rond.), Larve in Cirsium (? und Carduus) 

M. tripolii Spenc., Larve in Aster tripolium L. 

M. sp., Larve in Senecio jacobaea L., Chrysanthemum leucanthemum L. 

Als weitere Substrate der Artengruppe werden Arctium, Bupleurum, Eupato- 

rium, Galeopsis, Helianthus und Verbascum genannt. Larven von diesen Pflan- 

zen haben mir noch nicht vorgelegen. 
b. Gruppe der M. lappae Lw.: 

M. angelicae Frost, Larve in Angelica. 

M. dettmeri Hg., Larve in Centaurea. 

M. lappae Lw., Larve in Arctium. 

M. sp., Larve in Pastinaca sativa L., Eupatorium cannabinum L. und Heracleum 

sphondylium L. 

Die Larven der für diese Artengruppe ferner angegebenen Nährpflanzen He- 
racleum, Pimpinella und Verbascum konnte ich noch nicht untersuchen. 


Melanagromyza aeneiventris (Fallén, 1823) 


Dipt. Suec. Agromyz., p. 4 x 
= subsp. fuscociliata Hendel (1931), p. 160. 


Die Originalbeschreibung der Art blieb mir unzugänglich. Da aber ZETTER- 
STEDT (1848, p. 2777) ausdrücklich angibt, dasz FALLEN die Art aus Urtica dioica 
L. erhalten habe, ist der Name FALLéNs auf die Art aus dieser Pflanze anzu- 
wenden. Da die Farbe der Schüppchenwimpern bei der Beschreibung nicht ange- 
geben wurde, benannte HENDEL diese Art noch einmal als gesonderte Subspezies. 
Aber aus Urtica erhält man ausschlieszlich die Form mit den dunklen Schüppchen- 
wimpern, so dasz der Name von HENDEL ein Synonym zu dem von FALLÉN wird. 
Ich hatte leider noch keine Möglichkeit, die Larve der Art zu untersuchen. Bei 
DE MEIJERE (1943, p. 60, Abb. VII) ist sie bereits beschrieben, nachdem er schon 


sen dl 4 


E. M. HERING: Die Larven der Agromyziden Zi 


(1925, p. 243) auf Verschiedenheiten von anderen Arten der Gruppe aufmerksam 
gemacht hatte. Für die hinteren Spiracula gibt er an, dasz sie ungefähr so weit wie 
ihr kürzester Durchmesser voneinander entfernt sind und je 15 relativ grosze 
Bulben besitzen; die Stigmennarbe ist ein kurzes Stäbchen, das nicht am Ende in 
ein gebogenes Horn ausgezogen ist. Nach seinen Abbildungen sind beide Flügel 
des Dorsalfortsatzes am Paraclypealphragma sehr dünn und gleichlang, ebenso 
lang wie der Ventralfortsatz. Das vordere Spiraculum trägt nur 9 Bulben, eben- 
soviel wie bei M. lappae (Lw.), das ist die geringste in der Artengruppe vor- 
kommende Bulbenzahl. Da erfahrungsgemäsz bei dem nur von ihm untersuchten 
Puparium oft Schrumpfungsvorgänge an den Spiracula gegenüber deren Ausbil- 
dung bei der Larve erfolgen, ist Nachprüfung an Larven-Material erwünscht. 


Melanagromyza cirsii (Rondani, 1875) (Abb. 2) 
Bull. Soc. Entom. Ital, Bd. 7, p. 177, 180. 


Kopfregion ohne Zähnchen, ohne Stirnfortsatz. Prothorakaler Warzengürtel nur 
in der Dorsalhälfte ausgebildet, dorsal geschlossen, aus etwa 8 Querreihen all- 
mählich schwach zugespitzter Wärzchen bestehend. Gürtel des Mesothorax ähnlich 
gebaut, mit etwa 6 Wärzchen-Reihen. Vom Metathorax an gleichartig gebildete 
Gürtel nach hinten zu immer mehr ventralwärts reichend, auf dem 2. Abdominal- 
segment schon auch ventral geschlossen, die Wärzchen nun sehr unregelmäszig 
in etwa 10 Querreihen stehend, die der vorderen 1—2 Reihen wenig kleiner. 
Gürtel vom 6. Abdominalsegment an wieder ventral und dorsal offen, auf dem 
7. nur in wenigen Reihen ganz lateral, 8. einschlieszlich Analregion wärzchenlos. 

Antenne schlank, Maxillarpalpus kurz, dick. Ein bandförmiges Longitudinal- 
Sklerit legt sich halbringförmig über die Kopfregion. Mandibelbau wie überall in 
dieser Gruppe: Linke Mandibel länger als die rechte, beide mit groszem End- 
zahn, die linke jedoch unter diesem noch mit kleinem zweiten Zahn, der an ihrer 
Auszenseite sitzt und etwas seitlich absteht, so dasz er nicht in der gleichen 
Ebene mit dem Endzahn liegt, deshalb leicht zu übersehen ist. Zum Unterschied 
gegenüber den anderen Arten ist hier der Mandibelkörper nach hinten besonders 
stark zur Ansatzstelle des Labialsklerites ausgezogen, das Apodem des mandibu- 
laren Musculus adductor an der Ventralseite der Mandibeln liegend, deren untere 
Hälfte schalenförmig umschlieszend, in Lateralansicht schwer sichtbar, in Ventral- 
ansicht als grosze, abstehende, gegen das Ende verschmälerte Flügel erscheinend. 
Labialsklerit nur vorn an der Gelenkstelle schr dünn, sonst gleichmässig dick. 
Beim Paraclypealphragma am stark pigmentierten Teil des Dorsalfortsatzes der 
obere Flügel fadendünn, der untere basal sehr hoch, gegen das Ende viel nie- 
driger. Dorsalfortsätze und Ventralfortsatz erscheinen von gleicher Länge. Bei 
Einschlusz der ungefärbten Teile ist der Ventralfortsatz nur 2/3 des dorsalen lang. 

Vordere Spiracula einhörnig, an den abgekehrten Seiten mit 14-19 Bulben in 
zwei Reihen. Atrium auffällig kurz, mehrmals gewulstet, ziemlich gleichdick blei- 
bend, erst.kurz vor der Einmündung in die Trachea plötzlich geringfügig er- 
weitert. 

Hintere Spiracula mit (15—) 20—24 (—29) Bulben, die auf einer schwärz- 
lichen, an den Rändern helleren Platte unregelmäszig in fast geschlossener Ellipse 
stehen. An der ventralwärts gelegenen Seite der Ellipse die Bulben zahlreicher 


78 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


und unregelmäsziger stehend. Die Spiracularplatten sind um etwas weniger als 
ihren kürzeren Durchmesser voneinander entfernt. Im Zentrum tragen sie die 
Stigmen-Narbe als schwarzes, wenig gebogenes Horn. 

Bei zwei Larven war die Spitze des Hornes doppelt, scheinbar ,,abgebrochen”; 
seine Länge war aber nicht geringer als die eines normalen Hornes. 

Untersuchte Larven im Stengelmark von Cirsium eriophorum (L.) Scop., am 
2.VIN. und 3.IX.1955 gesammelt von Dr. habil. H. Burr. 

Ein Puparium von „Distel (Carduus oder Cirsium) untersuchte auch DE 
MEIJERE (1943, p. 67), fand dort die hinteren Spiracularplatten weiter von- 
einander entfernt, „abgebrochene” Hörner und 13—14 Bulben. 

Ein weiteres von mir untersuchtes Puparium von Carduus entspricht etwa dieser 
Beschreibung. Beim Paraclypealphragma ist der Ventralfortsatz nur wenig kürzer 
als der dorsale, beim dorsalen sind beide Flügel etwa gleichlang, der untere mehr- 
mals dicker als der obere. Die Bulben der vorderen Spiracula nicht deutlich er- 
kennbar, anscheinend aber gering an Zahl, 8—9 konnten festgestellt werden. Die 
Platten der hinteren Spiracula um reichlich ihren kleinen Durchmesser getrennt, 
mit je 16—18 Bulben in regelmäszigen, an den zugewendeten Seiten offenen 
Ellipsen. Stigmennarbe stabförmig, ,,abgebrochen” erscheinend. 

Puparium in Stengel von Carduus acanthoides L., am 3.1X.1955 bei Mühl- 
hausen (Thüringen) von Dr. H. BuHR gefunden. Die am 11.111.1956 geschlüpfte 
Imago trug die Kennzeichen der aeneiventris-Gruppe. 

Wegen der schon erwähnten Schrumpfungsvorgänge am Puparium ist es nicht 
möglich, Merkmale von Larve und Puparium direkt zu vergleichen. Es scheint 
aber, als ob es sich auch bei den Formen von Carduus und Cirsium um verschie- 
dene Arten handelt. 


Melanagromyza tripolii Spencer 
(Im Druck) 


Bereits DE MEIJERE (l.c.) hatte Verschiedenheiten der Larven und Imagines 
bei den Parasiten von Urtica und Aster tripolium L. erkannt. Seine Darstellung 
des Larvenbaues von M. aeneiventris (FIL) bezieht sich auf die Art von Aster. 

Kennzeichnend am Mandibelkörper ist die gleichmäszige Rundung des Hinter- 
randes, der Ventralfortsatz des Paraclypealphragmas, der länger ist als der dorsale. 
Das Apodem des mandibularen Musculus adductor ähnlich wie bei M. cirsii (Rd.) 
gebaut, ebenfalls den Unterrand der Mandibeln umfassend, seine Seitenteile länger 
ausgezogen, mehr abstehend. Vordere Spiracula mit 12—13 Bulben, unregel- 
mäszig in 2 Reihen stehend. Atrium relativ etwas länger und schlanker, an der 
Mündung in die Trachea stärker erweitert. Die Platten der hinteren Spiracula sind 
weiter voneinander entfernt als ihr Durchmesser, tragen 17—18 Bulben, die 
sämtlich am Plattenrande stehen. Stigmennarbe relativ lang und schlank, am Ende 
wenig gebogen, in 2—3 Spitzchen auslaufend, „abgebrochen” erscheinend. 

Larve im Stengelmark von Aster tripolium L. bei Benfleet (Essex) am 23.IX. 
1955 von Herrn KENNETH SPENCER gefunden. 


E. M. HERING: Die Larven der Agromyziden 79 
Melanagromyza spec. 


Auch von dieser Form wurde bisher nur das Puparium untersucht. An ihm 
fällt die grosze Entfernung der hinteren Spiracular-Platten auf, die dem doppelten 
Durchmesser einer Platte entspricht. Die Stigmennarbe ist auszerordentlich kurz, 
„abgebrochen” erscheinend. Nach der gezüchteten Imago gehört die Art zur 
aeneiventris-Gruppe. 

Puparium aus Stengelmark von Chrysanthemum leucanthemum L., bei Maribo 
(Dänemark) von Herrn H. P. S. SÖNDERUP (+) gefunden. 


Melanagromyza sp. (Abb. 3) 
DE MEIJERE, 1943, p. 67, Abb. VI, 12 (als lappae Lw. ?) 


Wärzchengürtel des Pro- und Mesothorax nur in der Dorsalhälfte vorhanden, 
oben geschlossen, Wärzchen klein, papillenförmig, mit kurzer Spitze, in 4 Quer- 
reihen. Wärzchen des ähnlich gebauten Metathoraxgürtels kräftiger, dorsalwärts 
kleiner werdend. Auch die in 6—8 Reihen stehenden Wärzchen der folgenden 
6 Abdominalsegmente sind wenig stärker, Gürtel geschlossen, nur auf dem 6. Seg- 
ment dorsal und ventral offen. Weitere Gürtel fehlen. 

Antenne und Maxillarpalpus kräftig, fast gleich dick. Longitudinalsklerit ein 
ventral verschmälertes Band, das auch dorsal unterbrochen ist, so dass zwei gänz- 
lich getrennte Skelettstücke über der Mandibel liegen (III. Stadium), die auch 
zum unten offenen Ring verbunden sein können (II. Larvenstadium). Mandibel 
am Oberende stark konvex. Apodem des mandibularen Musculus abductor ein 
braunes, halbringförmiges Bändchen, das des M. adductor sich schalenförmig um 
die Mandibelbasis legend und sie dorsalwärts beträchtlich, aber nur schmal über- 
ragend. Labialsklerit mässig lang; am Paraclypealphragma der dorsale Fortsatz 1,7 
mal so lang wie der ventrale (in den ungefärbten Partien), sein oberer Flügel 
nadeldünn, kürzer als der untere. 

Vorderes Spiraculum deutlich einhörnig, mit 8 Bulben beim II. Larvenstadium, 
mit 13—15 beim III. Stadium. Atrium dick, auch beim Eintritt in die Trachea 
nicht verdickt. Bulbenplatten der hinteren Spiracula beim II. Stadium sich be- 
rührend (so auch bei einem Puparium beobachtet), aber an der Berührungs- 
stelle nicht abgeplattet; im III. Stadium (wie auch sonst beim Puparium) schmal, 
um die Hälfte des kürzesten Durchmessers der Bulbenplatte getrennt. Stigmen- 
narbe beim III. Stadium „abgebrochen” erscheinend, an der „Bruchstelle” aber 
mit kleinem Spitzchen. Beim II. Stadium die Narbe zugespitzt hornförmig, relativ 
dick, plötzlich in die kurze Spitze verdünnt. Jedes Spiraculum mit 16—20 Bulben. 

Larve im Stengelmark von Senecio jacobaea L., II. Larvenstadium bei Scratch 
Wood, Mddx. am 15.VII., III. Stadium am 18.VII.1956 bei Boxhill, Surrey 
(England) von Herrn KENNETH SPENCER gefunden. 

Puparien aus dem Stengelmark von Senecio erucifolius L. wurden bei La Baule 
(Loire inf.) und Verson bei Caën im III.1944 (H. BUHR), an S. nemorensis L. 
subsp. fuchsit (Gmel.) Dur. im IV.1929 bei Soritz (Lausitz) gefunden (K. T. 
SCHÜTZE) und untersucht. Die aus ihnen erhaltenen Imagines gehören zur aenei- 
ventris-, nicht zur lappae-Gruppe. 


80 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


Melanagromyza angelicae (Frost, 1934) (Abb. 4) 


Entom. News, Bd. 45, p. 40 
Larve: DE MEIJERE 1925, p. 243 (als lappae Loew) 


Kopfregion ohne Zähnchen; Wärzchengürtel des Pro- und Mesothorax nur 
in der Dorsalhälfte vorhanden, die Wärzchen in 6—7 Reihen, klein, mit nur 
allmählich verdickten Basalteil. Wie bei den vorigen sind die Gürtel von Meta- 
thorax und 1. Abdominalsegment ventral offen, sie und alle folgenden sind auch 
dorsal offen. Die Wärzchen auf ihnen stehen sehr unregelmäszig, ungereiht; bei 
ihnen ist einem dicken Basalsockel auch eine ziemlich dicke Spitze aufgesetzt. 
Gürtel des 7. Abdominalsegments auch ventral nicht mehr geschlossen, der des 8. 
nur noch seitlich in Spuren vorhanden. 

Antenne schlank, Maxillarpalpus kurz, dick; Longitudinalsklerit schmaler als 
bei den vorigen, aber in gleicher Halbringform. Mandibel von der bei der ganzen 
Gruppe gewöhnlichen Form. Apodem des mandibularen Musculus adductor 
schwer sichtbar, die Basis des nach hinten etwas verdickten Labialsklerites nicht 
umschlieszend. Beim Paraclypealphragma die pigmentierten Dorsal- und Ventral- 
fortsätze gleich lang, beim ersten oberer Flügel sehr dünn, unterer sehr dick. Bei 
Berücksichtigung der ungefärbten Partien ist der Ventralfortsatz 6/, so lang wie 
der dorsale. 

Vorderes Spiraculum deutlicher einhörnig, nicht so keulenförmig wie bei den 
vorigen, mit 13—14 Bulben; Atrium unterhalb von ihnen stärker verdünnt, bevor 
es sich zur Einmündung in die Trachea erweitert. 

Die Bulbenplatten der hinteren Spiracula ganz dicht aneinander gerückt, sich 
berührend. Je 16—18 Bulben stehen in an den zugewendeten Seiten weit offenen 
Ellipsen. 

Stigmen-Narbe lang hornförmig vorstehend. Atrium auszerordentlich kurz und 
dick, sich schnell zur Einmündung in die Trachea verengend. 

Larven im Stengelmark von Angelica silvestris L., am 7.VIII.1955 bei Mühl- 
hausen (Thüringen) von Dr. H. BUHR eingetragen. 


Melanagromyza dettmeri Hering, 1933 (Abb. 5) 
Konowia, Bd. 12, p. 37 


Nach dem nur vorliegenden Larven-Fragment und Puparium können die Wärz- 
chengürtel nicht geschildert werden. 

Antenne und Maxillarpalpus schlank, letzter weniger als doppelt so dick wie 
erste. Das bandförmige Longitudinalsklerit zu einem nur ventral offenen Ring 
gekrümmt. Mandibel dorsal ungleichmässig gebogen, länger als bei anderen 
Arten der Gruppe. Über ihr das Apodem des mandibularen Musculus abductor 
als ein sehr dünnes Plättchen; das des M. adductor hinten die Mandibelbasis 
schalenförmig umgreifend und sie dorsalwärts breit überragend. Labialsklerit etwas 
mehr gestreckt. Am Paraclypealphragma bei Berücksichtigung der ungefärbten 
Partien der ventrale Fortsatz wenig kürzer als der dorsale (13 : 15). 

Vorderes Spiraculum kurz einhôrnig, mit 11 Bulben in zwei parallelen Reihen. 
Atrium gegen die Trachea wenig und allmählich verdickt. Die Bulbenplatten der 
hinteren Spiracula nur ganz schmal getrennt, etwa um 14 des kleinsten Durch- 


E. M. HERING: Die Larven der Agromyziden 81 


messers jeder Bulben-Ellipse. Stigmennarbe jedes Spiraculums als dickes, relativ 
langes, am Ende spitzes Horn umgebildet. Jede Bulbcnplatte trägt 14 Bulben in an 
den zugekehrten Seiten weit offener Ellipse. 

Larve in Stengelmark von Centaurea nigra L., am 15.VII.1956 von Scratch 
Wood, Mddx. (England) von Herrn KENNETH SPENCER, Puparien in dem von 
C. jacea L. im V.1941 von Herrn H. P. S. S6NDERUP (|) bei Maribo (Däne- 
mark) gefunden. 

Es erweist sich die Larve durch die stark genäherten hinteren Spiracular-Platten, 
die Imago durch die am hinteren, oberen Rand des Auges des 4 stark verlänger- 
ten Haare zur lappae-Gruppe gehörig. 


Melanagromyza lappae (Loew, 1850) (Abb. 6) 
Stett. entom. Zeitg., Bd. 11, p. 380 


Die Larve ist der von M. angelicae (Frost) so ähnlich, dasz nachfolgend nur 
ihre Unterschiede gegenüber der zuvor beschriebenen angeführt werden sollen. 
Das Apodem des mandibularen Musculus adductor ist grosz; es liegt am Ventral- 
rand der Mandibeln, seine langen Fortsätze umschlieszen die Basis des Labial- 
sklerites und ragen über dieses dorsalwärts hinaus. Beim pigmentierten Teil des 
Paraclypealphragma oberer Flügel des dorsalen und der ventrale Fortsatz gleich 
lang, der untere Flügel überragt beide; bei Berücksichtigung der ungefärbten 
Partien ist der ventrale 34 so lang wie der dorsale. 

Vorderes Spiraculum deutlich einhörnig, mit nur 9—10 Bulben; Atrium dicker, 
kürzer, allmählich zur Trachea hin verdickt. 

Die Bulbenplatten der hinteren Spiracula sind breit verschmolzen, ein einheit- 
liches, schwarzes Gebilde darstellend; sie tragen je 20—22 Bulben und eine lange, 
hornförmige Stigmen-Narbe. Wie bei der ersten Art dieser Gruppe ist das Atrium 
auch hier äuszerst kurz und dick. 

Larven aus Stengelmark von Arctium lappa L., gefunden am 7.VIII.1954 bei 
Mühlhausen (Thüringen) von Dr. H. BUHR. 


Melanagromyza spec. (Abb. 7) 


Zähnchen der Kopfregion fehlen. Wärzchengürtel des Prothorax geschlossen, 
die Wärzchen klein, dreieckig, zur Basis nur allmählich verdickt, in 8—10 
Reihen stehend. Vom Mesothorax-Gürtel nur lateral einige wenige, winzige 
Wärzchen sichtbar. Metathorax-Gürtel ventral breit offen, auch dorsal nicht ganz 
geschlossen; Wärzchen kräftig, wie auch auf den folgenden mit fast halbkugeliger 
Basis, mit dicker, aufgesetzter Spitze, in 4—5 Reihen stehend. Der Gürtel des 
1. Abdominalsegmentes breiter, mit ähnlich gebauten Wärzchen in 8—10 Reihen, 
die der hinteren Hälfte mit grösseren Wärzchen, die dorsalwärts kleiner werden; 
dorsal und ventral ist der Gürtel schmal unterbrochen. Auf den folgenden Seg- 
menten 2—6 sind ähnliche Gürtel vorhanden, die ventral geschlossen sind, dorsal 
aber vom 4. an unterbrochen sind. Auf dem 7. Segment fehlen die Wärzchen 
ganz. 

Antenne dünn, Maxillarpalpus doppelt so dick, kaum kürzer als die Antenne. 
Longitudinalsklerit breit bandförmig, nicht ganz ringförmig gekrümmt, Apodem 


82 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


des mandibularen Musculus abductor ein kleines, braunes Stäbchen über der Man- 
dibel. Mandibel ähnlich wie bei M. angelicae Frost, die Zähne etwas stumpfer. 
Labialsklerit kurz. Am Paraclypealphragma der obere Flügel des Dorsalfortsatzes 
kürzer als der untere, sehr dünn. 

Vorderes Spiraculum nur schwach einhörnig, mit 10 Bulben, die in 2 parallelen 
Reihen stehen. Atrium fast gleich breit, erst an der Mündung in die Trachea 
verdickt. Die Bulbenplatten der hinteren Spiracula sich dicht berührend, an der 
Berührungsstelle abgeplattet. Jede trägt ein spitzes, aber kurzes Horn als Stigmen- 
narbe. Je 15 Bulben stehen in einer an den zugewendeten Seiten weit offenen 
Ellipse. Atrium kurz und dick. 

Larve im Stengelmark von Pastinaca sativa L. am 8.VIII.1956 bei Bookham 
(England) von Herrn G. C. D. GRIFFITHS gefunden. Er stellte ferner im Mark 
Larven von Napomyza lateralis (Fallén) (hornförmige Bildung der Stigmen- 
narbe an den hinteren Spiracula fehlend) und solche einer Lonchaea sp. fest; 
letzte unterscheiden sich von denen von Melanagromyza durch einen nach vorn 
gerichteten Fortsatz des Paraclypeal-Phragma, lateral inserierte vordere Spiracula, 
kurzes Horn an den hinteren Spiracula (diese nur mit 3 Bulben !), das vom 
Spiracula-Träger, nicht von der Stigmennarbe ausgeht (vergl. auch Melanagromyza 
sp. von Heracleum). 


Melanagromyza sp. 


Ein Puparium zeigte einhörnige vordere Spiracula mit 12—14 in zwei parallelen 
Reihen stehenden Bulben. An den hinteren Spiracula sind die Bulbenplatten 
breit verschmolzen, jede an der Verschmelzungsstelle stark abgeplattet. Die Stig- 
mennarbe ist kurz und dick, erscheint ,,abgebrochen”. Je 20—22 Bulben stehen in 
unregelmässigen, an den zugekehrten Seiten weniger unterbrochenen Ellipsen. 

Puparium im Stengelmark von Eupatorium cannabinum L., im I1.1943 bei 
Verson bei Caën gefunden (H. BUHR). 

Diese wie die folgende Art gehören nach der Imago zur lappae-Gruppe. Wegen 
der bei der Puparium-Bildung erfolgenden Schrumpfungsvorgänge muss auf die 
Artwertung beider Formen verzichtet werden, zumal nur je eine Fliege aus den 
Zuchten erhalten wurde. 


Melanagromyza sp. 


Vordere Spiracula des Pupariums mit 12 Bulben in 2 Reihen, die Bulbenplatten 
der hinteren Spiracula sind um weniger als den kleinsten Durchmesser jeder ge- 
trennt, die Stigmennarbe erscheint als ein ,,abgebrochenes”, kurzes und dickes 
Horn. Etwa je 20 Bulben stehen in einer an den zugekehrten Seiten weit offenen 
Ellipse. 

Puparium im Stengelmark von Heracleum sphondylium L., bei Verson bei Caën 
im III.1943 gefunden (H BUHR). 

Herr G. S. D. GRIFFITHS fand im Stengelmark der gleichen Pflanze bei Book- 
ham (Engeland) im VIII.1956 auch die Larven einer Lonchaea-Art; über die 
Unterschiede gegenüber den Melanagromyza-Arten sei auf die Pastinaca-Form 
verwiesen. 


E. M. HERING: Die Larven der Agromyziden 83 


Abb. 7: Melanagromyza sp. (Pastinaca). — 8, 9: Cephalomyza cepae Hg. — 10: Liriomyza 
violiphaga Hd. — 11: Lir. sp. (Cotula). 12: Lir. sp. (Sonchus). 


84 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


Phytomyzinae 
Dorsaler Fortsatz des Paraclypealphragma mit nur einem Flügel 


Phytobia (Cephalomyza) cepae (Hering, 1927) (Abb. 8, 9) 
in DAHL, Tierwelt Deutschl. 6, p. 50. 


Larve: DE MEIJERE, 1928, Tijdschr. Entom. 71, p. 152, Abb. 6; 
HERING, 1956, Dtsch. Entom. Z. N.F. 3, p. 258—261, Abb. 1—3 


Seit der Erstbeschreibung von Imago und Larve der Kleinen Zwiebelfliege hat 
sich unsere Kenntnis ihrer Verbreitung sehr erweitert. Es zeigte sich, dass diese 
ökonomisch wichtige Minierfliege auch bis Südindien und Ostasien vorkommt, 
vielleicht sogar von dort die in Zentraleuropa vorkommenden Populationen ein- 
geführt worden sind. 

Es war recht überraschend, als NIETZKE 1953 (Z. ang. Ent. 35, p. 249—270) 
feststellte, dass in der Pfalz (Westdeutschland) an relativ geringfügig voneinander 
entfernten Lokalitäten, wie es Landau und Ludwigshafen sind, zwei verschiedene, 
von ihm als „Rassen bezeichnende Populationen vorkommen, die in den Genita- 
lien, Larven-Merkmalen und Einzelheiten der Lebensweise unterschieden werden 
konnten, von denen eine mit der mitteldeutschen Population von Calbe überein- 
stimmte. Von Herrn Dr. NIETZKE, dem ich auch hier noch meinen Dank sage, 
erhielt ich von seinen beiden Fundorten befallene Blätter von Allium cepa L. 
übermittelt, die zur Untersuchung verwendbare tote Larven enthielten, die nach- 
folgend verglichen werden sollen. Augenfällige Unterschiede weisen die Spiracula 
in ihrer Bulbenzahl auf. 

a) Population von Oggersheim bei Ludwigshafen (Abb 9x): Nach NIETZKE 
stimmt diese ,,Rasse’’ mit der mitteldeutschen von Calbe (Bez. Magdeburg) über- 
ein. Die Larven-Untersuchung an Material von Oggersheim ergab ebenfalls Über- 
einstimmung mit den Befunden von DE MEIJERE (1928); die vorderen Spiracula 
zeigen etwa 7, die hinteren etwa 9 Bulben. Diese ,,Rasse” hat die geringste Bul- 
benzahl. 

b) Population von Herxheim bei Landau (Abb. 9y): Die Verschiedenheit die- 
ser ,,Rasse” von der vorigen wurde von NIETZKE unter anderem auch mit Ver- 
schiedenheiten im Kopulations-Apparat begründet. Die Untersuchung der Larve 
zeigt, dass bei ihr die Spiracula durch eine grössere Bulben-Zahl ausgezeichnet 
sind. Die vorderen, die nicht mehr so klein knopfförmig sind, tragen 10—13 
Bulben in weit offener Ellipse. Auch die hinteren besitzen eine grössere Bulben- 
Scheibe, auf ihr stehen 14—15 Bulben in offener Ellipse. 

c) Population Thüringen (Barbarossahöhle) (Abb. 8). Die Entdeckung dieser 
besonders interessanten Form verdanken wir wiederum Herrn Dr. habil H. BuHR. 
Er fand hier die Larven an einem wildwachsenden, nicht kultivierten Allium. 
Leider konnte bisher die Artzugehörigkeit durch Zucht der Imago nicht erwiesen 
werden, doch besteht wegen der Übereinstimmung sonstiger Larven-Merkmale und 
der Futterpflanzen-Gattung wohl kein Zweifel, dass es sich hier um die gleiche 
Fliegenart handelt. Bei dieser Population ist nun das Maximum der Spiracula- 
Vergrösserung und der Bulbenzahl erreicht: An den vorderen Spiracula wurden 
bis zu 17 Bulben gezählt; sie stehen in zwei dicht nebeneinander liegenden, fast 
parallelen Reihen, von denen in Seitenansicht meist nur eine sichtbar ist. Das 


E. M. HERING: Die Larven der Agromyziden 85 


hintere Spiraculum ist deutlich zweihörnig; es trägt bis zu 25 Bulben, die kurz, 
aber doch deutlich gestielt sind. 

Larve in den Blättern von Allium senescens L. bei der Barbarossahöhle am 
25.VII, bei Kelbra am 18.VIII.1955 (H. BUHR). 

d) Population von Peking (China): Drei untersuchte Larven der Form, die 
wohl zur subsp. chinensis KATO, 1949, zu stellen wäre, zeigten die gleichen 
Merkmale wie die Population von Calbe und die von Oggersheim (Abb. 9x). Die 
vorderen wie die hinteren Spiracula sind etwa knopfförmig, die ersten tragen 
7—8, die letzten 8—10 Bulben. Der subspezifische Wert dieser Form kann erst 
später einmal nachgeprüft werden, wenn Imagines von Peking mit solchen von 
Calbe verglichen werden können. 

Larve in den Blättern von Allium cepa L., gefunden am 12.VIII.1956 bei 
Peking (H. BUHR). 


Liriomyza violiphaga Hendel, 1932 (Abb. 10) 
in LINDNER, Die Fliegen der paläarktischen Region 59, p. 260 
Puparium: DE MEIJERE 1937, Tijdschr. Entom. 80, p. 198 & 1941, ibid. 84, p. 18. 


Kopfregion über dem Longitudinalsklerit mit Längsbinde von sehr dicht 
stehenden, kleinen Wärzchen, deren Basalteil kräftig ist, während die feinen, auf- 
gesetzten Spitzchen kaum erkennbar sind. Vom Warzengürtel des Prothorax ist 
nur der ganz dorsal liegende Teil vorhanden, dessen spitze, basal wenig verdickte 
Wärzchen den Beginn von 8 + 5 Querreihen darstellen. Mesothorax-Gürtel 
mit ähnlich gebauten Wärzchen in 3—4 Reihen nur in der Dorsalhälfte. Bei 
beiden Gürteln findet sich ein Feld schwächer sklerotisierter Wärzchen von glei- 
chem Bau ganz ventral. Alle Abdominalgürtel ventral geschlossen, dorsal offen, 
jeder die Wärzchen in etwa 6 unregelmässigen Querreihen enthaltend, erste vor- 
herrschend kräftig, in den vorderen 1—2 Reihen und ventral schwächer und 
kürzer. Analregion ohne Wärzchen. 

Antennen schlank, Maxillartaster nur wenig länger als die Antennen. Longi- 
tudinalsklerit spangenartig, niedrig. Rechte Mandibel viel länger als die linke, ihr 
Vorderzahn, wie oft in der Gattung, vom hinteren durch weite Einbuchtung ge- 
trennt, alle Zähne alternierend. Labialsklerit nach unten etwas concav. Dorsalfort- 
satz des Paraclypealphragma sehr lang, in der Mitte verdickt, mit deutlichem, 
wenn auch kurzem Rest des unteren Flügels; Ventralfortsatz halb so lang wie der 
dorsale. 

Vordere Spiracula zweihörnig, mit 8—9 sitzenden Bulben. Atrium nicht ge- 
knickt, zuerst allmählich schlanker werdend, dann plötzlich vor der Einmündung 
in die Trachea stark verdickt. 

Hintere Spiracula mit 3 langen, schlanken, fast vertikal stehenden Bulben, der 
ventralwärts gerichtete länger. Atrium ganz ähnlich wie bei den vorderen Spiracula 
gestaltet. 

Larve in Platzminen an Viola sp. von Herrn KENNETH SPENCER am 11.VII. 
1954 an der Hamm Str., Kent (England) gefunden. 


‘ Liriomyza sp. (Abb. 11) 


Kopfregion ohne alle Warzchen. Gürtel des Prothorax und Mesothorax nur in 


86 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


der Dorsalhälfte ausgebildet, Wärzchen mit stark verdicktem Basalteil und haar- 
feiner aufgesetzter Spitze, in etwa 4 Querreihen. Gürtel am Metathorax und den 
ersten vier Abdominalsegmenten dorsal und ventral geschlossen, am 6. und 7. nur 
noch ventral geschlossen, dorsal offen, am 8. nur noch als kleines, laterales Feld 
ausgebildet, in der Analregion fehlend. Wärzchen der abdominalen Gürtel wie die 
der thorakalen gebaut, also auch mit sehr feiner, aufgesetzter Spitze, aber gröszer. 
Die Querreihen unregelmässig, vordere 2—3 mit kleineren, dahinter 4—6 mit 
gröszeren Wärzchen. 

Antenne und Maxillarpalpus kurz und dick. Longitudinalsklerit kurz, nach 
unten flügelartig an den Seiten vorspringend. Jede Mandibel mit 2 Zähnen, rechte 
viel länger als die linke, ihr Vorderzahn mehr vorgezogen, die übrigen Zähne 
gleichmäszig alternierend. Labialsklerit nach hinten stark verdickt, darüber die 
Spange des Paraclypealphragma ungewöhnlich lang. Dorsalfortsatz sehr stark ge- 
bogen, stark gegen das Ende verdünnt, untere Gräte wenig deutlich, Ventralfort- 
satz merklich länger als der halbe dorsale. 

Vorderes Spiraculum pilzförmig, mit 8—9 in fast geschlossener Bogenlinie 
stehenden Bulben. Atrium schlank, einmal geknickt bogig, an der Einmündung 
in die Trachea erweitert. 

Hintere Spiracula mit 3 Bulben, die nur am Ende schwach oralwärts gebogen 
sind. Atrium relativ dicker, an der Tracheamündung weniger erweitert. 

Larve in den feinen Blattzipfelchen von Cofula turbinata L., im Botanischen 
Garten Berlin am 29.VI.1954 gefunden, nicht gezüchtet. 

Die Art unterscheidet sich von der folgenden von Sonchus durch dorsal ge- 
schlossene Wärzchengürtel der mittleren Segmente und etwas schlankere Bulben 
der hinteren Spiracula. 


Liriomyza sp. (Abb. 12) 


Kopfregion ohne Wärzchen über oder unter den Mandibeln. Prothorakaler 
Wärzchen-Gürtel fehlt. Der des Mesothorax nur lateral in der Dorsalhälfte, auch 
dorsal nicht geschlossen, Wärzchen in 4 Reihen, sehr klein, mit scharfer Spitze. 
Metathorax-Gürtel weder ventral noch dorsal geschlossen, Wärzchen wie beim 
vorhergehenden Giirtel, auch in 4 Reihen. Abdominal-Gürtel ähnlich gebaut, 
Wärzchen in bis zu 10 Reihen, die vorderen in jedem Gürtel kleiner. Vom letzten 
Gürtel nur ein Lateralfleck erhalten. Analregion frei von Wärzchen. 

Antenne kurz und dünn, nur 1/3 so dick wie der ebenfalls sehr kurze Maxillar- 
palpus. Longitudinalsklerit im dorsalen Teil schmal, ventralwärts stark verbreitert, 
am unteren Teile in zwei breite, flügelartige Fortsätze nach den Seiten ausge- 
breitet. Rechte Mandibel viel länger als die linke, ihr Vorderzahn vom hinteren 
breit getrennt; die übrigen Zähne der beiden Mandibeln regelmässig alternierend. 
Labialsklerit gleichmässig dick, kurz, ventral etwas concav. Dorsalfortsatz des 
Paraclypealphragma gleichmässig dick, ziemlich gebogen, die Gräte als Rest des 
unteren Flügels lang, aber dünn. Ventralfortsatz ebenso dick und 2/3 so lang 
wie der dorsale. 

Vordere Spiracula pilzförmig, jedes mit 8 Bulben in weit offenem Bogen. 
Atrium ziemlich gleichmässig dick, zweimal geknickt, vor der Einmündung in die 
Trachea erweitert. 


E. M. HERING: Die Larven der Agromyziden 87 


Hintere Spiracula dreibulbig, Bulben kurz, wenig in Grösse verschieden, etwa 
vertical zur Körperlängsachse stehend. Atrium am Ende sehr dick, dann ver- 
schmälert, zweimal geknickt, an der Einmündung in die Trachea etwas erweitert. 

Larve in Gangmine an Sonchus oleraceus L., in Berlin-Dahlem am 3.VIII.1955 
gefunden, nicht gezüchtet. 

Die Mine lag, wie die der häufig an dieser Pflanze vorkommenden L. strigata 
(Mg.) (Larve mit mehrbulbigen hinteren Spiracula !) auf dem Medianus der 
Blattachse, zu dessen beiden Seiten das Blatt platzartig, oberseitig, sehr seicht 
ausminiert wurde. Der Kot lag nicht in perlschnurartig zusammenhängenden 
Körnern wie bei der verglichenen Art, sondern die Körner, die wechselnd gross 
und klein waren, waren über den ganzen Raum der Mine fast gleichmässig dicht 
verstreut. 

Bisher sind aus der Palaearktis von Compositen die Larven von 25 benannten 
Liriomyza-Arten beschrieben worden; von ihnen tragen 15 an den hinteren Spi- 
racula nur 3 Bulben. Von diesen ist bei 10 Arten über den Mandibeln ein War- 
zen-Längsband der Kopfregion vorhanden, das der vorliegenden Art fehlt; eine 
Art kommte nicht in Europa, nur auf den Canaren, vor; es bleiben deshalb nur 4 
Arten übrig, die mit der Sonchus-Art zu vergleichen sind. Von ihnen besitzt L. 
soror Hd. eine höhere Bulbenzahl (12—14) auf den vorderen Spiracula; von 
L. pumila Mg. und millefolii Hg. (beide von Achillea) sind bisher nur unvoll- 
ständige Larven-Exemplare untersucht worden; sie können erst unterschieden 
werden, wenn unbeschädigte Larven zur Untersuchung vorliegen. Am nächsten 
steht vorliegender Art L. asteris Hg. (von Aster tripolium L.). Wegen der ab- 
seitigen Stellung der Nährpflanze-Sonchus gehört zur Tribus der Cichorieae, 
Unterfamilie der Liguliflorae, die drei anderen Arten zur Unterfamilie Tubuli- 
florae, zu den Tribus Anthemideae beziehungsweise Astereae — ist nicht anzu- 
nehmen, dass die Sonchus-Art mit einer der drei vorgenannten Arten identisch 
ist. 


Phytomyza calthivora Hendel, 1934 (Abb. 13) 


LINDNER, Flieg. palaearkt. Reg., Bd. 59, p. 267. 
Puparium: DE MEIJERE 1939, Tijdschr. Entom., Bd. 77, p. 286 (als zigritella Ztt.) 


Wenn DE MEIJERE (l.c.) die hinteren Spiracula dieser Art als kaum verschieden 
von denen von Ph. calthophila Hg. bezeichnete, bezog sich das auf die des 
Pupariums, bei dem sich ja oft durch Schrumpfung bewirkte Veränderungen der 
Organe im Vergleich mit denen der Larve zeigen. Die Larven beider in der Le- 
bensweise so auffällig verschiedenen Arten sind auch leicht in der Larve als ver- 
schieden zu erkennen. Zum Vergleich beider Arten sei auf die Beschreibung der 
Ph. calthophila Hg. bei DE MEIJERE (1926, p. 276, als nigritella Ztt.) verwiesen. 

Kopfregion ohne Wärzchen. Warzengürtel von Pro- und Mesothorax oben und 
unten offen, bis zu 6 Querreihen von Wärzchen enthaltend. Die folgenden Gürtel 
sind breiter, bis zu 16 Querreihen enthaltend, kaum in Grösse und Form ver- 
schieden, sehr klein, ihre Spitze vom Basalteil wenig abgesetzt. 

Antenne lang, etwa 1/, so dick wie der Maxillarpalpus. Ein deutlich skleroti- 
siertes Longitudinal-Sklerit fehlt. Linke Mandibel viel kürzer als die rechte, jede 
mit 2 Zähnen, die regelmäszig alternieren, nur ist bei der rechten der vordere 


88 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


Abb. 13: Phytomyza calthivora Hd. — 14: Ph. dauci Spenc. — 15: Ph. picridocecis Hg. — 
16: Ph. silai Hg. — 17: Ph. sp. (Apium). — 18: Ph. autumnalis Griff. (Centaurea). 


E. M. HERING: Die Larven der Agromyziden 89 


Zahn mehr vorgezogen. Labialsklerit ziemlich gerade, nach hinten schwach ver- 
dickt. Dorsaler Fortsatz des Paraclypealphragma gegen das Ende merklich ver- 
dünnt, gleichmäszig gebogen; die Gräte als Rest des unteren Flügels reichlich 
1/3 so lang wie der obere. Ventralfortsatz deutlich gebogen, reichlich halb so lang 
wie der dorsale. 

Die vorderen Spiracula stehen bei der Larve noch nicht auf gemeinsamem 
Sockel; sie sind mehr länglich, schwach zweihörnig, zugewandte Hörner mit je 
14—16 Bulben, die + deutlich in 2 Reihen angeordnet sind, abgewandte mit je 
4—5 Bulben. Das Atrium ist unterhalb der Bulben-Krone zuerst wenig und all- 
mählich, dann stärker verdünnt und mit dicht aneinander liegenden Windungen 
versehen, zuletzt vor der Einmündung in die Trachea wieder plôtzlich und stark 
verdickt. 

Hintere Spiracula auf vom Körper abstehenden Platten, sehr lang zweihörnig; 
die zugewendeten Hörner jedes Spiraculums in einen deutlich abgesetzt verdünn- 
ten, schwarzen Fortsatz auslaufend, der mit Bulben besetzt ist, darin von Phyf. 
calihophila Hg. sofort zu unterscheiden, der ein solcher schwarzer Fortsatz fehlt. 
Jedes Horn mit 40—60 unregelmäszig stehenden Bulben, meist am Ende die 
Bulben zahlreicher, mehr gehäuft, gegen den gemeinsamen Stiel hin spärlicher, 
zuletzt einzeln, auf dem schwarzen Fortsatz etwa 20—25. Bei der verwandten 
Art sind die Hörner kürzer, gleichartig gebildet, mit nur etwa der halben Zahl 
von Bulben besetzt. Atrium auffällig kurz, gegen die Einmündung in die Trachea 
stark verdickt. 

Larve in oft von Wasser überfluteten Blättern von Caltha palustris L. an sehr 
feuchten Stellen in sehr stark erweiterter Gangmine. Corsham, Wiltsh., am 6.VI. 
1954 (KENNETH SPENCER). 


Phytomyza cecidonomia Hg. ssp. britannica Griffiths 
(Im Druck) 


Die für die Nominat-Unterart gegebene Larvenbeschreibung von DE MEIJERE 
(1937, p. 216, Abb. 56) trifft auch auf die in Grösze und Färbung verschiedene 
britische Unterart zu. An den vorderen Spiracula zählte ich 12—14, an den hin- 
teren 15 Bulben. Bei beiden sind einige Bulben aus der Bogenreihe nach dem 
Zentrum oder nach auszen verschoben. 

Larve im gallenartig verdickten Basalteil des Medianus von Hypochoeris radi- 
cata L. am 22.V.1955 von Herrn G. C. D. GRIFFITHS bei Chiddingfote, Surr. ge- 
funden. 


Phytomyza dauci Spencer (Abb. 14) 
(Im Druck) 


Über und unter den Mandibeln fehlen Zähnchen. Warzengürtel am Pro- und 
Mesothorax nicht beobachtet; der des Metathorax und die folgenden dorsal ge- 
schlossen, ventral offen. Die Wärzchen sind sehr klein, scharf zugespitzt, gegen 
die Basis aber wenig und allmählich verdickt, in etwa 6 unregelmäszigen Quer- 
reihen stehend. Analregion ohne Wärzchen. 

Antenne und Maxillarpalpus kurz, dicht nebeneinander stehend. Longitudinal- 


90 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


sklerit breit halbringförmig. Jede Mandibel mit 2 Zähnen, die rechte länger, mit 
etwas weiter vorn stehendem Vorderzahn, daher die Mandibelzähne nicht ganz 
regelmäszig alternierend. Labialsklerit nach hinten nur wenig verdickt, Spange des 
Paraclypealphragma bis zu seiner Mitte reichend. Dorsalfortsatz allmählich ge- 
bogen, nach hinten wenig verdünnt, unterer Flügelrest nur 1/; des oberen lang. 
Ventralfortsatz halb so lang wie der dorsale. 

Vordere Spiracula deutlich zweihörnig, mit 10 Bulben in einer Bogenlinie, die 
an der zugewendeten Seite breit offen, an der abgewendeten in der Mitte unter- 
brochen ist. Atrium erst schmal, dann bis zur Einmündung | in die Trachea ver- 
dickt, einmal geknickt-gebogen. 

Hintere Spiracula ausgedehnt zweihörnig, mit 15—16 kurz und breit gestielten 
Bulben, die in einer fast geschlossenen, aber unregelmäszigen Bogenlinie stehen, 
wobei hier und da ein Bulbus mehr nach innen oder mehr nach auszen gerückt ist. 
Atrium gegen die Mündung in die Trachea allmählich erweitert, etwa in der Mitte 
bogig-geknickt. 

Larve in Blättern von Daucus sp. am 24.1V.1955 von Herrn KENNETH SPENCER 
bei Los Barrios (Algeciras) gefunden. Die gezüchtete Imago besitzt gelbe, nicht 
schwarze Stirn und ist von den bereits von Daucus bekannten Arten der anthrisci- 
Gruppe leicht zu unterscheiden. Von gelbstirnigen Arten wurde von dieser Pflan- 
zengattung Ph. mylini Hg. gezüchtet; diese Art unterscheidet sich durch rein 
knopfförmige vordere Spiracula und weit offene Bogenlinie der Bulben der hin- 
teren Spiracula von der vorliegenden, mit der sie sonst in vielen Merkmalen über- 
einstimmt. 


Phytomyza picridocecis Hering, 1957 (Abb. 15) 


Blattminen von Europa 3. 


Stirnvorsprung vorhanden. Wärzchen der Kopfregion fehlen. Warzengürtel 
des Prothorax ungewöhnlich vollständig, geschlossen, Wärzchen mit dickem 
Basalteil und starker, aufgesetzter Spitze, in 15—20 Querreihen stehend, nach 
vorn hin immer kleiner werdend. Mesothoraxgürtel dorsal und ventral offen, mit 
geringerer Zahl von Querreihen, Metathorax-Gürtel ähnlich beschaffen. Die ersten 
vier Abdominalsegmente mit geschlossenen Gürteln; 5. Segment mit dorsal 
offenem Gürtel, die folgenden zu lateralen Feldern reduziert. Wärzchen der abdo- 
minalen Gürtel auffällig stumpf. 

Antenne und Maxillarpalpus schlank, weit getrennt. Longitudinalsklerit kräftig, 
nach unten verbreitert, am Ende gegabelt. Mandibeln mit je 2 alternierenden 
Zähnen, die wenig an Grösze verschieden sind. Rechte Mandibel verlängert. La- 
bialsklerit nach hinten stark verdickt, an der Basis vom halbringförmigen Apodem 
des mandibularen Musculus adductor, das dorsal offen ist, umgeben; bis zu 3% 
seiner Länge reicht die Spange des Paraclypealphragma. Dessen Dose ist 
dick, wenig nach hinten verdünnt, wenig gebogen; das Rudiment seines unteren 
Flügels äuszerst kurz. Ventralfortsatz ebenfalls dick, wenig mehr als die Hälfte 
des dorsalen lang. 

Vorderes Spiraculum unregelmäszig pilzhutförmig, mit 14—15 kugeligen Bul- 
ben, von denen einige deutlich gestielt sind. Atrium ziemlich gleichdick, auch an 
der Mündung in die Trachea kaum erweitert, wenig gebogen. 


De rare 


E. M. HERING: Die Larven der Agromyziden 91 


Hinteres Spiraculum ähnlich gebaut, aber mit nur 9 Bulben, die deutlich ge- 
stielt sind. Atrium ebenfalls sehr dick, an der Mündung in die Trachea etwas er- 
weitert, davor eingeschniirt. 

Larve in ,,Gallenmine”, im verdickten basalen Medianus der Blätter von Picris 
hieracioides L., von Dr. habil. H. BuHR bei Mühlhausen (Thüringen) am 11.VI. 
1955 entdeckt. 

Die Art gehört zur Arten-Gruppe um Phytomyza cecidonomia Hg., die in ähn- 
lichen Gallenminen an anderen Compositen leben. Sie ist von den bisher bekannt 
gewordenen Larven dieser Gruppe durch nur 9 (anstatt 15) Bulben der hinteren 
Spiracula leicht zu trennen. 


Phytomyza silai Hering, 1935 (Abb. 16) 
Die Blattminen Mittel- und Nordeuropas, Neubrandenburg 1935—1937, p. XII. 


Kopf mit nach unten gebogenem Stirnfortsatz, ohne Zähnchen ober- oder un- 
terhalb der Mandibeln. Vom Prothorax-Gürtel sind nur einige wenige Wärzchen 
lateral vorhanden. Meso- und Metathoraxgürtel zwar dorsal geschlossen, nach 
unten aber nur bis zur Mitte des Körpers reichend, beim ersten in 2—4, beim 
letzten in 6 Querreihen. Wärzchen klein, mit gut ausgebildetem Basalteil und 
allmählich verdünnter Spitze. 1.7. Abdominalsegment mit fast vollständig ge- 
schlossenen Wärzchen-Gürteln, 6. und 7. dorsalwärts und ventral allerdings nur 
noch mit wenigen, kleineren Wärzchen. Alle Gürtel am breitesten lateral, dort mit 
bis zu 12 unregelmässigen Querreihen, von denen die oralwärts gelegenen 2—4 
viel kleiner als die folgenden sind. Auf dem 8. Segment stehen, nur lateral, noch 
4—6 unregelmässige Querreihen sehr kleiner Wärzchen, einige wenige, winzige, 
finden sich auch noch in der Umgebung der Analöffnung. 

Antenne kräftig, 2/3 so dick wie der Maxillarpalpus und wenig länger als 
dieser. Longitudinalsklerit ein zartes, kleines Plättchen. Rechte Mandibel wenig 
länger als die linke, beide mit je 2 fast gleich starken Zähnen, die vorderen merk- 
lich, die hinteren wenig alternierend. Mandibulare Muskel-Apodeme nicht sicht- 
bar. Labialsklerit schlank, ventral etwas konkav. Beim Paraclypealphragma der 
‘ Dorsalfortsatz lang und schlank, wenig gebogen, um die Mitte mit charakteristi- 
scher, ungefärbter Verdickung. Die Restgräte des unteren Flügels deutlich, von 
etwa 1/5 seiner Länge. Der ventrale Fortsatz ist 3/5 so lang wie der dorsale. 

Vordere Spiracula knopfförmig, mit 14—16 grossen, unregelmässig stehenden 
Bulben. Atrium lang und schlank, vor der Einmündung in die Trachea einge- 
schnürt und geknickt, dann schwach verdickt. Hintere Spiracula mit 15—19 
(meist 18) kurz gestielten Bulben, die in unregelmässiger, an den zugekehrten 
Seiten offener Ellipse stehen. Artium ähnlich wie das der vorderen Spiracula zuerst 
sehr schlank, nach der Einschnürung und Knickung aber zur doppelten Dicke er- 
weıtert. 

Larve in Blattminen an Silaum silaus (L.) Schinz & Thell., am 8.VIII.1956 
bei Bookham (England) von Herrn G. S. D. GRIFFITHS gefunden. 


Phytomyza spec. (Abb. 17) 


Kopfregion ohne Zähnchen ober- oder unterhalb der Mandibeln. Im Prothorax- 


92 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


gürtel stehen etwa 4 Reihen winziger Zähnchen, deren Basalteil mäszig ver- 
dickt ist. Ähnlich gebaut ist der Mesothorax-Gürtel, mit schon gröszeren Zähn- 
chen. In den folgenden Gürteln die Zähnchen basal stärker verdickt, in 6—10 
unregelmäszigen Reihen, die vorderen merklich kleiner. 

Antenne kräftig, 1/3 so dick wie der ebenfalls kräftige Maxillarpalpus. Longi- 
tudinalsklerit kurz. Rechte Mandibel länger als die linke, jede mit 2 Zähnen, die 
alternieren. Mandibulare Muskel-Apodeme nicht sichtbar. Labialsklerit lang und 
schlank, wenig nach hinten erweitert. Paraclypealphragma-Fortsätze lang und 
schlank, der dorsale gleichmäszig gebogen, erst am Ende stärker verdünnt; die 
Rest-Gräte des unteren Flügels etwa 14 so lang wie der Hauptflügel; der ventrale 
Fortsatz nicht ganz halb so lang wie der dorsale. 

Vordere Spiracula ungleich zweihörnig, das längere Horn nach hinten gerich- 
tet. Die 11 Bulben sind kurz gestielt und stehen in weit offener Bogenlinie. Bau 
und Verlauf des Atriums konnten am untersuchten Larven-Fragment nicht be- 
obachtet werden. 

Hintere Spiracula lang zweihörnig, die Hörner etwa gleichgrosz. Die 13—15 
Bulben stehen in Form einer offenen Ellipse, sie sind deutlicher gestielt. Das 
Atrium schlank, ziemlich gleichbreit, erst kurz vor der Mündung in die Trachea 
geknickt und etwas verdickt. 

Die Larve lebt in nur oberseitigen, sehr langen und schmalen, nur allmählich 
verbreiterten Gangminen an Apium graveolens L. Die Gangränder sind zuerst 
fast parallel; in diesem Teil Kot in Perlschnüren oder Einzelkörnern wechselnd an 
den Gangseiten. Erst zuletzt ist der Gang stark erweitert, mit unregelmäszigen 
seitlichen Ausnagungen und deutlichen primären Fraszspuren; in diesem Gangteil 
der Kot in groszen Körnern unregelmäszig gelagert. Bogenschlitz oberseitig. 

Die bewohnten Minen entdeckte Herr G. C. D. GRIFFITHS am 7.X.1953 bei 
Mill Hill, Middx. Er züchtete aus ihnen eine der schwierigen, schwarzstirnigen 
Arten, deren systematische Stellung noch zu klären ist. Von den schwarzstirnigen 
Arten an Umbelliferen ist bei Ph. anthrisci Hd. eine gewisse Oligophagie beobach- 
tet worden; wegen der gröszeren Bulbenzahl an den Spiracula ist sie mit der vor- 
liegenden Art nicht identisch. 


Phytomyza autumnalis Griffiths (Abb. 18) 
(Im Druck) 


Kopfregion mit kolbenförmigem, nach unten gerichtetem Stirnfortsatz, ohne 
Zähnchen ober- und unterhalb der Mandibeln. Prothorakaler Warzengürtel nur 
lateral ausgebildet, mit etwa 4 Reihen von sehr kleinen, basal wenig verdickten 
Wärzchen. Gürtel des Mesothorax ähnlich gebaut, nur in der Dorsalhälfte ausge- 
bildet. Auf den folgenden Gürteln Wärzchen in 6—10 Reihen, in der vorderen 
Hälfte jedes Gürtels die Wärzchen viel kleiner; bei allen Wärzchen der Basalteil 
stark verdickt. Analregion ohne Wärzchen. 

Antenne etwa halb so dick wie der kräftige Maxillarpalpus, ebenfalls kräftig. 
Longitudinalsklerit sehr stark gebogen. Jede Mandibel mit 2 Zähnen, die alter- 
nieren; die rechte ist länger, ihr Vorderzahn besonders stark vorgezogen. Labial- 
sklerit nach hinten wenig dicker, nach unten etwas konkav. Beim Paraclypeal- 
phragma der Dorsalfortsatz gleichmäszig gebogen, nur allmählich nach hinten 


E. M. HERING: Die Larven der Agromyziden 93 


verdünnt, seine Grate (als Rest des unteren Flügels) kurz, nur 1/5 seiner Länge; 
Ventralfortsatz 3/, so lang wie der dorsale. 

Vorderes Spiraculum keulenförmig-einhörnig, mit etwa 23 ganz unregelmäszig 
stehenden Bulben. Atrium sehr lang, dreimal stark gewunden, im Endviertel all- 
mählich bis zur Mündung in die Trachea dicker werdend. 

Hinteres Spiraculum ähnlich wie das vordere gebaut, aber nur mit 18—20 
Bulben, die ebenso auffällig unregelmäszig stehen. Atrium relativ kürzer, vor der 
Mündung in die Trachea deutlich eingeschnürt und dann verdickt, an dieser 
Stelle verdickt gewunden. 

Larve in oberseitigen (nicht binnenläufigen !) Gangminen an Centaurea nigra 
L., nur im Spätherbst (13. Oktober 1954), in England (Scratch Wood) von 
Herrn KENNETH SPENCER gefunden. 

Trotz eingehender Untersuchung gelang es mir nicht, die Imagines dieser Art 
von denen der Ph. affinis Fil. zu unterscheiden, deren Larven an Cirsium, Car- 
duus, Centaurea u.a. in binnenläufigen, daher gelbgrünlich erscheinenden Gängen 
fressen. Auch die Larven beider sind sich sehr ähnlich, so namentlich in dem 
gegen die Bulben hin so wenig verdickten Atrium; es ist aber an den vorderen 
Spiracula die Bulbenzahl bei FaLLéNs Art kleiner. Ich züchtete diese durch ihr 
spätes Erscheinen auffallende Art auch von Onopordon. 


Phytomyza spec. (Abb. 19, 20) 


Stirn mit langem, etwas nach oben gebogenem, scheinbar gegliedertem Fort- 
satz (Abb. 19 f.). Zähnchen in der Kopfregion fehlen. Warzengürtel des Pro- 
thorax breit, aus 4—8 Reihen bestehend, dorsal und ventral geschlossen; alle 
Wärzchen gleichartig, nur die vorderen etwas kleiner, aus dickem Basalteil all- 
mählich scharf zugespitzt, die folgenden Gürtel ähnlich gebaut, die abdominalen 
mit bis 16 Querreihen von Wärzchen, diese basal etwas schlanker. Analregion 
ohne Wärzchen. 

Longitudinalsklerit stark entwickelt, nach vorn erweitert. Maxillarpalpus und 
Antenne schlank. Beide Mandibeln zweizähnig, rechte so viel länger als die linke, 


Abb. 19, 20: Phytomyza sp. (Petasites). 


94 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


dasz die Zähne regelmäszig alternieren. Labialsklerit etwa gleichmäszig dick, fast 
gerade, vorn zu beiden Seiten umgeben von zwei aufsteigenden Fortsätzen des 
Apodems des mandibularen Musculus abductor. Am Paraclypealphragma ist die 
vordere Spange etwa halb so lang wie das Labialsklerit; der dorsale Fortsatz dick, 
sein unterer Flügel als ganz kurzer Rest angedeutet; der ventrale Fortsatz ebenfalls 
dick, länger als die Hälfte des dorsalen. 

Vorderes Spiraculum ausgesprochen einhôrnig, mit etwa 22 Bulben. Atrium 
stark gewunden, an der Mündung in die Trachea nicht erweitert. 

Hinteres Spiraculum ähnlich gebaut, die Bulbenzahl etwas geringer; das Atrium 
ist weniger gewunden, vor der Einmündung in die Trachea erst verdünnt, dann 
wieder erweitert. 

Larve in Gangminen im Petiolus, die in der Blattspreite beginnen, an Petasites 
albus (L.) Gärtn., von Dr. H. BuHR bei Mühlhausen (Thüringen) entdeckt; die 
Imago wurde noch nicht gezüchtet; am 15.VIII.1955 wurden nur noch leere oder 
parasitierte Puparien in den Blattstielen gefunden. 


Ergänzungen: { 
Beschrieben wurden aus HERING, Larven Il: 


257 Agromyza distorta Griffiths, 1955: Entom. Gaz. 6, p. 10. 

267 Liriomyza groschkei Spencer, 1956: Entom. Monthly Mag. 92, p. 66. 
276 Phytomyza smyrnii Spencer, 1954: ibid., 90, p. 219. 

280 Ph. sp. als sphondyliivora Spencer (im Druck). 


rigiro 


ZITIERTE LITERATUR: 


HENDEL, F., 1931—1936. Agromyzidae. In E. LINDNER, Die Fliegen der palaearktischen 
Region., Bd. 59, p. 1—570. i 

HERING, E. M. Die Larven der Agromyziden I: Tijdschr. Entom., Bd. 97, p. 115—136 
(1954). — II: ibid., Bd. 98, p. 257—281 (1956). 

DE Meijere, J. C. H., 1925: Die Larven der Agromyzinen. — Tijdschr. Entom., Bd. 68, 
p. 195—213. — 1926: id., Fortsetzung und Schluss, ibid., Bd. 69, p. 227—317. 
1937: id., 3. Nachtrag, ibid., Bd. 80, p. 167—243. — 1943: id., 7. Nachtrag, 
ibid., Bd. 86, p. 61—76. — 1950: id., 9. Nachtrag, ibid., Bd. 92, p. 15—33. 

ZETTERSTEDT, J. W., 1848: Diptera Scandinaviae, Bd. 7. 


NEW THYRETIDAE 
(LEPIDOPTERA NOTODONTOIDEA) 
BY 
S. G. KIRIAKOFF 
Ghent, Belgium 


The types of the forms described in this paper are in the British Museum 
(Natural History). Acknowledgements are due to the Trustees of that institution; 
to W. H. T. Tams; and to D. S. FLETCHER. Also to the BELGIAN FUND FOR 
SCIENTIFIC RESEARCH, for finantial support. 


Apisa (Dufraneella) grisescens nyasae subspec. nov. (pl. 5, fig. 29) 


Smaller than the nominate form from the Kivu region; darker; body dark grey 
brown; tegulae slightly lighter, not almost white as in typical specimens; wings 
almost uniform grey brown (in typical specimens the dorsum of forewing and 
the hindwing are white). Length of forewing 10,5 mm. Genitalia not different. 

Male holotype and two male paratypes: Nyasaland, near Mlanje, II—III.1913 
(S. A. NEAVE). 


Rhipidarctia (Rhipidarctia) conradti (Oberthür, 1911) (textfig. 1; pl. 5, fig. 30) 
Metarctia erubescens conradti Oberthür, 1911, Ann. Soc. ent. Fr.; vol. 79, p. 468, pl. 17, fig. 9. 

Male neallotype: differs from the female (Cameroon) in having the dark areas 
lighter and somewhat washed out, very little contrasting; dark areas russet; light 
areas salmon orange, faintly powdered with russet; costal streak very conspicuous. 
Antennal pectinations short; frons tinged with scarlet; fore coxae, femora and 
tibiae tinged with scarlet, especially on innerside. The two last abdominal rings 
as brightly coloured as the head (in the typical specimen they are as dull as 
the remainder of the abdomen). Length of forewing 10 mm. 

Male genitalia: Uncus and valvae as in Ph. rubrosuffusa Kiriakoff, 1953. 
Aedoeagus as long as the valva. Fultura inferior rather broad. Crista noticeably 
shorter than valva, very broad, with a blunt extremity. 

Neallotype, male: Côte d'Ivoire, Afrique occidentale (CREMER, 1919), ex coll. 
OBERTHÜR. 


Rhipidarctia (Elsita ?) miniata spec. nov. 


Female: Body orange-yellow, with some red hair on thorax; antennae blackish. 
Abdomen suffused with red, with segmental bases rather broadly black dorsally. 
Wings minium-red; veins black, more broadly on DC and towards the extremities 
of veins 2, 3, 4; extreme apex and a terminal line from apex to vein 4 (to vein 
2 in paratype) light yellow. Underside almost wholly suffused with blackish 


95 


96 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


brown, except below cell, at cell extremity and at base of interspace v; base of 
forewing yellow; anal third of hindwing pale red. Length of forewing 13 mm. 

Holotype and paratype (females), Bitje, Ja river, Cameroons, 2000 ft. 
October-November, 1913, wet season. 

Placed in the subgenus E/sita solely on the ground of colouration characters, no 
males being yet known. It differs from all the other species of Rhipidarctia 
(Elsita), except the somewhat doubtful Rh. cinctella Kiriakoff, 1953, in having 
no transversal markings, and from the latter by its bright red colouration. 


Takwa gen. nov. 

Externally very different from Rhipidarctia, but male genitalia belong to the 
same type. 

Diagnose: Male. Proboscis absent; palpi short, reaching but slightly beyond 
frons, porrect, first joint about as long as second, third joint a mere knoblet, 
slightly hanging; hair longer on ventral side. Hindtibiae with a single pair very 
short spurs, more like minute spinules. Venation, in forewing, vein 2 slightly 
beyond middle of cell, 3 well separated, 4, 5 short stalked, 6 from a point with 
10, 7, 8, 9, the two latter on a long stalk and terminating into costa, 11 free; in 
hindwing, veins 2, 3, 4 + 5 equidistant, 4 and 5 from a point at angle of cell, 
6, 7 fused. 

Male genitalia: Very near those of Rhipidarctia (Rbipidarctia). Uncus carinated, 
with long pilosity, except at cxtremity; tegumen very narrow. Valva broad, 
triangular, distal half spinulated, distal margin broadly wavy. Aedoeagus 
noticeably shorter than the valva, rather robust, straight; fultura inferior narrow 
distally; fultura superior with squarish lateral plates; crista distinctly shorter than 
valva, lance-shaped, with a blunt tip and rather dense pilosity. Saccus narrowing 
towards extremity which is broadly rounded. 

Named after the type locality. 

Type of the genus: Takwa xenops spec. nov. 


Takwa xenops spec. nov. (textfig. 2; pl. 5, fig. 31) 

Male: Head burnt siena; frons suffused with hazel; palpi cadmium orange; 
antennae cacao brown. Patagia vinaceous tawny (plate 28 of RIDGWAY), tinged 
with hazel; thorax same, but more strongly suffused with hazel, except on bases of 
tegulae; pectus and legs cadmium orange. Abdomen vinaceous tawny, suffused 
with cacao brown; anal tuft burnt siena: venter cadmium orange. Forewing 
vinaceous tawny suffused with hazel; base and dorsum to vein 1 blackish sepia. 
Hindwing blackish sepia, base slightly hyaline. Underside of forewing paler. 
Length of forewing 11,5 mm. 

Male genitalia, as above. 

Holotype, male: Takwa, Gold Coast (R. E. JAMES). 


Mecistorhabdia burgessi spec. nov. (textfig. 3; pl. 5, fig. 32) 

Male: Head deep rusty brown; base and last joint of palpi, and basal joint of 
antennae, orange; antennae white, with short pectinations. Patagia and bases of 
tegulae deep rusty brown; remainder of tegulae and thorax brighter, rusty red; 
pectus and legs lighter rusty red; fore femora deep rusty brown. Abdomen rusty 


S. G. KIRIAKOFF: New Thyretidae 97 


red at base, tinged with orange distally. Forewing bright orange red; base suffused 
with carmine red; some pale orange at base of dorsum; a strong blackish suffusion 
in subbasal, median and postmedian areas, less dense in the latter; base of costa 
blackish; a transversal reddish-orange spot between base of vein 2 and vein 1; 
cell of ground colour, with some blackish sprinkling basally, and with a square 
blackish spot near the extremity; a large irregularly shaped patch of ground 
colour just beyond the cell-extremity, formed of four spots, viz., a small, triangul- 
ar spot at base of interspace VI, connected with a red costal streak; a large, round- 
ed spot at base of interspace V; a small triangular spot, at base of interspace VI: 
and a squarish, near base of interspace III; terminal area sprinkled with blackish; 
veins yellowish, outlined with dark; fringes blackish, with a yellowish median 
line. Underside orange, redder in costal area and behind cell, with a faint dark 
sprinkling placed as on upperside; veins yellowish. Hindwing peach coloured, 
finely sprinkled with carmine-red in anterior half; fringes blackish. Underside 
tinged with orange at base and sprinkled with brown in anterior half, the dark 
sprinkling forming patches on costa, in cell and in interspace V. Length of fore- 
wing 17,5 mm. 

Male genitalia: Very near those of M. haematoëssa (Holland). Uncus narrow 
and not lozenge-shaped at extremity; tegumen narrower, without distal broad- 
ening. Lower process of costa much shorter than the upper one, and placed more 
distally. Aedoeagus relatively longer; vesica bearing a few minute cornuti. Saccus 
broader, shorter and blunter. 

Holotype, male: S.W. Uganda, Kigezi Dist, Impenetrable Forest, Kanungu, 
4500 ft., May, 1952 (J. A. BURGESS). 

This is the eastern representative of M. haematoëssa, although I do not believe 
it to be conspecific with the latter. Both the genitalic and the colour differences 
are too considerable. Moreover, the two forms inhabit widely separated areas and 
both have certainly attained the specific stage. 

I am pleased to name this fine new species in honour of its collector, J. A. 
BURGESS. 


Hippurarctia taymansi septentrionalis subspec. nov. 

Male: Much lighter than the type of H. f. taymansi (Rothschild) from the 
Kasai district, Belgian Congo; the dark markings, except that at cell-extremity 
and the terminal series, are much reduced; the subterminal dark shade is reduced 
to a faint powdering between costa and vein 5, being almost absent elsewhere; 
veins not nearly as broadly dark. Size smaller: length of forewing 19 mm as 
against 22 mm in the typical specimen. The female from Stanleyville, Belgian 
Congo, described in KIRIAKOFF, 1953: 32—33, obviously belongs to this northern, 
light race. 

Holotype, male: E. Upper Ituri Valley, 30 miles south of Irumu, 3000—3500 
ft., VII.1924 (T. A. BARNS). 


Metarctia (Metarhodia) kenyae spec. nov. (pl. 5, fig. 34) 
Male: Body sepia-grey; centers of tegulae paler; underside of body and the 
legs lighter. Forewing sepia-grey, of a slightly brighter tone than the body; 
fringes greyer at extremities. Underside buff, suffused with sepia, darker at apex, 


98 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


of a purer buff at base and on dorsum; veins in the dark area mostly lighter. 
Hindwing pale buff, with an orange tinge; a few dark atoms in the disc; fringes 
whitish at extremities. Underside suffused with brown, especially in the anterior 
half; costal area suffused with sepia. Length of forewing 15 mm. 

Male genitalia: Very much like those of M. rubripuncta Hampson. Uncus 
hardly concave dorsally, more like that of M. haematosphages Holland. Valva 
with the lower process very short, forming a straight angle with median process, 
like in M. rubripuncta. Aedoeagus as in M. haematosphages. 

Holotype, male: Nekuru, Kenya, 3.X.1942 (bred by A. Townsend). 

Smaller than the smallest M. rubripuncta, and duller coloured, without the 
pink tinges of the latter. 


Metarctia (Metarhodia) jordani spec. nov. (textfig. 4; pl. 5, fig. 35) 

Male: Head, thorax, pectus and legs sepia-brown; antennae pinkish buff; tips 
of tegulae paler; methathorax with some grenadine red hair; tarsi suffused with 
geranium pink (plate I of Ridgway), and with a median dorsal band of grenadine 
red hair, except on the three last segments which are slightly darker. Forewing 
Vandyck brown; base of dorsum cinnamon buff (plate XXIX of Ridgway); a 
subcostal line of grenadine red from near base to near apex; markings, rather 
obsolete, geranium pink tinged with grenadine red, viz., a spot in cell, two small 
spots in basal half of wing, one above and one below vein 2, a larger spot on 
DC, and two indistinct spots, one above and one below DC; fringes sepia, tipped 
with greyish. Hindwing pinkish buff; veins and anal third of wing tinged with 
cinnamon buff, with a faint geranium pink suffusion; fringes grey brown. Under- 
side of wings pinkish buff; forewing much sprinkled with Vandyck brown, except 
on dorsal area, to cell and to vein 3; a pale spot in cell and on DC; hindwing 
suffused with Vandyck brown on costa and sprinkled with that colour on apical 
area. Fringes of both wings grey brown. Length of forewing 12 mm. 

Male genitalia: Uncus relatively short and broad, like in most species of 
Metarctia, with a median keel and with a rounded extremity. Upper process of 
valva the shortest; lower process narrow, about two thirds of the median process 
in length. Aedoeagus not longer than the valva; vesica with several rows of 
minute cornuti. 

Holotype and paratype, males: Mt. Moco, Luimbale, 1800—1900 m, 18.III. 
1934, Angola (K. JORDAN). 

This is the smallest and the handsomest species of the group. It is quite 
distinctive, being much more marked with pink than the related species. I am 
pleased to name it in honour of Dr. KARL JORDAN. 


Metarctia (Thyretarctia) didyma spec. nov. (textfig. 5; pl. 5, fig. 36) 

Under the name Metarctia haematica Holland there are confused two species. 
The larger and brighter form is the true M. haematica (terra typica: Ogowe River, 
West Africa). A smaller and duller form is also genitalically distinct, and this I 
describe below under the name of M. didyma sp. nov. 

Male: Head cinnamon rufous; lower part of frons and palpi suffused with 
cinnamon brown; antennae whitish. Body ochreous tawny; patagia and tegulae 
tinged with cinnamon rufous; legs ochreous tawny. Wings of that colour; on 


S. G. KiIRIAKOFF : New Thyretidae 99 


forewing, base of costal area and that of dorsum suffused with cinnamon rufous; 
remainder slightly sprinkled with brownish. Anal area of hindwing suffused with 
cinnamon rufous. Underside browner; on forewing, a broad costal streak of cin- 
namon rufous; costa narrowly brown. Length of forewing 10 mm. 

The amount of the brownish sprinkling is variable; one specimen (Bingerville) 
looks quite brownish all over, except on vertex and at the base of forewing, in the 
dorsal area; there are, however, no genitalic differences. 

Female: General colour much more brick-red, especially intense on basal, costal 
and dorsal areas of forewing, and on anal area of hindwing. Hindwing slightly 
paler, becoming pinkish buff in disc. Antennae white, with short serrations. 
Length of forewing 13 mm. Looks like a small M. haematosphages. 

Male genitalia: Intermediate between those of M. haematica and of M. schou- 
tedeni Kiriakoff. Uncus as in former. Valval processi of equal length, slender 
and pointed. Aedoeagus longer than valva (1,8 mm against 1,0 mm). 

Holotype, male: Kumasi, West Africa (J. D. G. SANDERS); allotype, female, 
Degama, Niger (Dr. ANSORGE). Other specimens in the British Museum 
(Natural History): males, Bingerville, Côte d'Ivoire, Nov. 1913; same locality, 
1915 (GASTON MELOU); Dimbrok, Ivory Coast, 1914 (I. Dyor); Oubanghi 
Chari, Tchad, Bangui. 


Metarctia (Thyretarctia) schoutedeni Kiriakoff, 1953 (pl. 5, fig. 37) 
Metarctia schoutedeni Kiriakoff, 1953, Ann. Mus. R. Congo Belge, s.8°, Sci. Zool., vol. 26, 
Pp 39, pl. 3 ite. 51, pl. 7, fig. 80; 

Female: Antennae minutely serrate, creamy white. Mesothorax, metathorax and 


abdomen strongly suffused with ferrugineous. Forewing cacao brown, suffused 
with ferrugineous in anterior half of basal area; an area limited by cell, vein 2 
and termen, paler, tinged with Japan rose (plate XXVIII of Ridgway). Hind- 
wings as in male. Length of forewing 15 mm. 

Neallotype, female: Nairobi, May, 1918 (Dr. VAN SOMEREN). 

M. schoutedeni is one of the darker members of the subgenus Thyretarctia. It 
is widely distributed in the mountainous parts of Central Africa. I have seen 
specimens from the Kivu (terra typica), from the Ruwenzori, from Ituri and 
from Kenya. 


Metarctia (Thyretarctia) nigriceps Aurivillius, 1904. 

Male: Forewing orange sprinkled with crimson; a dorsal subbasal patch and 
another just behind DC, pure orange, both margined distally with some sepia; a 
sepia DC mark; distal third of wing sprinkled with sepia; fringes grey-brown. 
Hindwing yellowish; base and anal half crimson, former separated from the 
yellowish disc by a sepia bar. 

Mr. TAMS kindly dissected and photographed for me the male genitalia of 
M. nigriceps. These are very near those of M. schoutedeni. Uncus broader at 
middle, tapering to a point; tegumen broader in the median portion. Costal process 
of valva as long as that of sacculus, blunt. Aedoeagus noticeably longer than 
valva. Saccus distinctly broader than in M. schoutedeni. 

Neallotype, male: Bitje, Cameroons. 

In the British Museum there are two more males and one female ion the 
same locality. 


100 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


Metarctia (Hebena) kelleni (Snellen, 1886) (textfig. 6) 
Automolis kelleni Snell, 1886, Notes Leyd. Mus. vol. 8, p. 1; Tijdschr. v. Ent. vol. 29, 
p. 224, pl. 8, fig. 1 (1886). 

Male genitalia. Rather different from those of the other species of the sub- 
genus Hebena, but not enough to warrant a subgeneric distinction. Costal part of 
valva folded, ending in an upcurved lobe, with a median series of stiff setae; 
sacculus outcurved at first third of its length, then incurved and forming a 
slender upcurved process; a lobed fold at base of sacculus, fringed with hair. 
Aedoeagus notably longer than valva, slender, arched. 

The above description was made from a male specimen from Bihé, Angola, ex 
coll. Rothschild, at Tring. It shows that M. Kellen? is not an „aberration” of 
M. lateritia (Herrich-Schäffer) but a good species. In M. lateritia the costal lobe 
is downcurved and the aedoeagus is hardly longer than the valva. 


Metarctia (Metarctia) rubra (Walker, 1856) (textfig. 7) 
Anace rubra Walker, 1856, List Lep. Ins. B.M. pt. 7, p. 1720. 

Far from being a mere synonym or a "form of M. lateritia, M. rubra is a 
distinct species, and moreover it belongs to the nominate subgenus, and not to 
Hebena. Mr. TAMS kindly dissected and photographed for me the genitalia of 
WALKER's typical specimen, which I have compared with those of a male from 
Durban, Natal (G. F. LEIGH), at Tring. They are of a slightly modified rufes- 
cens type. Valva triangular; costa incurved, swollen at base; apex ending in a 
clawlike process, cut obliquely at extremity; sacculus faintly convex, almost 
straight, narrowly folded, with a subbasal swelling covered with stiff hair. 
Aedoeagus slightly longer than valva, slender, weakly arched, funnel-shaped 
proximally; fultura inferior rather narrow, except at both extremities. 


Metarctia (Metarctia) crassa negusi subspec. nov. 

In the British Museum collections there are four males of Metarctia crassa 
Felder, 1868, labelled "Abyssinia, 1881” (RAFFRAY, ex coll. OBERTHUR, and one 
male from Harrar, G. CHRISTENSEN). While externally quite similar to the 
Natal and Cape Province specimens, the genitalia of these abyssinian males show 
some differences, viz., (1) Uncus covered with long, stiff hair; (2) Valva with 
a much longer, slenderer apical process, slightly upcurved; (3) Aedoeagus slightly 
longer than valva, broadened proximally and with a broad, spoon-shaped process 
at base of the broad portion, absent in typical crassa. 

This northern form may be not conspecific. I consider it provisionally as a 
geographical race of M. crassa. 

Holotype and three paratypes, males, ’’ Abyssinia” as above. 


Metarctia (Metarctia) abyssinibia spec. nov. (textfig. 8) 
Metarctia lateritia ab. abyssinibia Strand, 1920, Iris, vol. 34, p. 224. 

This is another so-called form’ of Metarctia lateritia that has proved to be 
specifically distinct and even not nearly related. Mr. Tams has kindly dissected 
and photographed for me the genitalia of this form, which I have compared with 
those of a male from Addis-Abeba (see below). 

Male genitalia: Very near those of M.major Le Cerf. Costa of valva produced 


S. G. KIRIAKOFF : New Thyretidae 101 


Figs. 1—14. Male genitalia of the Thyretidae, holotypes (except 1, 6 and 7) 1. Rbipidarctia 

(Rbipidarctia) conradti (Oberth.), neallotype; 2. Takwa xenops gen. & spec. nov.; 3. Me- 

cistorhabdia burgessi spec. nov.; 4. Metarctia (Metarbodia) jordani spec. nov; 5. M. 

(Thyretarctia) didyma spec. nov.; 6. M. (Hebena) kelleni (Snell.); 7. M. (Metarctia) rubra 

(Walk.); 8. M. (M.) abyssinibia spec. nov.; 9. M. (M.) morag spec. nov.; 10. M. (M.) 

latibennis spec. nov.; 11. M. (M.) salmonea spec. nov.; 12. M. (M.) fario spec. nov; 
13. M. (M.) priscilla spec. nov; 14. M. (M.) pamela spec. nov. 


102 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


at base to form a short, broad, squarish process; apical process longer and 
slenderer; sacculus straight, forming a very blunt angle at middle, where it is 
covered with bristly hair. Aedoeagus broader proximally, almost funnel-shaped. 

STRAND’s name was given as an ‘aberration -name to a specimen in the British 
Museum from Abbai Affat, Abyssinia, V—VI.1902 (= "Ab. 3” of HAMPSON, 
Cat. Lep. Phal. B.M., 1914, Suppl. 1, p. 65). As such it has no status in taxonomy, 
so the species had to be renamed. STRAND’s name being quite appropriate, I use 
it here as the specific name for the new species. 

Holotype, male: Abbai Affat, as above. 

Two more males in the British Museum, Addis-Abeba, Abyssinia, 5.VI.1939 
(R. E. ELLISON; T. WIKELEY). 


Metarctia (Metarctia) morag spec. nov. (textfig. 9; pl. 5, fig. 38) 

Male; Head and thorax mahogany brown; palpi blackish; antennae pale 
brownish orange; ends of tegulae brownish orange; pectus and legs chocolate; 
outer side of latter suffused with brownish orange; abdomen light mahogany 
brown with a russet tinge. Forewing brownish orange, much powdered with 
mahogany brown, at least at base; following markings formed by mahogany sprink- 
ling, viz.: a patch along distal half of dorsum and in interspaces II and I (fore- 
part), almost reaching tornus; a DC spot; outer area of wing to near termen 
which latter is much less powdered and slightly tinged with brick-red; median 
third of dorsal area, distal half of cell, space between DC spot and outer area, 
and costal area next to latter, also tinged with brick-red; fringes worn, seem to 
be brownish orange spotted with dark. Underside light pinkish buff, much 
sprinkled with mahogany brown, especially on distal half; a large patch of dark 
scales near apex. Hindwing light pinkish buff, sprinkled with ferrugineous, less 
so at base; fringes concolorous. Underside more sprinkled with brown; costal 
area sepia. Length of forewing 11 mm. 

Male genitalia: With M. morag begins a series of species, including the next 
seven new species, which exhibit male genitalia of the same type, so that the 
differences often are rather slender. Uncus with a slightly concave dorsal profile, 
and with a very weak terminal hook. Valva excised at base, then straight on its 
costal margin; apical process rather broad; sacculus broadly excurved, meeting the 
base of the apical process at an almost straight angle; a short process at middle 
of fold. Aedoeagus longer than valva, curved, funnel-shaped proximally. 

Nearest to M. rufescens Walker. 

Holotype, male, Upper Oso River, N.W. Kivu, 4000 feet, forest with some 
grass, February 1924, wet season (T. A. BARNS). 


Metarctia (Metarctia) latipennis spec. nov. (textfig. 10; pl. 5, fig. 39) 

Male: Forewing rather broader distally than in related species. Body brick- 
orange; thorax suffused with chocolate; antennae and legs brown; hairfringes of 
latter pale brown, brick-orange at tips. Forewing uniform brown, slightly sprinkled 
with brick-orange, especially in interspace I; fringes grey-brown. Underside grey- 
brown, suffused with buff in anal area. Hindwing grey-brown, almost hyaline in 
disc; anal area with some pinkish brick-red hair; fringes grey-brown. Underside 
darker grey-brown; anal area as on upperside. Length of forewing 16,5 mm. 

Male genitalia: Valva shaped as in Metarctia hulstaertiana Kiriakoff; costa 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 PLAAT 


29 


32 


37 


59 


35 W. H. T. TAMS phot. 


Figs. 29—40. New Thyretidae, holotypes (except 30, 33 & 37), males. 29. Apisa (Dufra- 
neella) grisescens nyasae subspec. nov.: 30. Rhipidarctia (Rhipidarctia) conradti (Oberth.), 
neallotype; 31. Takwa xenops gen. & spec. nov.; 32. Mecistorhabdia burgessi spec. nov; 
33. Rhabdomarctia waelbroecki (Debauche); 34. Metarctia (Metarhodia) kenyae spec. nov.: 


35. M. (M.) jordani spec. nov.; 36. M. (Thyretarctia) didyma spec. nov.; 37. M. (T.) 
schoutedeni Kir., neallotype; 38. M. (Metarctia) morag spec. nov.; 39. M. (M.) latipennis 
spec. nov.; 40. M. (M.) salmonea spec. nov. 


5 


30 


33 


36 


38 


40 


S. G. KIRIAKOFF : New Thyretidae 103 


almost straight in proximal half, then slightly concave, very broadly folded, with 
an oblique row of bristles; apical process short; sacculus straight in proximal 
half, then weakly concave. Aedoeagus a little shorter than valva, almost straight, 
slender, funnel-shaped proximally. 

Nearest to M. haematricha Hampson, but lighter coloured. 

Holotype, male: Dangila, Abyssinia, 10.1X.1928 (R. E. CHEESMAN). 


Metarctia (Metarctia) capricornis spec. nov. 

Male: Body sepia blackish; antennae yellowish brown. Forewing sepia grey; 
base, costal and dorsal areas blackish sepia. Hindwing whitish; costal area sepia 

rey. 
i Male genitalia: Much like those of Mefarctia pallida Hampson, but valva more 
outstretched, with narrower distal portion which ends in an upturned hook. 

Looks quite like Metarctia benitensis Holland, but the hindwings are pale. 

Holotype, male: Fazende Congulu, Amboim Dist., 700—800 m, Angola, 7—11. 
IV.1934 (K. JORDAN); paratype, male: Quirimba, 75 km E. of Pt. Amboim, 300 
m, Angola, 7—12.V.1934 (K. JoRDAN). A male from Maseru, Basutoland, 
1.1.1902 R. CRAWSHAY), in the British Museum, is larger and has the hindwings 
strongly suffused with brown and hardly lighter than the forewings. It cannot be 
distinguished from M. benitensis; its genitalia are, however, not different from 
those of the holotype M. capricornis. 


Metarctia (Metarctia) salmonea spec. nov. (ltextfig. 11; pl. 5, fig. 40) 

Male: Head and thorax chocolate grey; frons, antennae and legs paler and 
slightly tinged with ochreous; abdomen salmon orange. Forewing whitish, suf- 
fused with salmon orange, paler on disc and in terminal area; base and costal area 
suffused with chocolate grey; a costal line and a DC mark of chocolate grey; 
fringes concolorous. Underside with markings paler. Hindwing whitish, faintly 
suffused with salmon orange. On underside, costal area more strongly suffused 
with that colour. Length of forewing 11,5 mm. 

Male genitalia: Uncus rather broad, almost oval seen from above. Valva broadly 
convex in basal half, with an excision at middle of the convex portion, then 
concave; apical process moderately long, upcurved; sacculus forming a straight 
angle towards its middle, broadly folded at base. 

Holotype, male: Dondo, Angola, 21.11.1875 (A. v. HOMEYER). 

Not unlike Mefarctia burra Schaus and Clements, differing in genitalic details 
and in the salmon orange suffusion. 


Metarctia (Metarctia) fario spec. nov. (textfig. 12; pl. 6, fig. 41) 

Male: Head sepia black; frons with some pinkish buff hair; tuft at base of 
antennae and the latter buffy-yellow; palpi Vandyck brown; thorax, patagia and 
tegulae sepia black, with a mahogany tinge; pectus and legs Vandyck brown, 
latter streaked with buffy-yellow; abdomen whitish, suffused with buffy-yellow, 
bases of segments with rounded sepia-brown spots on ventral side. Forewing 
whitish, suffused with buffy-yellow, more strongly on costal third and on termen; 
costa broadly mahogany-brown, emitting a short streak of the same colour covering 
the upper DC branch; veins slightly streaked with mahogany-brown, especially 
the cubital, its branches and vein 4; dorsal area sprinkled with mahogany-brown 


® 
104 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


along vein 1; fringes concolorous. Underside less distinctly marked, only costal 
streak and a weak DC bar visible. Hindwing slightly paler than forewing, 
except on margins; veins tinged with salmon orange. Basal third of costa 
mahogany-brown on underside. Length of forewing 12 mm. 

Male genitalia: Uncus short, compressed, with a sharply differentiated terminal 
hook and with long pilosity. Valva rather narrow; costa with a short hairy knoblet 
before the slender apical process; sacculus straight, forming a very blunt angle 
after middle; fold broader at base. 

Holotype, male: Katenge, River Katay, Congo Belge, 22.X.1924. 

Not unlike Metarctia fulvia Hampson. The dark costal streak very contrasting. 


Metarctia (Metarctia) priscilla spec. nov. (textfig. 13) 

Male: Very like Metractia inconspicua Holland, only differing in having more 
or less rufous tegulae. 

Male genitalia: Quite different from those of M. inconspicua. They belong to 
the same type as those of the foregoing species beginning with M. morag. Uncus 
compressed, with a very small terminal hook. Costa strongly sclerotized and 
somewhat swollen at base; apical process long and broad, with upcurved extremity; 
sacculus gently outcurved. Aedocagus slightly shorter than valva, funnel-shaped 
proximally. 

Holotype, male: Gold Coast, Bibianaha, 70 ml. N.W. of Dimkwa, 700 ft. 
(H. G. F. SPURRELL). A second male in the British Museum: N’ Zérékoré, French 
Guinea, 1900 ft., 29.V—7.VI.1926 (C. L. COLLENETTE). 


Metarctia (Metarctia) pamela spec. nov. (textfig. 14; pl. 6 ‚fig. 42) 

Male: Head and thorax Vandyck-brown; antennal pectinations pinkish buff; 
pectus Sudan brown (pl. 3 of RIDGWAY) with some pinkish buff hair; legs Sudan 
brown. Abdomen pinkish-buff above, bases of the two last segments tinged with 
ashy grey; venter Sudan brown. Forewing Sudan brown; dorsum with a pinkish 
buff patch at base; a broad costal streak of Vandyck-brown, occupying cell and 
extending distally to vein 7; a dorsal streak of the same colour, from base to 
near tornus; an indistinct terminal line, also Vandyck-brown; fringes concolorous, 
bases tinged with pinkish buff, ends creamy-white. Underside Sudan brown; basal 
subcostal streak, posterior half of cell and dorsal area to tornus, creamy. Hind- 
wing creamy-white; costa tinged with Sudan brown, more broadly on underside. 
Length of forewing 11,5 mm. 

Male genitalia: Similar to those of Metarctia uniformis Bethune-Baker and M. 
haematricha Hampson. Uncus compressed. Valva short, with a relatively large 
apical process; costa broadly folded, with a row of stiff hairs on fold; apical 
process upcurved; sacculus faintly convex at hase, then broadly concave; fold 
moderate, hairy. Aedocagus notably shorter than valva (1,1 mm against 1,6 mm); 
fultura inferior short and broad. 

Holotype: male, Bitje, Ja river, Cameroons, 2000 ft., IV—V.1912, wet season 
(G. L. BATES). 

Externally, not unlike Metarctia pallida Hampson, especially the dark phase; 
the body, however, distinctively coloured. 


S. G. KIRIAKOFF : New Thyretidae 105 


Metarctia (Metarctia) subrosea spec. nov. (textfig. 15; pl. 7, fig. 52) 

Male: Head dirty light ochreous salmon (pl. 15 of RiDGway); sides of frons 
and palpi sepia; antennae light ochreous salmon; thorax Dresden brown (pl. 15 
of RIDGWAY); patagia, shoulders and bases of tegulae tinged with light ochreous 
salmon; pectus and legs of the last colour; fore coxae and inner side of foretibiae 
tinged with Dresden brown; abdomen light ochreous salmon. Forewing cream- 
coloured, tinged on costa and on dorsum with light ochreous salmon; apical area 
sprinkled with Dresden brown; fringes light ochreous salmon, creamy at ex- 
tremities. Underside cream-coloured, with a Vandyck brown costal and a light 
ochreous salmon subcostal streak; area beyond cell to apex, and along terminal 
band to tornus, sprinkled with Dresden brown. Hindwing cream-coloured; costal 
area light ochreous salmon on underside. Length of forewing 12,5 mm. 

Male genitalia: Nearest those of Metarctia pallida Hampson. They differ from 
those of all the related species in a very robust aedoeagus, which is almost straight 
and greatly thickened proximally, and fully twice as long as valva; and in having 
a very short, almost rudimentary, pointed saccus. 

Holotype: male, Njoro, British East Africa, 1906 (A. J. CHOLMLEY). 

Related to Metarctia pallens Bethune-Baker and M. neaera Fowcett, but with 
a distinct pinkish tinge. 


Metarctia (Metarctia) carmel spec. nov. (textfig. 16; pl. 6, fig. 43) 

Male: Head, antennae, shoulders and patagia ochraceous tawny; sides of frons 
and palpi Vandyck brown; thorax ochreous chocolate grey; bases of tegulae suf- 
fused with ochraceous tawny; pectus and legs of the latter colour; tibiae and 
tarsi tinged with chocolate grey; abdomen salmon orange, tinged with cadmium 
yellow. Forewing salmon orange, tinged with hazel, especially at base and on 
proximal half of dorsal and costal areas; interspaces I to III more thinly scaled; 
fringes concolorous. Underside brighter coloured than upperside, especially on 
margins; costal area strongly suffused with ochraceous tawny. Hindwing salmon 
orange; anal area, fringes and underside brighter; costal area tinged on underside 
with ochraceous tawny. Length of forewing 12 mm. 

Male genitalia: With Metarctia carmel begins a group of species characterized 
by a relatively long and slender apical process of the valva. In our species the 
latter is rather narrow, with its margins almost parallel; costa faintly convex; 
fold moderate, with bristly hair; apical process as long as one third of valva, 
slender, upcurved; sacculus almost straight; fold only broad and hairy beyond 
middle. Aedoeagus longer than valva (1,35 mm against 1,05 mm), funnel-shaped 
proximally. 

Holotype, male: Kambatta, S.W. Abyssinia, 30.IV.1925 (O. NEUMANN). 

The five species described next belong to the same group. 


Metarctia (Metarctia) flora spec. nov. (textfig. 17; pl. 6, fig. 44) 

Male: Body burnt umber; palpi tinged with sepia; shaft of antennae ochreous 
chocolate-grey; extremities of patagia and a few hairs at base of tegulae cornelian 
red (plate 1 of RibGwaAy); abdomen ochreous chocolate-grey, mixed with Vandyck 
brown dorsally; anal tuft tinged with geranium pink. Forewing burnt umber, 
slightly sprinkled with ochreous chocolate-grey, darker in cell and beyond 


106 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


between veins 4 to 8; indistinct markings of cornelian red below base of cell, 
below that of vein 2, before cell-end, and beyond DC, the latter mark being the 
largest and slightly expanding toward costa; fringes concolorous, with a pale basal 
line and hazel-coloured extremities. Underside Vandyck brown, paler on dorsum; 
fringes tinged with geranium pink. Hindwing ochreous chocolate-grey, paler at 
base, darker on termen; fringes concolorous, tipped with geranium pink, broader 
toward tornus where the dark colour disappears. Underside Vandyck brown, paler 
beyond cell and in anal area. Length of forewing 15 mm. 

Male genitalia: Uncus very narrow, keeled, with a sharp terminal hook. Valva 
almost as in Metarctia inconspicua Holland; costa very narrowly folded, with a 
small hairy knob at extremity of fold; apical process slender, upcurved; sacculus 
faintly convex, forming a blunt angle where it meets the apical process; fold 
narrow basally, then much broader, swollen and hairy. Aedoeagus as long as valva, 
slightly broadened proximally; fultura inferior rather narrow; plates of fultura 
superior well developed, with a few setae. Saccus relatively very broad. 

Holotype, male: Rugege Forest, Ruanda dist., Lake Kivu, 7000 ft., December, 
192% (CT. LAS BARNS). 


Metarctia (Metarctia) katriona spec. nov. (textfig. 18; pl. 6, fig. 45) 

Male: Head and thorax sepia; last palpal joint and antennae cinnamon; tegulae 
paler at extremities; abdomen cinnamon, with a median band of mahogany- 
brown hair; lateral segmental tufts and anal region ferrugineous; pectus and 
legs Mars brown; tarsi cinnamon. Forewing sepia; cell blackish toward extremity; 
markings cinamon-red, viz., a rather obsolete basal triangle between cell and 
dorsum; an oval spot below base of vein 2; a diffuse spot beyond DC, slightly 
expanding toward base of interval iii and toward costa; fringes blackish, tipped 
with ferrugineous. Underside Vandyck brown, veins streaked with light ochreous 
yellow in terminal area. Hindwing pale cinnamon, sprinkled with chocolate- 
brown, except at base and in anal area; fringes and underside as in forewing. 
Length of forewing 15 mm. 

Male genitalia: Very similar to those of M. flora. Uncus with a low keel. Costal 
knoblet of valva absent. Saccus almost as broad as in M. flora. 

Holotype, male: Rugege Forest, Ruanda dist., Lake Kivu, 7000 ft., December, 
1921 (T. A. BARNS). 

Nearest to Metarctia burungae Debauche and M. morag sp. nov.; general 
coloration more ferrugineous; genitalia distinctive. 


Metarctia (Metarctia) rhodites spec. nov. (textfig. 19; pl. 6, fig. 46) 

Male: Head reddish brown; palpi suffused with orange on outer side; shaft 
of antennae pure red; pectinations blackish; tip of antennae orange; thorax and 
abdomen brownish orange; patagia and bases of tegulae suffused with red; legs, 
especially tarsi, tinged with orange red. Forewing bright orange, finely sprinkled 
with sepia; base, costal streak and dorsum suffused with pinkish red; some yel- 
lowish hair at base of dorsum; markings formed by dark sprinkling, as follows: a 
spot in interspace i, halfway between base of wing and that of vein 2; a DC 
mark, sending out a tooth into cell, and incurved distally; a few very obsolete spots 
in distal part of wing, and a terminal series of dark dots; fringes brownish pink, 


S. G. KiIRIAKOFF : New Thyretidae 107 


brighter at tips. Underside without dark powdering, except in apical area and on 
costa, and much pinker, especially at base and in dorsal area. Hindwing pale yel- 
lowish, suffused with pink, except at base; a few blackish atoms at extremites of 
veins 4 and 5; fringes as in forewing. Underside more powdered with dark, 
especially in costal third; a blackish costal streak. Length of forewing 13 mm. 

Male genitalia: Near those of M. virgata Joicey & Talbot and M. pulverea 
Hampson. Apical process of valva shorter and broader. Aedoeagus much longer 
than valva (1,5 mm against 0,9 mm), but relatively shorter than in M. pulverea. 

Holotype, male: Rugege Forest, Ruanda dist. Lake Kivu, 8000 ft., December, 
1921 (T. A. BARNS); paratypes, males: Virunga Mts., Lake Kivu, 10.000 ft., 
October, 1921 (T. A. BARNS); Karissimbi Volcano, Kivu, Congo Belge, 3000 m, 
October, 1919 (T. A. BARNS). 

Related to M. fletcheri Kiriakoff, but very brightly coloured. 


Metarctia (Metarctia) helga spec. nov. (textfig. 20; pl. 6, fig. 47) 

Male: Body orange with a brick-red tinge; frons with some sepia hair; palpi 
and antennae dark brown; sides of patagia and dorsum of thorax, except meta- 
thorax, sepia; legs brown; fore femora orange with a brick-red tinge; outer hair- 
fringes of tibiae of that colour; ventrum spotted laterally with sepia. Forewing 
sepia, paler on disc and toward termen; fringes pale brown. Underside with pale 
buff hairs at base and in cell; fringes pale russet brown. Hindwing paler brown; 
base whitish suffused with orange; anal margin with orange pilosity; fringes 
pale brown. Underside on the whole slightly darker; costal streak sepia. Length 
of forewing 12 mm. 

Male genitalia: Uncus large, narrow, compressed; keel high and with minute 
serrations on ridge; terminal hook very small. Valva shaped as in M. carmel sp. 
nov., but apical process slightly shorter; folds both of costa and of sacculus nar- 
row. Aedoeagus slightly shorter than valva, faintly curved, forming an 
indistinct S. 

Holotype, male: Tanganyika Territory, Kigoma dist, Buswazi, Kasulu, 18.X1. 
1922 (C. H. B. GRANT). 

Looks not unlike a small M. haematricha Hampson, but male genitalia, of 
course, are quite distinct. 


Metarctia (Metarctia) maria spec. nov. (textfig. 21; pl. 7, fig. 53) 

Male: Head and thorax very dark liver brown (pl. 14 of Ridgway); antennae 
and pectus light ochreous salmon; legs streaked above with liver brown; fore 
femora, tibae and tarsi tinged with that colour on inner side; abdomen light 
ochreous salmon, with some dark hairs dorsally. Forewing dark liver brown; 
basal spot light ochreous salmon; costal and dorsal areas suffused with 
blackish; terminal half of wing strongly suffused with light ochreous salmon; 
fringes of that colour, with paler tips. Underside light ochreous salmon; terminal 
half slightly sprinkled with dark; a brown costal streak. Hindwing light ochreous 
salmon; costal streak tinged with liver brown; a few dark atoms in apical area. 
Underside with a dark brown costal streak. Length of forewing 12 mm. 

Male genitalia: Similar to those of M. carmel sp. nov. Apical process of valva 
long, slender and slightly upcurved; fold of sacculus broad and slightly swollen 


108 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


Figs. 15—28. Male genitalia of the Thyretidae, holotypes (except 26). 15. Metarctia 

(Metarctia) subrosea spec. nov.; 16. M. (M.) carmel spec. nov; 17. M. (M.) flora spec. 

nov.; 18. M. (M.) katriona spec. nov.; 19. M. (M.) rhodites spec. nov.; 20. M. (M.) 

belga spec. nov. 21. M. (M.) maria spec. nov; 22. M. (Oenarctia) moira spec. nov; 

23, M. (Collocaliodes) jansei spec. nov; 24. M. (C.) collocalia subgen. & spec. nov; 

25. M. (C.) margaretha spec. nov.; 26. Balacra (Balacra) simplex Auriv., neallotype; 
27. B. (Compsochromia) diaphana spec. nov.; 28. Bergeria fletcheri spec. nov. 


42 


44 


46 


47 


50 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 PLAAT 6 


41 


W. H. T. TAMS phot. 


Figs. 41—51. New Thyretidae, holotypes, males. 41. Metarctia (Metarctia) fario spec. nov; 

42. M. (M.) pamela spec. nov; 43. M. (M.) carmel spec. nov; 44. M. (M.) flora spec. 

nov., paratype: 45. M. (M.) katriona spec. nov.; 46. M. (M.) rhodites spec. nov.; 47. M. 

(M.) belga spec. nov.; 48. M. (M.) moira spec. nov. 49. M. (Collocaliodes) collocalia 

collocalia subgen., spec. & subspec. nov.; 50. M. (C.) collocalia montium subsp. nov; 
51. M. (C.) jansei spec. nov. 


43 


45 


48 


49 


31 


S. G. KIRIAKOFF : New Thyretidae 109 


at base. Aedoeagus a little shorter than valva, straight, broadened proximally. 
Saccus with a blunt tip. | 
Holotype: Male, Boukouni near Macenta, French Guinea, 1750 ft., 11.V.1926 
(C. L. COLLENETTE). 
Very similar to M. benitensis Holland, but with abdomen and hindwing rather 
bright ochreous salmon. 


Metarctia (Oenarctia) moira spec. nov. (textfig. 22; pl. 6, fig. 48) 

Male: Head Congo pink (pl. 28 of RIDGWAY); vertex, palpi and antennae 
Vandyck brown; patagia of that colour, with a Congo pink spot on middle of 
their distal margin, and their underside also Congo pink; thorax Vandyck brown, 
with shoulders and a median line Congo pink; pectus pale brown; legs Vandyck 
brown, inside of femora tinged with Congo pink; abdomen dull Congo pink 
above; base of anal tuft and venter Vandyck brown. Forewing of the latter 
colour; a paler spot at base of dorsum suffused with creamy; a paler area between 
vein 6, the distal part of cell and vein 2, not quite reaching termen; fringes 
creamy. Underside creamy, suffused with Vandyck brown; costal and terminal 
lines pinkish buff. Hindwing creamy; anal area suffused with Vandyck brown; 
a costal line of that colour. Length of forewing 13 mm. 

Male genitalia: Uncus large, narrow, compressed, with a moderately high keel. 
Valva shaped about as in M. flora sp. nov., but costal knoblet replaced by a 
small ridge; apical process slenderer. Aedoeagus hardly shorter than valva. Saccus 
narrow. 

Holotype, male: Tembura, Sudan, ex coll. OBERTHUR. 

Much smaller and duller than M. erlangeri Rothschild. I place it in the sub- 
genus Oenarctia because of the costal ridge of the valva. 


Metarctia (Collocaliodes) jansei spec. nov. (textfig. 23; pl. 6, fig. 51) 

Male: Head, bases of patagia and shoulders Congo pink; palpi sepia; first 
joint of antennae Congo pink, remainder Mars brown; thorax Mars brown; 1 
median spot and centers of tegulae mixed with Congo pink; pectus ochreous 
tawny; legs tinged with Mars brown above and on inner side. Forewing ochreous 
tawny, very densely sprinkled with Mars brown; veins in terminal half and 
terminal area less sprinkled; an obsolete black DC spot or bar; fringes cinnamon 
buff. Underside much paler; terminal area and fringes ochreous tawny; basal half 
of costa Mars brown. Hindwing ochreous tawny, finely sprinkled with Mars 
brown; base and fringes cinnamon buff. Costal area suffused with Congo pink on 
underside. Length of forewing 16 mm. 

Male genitalia: Terminal hook of uncus rather ill-differentiated. Costa of 
valva forming in basal half a kind of strongly sclerotized pouch, limited 
distally by a hairy fold; terminal process broad, rounded; sacculus with a broad 
hairy fold at middle. Aedoeagus longer than valva. 

Holotype, male: Natal, “74/90” (genitalic slide B.M. 1953/460); paratype, 
male; ib., ‘’74/20” (genitalic slide B.M. 1953/506). Other specimens in the 
British Museum which I place in this species: males, Natal, 58/3”; Umtata, 
Pondoland (E. H. DRUCE); Gimson, N. Rhodesia, 1908; Kitale, Kenya, 25.III. 
1927 (G. W. JEFFERY). 


110 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


Metarctia jansei, which I am pleased to name in honour of A. J. T. Janse, is 
one of the species generally confused with M. rufescens Walker; the male geni- 
talia are, however, of quite different type. 

Almost as variable as the true M. rufescens. Size on an average slightly larger, 
and the dark DC mark sometimes obsolete, less well developed or at least less 
conspicuous. Abdomen mostly rufous, or at least the segments tipped with 
rufous. Head and thorax generally dark, sometimes head and parts of patagia sut- 
fused or stained with rufous. No specimens examined had bright rufous head and 
patagia. Hindwing sometimes suffused with brownish, sometimes pinky white. 

Seems to be confined to the eastern and southern parts of Africa. 


Metarctia (Collocaliodes) collocalia spec. nov. (textfig. 24) 

This is the second species confused with M. rufescens Walker. I selected it to 
serve as the typical species of the subgenus Collocaliodes Kiriakoff (new name 
for Metarctia s.str. in KIRIAKOFF, 1953, Ann. Mus. R. Congo Belge, sér. 8°, Sci. 
Zool., vol. 26, p. 52, of which M. rufescens Walker is the type). 

It is much larger than M. janse? and has the greater part of the body orange 
red, with a dark thorax. 

Two geographical races may be recognized. The southern (nominate) race 
is darker, even the hindwings being suffused with dark; the northern race is 
lighter, with flesh-coloured hindwings. The specimens I have examined can 
always be told from M. jansei by their larger size and brighter colours. 


Metarctia (Collocaliodes) collocalia collocalia subspec. nov. (pl. 6, fig. 49) 

Male: Head, bases of patagia and of tegulae, and shoulders light coral pink 
(pl. 13 of RipGway); palpi blackish sepia; antennae blackish with the last joints 
creamy; thorax walnut brown (pl. 28 of RIDGWAY), tinged with sepia, and with 
a few light coral red hairs; pectus pale flesh colour; tibiae and tarsi blackish; 
abdomen light coral red above; bases of last segments blickish; venter blackish, 
with dull coral red margins, broadening laterally. Forewing Mars brown; base of 
dorsum flesh coloured; fringes paler at tips, suffused towards apex with light 
coral red. Underside pale flesh coloured, suffused with Mars brown, except at 
base and dorsally; a coral red suffusion in cell; a costal streak of Mars brown. 
Hindwing pale flesh colour at base, then strongly suffused with Mars brown, 
especially on termen; veins darker; anal margin with red hairs; fringes pale flesh 
colour, tinged with Mars brown. Underside not different. Length of forewing 
17 mm. 

Holotype, male: Vumba, S. Rhodesia, 7.XI.1936 (J. E. DRYSDALE) and two 
male paratypes ibid. Another male, Limbe, Nyasaland, October and November, 
1925 (H Bartow) belongs here. 


Metarctia (Collocaliodes) collocalia montium subspec. nov. (pl. 6, fig. 50) 
Male: Head cornelian red (pl. 14 of RipGway); vertex and lower part of 
frons suffused with Mars brown; palpi and antennae Mars brown, with the 
extremity of antennal shaft pinkish buff; patagia cornelian red, suffused with 
Mars brown; shoulders and bases of tegulae cornelian red; remainder of tegulae 
and thorax Mars brown suffused with brick-red; metathorax with some cornelian 


S. G. KIRIAKOFF: New Thyretidae ul 


red hair; pectus duller cornelian red; tibiae and tarsi Mars brown, remainder of 
legs dull cornelian red; abdomen cornelian red, with a dark bar on the penultimate 
ring; bases of rings blackish on underside. Forewing Mars brown, suffused with 
brick-red, paler on terminal half; and indistinct bar of ground-colour on DC; 
fringes concolorous; base of dorsum cornelian red. Underside pinkish buff, 
tinged with brick-red, fainter dorsally; a costal streak of sepia. Hindwing pinkish 
buff; anal area with cornelian red pilosity. Underside with costal area also 
cornelian red. Length of forewing 17 mm. 

Holotype, male: Rutshuru to Kabali, Belgian Congo (Mrs. E. BARNS). In the 
British Museum there is another male belonging to this race: Mt. Niragongwe, 
north of lake Kivu, end of September, 1907, 1900—3000 m (H. GRAUER). 

Male genitalia of both races: Very similar to those of M. janser. Basal structure 
of valva much more strongly developed; its upper margin corrugated, forming a 
conspicuous knob on outer side of valva; apical process rather narrower. 
Aedoeagus relatively longer. 


« Metarctia (Collocaliodes) margaretha spec. nov. (textfig. 25; pl. 7, fig. 54) 

Male: Head chocolate brown, with a reddish tinge; palpi and antennae blackish; 
first joint of latter russet; thorax chocolate brown; pectus light orange brown; 
tibiae and tarsi dark brown, with fringes of hair orange brown; abdomen 
light orange brown, with a brick-red tinge. Forewing chocolate brown, 
darkest along costa and on dorsum; fringes lighter, tipped with pale. Underside 
much paler; base and dorsal area pale orange; terminal line and fringes light 
orange brown, the latter with a brown median line. Hindwing grey-brown; base 
and anal area creamy, suffused with pink; fringes as in forewings. Underside 
with basal third and anal area pale orange; costal streak brown. Length of fore- 
wing 14 mm. 

Male genitalia: Similar to those of foregoing species. Basal structure of valva still 
more strongly developed; apical process rather short, narrow, upcurved, ending 
in a kind of blunt hook. Aedoeagus notably longer than valva. Saccus slightly 
narrower and more elongate than in both M. janse? and M. collocalia. 

Holotype, male: Nairobi, British East Africa, 5600 ft., April, 1920 (W. N. 
VAN SOMEREN). A female, Nairobi, April, 1927 (D. H. Hopkins) may belong 
here. General colouration brighter, with a pinkish tinge; externally rather similar 
M. rubripuncta. 


Balacra (Balacra) simplex Aurivillius (textfig. 26; pl. 7, fig. 55) 
Balacra simplex Aurivillius, 1925, 2. Dtsch. Zentr. Afr. Exp., 1910/11, Lep. vol. 4, 
Lief:18, p..1303. 

This species was described after a female (Quesso, French Congo). Here 
follows the description of the male neallotype in the British Museum: Smaller. 
Orange colour on head replaced by minium-red; blue grey abdominal marks ab- 
sent. Forewing with two minute red basal dots, as in female, and with a minium- 
red basal streak above dorsum, which latter is suffused with light orange. A 
red suffusion in cell and on margin of yellow dorsal area, on underside. Length 
of forewing 19 mm. Length of forewing of the three females mentioned below 21, 
24 and 25 mm. 


112 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


Male genitalia: Nearest those of Balacra batesi Druce. Extremity of uncus a 
little broader. Valva with sacculus more narrowly folded. Aedoeagus longer than 
valva, bearing numerous small cornuti on the upperside, near the base of vesica. 

Neallotype and a second male: Bitje, Ja river, Cameroons, 2000 ft., wet season, 
IV—V.1912 (G. L. BATES). There are also three females from the same locality 
and by the same collector: October and November, 1912. The smallest of the 
latter has a red discal suffusion on the underside of forewings, lacking in the 
two others. 


Balacra (Compsochromia) diaphana spec. nov. (textfig. 27; pl. 7, fig. 56, 57) 


Male: Nearest to Balacra compsa Jordan. Head and thorax glossy black; pectus 
with some red hair; legs black; abdomen blue-black; sides of the two first rings 
red; the four last rings with a narrow whitish terminal band; anal ring without 
whitish band; ventrum buff, with the terminal ring cream-coloured. Forewing 
hyaline, with black markings; costal streak brownish; base black, that colour form- 
ing an angle in interspace i, and occupying the basal half of dorsal area; it in- 
cludes a round whitish spot; there is some brownish along dorsum; a minute 
dot in middle of cell; a conspicuous spot on DC, reaching costal streak and 
extending into bases of interspaces III and IV; a square spot near base of interval 
VI; an irregularly triangular subapical spot, ending in a bar in interspace V; veins 
blackish; base of vein 2-and veins 4 to 7 more decidedly so; basal dark area 
brownish on underside. Hindwing much reduced, hyaline. Length of forewing 
18 mm. 

Male genitalia: Very near those of Balacra compsa Jordan. Central portion 
of anterior margin of uncus more produced, forming a straight angle; lateral 
prongs shorter; neck narrower; proximal margin of tegumen broadened and 
ridged. Aedoeagus shorter than valva, almost straight, less robust than in most 
other species of Balacra; a lateral spine or spur at base of vesica, on left side; 
a patch of minute cornuti opposite spur, on right side; fultura inferior broad; 
plates of fultura superior rather narrow. Saccus very narrow. 

Female: Head and thorax bluish-black; end of tegulae more greenish; meso- 
and metathorax with a tuft of carmine-red hair on each side; legs black; hair- 
fringes on inner side of femora with some red; abdomen black, with blue and 
green reflections; a tuft of red hair on each side of first ring. Forewing black, 
rather thinly scaled; spots hyaline, disposed as follows: a transverse mark near 
DC in cell; an oval spot in interspace I, below base of vein 2; a rounded spot 
in interspace II before middle, just below vein 3; a distal series, comprising a 
triangular small spot at base of interspace VII; a square spot before middle of 
interspace VI, with a minute dot at base of that interspace; a very large, squarish 
spot in interspace V, with its proximal outline S-shaped; an irregular semi-oval 
spot in middle of interspace IV; a lunulate spot in middle of interspace III. Un- 
derside not different. Hindwing hyaline, minutely sprinkled with blackish; costa 
black; terminal third densely sprinkled with blackish slate. Underside not dif- 
ferent. Length of forewing 25 mm. 

Holotype, male, and allotype, female: Uganda, Kawanda, 27.X.1941 (T. H. O. 
TAYLOR); paratype female, ib., 6.XI.1939 (H. HARGREAVES). 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 PAR 


54 55 
so 37 
58 59 
22 53 


W. H. T. Tams phot. 


Figs. 52—59. New Thyretidae, holotypes, males (except 57 and 59). 52. Metarctia (Me- 

tarctia) subrosea spec. nov.; 53. M. (M.) maria spec. nov. 54. M. (Collocaliodes) margare- 

tha spec. nov.: 55. Balacra (Balacra) simplex Auriv., neallotype, 4; 56. B. (Compsochro- 

mia) diaphana spec. nov.; 57. the same, allotype, 9; 58. Bergeria fletcheri spec. nov; 
59. Pseudmelise rubrosignata spec. nov., holotype, 9. 


L A A j 4% 
‘ 


S. G. KIRIAKOFF : New Thyretidae 113 


Bergeria fletcheri spec. nov. (textfig. 28; pl. 7, fig. 58) 


Male: Vertex pale hazel; frons apricot orange (pl. 14 of Ridgway), tinged 
with grenadine red on sides and round eyes; palpi and bases of antennae apricot 
orange; remainder of antennae hazel; patagia and shoulders apricot orange, latter 
with a spot of grenadine red at posterior margin; tegulae hazel, suffused with 
apricot orange at extremities; thorax hazel, with some grenadine red; metathorax 
apricot orange, with a grenadine red spot on each side; flanks and pectus apricot 
orange; fore femora and a streak on tibia grenadine red; remainder of legs apricot 
orange; abdomen of that colour, with a pair of grenadine red subdorsal spots on 
each ring, smaller on third and fourth rings; a median genadine red spot on 
penultimate ring; anal tuft apricot orange. Forewing hazel, irregularly sprinkled 
with grenadine red; a basal dot and a subcostal streak grenadine red; a fine 
terminal line, tornus and dorsal area a little more yellowish than ground colour; 
fringes concolorous except at dorsum where they are apricot orange. Underside 
with red sprinkling restricted; basal part of dorsal area pale apricot orange. Hind- 
wing pale apricot orange, faintly tinged with grey brown on anterior half, be- 
coming darker grey brown at apex; a few grenadine red atoms in costal and 
subapical areas; posterior half of wing brighter, with a grenadine red tinge along 
anal margin; fringes pale grey brown at apex, but apricot orange along termen. 
Underside with the grey anterior area much sprinkled with grenadine red; three 
bright red spots, on costa and in cell. Length of forewing 16 mm. 

Male genitalia: Near those of Bergeria haematochrysia Kiriakoff. Uncus shorter; 
tegumen broadly excised on proximal margin. Costa of valva without fold, fringed 
with minute spinules; fold of sacculus broader. Aedoeagus notably longer than 
valva (only slightly longer than valva in B. haematochrysia), otherwise much as 
in species just named; fultura superior without spinules. Saccus longer and nar- 
rower. 

Holotype, male: Lisala, Congo Belge, 30.XII.1948 (T. WIKELEY). (Note: 
Lisala is the administrative center of the Congo-Ubangi region, north-western 
Belgian Congo, on the Congo river, ab. 2° N. and 22° E.). 

I am pleased to name this fine new Bergeria after D.S. FLETCHER as a token 
of sincere friendship. 


Neophemula vitrina angolensis subspec. nov. 


Male: Differs from the nominate race from West Africa in a larger size (length 
of forewing 15 mm against 12 mm in N. vitrina vitrina) and as follows: Ab- 
domen covered above with blue grey hairs; a metallic blue spot on the second 
and on the last segments, the latter preceded by a black and white bar; the brown 
basal area of the forewing has strong purplish-coppery reflections; the brownish 
subterminal area is continuous, broad, occupying at least three fifths of the inter- 
space IV; the dark spot of the hindwing is faintly glossed with violet. 

Holotype and paratype, males: Quicolungo, 120 km N. of Lucala, Angola, 
800 m, April, 1936 (R. BRAUN). 

The nominate race, Neophemula vitrina vitrina (Oberthür), is known from the 
Cameroons, Gaboon and French Guinea; a third race has been described from 
the Belgian Congo (N. vitrina congoënsis Kiriakoff). 


114 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


Pseudmelisa rubrosignata spec. nov. (pl. 7, fig. 59) 

Female: Head, palpi and antennae black; eyes fringed with carmine-red; thorax 
black, with a faint greenish gloss; sides marked with dull red; legs brownish, 
with a faint bronzy gloss; abdomen black, glossed with bronze-green; the two 
last segments more bluish-green; first segment carmine-red above and laterally, 
blue-green posteriorly; second segment with a small lateral carmine-red spot; the 
three next segments with a broad lateral band of carmine-red. Forewing black, 
with a strong blue-green reflection; base bronzy in the typical specimen. Hindwing 
greenish-black. Underside of wings blackish-brown, glossed with blue-green. 
Length of forewing of the holotype 19 mm. One of the paratypes (Limbe) has 
the forewing-length 17,5 mm; the other (Songea) has a strong vliolet-blue gloss 
on forewings; hindwings dull black, with some blue sheen at base; length of 
forewing 18 mm. 

Holotype, female: Nyasaland, Mlanje, Luchenya river, 26.11.1914 (S. A. 
NEAVE); paratypes, females: Nyasaland, Limbe (H. BARLow) and Tanganyika 
Territory, Songea, 4200 ft., 26.11.1933 (R. F. JOHNSTONE). 

Differs from Pseudmelisa chalybsa Hampson in the absence of any yellow 
colour on the abdomen. 

It may be noted that so far only females are known both of P. chalybsa and of 
P. rubrosignata. 


ON THE BIOLOGY OF CHELOSTOMA FLORISOMNE (L.) 
(APIDAE, MEGACHILINAE) AND ITS PARASITE SAPYGA 
CLAVICORNIS (L.) (SAPYGIDAE, SAPYGINAE) 
(HYMENOPTERA) 

BY 
J. P. VAN LITH 


Rotterdam 


Chelostoma florisomne (L.) (Eriades maxillosus L.) is a common bee in 
Europe and many entomologists have already studied its life-history. FRIESE 
(1923) quoted ALFKEN (1892) who reported on a large colony which he had 
observed nesting in the thatched roof of a barn. In 1933 MARÉCHAL published 
a paper on the nests and the biology of Chelostoma florisomne and its parasites, 
paying special attention to Trichodes alvearius F. (Coleoptera, Cleridae). In the 
publications of GRANDI (1934, etc.) he describes many nests of allied species. 

Although the above mentioned papers contain interesting details regarding the 
construction and provisioning of the nests and the spinning of the cocoon, their 
authors apparently did not rear the larvae from the egg, as they do not record the 
earliest instars of the larvae. 

The use of trap-nests (COOPER 1953, KROMBEIN 1955) enabled me to follow 
the development in the nests every 24 hours. Thus some valuable information was 
collected which may contribute to the knowledge of this common bee and its 
usual parasite, Sapyga clavicornis (L.), 

BISCHOFF (1927) expressed the desirability of making researches into the 
biology of Sapyga of which little was known at that time except what FABRE 
(1924, p. 116) had already recorded on Sapyga punctata V.L. (Sapyga quinque- 
punctata F.) FABRE gives in his usual brilliant style a lively account of the 
young Sapyga larva, swallowing the egg of its host, Osmia tridentata Duf. 
et Perr. FABRE further reports that after devouring the egg the larvae consume 
the pollen stored in the cell. Friese (1923) only remarked about the genus 
Sapyga that "Alle Arten sind Fleischfresser”. 

As regards the defaecation of the larvae of Chelostoma and Sapyga few exact 
observations seem to have been made. BISCHOFF and others apparently believed 
that like most of the aculeates they only defaecate after all or nearly all the food 
has been consumed. Many aculeates do not defaecate before they have spun their 
cocoons. With the Megachilinae, and some other bees, however, the voidance of 
the excrements starts much earlier. 

GRANDI (1935, p. 78—79) describes a nest of Osmia ornatula Kl. in which 
the larva of the third cell had consumed a good portion of the food, so that a 
layer of only one millimeter was left, whilst there were some faecal pellets present 
already in the cell. 


115 


116 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


MICHENER (1953) publishes an extensive account of the growth and develop- 
ment of Megachile brevis Say and says: “When half grown, the larva usually 
produces its first feces. Commonly about one day after the first feces are voided, 
the pollen mass is exhausted. In some cases this requires longer, even up to four 
days.” 

Two years later the same author reported on this process with the bee Stelis 
lateralis Cresson as follows ‘‘As in various other bees, fecal pellets of Stelis latera- 
lis are voided through a considerable part of the larval life. As with Megachile 
brevis there is variation as to the time of the first feces...... As has been pointed 
out by VERHOEFF (1892) and others, many bee larvae defecate well before termin- 
ation of feeding. In this respect they differ from Apis as well as from various 
wasps.” From the data given by MICHENER it appears that the larval stage of the 
Stelis lateralis observed by him varied from 17 to 21 days — from hatching until 
spinning the cocoon — whilst they have been defaecating during 13 to 17 days, 
so that this started about four days after hatching from the egg. 

A few years ago I myself observed that Osmia rufa L. commenced defaecation 
in a very early larval stage and naturally I carefully watched the larvae of Che- 
lostoma florisomne to ascertain the exact moment of the appearance of the first 
faeces. I found that defaecation started as early as eight or ten days after hatching 
from the egg and continued until the cocoons were spun about four to five weeks 
later. Also the larvae of Sapyga clavicornis commenced with depositing excrements 
very early. 

Another interesting fact which was new to me was the covering of the 
partition at the anterior end of the cell with silk quite a long time, from 9 to 
18 days, before the actual spinning of the cocoon, when there was still a sub- 
stantial quantity of food to be consumed; this was repeated a few times. 
MICHENER (1953, p. 1730) described a similar activity with Megachile brevis 
where he found scattered threads of whitish silk spun about on the cell walls by 
larvae; according to him these threads serve for holding the faeces against the 
wall and to prevent contamination of the food by faecal materials. 

It is probable that this also applies to Chelostoma florisomne. In the nests 
which were found out of doors in thatched roofs and in those, reared in 
captivity, but opened only after the cocoons had been completed, the faecal pellets 
are as a rule nearly all deposited against the partition which is nearest to the 
entrance. The total mass of pellets measures about two or three mm, is very 
compact and in the old nests is often affected by mould. However, it does really 
look as if there are traces of silk between the pellets. 

In the nests in which the larvae developed indoors and which have regularly 
been opened, only a small number of pellets were lying against the partition walls. 
Here the larvae had spun a complete cap which not only covered the partition 
but also continued for nearly two mm along the wall of the cell. Often a number 
of faecal pellets lying against the partition were also covered by the silk. The 
spinning against the upper side of the cell was repeated a few times so that a 
distinct and solid cap was formed. There were also a few threads over the pellets 
against the wall of the nest, which confirms MICHENER's opinion regarding their 
function. 


J. P. van LITH: Chelostoma florisomne and Sapyga clavicornis 117 


Chelostoma florisomne (L.) 


DESCRIPTION OF THE NEST 

On a sunny day in the second half of May, 1956 a great number of males were 
flying along the thatched roof of an old barn near Ulvenhout (province of North 
Brabant, Netherlands). A week later there was again a great number of florisomne 
to be seen here, but this time they were practically all females. 

Early in June many females were found nesting in the trap nests which had 
been set out at various places in the neighbourhood. Nearly all of these trap- 
nests, wooden blocks as well as tonkin sticks, were protected from the rain by the 
overhanging roof. They were attached to the southern or southwestern wall of 
the house or to the poles of an old haybarn and were situated horizontally or 
sloping slightly downwards. The width of the burrows of the nests varied from 
three to five mm. 

In some cases the female first deposited some sandy earth in the bottom of 
the nest. This was evidently of importance when the drilled corridor in the 
wooden blocks was tapering towards the end. In a few nests the bee exclusively 
used transparent grains of sand which gave a peculiar effect. The wall of the 
tunnel of one of the wooden nests was perforated by an old nail which had been 
removed. The female had carefully closed this hole with sandy material. The 
nests in tonkin sticks where the bottom was flat or somewhat concave hardly ever 
contained a bottom layer. 

The length of 29 provisioned cells varied from 91/, to 16 mm with an average 
of 12 mm. There is some correlation between the width of the nest and the length 
of the cell as will be seen from the following table. 


Table 1. Dimensions of cells of Chelostoma florisomne 


width of length of provisioned longest shortest 
tunnel cells 


average 


91% 914 
13 


From this table it is evident that as the width of the tunnel diminishes, the 
average length of the provisioned cells increases. The second nest forms an 
exception, but this contained only two provisioned cells and therefore is not 
representative. 

It will be noticed that the cells which are lying nearest to the exit are shortest, 
a fact which will undoubtedly be connected with the sex of the bees. Previous 
rearings have already proved that the last cells mostly contain males. 

As only few exact data were available, not too much value should be attached 
to the above figures. However, they strikingly show that the longest cells are to 
be found in the nests with the smallest diameter and also the reverse. 

The cells were separated by very thin slightly concave partitions, giving the 
impression of being slightly sticky, and remaining somewhat elastic for quite a 
long time. These partitions often consisted of light-coloured material, viz., grains 


118 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


of sand of a yellowish colour, in rare cases of loam. When material of different 
colours was used the concentric circles in the structure of the partitions could 
distinctly be seen. The nests were closed by a solid plug of blackish sandy earth 
fortified by bigger white stones, conspicuous against the other dark material. Only 
occasionally were these bigger stones hidden in the inside of the plug. The 
average thickness of the plugs was about six mm. In some nests the terminal plug 
consisted of a yellowish coloured loam instead of the dark sandy earth. The 
construction of the plug is a heavy task for the female bee and it must take many 
hours to complete it. I observed a female zealously working with her mandibles 
to press the material carefully so that no apertures would be left. She repeatedly 
changed her position so that she more or less described a circle around the 
entrance. In one case there were a number of small ant workers (Lastus sp.) which 
hastened to suck the liquid of the plug every time the female had disappeared to 
collect a new load of material in her mandibles. 

All the nests had an empty space (atrium) behind this terminal plug. It is 
evident that this must give some protection against intruders such as Sapyga and 
Melittobia. The length of the empty cell varied from 4 to 45 mm and was mostly 
more than the length of the other cells, with an average of 21 mm (24 measured). 
In five of the 25 nests examined there was a second atrium, which was shorter 
than the first empty room and averaged 101/ mm. In only two cases was the 
second plug as thick or nearly as thick as the plug at the entrance; in the other 
three cases it was as thin as the other partitions, which means not more than 
about 34 mm. This does not agree with MARÉCHAL's findings, who reported two 
empty cells at the entrance with two thick plugs as being normal. 

It often occurred that there were empty cells between the provisioned ones. 
As a rule these cells were shorter than the others, the average being 83/,, mm 
(11 measured). The partitions were of the usual thickness, about % of a milli- 
meter; MARÉCHAL found the same. In one beautiful nest there was first an empty 
cell, then two provisioned cells, then again an empty cell and after this four times 
alternatively a provisioned cell and an empty cell, the total being six provisioned 
and six empty cells. 


FooD 


The pollen which was stored in the cells had always the same dark yellow 
colour and I suppose that it originated from the flowers of Ranunculus, where 
these bees are often to be found. It was for the greater part moistened with honey; 
only at the very bottom of the cell and against the wall it was dry. 

The surface of the mass of pollen was nearly always flat, i.e., perpendicular to 
the axis of the nest. In one nest in a straw this was not so but this may be due to 
the straw not having been in a horizontal position. The height of the mass of food 
depended upon the diameter of the nest and varied from five to ten mm. The 
empty space above the food in the cell was four to five mm. In a cell of 13 mm in 
a wide tunnel with a diameter of 514 mm this empty space was even 8 mm. 


THE EGG 


The egg was standing nearly upright in the mass of pollen, i.e., with the head pole 


J. P. vAN LITH: Chelostoma florisomne and Sapyga clavicornis 119 


pointing to the exit, and I suppose that it is pressed with the ventral side against 
the wall of a small hollow, possibly attached by some sticky substance, as it does 
not very easily get loose. 

The greatest number of eggs found in one nest amounted to six, but the 
female undoubtedly constructs more than one nest. As the bees were not marked, 
there are no observations in this respect. In the beginning of July I still found 
nesting bees which had very torn wings and had lost much of their colour. The 
length of the egg, which is only very slightly bent and has rounded poles, is 
about 21/,rd mm and its diameter is about one mm. 

The longest period ascertained between the splitting of the nest and the 
hatching of the young larva was eight or nine days. This was found in six dif- 
ferent nests and seems a very long incubation period for an aculeate. Some time 
before hatching the segments and the head could easily be distinguished. Just one 
day after the head was clearly visible and the egg shell had almost the shape of 
the young larva, the latter hatched: its abdomen remained in exactly the same place 
while the shell of the egg burst open on the back lengthwise, the shrivelled parts 
being left on the ventral side of the last segments. 


LARVAL STAGE AND DEFAECATION 


The young larva bends double to reach the pollen and immediately begins to 
eat. The intestinal tube gradually fills and gives the larva in its first stages a 
yellowish tinge. I have no records as to the number of ecdyses. 

About eight or ten days after hatching the first faeces were voided. The larvae 
remained in the same position, with only one or two of the last segments free. 
The faeces are deposited in solid oblong pellets of regular shape and are dry 
so that even during the rearing of the larvae in narrow glass tubes no mould 
appeared. The colour of the faeces is normally black, only the last pellets, before 
the larva starts spinning the cocoon, have a grey colour. Just as has been found 
with Osmia rufa, defaecation gradually continues. Thus it occurs during the 
greater part of the feeding period, i.e., during about 30—35 days, as against a 
total feeding period of about 40—45 days. 

As the surface of the pollen mass becomes lower, the growing larva has to 
bend its body beyond its basis. At last it is standing on a sort of pillar of pollen 
to which the abdomen is still attached. After 12 to 17 or even 20 days’ feeding 
this pillar breaks off. The larva then stretches its body and lies upside down in 
the nest, its tail against the upper partition wall. This explains why practically 
all the faeces, which as mentioned above, are dry and loose, collect against the top 
of the cell. This will happen more easily when the nest is sloping downwards, 
for example in thatched roofs. 


SPINNING 
Long before the cocoon is constructed and whilst there is still a quantity of 
food available measuring from 2 tot 614 mm, the first layer of silk is being spun 
against the partition. Very soon after this the larva turns its head to the bottom 
again to continue feeding on the pollen. It repeats this spinning a few times, as 
I could observe or conclude from the situation of the larva in the cell for a few 
times. This period of alternately spinning and eating lasts from 9 to 18 days. 


120 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


As the nests studied were regularly opened, there were not so many faecal pel- 
lets lying against the partition as usually happens in undisturbed nests. Conse- 
quently the successive layers of silk did not disappear between the black mass of 
excrements but formed a solid cap, resembling, except for the whitish colour, 
those constructed by the fullgrown larvae of Psenulus concolor Dahlb. and some 
other Sphegidae. 

After the whole stock of pollen had been consumed the larvae were 37 to 45 
days old. After the last voidance of excrements they then made their cocoons. 
These were somewhat greyish white and rounded on both sides. In about three 
days they were finished and opaque. When some of the cocoons were opened it 
appeared that the inside was lined with a very thin and transparent brownish film. 
The length was 10—11 mm on the average. 

The Chelostoma florisomne which I have reared hibernated in the larval as well 
as in the pupal stage. I have found black pupae as early as the 26th of September. 
It is likely that some of them will pass even a second winter in the larval or 
pupal stage. 


Table 2. Stages of development of Chelostoma florisomne 


E Number of days after hatching 
aS 
5 © e88 repeated 
NESE) > ms stage first (pose first spinnings SEG cocoon 
# © -| days |defaecation gen, spinning | (as far as| °° d ready 
E P observed) | MERC 
A 2 9 17 31 38 39 40 42 
4 10 16 29 34 36 40 41 
5 3 12 28 37 39 
F. 1 10 20 28 33 36 41| 45 48 
2 10 20 29 44 46? 
3) 10 20 ? 44 46? 
5 9 ? ? 28 30 35 ? ? 
601 2 13 19 26 32 42 45 
4 12 18 26 31 40 43 
5 11 ? 23 24 40 43 
602 4 8 ? ? 23 240287 3102 ? 
603 1 11 heere 26 27035 39 41 
3 ? 2 23 35 37 39:2 
5 8 = = = — — == 
605 2 : ? 23 26 ? ? 
3 9 ? ? 21 — — — 
Average : 815 | 101% 17% 26 40 8/11| 43 


The number of days recorded in Table 2 does not represent the exact incubation 
time, although I do not expect that these figures will deviate very much from the 
total egg stage. They represent the number of days between the collecting of the 
trap-nests and the hatching of the young larvae. Only when this period was not 
longer than three or five days (nests A and 601), was it not mentioned. Further 


J. P. van LITH: Chelostoma florisomne and Sapyga clavicornis 197 


it is presumed in this table that the cocoons were ready when they were fully 
opaque, but it is not unlikely that the larva still continues its activity for a few 
days inside the opaque cocoon. 

The figures for the first action of spinning, as well as those for the total larval 
stage, clearly indicate that the nearer the cells are situated to the exit, the sooner 
the development is accomplished. Most likely this will be connected with the sex 
of the bee. 


Sapyga clavicornis (L.) 


A great percentage of the nests was infected by the wasp Sapyga clavicornis. 
MARÉCHAL obtained only one Sapyga to 27 Chelostoma florisomne (males and 
females). On the contrary, of the 53 provisioned cells which I found in the trap- 
nests nine were occupied by Sapyga clavicornis. 

Besides FABRE’s report on the first stages of Sapyga quinquepunctata F. in the 
nests of Osmia tridentata Duf. et Perris, ENSLIN’s description (1925) of the 
cocoons and excrements of guinguepunctata in the nests of the same host should 
also be mentioned. ENSLIN further obtained guinguepunctata when rearing Osmia 
gallarum Spin. and parvula Duf. et Perr., but in that case the cocoons were 
smaller and of a different colour, the adult wasps also being smaller. 

On the 30th of June, 1956, which was a sunny day, I observed a female 
Sapyga clavicornis depositing an egg in a nest which was not yet closed. The 
insect first entered to inspect the interior. After a moment it came out, turned the 
abdomen into the nest and disappeared backwards. It remained in the nest for 
about eight seconds and then flew away. 

When the wooden block was opened it was found that the partition of the 
last cell was intact but for a very small, kidney-shaped hole, excentrically placed. 
As there were a few grains of sand just beside this hole it seems likely that the 
parasite had perforated the partition to lay an egg; indeed, just under the opening 
an egg was lying on the pollen. A second Sapyga egg was fixed to the egg of 
Chelostoma. 

The egg of clavicornis is very slender and torpedo-shaped. It is slightly longer 
than half the length of a Chelostoma florisomne egg, the diameter being about 
one fourth or one fifth of its own length. In most cases the eggs of clavicornis 
were attached to the egg of the host, as FABRE had also found with Sapyga quin- 
quepunctata. They were placed diagonally, mostly on the lower half. Once the 
egg was laid on the upper half of the egg of Chelostoma. In a few cells in dif- 
ferent nests the egg had been deposited against the partition wall. 

The young Sapyga hatches very soon, before the larva of the host. It is very 
active then, swinging with the pointed abdomen as well as with the head. The 
latter is almost quadrate, with two distinct but tiny antennae, and in this stage 
about as broad as the body. The empty egg-shell is left behind. 

When more than one Sapyga egg has been deposited in the same cell — I have 
no records whether they originate from the same female — the just hatched 
parasites have to fight a struggle for life. The following account will illustrate 
this. Whilst observing a female florisomne finishing her nest I noticed a Sapyga 
which was resting in the neighbourhood of the nest, a couple of feet away. When 


122 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100. ARTE 1201957, 


I opened the nest the seventh cell, nearest to the terminal plug, contained two 
young larvae of Sapyga, both on the egg of Chelostoma. One of these parasites 
was very active. The next day one of the larvae was killed by its competitor and 
the surviving one was busy devouring the egg. The dried body of yet a third 
larva of Sapyga, easily recognizable by its quadrate head, was found against the 
wall. 

Once the competition is eliminated, the Sapyga larva starts to eat the egg of the 
host. Apparently it does not devour the body of the other Sapyga larvae. 
Within a few days the parasite loses its slender form and acquires about the 
same proportions of body and heäd as the larva of Chelostoma. 

It takes four to five days to devour the whole egg. After this the larva is at 
first very transparent. It settles on the same spot where the egg of Chelostoma was 
fixed and changes over to the pollen. After a few days it gets a somewhat rosy 
tinge, which changes later into white with an orange-yellowish tinge, clearly dif- 
ferent from the more whitish coloured larvae of Chelostoma florisomne. 

In the four cases in which I could ascertain this with sufficient certainty, the 
total number of days, necessary to consume the whole of the stock of pollen 
amounted to 30, 37, 39 and 39 days, respectively. 

About ten days after the larva has started to eat the pollen, i.e., about a fort- 
night after hatching, or four wecks before spinning the cocoon, defaecation begins 
and continues gradually. I counted the pellets of one larva during a part of the 
period of development and found the following numbers: 21st of June—a few 
pellets, 23rd of June — ten pellets, 25th of June — 16 pellets, 27th of June — 
24 pellets, 6th of July — about 90 pellets. 

Counting was stopped then, but defaecation continued until the 22nd of July, 
when the larva commenced to spin a cocoon. On the 9th of July the column of 
pollen still measured 4 mm. 


Table 3. Stages of development of Sapyga clavicornis 


i Number of days after hatching 
range : 
Nest of cell | consuming first loose cocoon 
number |of egg of host| defaecation | from pollen | started | ready 
601 3 4—5 14 22 43 45 
603 4 6 15 24 45 47 
604 5 6 15 27 43 45 
IE 5) 10 10 35 | ? 
Average : 5 1315 2034 41 | 452/3 


The shape of the faecal pellets is different from that of the pellets of the 
host, as ENSLIN (1925) found with Sapyga quinquepunctata and Osmia tridentata. 
They are not simply oblong, but much thicker and somewhat kidney-shaped, of 
a blackish or dark brown colour. One of the poles always ends in a very small 
and narrow process which is bent and looks like a short stalk of a pear. The 
very last excrements of Sapyga are not greyish as with Chelostoma but have 
a shining appearance and are ivory-coloured or greenish white. I have once counted 
fifteen of such whitish pellets, which were not all of the same length. These pel- 


J. P. van LrrH: Chelostoma florisomne and Sapyga clavicornis 123 


lets on the outside of the cocoons make it easy to ascertain whether the cocoons 
contain the host or the parasite. 

The cocoon is finished within a few days and is whiter than that of its host, 
the inside not being brownish. The top is strengthened by a large flat tubercle 
filled out with silk. 

In the pupal stage the ovipositor is bent backward over the last tergites as with 
an Ichneumon wasp. The visible part of the ovipositor measures a few millimeters. 

The wasps hibernate either in the adult or in the larval stage. Towards the 
end of September I found some black pupae which soon hatched. After hatching 
the fullgrown Sapyga remains almost motionless and I suppose that they gnaw 
their way out of the cocoon early next spring. 


REFERENCES 


ALFKEN, D. 1892. „Leben der Chelostoma’. Ent. Nachr., vol. 18, p. 209. 

BISCHOFF, H., 1927. „Biologie der Hymenopteren”, p. 414. 

Cooper, K. W., 1953. "Biology of Eumenine wasps. I. The ecology, predation and com- 
petition of Ancistrocerus antilope (Panzer). Trans. Amer. Ent. Soc. vol. 79, p. 
13—14. 

ENSLIN, E., 1925. „Beiträge zur Kenntnis der Hymenopteren, IV”. Deutsche Ent. Z., Heft 
III, p. 202—203. 

FABRE, J. H., 1924. „Souvenirs entomologiques”, Ed. def. ill, vol. 3, p. 116. 

FRIESE, H., 1923. ,,Die europäischen Bienen”, p. 419. 

GRANDI, G., 1934. „Contributi alla conoscenza degli imenotteri melliferi e predatori XIII". 
Boll. Entom. Bologna, vol. 7, p. 97—106. 

GRANDI, G., 1935. ,,Contributi alla conoscenza degli imenotteri melliferi e predatori, XV”. 
Boll. Entom. Bologna, vol. 8, p. 78—79. 

GRANDI, G., 1954. ,, Contributi alla conoscenza degli imenotteri melliferi e predatori, 
XXVI”. Boll. Entom. Bologna, vol. 20, p. 201—202. 

KROMBEIN, K. V., 1955. "Life history and behavorial studies of solitary wood- and ground- 
nesting wasps in coastal North Carolina”. Amer. Phil. Soc., Yearbook 1955, p. 
138—140. 

MARÉCHAL, P., 1933. "Sur quelques habitants des chaumes des toitures, Eriades maxillosus 
L. (Hym. Apidae) et ses parasites, principalement Trichodes alvearius F. (Col. 
Cleridae)’. Bull. et Ann. Soc. Entom. Belg., vol. 73, p. 227—258. 

MICHENER, D., 1953. “The Biology of a Leafcutter Bee (Megachile brevis) and Its Asso- 
ciates’”’. Kansas Sci. Bull. vol. 35, part 3, p. 1659—1748. 

MICHENER, 1955. ‘’Some biological observations on Hoplitis pilosifrons and Stelis lateralis 
(Hymenoptera, Megachilidae)”. Journal Kansas Entom. Soc. vol. 28, No. 3, p. 
81—87. 

VERHOEFF, C., 1892, "Beiträge zur Biologie der Hymenoptera’. Zool. Jahrb., Syst, vol. 6- 


ON SOME NEAR-EASTERN APHIDS 


BY 
A. DAVATCHI, D. HILLE RIS LAMBERS and G. REMAUDIERE 


Teheran (Iran), Bennekom (Netherlands), and Paris (France), respectively 


Professor F. S. BODENHEIMER in 1942 collected some aphids in Iraq which 
were submitted for identification to the second author. Two evidently new aphids 
in this material could not be described because the material was in a very poor 
condition, but the first and the third authors when in Iran succeded in obtaining 
additional material. 


1. Drepanosiphoniella gen. nov. 


Type of the genus is Drepanosiphoniella aceris spec. nov. The genus is char- 
acterized as follows. Both apterous and alate viviparous females present. An- 
tennae as in Drepanaphis del Guercio, with both in apterae and alatae rhinaria 
on IIIrd ant. segment, the accessory rhinaria scattered basad and distad of the 
elongate primary rhinarium of VIth segment (fig. 2), but the primary and sec- 
ondary rhinaria without hairy fringe. Siphunculi, cauda, subanal plate and rudi- 
mentary gonapophyses exactly as in Drepanaphis, i.e., the siphunculi tapering, 
smooth, bent just past the middle and with a wide flange; the cauda knobbed; the 
subanal plate with faintly incised posterior margin but ventrally very deeply 
grooved and therefore bilobed, with a pigmented sclerotic part at the ventral end 
of the groove (fig. 5). Seemingly only one of the rudimentary gonapophyses 
present, which is fingertip-shaped and pigmented, but the lateral ones also present, 
broadly rounded and quite pale. Femora somewhat swollen but without a tooth 
ventrally near apex; tibiae with a pigmented zone near base, and with spinules 
near apex; first tarsal joints as in Drepanaphis with 7 ventral and probably always 
2 dorsal hairs (fig. 3); empodial hairs band-shaped. Forewings with a pale area 
in the dark stigma and recurved Cu, (fig. 6), as in Drepanaphis. Dorsal tubercles 
very low conical, hardly conspicuous. First larval instar with pleural hairs to the 
VIth abd. tergite. 

Discussion. In some respects this genus is intermediate between Periphyllus 
v. d. Hoeven and Drepanaphis del Guercio. Because the primary rhinaria have no 
hairy fringe, it would come in the Chaitophoridae and not in the Callaphididae in 
BÖRNER's classification of 1952. But unfortunately the absence or presence of a 
hairy fringe is not a very good character for any taxon beyond a genus. On the 
basis of the rudimentary gonapophyses a better classification is possible, because 
then the new genus, with Drepanosiphum Koch, Drepanaphis del Guercio and 
Shenahweum Hottes & Frison can be placed in a special group, the Drepanosi- 
phina of VAN DER GOOT. 


125 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 1, 1957 


Figs. 1—7. Drepanosiphoniella aceris spec. nov. Figs. 1—5. Apterous viviparous female. a 
1. Body; left half dorsally, right half ventrally; 2. Primary and accessory rhinaria. 3. First 1 
tarsal joint. 4. Siphunculus. 5. Cauda, subanal plate and rudimental gonapophyses ventrally. 

Figs. 6—7. Alate viviparous female. 6. Forewing. 7. Siphunculus. 


A. Davatcut, D. HiLLe Ris LAMBERS & D. REMAUDIÈRE : New Aphids 127 


Drepanosiphoniella aceris spec. nov. 


Apterous viviparous female (fig. 1). : 

Body about 2.25 mm long, membraneous with brown sclerotic areas as shown 
in fig. 1, dorsally with long, thick, stiff, slightly blunt hairs arranged as in that 
figure; the large sockets of these hairs placed on very low, conical tubercles which 
particulary on Vth abd. tergite are distinct and somewhat brownish pigmented, 
with a pale centre. Front in the middle straight, with small frontal tubercles with 
the frontal hairs on low tubercles. Antennae with the basal segments as dark as 
the head, flagellum pale with dark apices to the segments, of 6 segments, slightly 
longer than body; IIIrd segment lightly imbricated, thin, with on a thicker almost 
smooth basal portion 1—5 rather large round, quite nude rhinaria in a row; IVth 
segment hardly or not shorter than Illrd, a little longer than Vth; processus 
terminalis 2.1—2.7 times as long as base of VIth segment and not abruptly thin- 
ner than the base, about half as long as IIIrd segment; primary rhinaria (fig. 2) 
nude, elongated oval; accessory rhinaria with a very indistinct fringe, with 4—5 
along one side of the primary rhinarium of VIth segment, but nearly always with 
2 placed farther away both basad or apicad of that rhinarium. Hairs on IlIrd ant. 
segment up to about as long as basal diameter of that segment. Rostrum reaching 
to the hind coxae; last segment with tapering apex, about 34 of second joint of 
hind tarsi, with besides the 3 subapical pairs of hairs two long lateral hairs on 
basal half and 2—4 shorter ones on ventral surface. Siphunculi dark, quite 
smooth, about 11/, times as long as second joint of hind tarsi, in dorsal view 
very slightly constricted at base, with a very wide flange (slightly wider than fig. 4 
shows). Cauda pale, with a nearly globular knob on which two long hairs, 
one just shorter median hair and about 6—10 considerably shorter, mostly ventral 
hairs are placed. Anal plate pale, with its posterior margin hardly incised, but 
pygidimorph on the underside, with a deep x-shaped groove, which at its ventral 
end is sclerotic, dark brown with a membraneous perforation. Median gonapophys- 
is projects obliquely downwards, far beyond the broadly rounded lateral gonapo- 
physes, and they are placed far caudad the very large genital porus. Mesosternal 
furca shortly petiolate, its long branches with an abruptly enlarged part near their 
middle. Femora all similar, brown, very conspicuously mottled with darker brown; 
fore femora faintly incrassate; tibiae with dark brown bases, but within this dark 
area a paler part on the dorsal side, the rest quite pale except their black apices; 
near the apex of the tibiae, also above the dark socks, a small number of spinules 
between the hairs. First tarsal joints with 7 ventral hairs and 2 dorsal hairs. Em- 
podial hairs band-shaped, slightly widening towards their rounded apices. 

Colour in life: body grey to dark brown, dull with a faint powdery wax ex- 
cretion. Colour details as mentioned before. 


Alate viviparous female. 

In most respects like the apterae, but head and thorax blackish brown, the 
abdominal tubercles more sclerotic and pigmented, with strongly pigmented mar- 
ginal sclerites which very conspicuously increase in size caudad so that in front of 
each siphunculus a large, tuberculous plate is present. Subgenital plate also in the 


bs with 3-9 Elisa on ‘basal half. Siphunculi muc el 
: at 3 times as long as second joint of hind tarsi, with m 
2/3, abruptly narrower at about distal 2/3 and there generally curved bne S 
so that in mounts the flange is mostly directed downwards. Wings normal, 
pale, not bordered veins; the short very wide, rounded stigma with two 
__blotches; sector radii curved with straight distal half; media twice furcated; Sr 
and Cu, both recurved. ; 
This species was collected by Professor F. S. BODENHEIMER on 13.X.1942 near — 
_Shuartz in Iraq. He records Acer microphyllum as hostplant. On 20.VL1955 _ 


__REMAUDIÈRE and DAVATCHI collected the species on the undersides of the leaves 1 
x of Acer cinerascens (identified by Dr. ESFANDIARI) near Deh-Bakri (2200 m, _ 


Be Barrez Mountains, province Kerman) in Iran. 

Types. Cotypes (material from Iran) are in the collections of each of the 
authors, in the British Museum (Natural History), London, and in the U.S. 
pe: Museum, Washington (D.C.). 


2. Lachnus swirskii subsp. persicae subspec. nov. 
Material collected by Professor F. S. BODENHEIMER on 16.V.1943 near Dokuk, 


_ Iran, hostplant recorded as Quercus persica, and by REMAUDIERE and DAVATCHI 
on branches of Quercus brandti persica (identified by Dr. ESFANDIARI), 25 km 


_ east of Kazeroun (2250 m), Iran, agrees as to dorsal reticulation with Lachnus — 


swirskii H. R. L., 1954. The apterous morphs are not comparable with those — 
of swirskii because they are more or less alatiform, but the alatae differ from — 
those of the main species in having the hairs on vertex about twice as long and © 
nearly all acute. i 
«Types. Cotypes (material from Iran) are in the collections of each of the | 
hi: authors, in the British Museum CA vg History), London, and in the U. Ss. 


er he) ET i 
TE NICE ia eu EL a 
TENTA Re . 


i 


| CARS ER Nederlandsche Entomologische Vereeniging 


BESTUUR 


Dr. G. Barendrecht, President (1955—1961), Heemstede-Aerdenhout. 
Prof. Dr. D. J. Kuenen, Vice-President (1953—1959), Leiden. 

G. L. van Eyndhoven, Secretaris (1951—1957), Haarlem. 

Ir. G. A. Graaf Bentinck, Penningmeester (1952—1958), Amerongen. 
Dr. G. Kruseman, Bibliothecaris (1954—1960), Amsterdam. 

Mr. C. M. C. Brouerius van Nidek (1956—1962), ‘s-Gravenhage. 

Dr. F. E. Loosjes (1955—1958), Bennekom. 


COMMISSIE VAN REDACTIE VOOR DE PUBLICATIES 


Dr. G. Barendrecht (1955—1961), Heemstede- Aerdenhout. 
Dr. A. Diakonoff (1955—1958), Leiden. 

G. L. van Eyndhoven (1954—1957), Haarlem. 

Dr. L. G. E. Kalshoven (1955—1958). Blaricum. 

B. J. Lempke (1956—1959), Amsterdam. 

P. Chrysanthus (1955—1958), Oosterhout, N.B. 

J. J. de Vos tot Nederveen Cappel (1955—1958), Leiden. 


BESTUUR DER AFDELING VOOR TOEGEPASTE ENTOMOLOGIE 


Dr. F. E. Loosjes, Voorzitter, Bennekom. 
Dr. D. Dresden, Secretaris, Utrecht. 

Dr. Ir. G. S. van Marle, Deventer. 

E. Th. G. Elton, Oosterbeek (G.). 

Dr. C. de Jong, Bilthoven. 


De contributie voor het lidmaatschap bedraagt f15.—, voor student-leden 
f 2.50, per jaar; buitenlandse leden betalen f 150.— ineens. — Begunstigers 
betalen jaarlijks minstens f 15.—. 

De leden, behalve de student-leden, ontvangen gratis de Entomologische Be- 
richten van 12 nummers per jaar, waarvan de prijs voor student-leden f 1.50 per 
jaar, voor niet-leden f 1.— per nummer bedraagt. 

De leden kunnen zich voor f 7.50 per jaar abonneren op het Tijdschrift voor 
Entomologie ; hiervan bedraagt de prijs voor niet-leden f 30.— per jaar. 

De oudere publicaties der Vereniging zijn voor de leden tegen verminderde 
prijzen verkrijgbaar. 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE 


Het Tijdschrift voor Entomologie wordt uitgegeven door de Nederlandsche 
Entomologische Vereeniging en is bestemd voor de publicatie van de resultaten 
van de studie der Entomologie van algemene en bijzondere aard. Het verschijnt 
in één deel van 300—350 bladzijden per jaar, bestaande uit vier afleveringen. 
Bovendien worden supplementdelen, handelende over bijzondere onderwerpen, 
op onregelmatige tijdstippen uitgegeven. 


a 


INHOUD 


BARENDRECHT, G. — À propos du centenaire du Tijdschrift voor Entomologie 


KALSHOVEN, L. G. E. — An analysis of ethological, ecological and taxonomic 1 


data on oriental Hispinae (Coleoptera, Chrysomelidae) . . 

ROEPKE, W. — Die bisaltide-polibete-Gruppe der ee Dolesaballia Feld. 
(Lepidoptera, Nymphalidae) 

BALACHOWSKY, A. S. — Sur deux Diaspidinae n nouveaux du Thailand (Coc 
coidea) 

WILLEMSE, C. — Notes on > ‘Mecopodidae. (Orthoptera, Tétines : 

Kevan. D. K. McE. — A study of the genus Chrotogonus Audinet-Serville, 
1839 (Orthoptera, Acrididae). IV. Wing polymorphism, technical 
designations, and preliminary synonymy. . 

MARSHALL, Sir a A. K. — Some new Indonesian Ga@talionidee (Gales: 
ptera) . 

OBRAZTSOV, N. — | Some new species of Ceryx Wallengren (Lepidoptera, 
Ctenuchidae) . I 

HERING, E. M. — Die in der en (Diptera). I. 

KIRIAKOFF, S. G. — New Thyretidae (Lepidoptera, Ctenuchidae) . . 

LiTH, J. P. VAN — On the biology of Chelostoma florisomne (L.) (Apidhe, 
Megachilinae) and its parasite, Sapyga clavicornis 2 er 
Sapyginae) (Hymenoptera) . à ‘ 

DAVATCHI, A., D. HILLE Ris LAMBERS & G REMAUDIÈRE — "On some near- 
eastern Aphids 3 


UITGEGEVEN DOOR 


DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING 


NOTICE TO CONTRIBUTORS 00 


Contributors will receive free of charge fifty reprints of their papers, joint authors h 
to divide this number between them at their discretion. Additional reprints may be or« 
when returning proofs ; they will be charged at about two Dutch cents per page. 

Manuscripts should be written in Dutch, English, French, German or Italian. If th 
contain descriptions of new genera, species, etc., they should be in one of the fo 
mentioned languages; only when the descriptions form a minor part of the pa | 
manuscript may be written in Dutch, with the descriptions in one of these languages. Pape 
in Dutch should contain a short summary in one of these four languages. À 

Manuscripts should be typewritten in double spacing on only one side of the paper, wi i 
a margin of at least three cm at the left side of each sheet. Paragraphs should be inde ante 
Carbon copies cannot be accepted, as handling makes them illegible. 

Captions for text figures and plates should be written on a separate sheet in da bl 
spacing, numbered consecutively in arabic numerals ; the use of a, b, c, or any other sı 
division of the figure numbering should be avoided. 

Drawings for reproduction should be on good paper in Indian ink, preferably at lea 
one and a half times as large as the ultimate size desired. Lettering should be unifon si 
and, after reduction, of the same size. Photographs should be furnished as shiny posit 
prints, unmounted. Plates should be arranged so as to fill a whole page (11.5 x 19 m 
of the Tijdschrift, or a portion thereof. Combinations of illustrations into groups are 
preferable to separate illustrations since there is a minimum charge per block. À 

Names of genera and lower systematic categories, new terms and the like are to be 
lined by the author in the manuscript by a single straight line. Any other directio 
size or style of the type are given by the editors, not by the author. Italic type or SP: 
to stress ordinary words or sentences is to be avoided. Dates should be spelled as foll | 
either ’10.V.1948"” or ”10 May, 1948”. Other use of latin numerals should be avoide | 
well as abbreviations in the text, save those generally accepted. Numbers from one tc 
occurring in the text should be written in full, one, two, three, etc. Titles must be kept 
short. Footnotes should be kept at a minimum. 

Authors will be charged with costs of extra corrections caused by their changing of th the 
text in the proofs. à 

Bibliography should not be piven in footnotes but compiled in a list at the end of th 
paper, styled as follows: à 

Mosely, M. E., 1932. "A revision of the European species of the genus Leuctra (Ple ect 


ptera)”. Ann. Mag. Nat, Hist., ser. 10, vol. 10, p. 1—41, pl. 1—5, figs. 1—57. È 
Text references to this list might be made thus: È 
"Mosely (1932) says....” or "(Mosely, 1932)”. 


The editors reserve the right to adjust style to certain standards of uniformity. 


Manuscripts and all communications concerning editorial matters should be sent | 
Dr. A. DIAKONOFF, Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden, The Netherlands. — 


REMARKS ON CRYPTOPHLEBIA WALSINGHAM AND 
RELATED GENERA (LEPIDOPTERA, TORTRICIDAE, 
OLETHREUTINAE) 


BY 
A. DIAKONOFF 


Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden 


The classification of the subfamily Olethreutinae of the family Tortricidae is 
in great need of a fundamental generic revision. The present state of this clas- 
sification is rather chaotic. Besides, there exist a great number of compound species 
the true taxonomic position of which hitherto remains obscure. On the other hand 
this study is attractive by the excellent use that can be made of the genital 
characters of the two sexes for the discrimination of the species, and often also, of 
the genera. The species are numerous and many of them are important enemies of 
cultivated crops. 

When trying to identify an extensive material, accumulated after years of col- 
lecting in the Tropics, one is immediately faced with the necessity of such a 
generic revision. The field is so great that it is of less importance where to begin; 
but it is imperative to consult as many related forms from various faunas as possi- 
ble. Often then only important relationships become apparent which otherwise 
cannot be detected. 

The following may serve as an example. When trying to identify material from 
New Guinea belonging to the characteristic species group "zllepida” of the 
compound genus ” Argyroploce” (sensu Walsingham and Meyrick), I incidentally 
stumbled over the obvious relationship of the above-mentioned group of tropical 
species with the Nearctic Pseudogalleria Ragonot (DIAKONOFF, 1953, p. 156— 
157). Somewhat earlier a thorough analysis of a series of old species by BRADLEY 
(1952) revealed their compound character and provided a new synonymy. 

À taxonomist can never have enough material for comparison at hand. When 
working on the New Guinea species at the Buitenzorg Museum, Java, the present 
author actually needed Nearctic material for comparison ! When later the happy 
opportunity presented itself for paying visits to several museums in the United 
States, I found the following link of this taxonomic chain in the collection of 
Cornell University, Ithaca, New York. The common North American species, 
Ecdytolopha insiticiana Zeller, was at once recognized as a close relative of some 
tropical Asiatic species of Cryptophlebia. 

The true character of these modified species which are common in circum- 
tropical countries, strangely enough, was recognized for the first time in the 
Nearctic stragglers of the group, ie, its northernmost representatives. The 
aberrant character of these stragglers did not fit in with that of the Nearctic fauna 
This is why the eminent reviser of the North American Olethreutinae, HEINRICH 
(1923, 1926) placed Pseudogalleria Ragonot at the very beginning of the tribe 
Eucosmini (his subfamily Eucosminae), whilst Gymnandrosoma Dyar and Ecdy- 


129 


130 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


tolopha Zeller were put at the very base of another tribe, Laspeyresiini (his Laspey- 
resiinae) ! If he could have compared sufficient material from tropical Asia and 
Africa, he would have realized that the latter two genera are but synonyms, as 
they are separated by secondary sexual characters only (abnormal shape of the 
male hind wing and haired legs); these characters had a parallel development in 
the related genus Cryptophlebia, and are there either present or absent. Then also 
HEINRICH would have realised that Ecdytolopha is a close relative of Pseudogal- 
leria, possibly being the “clay” from which the latter genus was shaped 

When I first noticed the relation between Pseudogalleria and Cryptophlebia 
(1953), judging from the extreme similarity of the male genitalia in several New 
Guinean species of the latter genus and of those of Pseudogalleria inimicella Zel- 
ler (figured by HEINRICH), I was compelled to regard these two genera as con- 
generic; material of inimicella was not available to me at that time (in Java). 
However, having been able to study this North American species closely, I now 
am satisfied that the genus Psexdogalleria, although structurally extremely close 
to Cryptophlebia, should better be treated as distinct, being an isolated off-shoot 
of the tropical Cryptophlebia stock, and a far northern pioneer of the group. In 
its isolation Pseudogalleria underwent greater modification and acquired a 
characteristic facies (e.g., long., narrow wings with straight veins, a remarkable 
concave termen, etc.); this is so distinctive that a fusion of Pseudogalleria and 
Cryptophlebia would not be in accordance with a natural classification; neither 
would be a subgeneric distinction. 

The relationship of the three genera is very close. In Ecdytolopha insiticiana 
vein 5 of the hind wing makes the impression of being parallel which is a 
delusion. Close inspection reveals that this vein is approximated to vein 4 towards 
the base (fig. 8). This situation is more evident in "Gymnandrosoma” punctidis- 
canum Dyar (fig. 9). Herewith breaks down the fundamental difference between 
Ecdytolopha on the one side, and Pseudogalleria and Cryptophlebia on the other, 
the last two genera possessing a vein 5 in the hind wing distinctly approximated 
to 4. The superficial resemblance of Ecdytolopha and Cryptophlebia is striking: 
the robust build, the often triangular wings, and the fundamental markings of the 
fore wing are the same. E. punctidiscana and many species of Cryptophlebia 
possess modified hair-clothing of the male abdomen which became extremely 
specialised in punctidiscana. Another remarkable character which E. punctidiscana 
has in common with many Cryptophlebia species, is the extremely dense clothing 
of the male hind tibiae (figs. 21—22) which sometimes is differentiated into 
separate brushes and pencils of differently coloured and shaped hair-scales (an 
important specific character). Finally the modifications of the male hind wing 
form one more common feature: the disc and cilia of the dorsal area often are 
more or less modified, the margin forming a rounded lobe with androconia, 
folded over the under side of the wing and concealing a cavity with (presumably) 
scent hairs; sometimes this cavity is reduced to a narrow fold, flanked by long 
cilia: the neuration of the hind wing is often slightly distorted consequently; 
sometimes the marginal cilia are thickened and differently coloured. 

The difference between Ecdytolopha and Cryptophlebia is that the male genitalia 
are more differentiated in the latter genus, viz., with blown up valvae, armed with 
heavy spines. 


A. DIAKONOFF : Cryptophlebia and related genera 131 


As to the relationship of Pseudogalleria and Cryptophlebia, this is especially 
clear in the build of the male genitalia, as already stipulated above; modifications 
of the eighth abdominal segment, reduction of the tegumen, and strong develop- 
ment of the valvae (sclerotization, armature) are extremely similar. The dif- 
ferences are the characteristic facies of Pseudogalleria, probably owing to some 
far advanced specialisation (mimicry ?), the different distribution, and minor 
structural differences, as, e.g., normally haired hind tibiae in the male. 

In my opinion the group formed by the three genera in question is a specialized 


DIT 


Figs. 1—7, Biology and stages of development of Cryptophlebia ombrodelta (Low.). 1. Pod 

of Pithecolobium lobatum with boring holes of the larva. 2. Egg. 3. Infested seed. 4. Larva. 

5a. Cocoon. 5b. Pupa. 6. Adults, left, © ; right, &. 7. The same, ©. (After P. VAN DER 
GooT, 1941). 


132 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


off-shoot of Dichrorampha-like ancestors, and belongs to the tribe Laspeyresiini. 
The group is characterized by a strong reduction of the tegumen, contrary to the 
development of the ventral portion of the genital apparatus, viz., the valvae, and 
the vinculum with the adjacent sclerites: these parts, although of a simple build, 
are extremely robust and usually strongly sclerotized. The reduced ninth abdominal 
tergite (tegumen) apparently does not offer sufficient support or protection to 
the end of the abdomen, and this results in a characteristic sclerotization of the 
foregoing, eighth, sclerite, especially of its tergite. A tendency towards such modi- 
fications is characteristic for the entire tribe Laspeyresiini; sclerotizations of the 
eighth abdominal tergite may already be traced in the genus Dichrorampha and 
allies. The sclerites concerned, often darkly couloured, are of a specifically dif- 
ferent shape, and add to the importance of the genitalia for the discrimination of 
the species. 


After a short survey of the Nearctic genera Ecdytolopha and Pseudogalleria, a 
review of the species of Cryptophlebia from Indonesia is presented in this paper. 
The rather extensive material at my disposal proved to belong chiefly to Cryptoph- 
lebia ombrodelta Lower. Two new subgenera and two new species are described 
and their genitalia described and figured, along with those of two other, already 
known species. The types are preserved in the Leiden Museum. The above cited 
revision of certain species of Cryptophlebia by BRADLEY (1952) has been of much 
use to the compilation of the present paper. Notes and descriptions of some 
African species, and of those from the island of Sumba will be published else- 
where. 


Ecdytolopha Zeller 1875 (figs. 8—9, 21) 


Ecdytolopha Zeller 1875, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 25, p. 266. Type of the genus: 
Ecdytolopha insiticiana Zeller. — Forbes, 1923, Lepid. New York, vol. 1, p. 397, fig. 250, 
277. — Heinrich, 1926, U. S. Nat. Mus. Bull. 132, p. 73, fig. 10, 115. 

Gymnandrosoma Dyar, 1904, Proc. Ent. Soc. Washington, vol. 6, p. 60. Type of the 
genus: Gymnandrosoma punctidiscanum Dyar. — Forbes, 1923, Lepid. New York, vol. 1, 
p. 397, fig. 251. — Heinrich, 1926, U. S. Nat. Mus. Bull. 132, p. 71, fig. 1, 3, 5, 38, 121. 
(Syn. nov.). 


Head (fig. 8) rather roughly scaled, a short, dense, felt-like tuft on forehead. 
Ocellus posterior, almost inferior. Proboscis rahter short. Antenna slightly 
thickened, round (in cross section), normally tapering, simple. Palpus moderate, 
ascending and appressed to head, median segment elongate-truncate, little dilated, 
terminal segment small, pending, appressed and almost concealed in scales of 
median segment. Thorax with a strong posterior crest of appressed broad scales 
smooth and hump-like. Abdomen normal. Posterior tibia in male with rather long 
bristly hair-scales above and beneath. 

Fore wing (fig. 8) with slightly raised rounded groups of scales. 12 veins, all 
separate, 2 from before 2/3, 3 and 4 close together from angle, 10 remote from 9 
upper parting vein in male from shortly beyond base of 10, to base of 7, in 
female, from a little before base of 9 to base of 7. Hind wing (fig. 8) in male 
on upper side of base of dorsum with a moderate flattened pencil of stiff 


A. DIAKONOFF : Cryptophlebia and related genera 133 


ochreous hair-scales, originating from a shallow impression along base of vein 1a, 
transversely projecting; vein 2 from 2/3, 3 and 4 connate, 5 remote, distinctly 
curved downward towards base. 

Male genitalia. Tegumen high, submembraneous, somewhat blown up, ventrally 
forming a median conical hairy lobe, protruding upwards. Uncus and socii absent. 
Gnathos distinctly developed and sclerotized, being a rather narrow transverse 
band, with a large blown up median body, conical, slightly compressed dorso- 
ventrally and pending. Transtilla, a moderate transverse band with a vertical 
median fold (very similar to the transtilla in several Cryptophlebia species). Valva 
long and strong, but not so characteristically modified as in Pseudogalleria and 
Cryptophlebia, i.e., not so strongly sclerotized and blown up, without the modified 
spines and with less heavy hinges to the juxta, but rather evenly and densely 
bristled along the ventral side of the cucullus; juxta extremely strong and darkly 
sclerotized, exactly as in Psexdogalleria, also the caulis is long and strong, as in 
that genus. Aedoeagus curved, with a dilated base; cornuti, a sheaf of rather 
slender sinuate spines. 

The female genitalia approach those of Pseudogalleria and Cryptophlebia very 
closely. Lamella antevaginalis, a rather large typically shaped sclerite, often with 
an emargination in its caudal edge. Ductus bursae rather short. Bursa copulatrix 
partially aciculate. 

In Ecdytolopha punctidiscana (Dyar) there are the following structural dif- 
ferences. Palpus (fig. 9) somewhat more slender, terminal segment subporrect, less 
concealed. Fore wing (fig. 9) with the accessory cell in male very small, upper 
parting vein running from a little before base of 9 to halfway between 7 and 8; 
in female the accessory cell absent. Vein 2 from more towards middle of the 
lower edge of cell. 

Hind wing (fig. 9) with the neuration identical; in male, a long and dense 
fringe of hair-scales along vein 1a, with a whorl of dense and broad scales at base 
of this vein; dorsum beyond this vein extended so as to form a large oval lobe, 
smoothly scaled and folded under the wing, thus forming a deep open pocket, 
sparely scaled inside. 

Abdomen in male with tergum remarkably modified. First tergite scaled only 
in middle, sides and caudal edge membraneous and naked; second tergite entirely 
naked, narrowly triangular with a caudad projection in middle, caudal edge on both 
sides of this forming a broad membrane; from under this membrane two subdorsal 
brush-like pale yellow pencils with flattened bases and dilated tops, directed 
caudad; third to fifth tergites smooth, clothed with very short scales; other 
tergites and venter normal. 

Posterior tibiae (fig. 21) above with a long pencil of hairs from base, a fringe 
of similar but shorter hairs along posterior third of tibia above, and between 
basal and apical tufts a thick tuft of dark hairs with its basal half clothed with 
smooth and broad, shining scales. 

The male genitalia of punctidiscana are nicely figured by HEINRICH (1926, 
fig. 38); they do not differ from those of insiticiana, except for a few minor 
points of no generic importance (e.g., the absence of the median hairy lobe of the 
tegumen, and the shape and the size of certain other parts). 

These peculiarities of punctidiscana, even the modification of the tergum of 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


ata: 
yy, i 
i 


134 


) 
\ YW 
we 


o. ej 
RN = 
6. 7 MN. 
on oft, 
“nl 


EN Di 


« 
= 


N 


~ 


DI 


COTTI AIN 


7 


SN 
Sy 


' Di Wy 
SIZ 


LUN 
74 5 
n zi 
fy #1 “+, 
i Hs 
| 4 
N = 
Le. = = 
zn = 
SS 
N 
00 


Fig. 8. Ecdytolopha insiticiana Zeller, head, male above, female below, and wing neuration, 
male. Fig. 9. E. punctidiscana (Dyar), head, male above, female below, and wing neuration, 
male. 


A. DIAKONOFF : Cryptophlebia and related genera 135 


the male abdomen, are simply secondary sexual characters. They are of specific 
value only. The modifications of the scaling of the hind tibia and of the dorsal 
area of the hind wing in the males are parallel to similar modifications in the 
males of diverse tropical species of Cryptophlebia, in these species the above 
mentioned modifications may be found in all possible variations, from being 
entirely absent to highly developed; there also they have purely specific value. 

The general aspect of the male genitalia of Ecdytolopha apparently is exactly 
intermediate between that of the usual Laspeyresiine type, as, e.g., in Carpocapsa, 
and that of the Pseudogalleria type. The principal differences between Ecdytolopha 
and Pseudogalleria are the specialised, strongly sclerotized and blown up valvae, 
and the sclerotizations of the eighth abdominal segment, already mentioned above. 

Material studied. Ecdytolopha insiticiana Zeller. Ithaca, New York, 13 August, 
1956 (CORNELL UNIVERSITY). Sardinia, New York, 17 July, 1936 (L. R. Ru- 
PERT). Wrangle Brook Ridge, Lakehurst, New Jersey, 24, 26 June, 1954 (J. G. 
FRANCLEMONT). 28, 2 2. Ecdytolopha punctidiscana (Dyar). Wrangle Brook 
Ridge, Lakehurst, New Jersey, 24 June, 1954 (J. G. FRANCLEMONT). Six-Mile, 
Ithaca, New York, 16. June, 1939. 1 3,1 2. 


Pseudogalleria Ragonot 1885 (fig. 10) 


Pseudogalleria Ragonot 1885, Ann. Soc. Ent. Fr. ser. 6, vol. 4, Bull., p. L—LI (type of 
the genus: Galleria inimicella Zeller, Texas). — Heinrich, 1923, U. S. Nat. Mus. Bull. 123, 
p. 12, fig. 39, 40, 413. — Forbes, 1923, Lep. New York, vol. 1, p. 384, 447. — Fletcher, 
1929, Mem. Agr. Ind., Ent., vol. 11, p. 189. — Diakonoff, 1953, Verh. Kon. Ned. Akad. 
Wet., Nat., ser. 2, vol. 49, no. 3, p. 156, fig. 369 (syn. Cryptophlebia Wals.). 


Head (fig. 10) with a roughish vertex, face with long, dense, appressed scales. 
Ocellus posterior, close to base of scape. Antenna normal. Proboscis weak. Palpus 
moderate, subascending, appressed to face, rather smooth laterally, median segment 
elongate, straight, slightly roughish along lower and apical edges, terminal 
segment small, pending, in male almost entirely concealed in scales of median, in 
female a trifle more exposed. Thorax with a slight posterior crest, with dense, 
long, smoothly appressed scales, especially long on tegulae. Posterior tibiae in male 
normally scaled. 

Fore wing (fig. 10) smooth, distinctly narrower than in Ecdytolopha, termen 
concave. 12 veins, all separate. 2 from beyond middle, 3, 4, and 5 almost equi- 
distant, 4 a trifle nearer to 3, 9 from about 1/3 distance between 8 and 10, 11 
from almost 1/3 of cell; upper parting vein in male from beyond base of 10 to 
base of 7, accessory cell extremely narrow in male, in female slightly wider, and 
with the anterior extremity shifted distad. Hind wing (fig. 10) in male normal; 
vein 2 from well beyond middle, 3 and 4 connate from angle, 5 curved down- 
ward and approximated at base, 6 and 7 closely approximated along basal 1/3. 

Male genitalia. Tegumen smooth, shaped like a broad simple band. Ventrad of 
this is present a large conical body which in my opinion is nothing else but a 
moderately sclerotized tuba analis, and not a gnathos, as HEINRICH thought; the 
appearance of this part as being two contiguous processes of the tegumen (as 
figured by HEINRICH) is deceiving; actually this is a short, wide tube, subconical, 
and slightly depressed dorso-ventrally. Vinculum very robust, but small. Valva 
strongly sclerotized, spoon-shaped, with spines on the inner surface; the basal 
portion of sacculus forming the articulation with vinculum, very strong. Caulis 


136 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


long. Aedoeagus long, slender, curved. Cornuti, a series of slender flattened brist- 
les, Eighth abdominal segment modified, tergite with a narrow marginal sclerite 
(‘’mensis dorsalis”), sternite with a suboval transverse sclerite. 

Female genitalia. Sterigma little sclerotized, but of the same build as in Cryp- 
tophlebia: lamella antevaginalis with a deep emargination. Ductus bursae simple. 
Bursa copulatrix aciculate, with two somewhat inequal thorn-shaped signa. 

The genus is an off-shoot of Ecdytolopha-like ancestors, showing characteristic 
modifications, but it is also closely allied to Cryptophlebia. 

From Ecdytolopha it differs superficially only in facies: long, less curved veins, 
concave termen, concealed terminal joint of the palpi, and by minor structures, as, 
e.g., the vein 5 in the hind wing being more curved and approximated to 4 at 
base, and the hardly developed posterior crest of the thorax in the present genus. 
The male genitalia, however, are considerably more specialized along the same 
lines as in Cryptophlebia, but less far than in that genus. 

The characters of Pseudogalleria suggest specialization, perhaps, along mimetic 
lines, the adults having a characteristic colouring and markings widely differing 
from the pattern usual in the group; ZELLER’s name suggests resemblance of the 
Pyralid Galleria melonella L., a world wide distributed parasite of bee-hives which 
resemblance indeed is striking. 

Material studied. Kittery Point, Maine, U.S.A., 31.V.1883, 1 4, gen. 2243; 
16.V.1884, 1 2, gen. no. 2244 (R. THAXTER). I owe this material to the kind- 
ness or Dr. J. F. GATES CLARKE of the United States National Museum, Washing- 
ton. 


Cryptophlebia Walsingham 1899 (fig. 11—15, 20, 22) 


Cryptophlebia Walsingham 1899, Ind. Mus. Notes, vol. 4, p. 105 (type of the genus: 
C. carpophaga Wals. = Arothrophora (?) ombrodelta Low., South Asia, Australia). — 
Fletcher, 1929, Mem. Agr. Ind., Ent., vol. 11, p. 61 (syn. of Argyroploce Hübn.). — Brad- 
ley, 1953, Bull. Ent. Res., vol. 43, p. 682 (syn. Pogonozada Hamps.). — Diakonoff, 1953, 
Verh. Kon. Ned. Akad. Wet., Nat., ser. 2, vol. 49, no. 3, p. 156 (syn. of Pseudogalleria 
Rag.). 

Pogonozada Hampson 1905, Ann. Mag. Nat. Hist., ser. 7, vol. 16, p. 586 (type of the 
genus: P. distorta Hamps.). — Bradley, 1953, Bull. Ent. Res., vol. 43, p. 682 (syn. of 
Cryptophlebia Wals.). — Diakonoff, 1953, Verh. Kon. Ned. Akad. Wet. Nat. ser. 2, 
vol. 49, no. 3, p. 156 (syn. of Pseudogalleria Rag.). 

Pseudogalleria, partim, Diakonoff, 1953 non Ragonot 1885, Verh. Kon. Ned. Akad. Wet., 
Nat., ser. 2, vol. 49, no. 3, p. 156—157, fig. 369. 


Head (fig. 11) with dense, raised, but not rough hairs. Antenna normal. Ocel- 
lus posterior, more or less approximated, sometimes contiguous with the base of 
scape. Proboscis weak. Palpus porrect or subascending, not appressed to face, 
moderate, longer in female, median segment with lower edge, apical half of 
upper edge, and apex roughish; slightly sinuate, slender at base, abruptly dilated 
towards apex, more so in female; terminal segment short in male, moderate in 
female, smooth, subtruncate, pending and exposed. Thorax with a moderate 
posterior crest, notum sometimes thickened with raised scales. Posterior tibia and 
basal segment of posterior tarsus in male (fig. 22) with extremely dense and thick 
brushes of differently coloured scales above and beneath, seldom (in smaller 
species) normal. Abdomen in male usually with a long mane of hairs on notum, 
anal tuft large. 


137 


A. DIAKONOFF : Cryptophlebia and related genera 


Yih, À 
ÿ 7 
(J 
/L i . 
11 
wy 
RE S | 
Sj A À 
A, DK 
ij 
Fig. 10. Pseudogalleria inimicella Zeller, head, male above, female below, and wing neur- 
ation, male. Fig. 11. Cryptophlebia (C.) ombrodelta (Lower), head, male above, female 
below, and wing neuration, female. 


U Qu 


y 


az 


L 


138 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Fore wing (fig. 11) without raised scales-tufts; 12 veins, all separate. Vein 
2 from before 2/3, 3 and 4 separate from angle, 5 not approximated, straight, 4 
slightly nearer to 3 than to 5, 7 and 8 rather approximated towards base, 9 from 
more than 1/3 distance between 8 and 10, 11 from well before middle of cell; 
parting vein from just beyond base of 10, to about base of 7, accessory cell narrow. 

Hind wing normal in female (fig. 11), 2 from 2/3, 3 and 4 short-stalked from 
angle, 5 curved and rather closely approximated at base, 6 and 7 closely ap- 
proximated towards base; hind wing in male (fig. 20) usually modified by the 
development of a more or less extended fold on the upper side along vein 2, 
usually accompanied by thickenings and modifications of cilia, and sometimes, also 
by marginal lobes of the dorsum; veins usually reduced consequently, cell shorter 
than in female, in ombrodelta veins 3 and 4 connate, both traceable, but vein 2 
concealed in fold. 

Male genitalia (figs. 13, 14) very similar to those in Psexdogalleria. Tegumen 
simple, band-like. Uncus absent. Gnathos perhaps indicated by small pointed 
projections at each side (absent in Pseudogalleria). Tegumen simple, band-like. 
Soccii absent. Vinculum small, but very strong, forming a strong articulation 
with the sclerotized bases of sacculi. Valva elongate, cucullus blown up, with 
strong spines on the inner surface, of variable arrangement and size, differing 
specifically. Aedoeagus slender, long and bent, cornuti, a series of flattened spines. 
Eighth segment modified, as described above (fig. 12). 

Female genitalia (fig. 15) with sterigma variably sclerotized, presenting clear 
specific differences, especially by the shape of the extensive lamella antevaginalis, 
and in the shape and size of the crochet-like signa. 

Considerable differences of the signa in otherwise closely related species are 
instructive, and learn that it is not always possible or justifiable to attach more 
than specific importance to the shape of these sclerites in the Olethreutinae. 

The above redescription is made chiefly from two species: C. ombrodelta Low., 
the type of the genus, and from C. semilunana Saalm., a very similar, large 
species from Madagascar. 

Owing to the kindness of Mr. IAN F. B. COMMON of the Commonwealth 
Scientific Research and Industrial Organization, Canberra, Australia, I was able 
to study some material from that country of a species that probably is conspecific 
with Acanthothyspoda elaeodes Low., while Dr. N. B. TINDALE, of the South 
Australian Museum, Adelaide, Australia, kindly sent me coloured dias of the 
holotype of this species. LowER's description, and MEYRICK's redescription suggest 
that this insect would also belong to Cryptophlebia, but that appears now not to 
be so. Neither congeneric are Temnolopha Lower 1901 nor Sorolopha Lower 
1901, material of which was kindly put at my disposal by Mr. J. D. BRADLEY, 
British Museum (Natural History). 

The genus falls apart into two distinct subgenera. 


Cryptophlebia subgenus nov. (fig. 13) 


Valva without a marginal tooth towards the top of the sacculus. Markings 
distinct in the two sexes, of the ombrodelta type, as in figs. 6 and 7, colouring 
more or less dark brownish-violet or lilac. 


Type of the subgenus : Cryptophlebia ombrodelta (Lower), 3, 2. 


A. DIAKONOFF : Cryptophlebia and related genera 139 


Cryptophlebia (Cryptophlebia) ombrodelta (Lower 1898) 
(figs. 11—15, 20, 22) 

Arothrophora (?) ombrodelta Lower 1898, Proc. Linn. Soc. N. S. Wales, vol. 23, p. 48 
(4, Victoria). — Diakonoff, 1953, Verh. Kon. Ned. Akad. Wet, Nat. ser. 2, vol. 49, 
0023, pp. 157. 

Cryptophlebia carpophaga Walsingham 1899, Ind. Mus. Notes, vol. 4, p. 106 (4 2, 
India). — Barlow, E., 1903, Ind. Mus. Notes, vol. 5, p. 121, pl. 15, fig. 2, 2a, 2b. — 
Lefroy, 1909, Ind. Insect Life, p. 531, pl. 28, fig. 11, 12. — Diakonoff, 1953, Verh. Kon. 
Ned. Akad. Wet., Nat., ser. 2, vol. 49, no. 3, p. 157. 

Argyroploce illepida Meyrick 1910, non Butler 1882, Proc. Linn. Soc. N. S. Wales, vol. 
36, p. 265 (syn. ombrodelta Low. and carpophaga Wals.). — Ind. Mus. Notes, 1911, vol. 
5, p. 218. — Fletcher, 1914, South Ind. Insects, p. 449—450, fig. 327. — 1917, Proc. 2nd 
Ent. Meeting, p. 230, 234, 257. — 1920, Mem. Agr. Ind., Ent., vol. 4, p. 56—57 (life 
history, foodplants). — 1932, Imp. Counc. Agr. Res., Sci. Mon. 2, p. 29, pl. 19 (stages, 
9). — R. Ayyar, 1921 Rep. 4th Ent. Meeting, p. 364 (paras.: Euagathis cryptophlebiae 
Viereck.). — Van der Goot, 1940, Landbouw, vol. 16, p. 507—509, 514, figs. 1—7; also 
as Meded. Alg. Proefst. no. 46 (Med. Inst. Plantenziekten no. 99), 1940, p. 1—13 (life- 
history, foodplants, parasites, econ. importance, in West Java). — Clarke, 1951, Journ. 
Washington Acad. Sci., vol. 41, p. 299, fig. 5, 6, 13. 

Cryptophlebia ombrodelta, Bradley, 1953, Bull. Entom. Res., vol. 43, p. 682, text fig. 1 
(gen. 4), pl. 24 fig. 1 (9), pl. 25 fig. 1, la (gen. 9). (Syn. carpophaga Wals.). — 
N. B. Tindale, 1955, Trans. Roy. Soc. S. Austral., vol. 78, p. 97—98, fig. (lectotype 9 
designated). 

Distribution (after BRADLEY) South India, Ceylon, Formosa, Java, Siam, Philip- 
pine Islands, Guam, Dampier Island, Queensland, New South Wales, Northern 
Territory of Australia. 

Food plants. Parkinsonia aculeata (leaves, pods), Cassia fistula, C. occidentalis 
(pods), Bauhinia purpurea (pods), (Caesalpiniac.); Sesbania aculeata (pods), S. 
grandiflora (seeds), Tamarindus indica (fruits) (Papilionac.); Acacia arabica, À. 
spp., Adenanthera pavonia, Pithecolobium dulce (Mimosac.); Nephelium litchi 
(fruits and seeds) (Sapindac.); Aegle marmelos (fallen fruits), Feronia elephan- 
tum (fruits) (Rutac.). Type, ©, in the South Australian Museum. 


The species apparently is of Indian origin. According to MEYRICK (1911, p. 
264) it "forms a prominent feature in the Indo-Malayan element (of the Austra- 
lian Tortricidae) which enters (Australia) by way of Northern Queensland”. 

This opportunity is used to reproduce the nice but little known figures of VAN 
DER GOOT (1940), illustrating the stages of the present species (figs. 1—7). 
bium lobatum, 25.11.1929, 1 4; 18.III.1929, 1 &; 19.V.1932, 2 &, gen. no. 
2144, name label in SNELLEN’s hand: ”’Grapholitha deformana m.”; the same 
locality and date, 1 9, SNELLEN’s label: ”Grapholitha subviolaceana m.” ! Named 
by Meyrick: "Argyroploce illepida Btl.”; the same locality, 1888, 2 9. Buiten- 
zorg, 250 m, Institute for Plant Deseases and Pests, bred from pods of Pithecolo- 
bium lobatum, 25.11.1929, 1 4; 18.11.1929, 1 3; 19.V.1932, 2 &, gen. no. 
1110,9 9 (P. VAN DER Goor); the same locality and food plant, XI.1942, 2 ¢, 
3 9 (R. AwıBowo); 20.V.1943, 1 & ; 8.VI.1943, 1 ®, without locality or food 
plant, gen. no. 2152 (R. SOEDIRO).The same locality, at light, 21.IX.1949, 1 4, 
Bene NO, (1692525 11.1950; 1,3: 4101111951, 1. &, gen. no: 2142; 7:V.1951,. 1 
2 (F. C. DRESCHER). 22.V.1949, 1 2 (G. I. IMBERT). Bandung, 740 m, 13.V. 
1940, at light, 1 &, gen. no. 2151 (J. OLTHOF). 

Central Java, Gedangan near Semarang, teak forst, bred from pods of 


140 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 201957 


Baubinia hirsuta, B. ma- 
labarica and Caesalpinia 
Sappar, vat. VIETSS Tw 
DSTI Doel be 18 se 
gen. no. 2160; 8.IX— 
KSA OAN IE VO 
Seneng, near Semarang, 
teak forest, the same 
food plants, 17.IX— 
VD LISI ANN 
AL. MVEEELOS 25 1e 30. 
DE1931, odes 5 een. no: 
2159 (all collected by 
EG. E. KALSHOVEN). 
Ambarawa, 500 m, 1 &, 
pen. mo. 2143; 1° 9 
(LUDEKING). 

East Java, Pasu- 
ruan, 5 m, bred from 
pods of Acacia farnesi- 
ana 98.1039, de ar 
gen. no, 1698; 7.IX.1939, 1 $ , gen. 
no: 16994107, ven no. 2194, 9. IX. 
19397 7897 22 MIETEEO 1 525 +10. 
VII.1940, 2 4 (A. DIAKONOFF). 
Sumatra, Fort de Kock, 920 m, 
11921: Vi-T922> 1924, 1) A, gen. 
no. 1700, 1 9 gen. no. 1702; 1926; 
1922, 1 8, gen. no. 2147; bred from 
pods of Cassia laevigata, 1924, 1 &, 
gen. no. 2145; bred from pods of 
Phaseolus lunatus, 1924, 1 9, gen. 
no. 2146. 9 3,1 9 (E. JACOBSON). 
DO Aalen. 

Borneo, Banga Radan, 1 9 
(without abdomen). 


Male genitalia (figs. 13, 14). Te- 
gumen (fig. 14) simple, moderately 
broad, band-shaped, Uncus and socii 


Figs. 12—14. Male genitalia of Crypto- 

phlebia (C.) ombrodelta (Lower). 12. 

Eight abdominal segment, dorsal aspect. 

13. Genitalia, dorsal aspect. 14. Tegumen, 
frontal aspect. 


A. DIAKONOFF : Cryptophlebia and related genera 141 


absent. Gnathos represented by a small angular projection on each side of tegumen, 
but it is also possible that these projections are correlated with the membraneous tuba 
analis, and then rather represent subscaphium. Valva robust, with a sturdy base 
forming a strong articulation with the equally 
strong small vinculum; cucullus blown up, almost 
club-like, on the inner side with three large, slight- 
ly sinuate or curved, pointed spines. Caulis long. 
Aedoeagus long, slender, curved, bulbate at base. 
Cornuti, a long patch of slightly flattened, rather 
slender spines. Eighth segment (fig. 12) strongly 
developed, plicate, forming a pair of 
spheroid coremata, consisting of rib- 
bon like scent scales. Sclerotized ant- 
erior edge of eighth tergite (fig. 12) 
forming a curved median lip, flanked 
by two transverse sclerites, and pre- 


ceded by a narrow bow-like single 
band; eighth sternite triangular, with 
a more or less rounded top. Large 
coremata of the seventh abdominal 
segment (only one partially figured, 
fig. 13, left) shaped like expansile 
pencils (15 slides studied). 

Female genitalia (fig. 15). Sterig- 
ma formed by an erect-rectangular or 
erect-subtrapezoidal plate, rather 
weak, with a deep median emarginat- 
ion of the caudal edge, in which fits 
a tulip-shaped body formed by two 
lateral petal-like sclerites, separated 
by a median, longitudinal split, some- 
times ill-defined. Ductus bursae un- 
armed. Bursa copulatrix big, aciculate; 
signa, two aciculate inequal horns 
with dilated bases, one signum more 
slender, with a larger plate, another 
thicker, with a smaller basal plate 
Fig. 15. Female genitalia of Cryptophlebia (Slides studied: nos. 2146, 2154, 

(C.) ombrodelta (Lower). 1702). 


Cryptophlebia (Cryptophlebia) farraginea (Meyrick 1931) combin. nov. 
(fig. 16) 
Argyroploce farraginea Meyrick 1931, Exot. Microl., vol. 4, p. 137 (Java, "Kediri”, 


& 2). — Clarke, 1955, Catal. Meyrick’s types, vol. 1. p. 140. 
Distribution: Central Java. 


Java: holotype, male, gen. no. 2141, coll. no. 1211, “shoot borer of weroe” 


142 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


(Albizzia procera); label in red ink: ” Argyroploce farraginea Meyr. 24” (left fore 
wing missing). In the Leiden Museum. Two more males, (syntypes), with the 
same rearing nos. 1211 and food plant labels (abdomens missing). The collector, 
Dr. L. G. E. KALSHOVEN, kindly informed me that this indeed is the original 
and the only series of the species, bred in the province of Kediri, Central Java. 

South Celebes, Mount Lompobatang, Borong Rapoa, 850 m, 19—24.VIII. 
1949, at light (A. DIAKONOFF), 1 &, gen. no. 2150; with the fore wing almost 
devoid of markings, pale fuscous-tawny, tinged lilac, sprinkled with dark points 
which tend to form transverse strigulation; the hind wing also paler than in the 
type; the genitalia are identical. 

The female allotype specimen seems to be lost. 


Male genitalia (fig. 16). Tegumen rather depressed. Gnathos absent. Vinculum 
shaped as a narrow V. Valva rather long, somewhat curved, cucullus little dilated 
or swollen, with five large spines arranged in a pentagon, two larger (one dorsal 
subapical, and one ventral apical), and three smaller (one upper apical, lower sub- 
apical and lower proximal); sacculus with a straight series and an oval patch of 
short hairs. Aedoeagus with an abruptly dilabted bottle-shaped base, and a gently 
dilated, oblique top. Cornuti not numerous, small spindle-shaped spines. Eighth 
tergite (fig. 17) subtriangular, weak, top with a triangular darker sclerite, eighth 
sternite with upper half trapezoid, lower half semi-ellipsoid, on each side a small 
triangular sclerite on a short stalk. (Slide figured: holotype, no. 2141; slide studied: 
no. 2150). 


Phanerophlebia subgenus nov. (fig. 18) 


Valva with a robust, rectangularly projecting blunt marginal tooth towards the 
top of the sacculus. Markings in male ill-defined, a pattern of small strigulae; in 
female markings distinct; colouring pale tawny, without a trace of violet or lilac. 

Type of the subgenus: Cryptophlebia (Phanerophlebia) perfracta spec. nov., 
oo oe 


Cryptophlebia (Phanerophlebia) perfracta spec. nov. (figs. 18, 23) 


& 16—18 mm (holotype 18 mm). Head pale ochreous, faintly touched with 
lilac on vertex. Antenna pale ochreous. Palpus rather long, little dilated, ascending, 
terminal segment moderate, exposed ,drooping; pale ochreous, finely touched with 
lilac, tegulae somewhat darker, more distinctly touched with lilac, with a faint 
golden gloss in certain lights; without a posterior crest. Abdomen whitish-ochreous 
with a strong golden or brassy gloss. Legs pale tawny-lilac, posterior leg whitish- 
ochreous, posterior tibia moderately dilated by bristly hair-like scales above and 
beneath. 

Fore wing elongate-subtriangular, broadest at 5/g, costa gently curved, slightly 
more so at base, apex obtuse, termen straight, oblique; somewhat roughish-scaled, 
but without raised tufts. Whitish-ochreous, densely irrorated with rough pale 
fulvous-tawny or pale tawny-lilac scales, and transversely strigulated with pale 
tawny-lilac, strigulations also mixed with small fuscous scales posteriorly; costa 
minutely strigulated throughout with fuscous-brownish; an ill-defined darker 
fulvous mark on 1/3 of dorsum, rising to fold, thence produced along fold 


A. DIAKONOFF : Cryptophlebia and related genera 143 


Fig. 16. Male genitalia of Cryptophlebia (C.) farraginea (Meyrick). Fig. 17. The same, 

eighth abdominal sternite. Fig. 18. Male genitalia of Cryptophlebia (Phanerophlebia) per- 

fracta spec. nov. Fig. 19. The same of Cryptophlebia (P.) sumatrana spec. nov. Fig. 20. 
Hind wing of Cryptophlebia (C.) ombrodelta (Lower), male. 


144 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


posterad; an indication of a fulvous fasciate or erect-triangular mark on dorsum 
before tornus, rising to about base of vein 4. Male paratype somewhat more suf- 
fused with fulvous. Cilia (imperfect) fulvous-tawny, becoming pale in tornus. 

Hind wing whitish-ochreous, minutely, evenly, and densely irrorated with 
fuscous, except on dorsum beyond vein 1a which area is hyaline, and along anterior 
3/4 of costa. Cilia whitish-ochreous, with a subbasal fuscous shade, basal half with 
a strong golden gloss in certain lights, apical half appearing whitish then. Cilia 
along dorsum long and dense, similar cilia also along upper side of vein la. Veins 
3 and 4 short-stalked, 5 rather approximated. 

9 20—21 mm (allotype 20 mm). Head, antenna, palpus and thorax of the 
same colour as in male; palpus somewhat longer and slightly more dilated at apex. 

Fore wing narrower, more 
distinctly dilated, broadest at 4/5. 
Whitish-ochreous with the faintest \N i” fama ALA Z 
pinkish tinge, retinate and partial- NIS N ER # i ar UN AN 
ly strigulated with light brown. LOS: 
Markings deep brown, well- 
defined. An inwards-oblique streak 
from 2/; of dorsum to fold, thence 
to below costa well beyond its 
middle, top extended into a 
triangular equilateral spot, with 
posterior edge vertical, extending 
beyond discoidal vein; a deep 
brown semicircular spot on Fig. 21. Posterior tibia and tarsus of the male 
dorsum before tornus, its top of Ecdytolopha punctidiscana (Dyar) (After C. 


connected by a light brown HEINRICH, 1926). Fig. 22. The same of Crypto- 
phlebia (C.) ombrodelta (Lower). 


F 
WR Z 


strigula with the lower side of 
patch in cell; a deep brown fasciate terminal patch, limited above by vein 9, 
oblique, resting on termen at 2/3, ovately clavate (above more than twice as 
broad as below); a small dark brown transverse strigula in apex; costa finely and 
indistinctly strigulated with brown; paler ground colour between discal and 
terminal patches parted by a light brown oblique stria from 2/3 of costa to 
posterior side of dorsal patch, followed by another parallel strigula, from middle 
of anterior edge of terminal patch to tornus. Cilia pale ochreous-fuscous, with a 
pale base and a darker fuscous antebasal fascia. 

Hind wing and cilia as in male, dorsum beyond vein 1a paler, thinly haired. 

Male genitalia (fig. 20). Tegumen weak and narrow, gnathos obliterated in 
middle, very thin. Vinculum rather short. Valva with an abruptly dilated cucullus, 
wrinkled and finely aciculate on the outer side, on the inner side with a sub- 
marginal semicircular crown of pointed spines: dorsally a large spine, then much 
shorter and more slender spines, gradually becoming longer and more robust 
ventrad; inside this semicircle, a group of hairs. Sacculus little differentiated, with 
a large, blunt apical tooth. Juxta small. Caulis long and robust. Aedoeagus curved, 
with a moderately bulbate base. (Slide figured, no 1697, paratype). 

Female genitalia (fig. 23). Ninth segment sclerotized, rather high. Lamella an- 
tevaginalis, a small, rectangular plate with rounded angles, higher than broad, 


A. DIAKONOFF : Cryptophlebia and related genera 145 


slightly dilated above, incision of 
upper edge reaching to middle. 
Ostium bursae shaped as a rather 
large dark-walled funnel, with an 
additional vertical split in middle. 
Signa, moderately long, slender, 
inequal hooks. (Slide figured, no. 
1696, allotype). 

East Java, Tengger Moun- 
tains, Nongkodjadjar, 1300 m, 
20.111.1940, at light, 1 &, gen. 
no. 1697; the same, 26.1V.1940, 1 
& , holotype; the same, 8.III.1940, 
1 9; the same, 8.V.1940, 1 9, 
allotype, gen. no. 1696 (A. M. R. 
WEGNER). 

West Java, Mount Gedé- 
Pangerango, Tjibodas, 1400 m, 1 
2 (A. M. NEERVOORT). 


Cryptophlebia (Phanerophlebia) 
sumatrana spec. nov. (fig. 19). 


& 29 mm. Head and thorax 
pale tawny, tegulae somewhat 
brighter tawny. Palpus pale tawny, 
irrorated with slightly brighter 
brownish. Antenna with flagellum 
brownish. Abdomen tawny, irror- 
ated with brownish and fuscous, 
except towards base on venter, 
dorsum with pale tawny long 
hairs, anal tuft large, pale tawny. 
Legs light tawny, tibiae dilated 
with roughly appressed scales, 
posterior leg pale tawny. 

Fore wing elongate, moderately 
broad, without raised scale-tufts, 
costa gently curved throughout, 
more so towards apex, apex round- 
ed, termen hardly concave, almost 
straight, oblique, dorsum consider- 
ably sinuate. Pale tawny, moder- 
ately irrorated with brigther tawny- 
brown. An ill-defined circular suf- 
fusion on posterior portion of cell, 


Fig. 23. Female genitalia of Cryptophlebia (Phane- 
rophlebia) perfracta spec. nov. 


open below, anteriorly narrowly connected with an inwardly oblique, wedge- 


shaped, curved patch from 1/3 


of dorsum reaching to fold; a moderately 


146 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


outwards-oblique, curved transverse fascia from beyond 2/3 of costa, running 
towards tornus, but hardly reaching edges of wing; this fascia gradually 
dilated towards extremities and formed of three parallel brown lines, and filled 
out with brighter tawny; a fourth similar line, more curved, but vertical, beyond 
the end of cell; some four less defined brownish lines running obliquely before 
apex, ultimate apical; the entire wing beyond these markings finely transversely 
irrorated and strigulated with tawny and brownish, this irroration forming rather 
regular fine strigulation along costa. Cilia rather bright tawny-brown, scales tipped 
with pale tawny; an antemedian uninterrupted bright tawny-brown line; base of 
cilia pale tawny. 

Hind wing normal, but with dorsum on upper side as far as vein la densely 
covered with long pale hairs; wing tawny-fuscous, rather thinly scaled; veins 
touched with brown. Cilia pale tawny with a faint golden gloss, a fuscous sub- 
basal line. 

Male genitalia (fig. 19) similar to those of perfracta spec. nov., but with the 
tooth of the sacculus longer, more curved and robust, and with the smaller spines 
of the disc of valva shorter than in perfracta and blunt. (Slide figured no. 2149, 
holotype). 

Sumatra, Padang Highlands, Fort de Kock, 920 m, January, 1922 (E. 
JACOBSON), 1 &, holotype, gen. no. 2149. 

Very near to the preceding species, superficially differing only by slightly 
narrower fore wings with a more oblique termen, by slightly brighter markings 
and a trifle darker hind wings; the male genitalia, however, are distinctly dif- 
ferent. 


THE GENUS NYCTEMERA HUEBNER. II 


BY 
W. ROEPKE 


Entomological Laboratory, Agricultural University, 
Wageningen 


Part I of this investigation, dealing with the Javanese and some other Nyctemera, 
has appeared in the Trans. Royal Ent. Soc. of London, already several years ago 
(ROEPKE, 1949, p. 47—70). In that paper some remarks were published about 
the nomenclature, the life-history which is known only very fragmentary, the 
behaviour of these moths, and their variability. The student is referred to these 
particulars. It was stated that these moths were day-flying, but this fact does not 
exclude that they are attracted by lamp-light too. The late Dr. TOXOPEUS told me 
that in Central Celebes Nyctemera regularly appeared in such numbers at the 
lamp as to become a nuisance. 

The present paper deals with the species from Sumatra and Malaya and with 
some other species, and though it is not exhaustive nor does it solve all taxonomic 
and other problems, it may contribute to the settling of the complicated synonymy 
of the species involved and so to clear up the ’’formidable confusion” (ROEPKE, 
1949, p. 48) which still prevails in the taxonomy of this genus. Much more col- 
lecting is required in the regions concerned before we arrive at a complete under- 
standing of the many components and their relationships which constitute this 
interesting Arctiid genus. 

Again I had full access to the collections of Leiden, Amsterdam, London, and 
Tring. The Museums of Oxford and Berlin sent valuable type-material. From 
the Museum Bogor, Indonesia, I had a series of specimens from different localities 
of the Archipelago. I take great pleasure in expressing my sincere gratitude to 
the authorities of the said Museums for the invaluable help they have always 
afforded me. The collection of the Agricultural University of Wageningen was 
also at my disposal. Last but not least I have to mention with gratitude the 
finantial support from the "Netherlands Organisation for Pure Scientific Research 
(Z.W.O.)” which enabled me to visit London and Tring at several occasions. 

The following names proved to be synonyms or to refer to subspecies and 
varieties only. 

Nyctemera 


abraxina Roths. 1920 

accepta Swinh. 1892 

adversata Schaller 1788 

alba Pag. 1901 

amplificata Walk. 1865 

assimilis Seitz 1915 (nec Voll. 1863) 
battakorum Seitz 1915 


dentifascia Snell. 1898 
consobrina Hopff. 1874 
plagifera Walk. 1854 
baulus Boisd. 1832 
latistriga Walk. 1854 
trita Walk. 1854 

trita Walk. 1864 


NeeL et 


147 


148 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


biserrata Seitz 1915 
coaequalis Swinh. 1915 
crameri Rpke. 1949 
cydippe Weym. 1894 
drucei Swinh. 1903 
elzuniae-kruscheae Bryk 1937 
flavescens Noll. 1863 
barca Swinh. 1903 

hearca Roths. 1920 

herce Pag. 1901 
inconstans Voll. 1863 
infuscata Hopff. 1874 
instar Roths. 1920 
mundipicta Walk. 1859 
nesites Seitz 1915 

niasana Swinh. 1906 
nigrovena Swinh. 1903 
nisa Swinh. 1903 

optata Swinh. 1903 
perconfusa Rpke. 1949 
personata Talb. 1929 
picata Butl. 1881 

pratti B.-Bak. 1904 
reducta Roths. 1920 

seitzi Van Eecke 1930 
simulatrix Walk. 1864 
subvelata Walk. 1964 
tertiana Meyr. 1885 
tritoides Heyl. 1890 
variegata Reich 1932 ludekingii Voll. 1863 
velans Walk. 1864 tripunctaria L. 1758 
zerenoides Butl. 1881 = arctata Walk. 1856 


dentifascia Snell. 1898 
tripunctaria L. 1758 
regularis Snell. 1880 
tripunctaria L. 1758 
luctuosa Voll. 1863 
tripunctaria L. 1758 
latistriga Walk. 1854 
trita Walk. 1854 

trita Walk. 1854 

trita Walk. 1854 
latistriga Walk. 1854 
tripunctaria L. 1758 
sumatrensis Heyl. 1890 
baulus Boisd. 1832 
sumatrensis Heyl. 1890 
tripunctaria L. 1758 
baulus Boisd. 1832 
baulus Boisd. 1832 
tripunctaria L. 1758 
tripunctaria L. 1758 
dentifascia Snell. 1898 
regularis Snell. 1880 
baulus Boisd. 1832 
trita Walk. 1854 

trita Walk. 1854 
baulus Boisd. 1832 
tripunctaria L. 1758 
baulus Boisd. 1832 
trita Walk. 1854 


eres ME CASE RBB iscrive 


For the sake of convenience a consistent terminology is used in the text to 
follow, indicating some details of the wing pattern. 

Cross band: the oblique white band in fore wing running from near costa to 
near tornus. It is in certain species very broad and obvious, in others it is more 
or less reduced in size. 

Basal striae: light yellowish or white coloured vein stems near base of fore 
wing, in some species rather obvious, in others obsolete or wanting. 

Submedian streak: a white streak in fore wing below cell, often absent. 

Terminal band: the greyish or blackish terminal border in hind wing, variable 
in shape and width. 


THE Nyctemera SPECIES KNOWN FROM SUMATRA 


In this survey two species are omitted, viz., aeguimargo Roths. and ’’consobrina 
Hopff.” Roths. 1920. The former is unrecognisable from the description. VAN 


W. RoEPKE: The genus Nyctemera 149 


EECKE (1930, p. 55) supposes that it may be a #rpunctaria L. N. consobrina does 
not occur in Sumatra, it is a typical Moluccan species confined to Celebes and 
adjacent islands. ROTHSCHILD’s specimens could not be traced, neither in the 
British Museum nor in the Tring Museum. Untill his material will be rediscovered 
a correct identification of both species remains not well possible. 


Nyctemera arctata zerenoides But]. 


BUTLER, 1881, p. 380 (Trypheromera): Sumatra. — SEITZ, 1915, p. 275 (N. mälleri 
zerenoides). — ROEPKE, 1948, p. 213 & 9, pl. 13, f. 11 & (arctata): South Sumatra. — 
BRYK, 1937, p. 91 (Deil. miilleri forma zerenoides). 

The typical N. arctata was described by WALKER (1856, p. 1664) from Cher- 
ra Punjee. Subsequently, several subspecies came to our knowledge, viz., scalarium 
Voll. from Java, brown Schultze from the Philippines and albofasciata Wilem. 
from Formosa. MATSUMURA (1930, p. 61), mentions it from the "Japanese 
Empire”, perhaps is meant Formosa only. DANIEL (1943, p. 268) has recorded it 
from South China. It remained somewhat surprising that arctata was not recorded 
from Sumatra, until ROEPKE (1948) announced its occurrence on Mount Tang- 
gamus in South Sumatra. Meanwhile I had the opportunity to see BUTLER's type 
specimen of zerenoides in the British Museum, with some additional material, and 
there can be little doubt that zerenoides represents arctata in Sumatra, as a well 
defined subspecies, if not as a related separate species. 

Male genitalia: text-fig. la—f. Examined in two specimens of arctata from 
Assam, one specimen of zerenoides from South Sumatra, one specimen of scala- 
rium from Tjinjiruan, West Java, and in one specimen from Nongkodjadjar, 
Tengger Mountains, East Java. They all are of a robust build, the tegumen is 
triangular, the uncus pointed, as shown in fig. 1d. The aedeagus, here figured 
from zerenoides, fig. 1c, and scalarium, fig. 1f, is simple, rather straight or slightly 
bent, its apical and basal parts somewhat thickened, with a pointed structure in 
its interior, probably a cornutus. The valva in arctata, fig. la, is elongate, con- 
sisting of a basal and an apical part, both of about equal length, the latter some- 
what club-shaped, more than thrice as long as broad, without special structures. In 
zerenoides, fig. 1b, the apical part is much shorter and rounded, less than twice 
as long as broad. In scalarium (ROEPKE, 1949, fig. 1, and now here figured from 
a male from West Java, fig. le), the valva is rather different again from both 
the preceding. 

It is undeniable that the genitalic structures of the three arctata subspecies 
under consideration differ strikingly. If these insects were inhabitants of the same 
locality, they were neccessarily to be treated as separate species, but as they occur 
in different regions and as their general features show considerable similarity, I 
prefer to attribute them to one species only. In many Lepidoptera the male 
genitalia show distinct subspecific characters. 

It must be understood that N. arctata is an insect of the higher mountains, in 
Java and Sumatra up to 5000 feet or more. The species is not yet known from 
Malaya, but it may be expected there, from one higher locality or another. We 
may assume that it belongs to a group of insects that invaded the Archipelago 
during a great glacial period when the Java Sea had fallen dry and Java, Sumatra 
and Borneo were connected with the Asiatic Continent or even formed its South 


150 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Eastern border. Celebes, however, remained isolated by deep seas and had perhaps 
a higher temperature; this may explain the peculiar and more luxuriant character 
of its insect fauna, as well as the absence of arctata. 

During the glacial period the advancing cold on the Continent forced many 
insects to migrate southwards, until they reached the Archipelago. When the ice 
retreated and the climate improved, the sea level rose again and the Archipelago 
became separated from the Continent, many insects, adjusted to a cooler climate, 
retired into the higher mountains, their return to the Continent being cut off by 
the restored Java Sea. In these lofty regions, they developed local populations 
through their isolation. In certain cases these populations reached the status of 
subspecies or even of doubtful species. I think that N. arctata is a good example 
of such an evolution. 

The type specimens of arctata and zerenoides are in the British Museum, that 
of scalarium in the Leiden Museum. 


Nyctemera baulus mundipicta Walk. 


WALKER, 1859, p. 184 4 (N. mundipicta): Singapore. — SWINHOE, 1892, p. 141, pl. 
5, fig. 14 4, holotype (Leptosoma). — VAN EECKE, 1930 sep., p. 209 (baulus). — 
ROEPKE, 1949, p. 52, pl. 1, f. 1 &, text-fig. 3, male genitalia. 


Since the publication of my first paper in 1949 I arrived at the conclusion that 
the most western representatives of baulus — the typical species is from Buru — 
should be included in mundipicta Walk. from Singapore. This subspecies inhabits 
Malaya, Sumatra and Java, but I am not certain whether the baulus from Borneo 
belong to it or not as they seem to be slightly different. The bulk of the many 
baulus, extending eastwards from Celebes and the Lesser Sunda Islands to the 
Philippines and to the Oceanic region, have not yet received a careful treatment 
from a taxonomic point of view, but in future they will be classified as a number 
of subspecies. I shall turn to some of these subspecies later on (p. 168). 

The type of mundipicta is in the Oxford Museum. 


Nyctemera coleta coleta Cr. 


CRAMER, 1782, p. 153 & 9, pl. 368, fig. H 9 (Phalaena Geometra coleta): sine patria 
(Ambon, sec. BRYK, 1937). — SNELLEN, 1895, p. 141: Sumatra. — STRAND, 1910, p. 200: 
Sumatra. — VAN EECKE, 1930 sep. p. 208: Sumatra. — TAMS, 1935, p. 39: Sumatra. — 
ROEPKE, 1949, p. 52, pl. 1, f. 1 3, text-fig. 3, male genitalia. 

A common, easily recognisable and widely spread species, less liable to variation. 
In the adjacent island of Nias a rather well defined subspecies occurs, melanura 
Butl. (1883, p. 161) which fact pleads for a geologically long separation of this 
island from the Sumatran mainland. In the island of Simalur a subspecies is found 
which comes very near to melanura, there are 8 9 of this subspecies in the Am- 
sterdam Museum, coll. VAN DEN BERGH. Among the specimens received from 
the Bogor Museum there is a 9, 45 mm, labelled Lubu Sikaping, Central West 
Sumatra, 450 m, 1923—27 (L. HUNDESHAGEN), which agrees perfectly with 
melanura from Nias, chiefly in having the terminal border narrow, with dark 
radiations on the veins 2—4, reaching midcell. The anal angle in hind wing is 
fairly white. One female which I had from the British Museum for examination as 


W. ROEPKE: The genus Nyctemera sil 


Leptosoma nigrovenosum Moore, labelled Sumatra 84—65, has the veins 2—4 in 
hind wing also blackened. 
CRAMER's type specimen is probably lost. 
Nyctemera dentifascia Sn. 
SNELLEN, 1898, p. 24 ©, pl. 1, f. 1 9: Sumatra. — SEITZ, 1915, p. 269, pl. 29f 9 


(biserrata): Sumatra. — ROTHSCHILD, 1920, p. 135 9 (Deil. abraxina): Korintji. — 
TALBOT, 1929, p. 90 9 (N. personata): Korintji, 5000’. — VAN EECKE, 1930 sep., p. 210 
@ . — BRYK, 1937, p. 61. — ROEPKE, 1948, p. 212 &, pl. 13, f. 12 £$ : Mount Tang- 


gamus, South Sumatra. 

An easily recognisable, endemic species, well figured by its author, but never- 
theless described under different names by several subsequent authors. The name 
biserrata Seitz can be maintained for specimens with the dark pattern more pro- 
minent. The species is not common, the male was unknown until ROEPKE (1948) 
described and figured it. 

SNELLEN’s holotype, and the male described by ROEPKE are in the Leiden Mu- 
seum, SEITZ’s biserrata is in the Senckenberg Museum, Frankfurt-on-Main, and 
TALBOT's personata is in the British Museum. It is not known whether ROTH- 
SCHILD's abraxina is preserved. 


Nyctemera floresicola clarior subspecies nova 
Pl. 8, f. 10 ¢ (holotype) 

PAGENSTECHER, 1901, p. 139, pl. 2, f. 8 © (regularis nec Sn.): Sumatra. — ROEPKE, 
1954, p. 259 à, pl. 3, fig. 3 & (floresicola): Flores. 

& 9. A large species, the dark coloration on both wings deep black, much 
contrasting with the white area. The cross band variable in size and shape, narrow 
or broad, sharply or not sharply bordered, more or less broken up by dark veins. 
Basal striae well developed or wanting, no submedian streak, hind margin with a 
very narrow white edge. The terminal band in hind wing narrow, broadest near 
apex, tapering downwards and reaching vein 2. Anal angle white or with some 
faint greyish spots. The inner edge of the terminal band is smooth and evenly 
curved. Cilia in fore wing lighter or darker grey, in hind wing white. Abdomen 
grey. The female is the same as the male. The specimens display a certain varia- 
bility, chiefly concerning the development of the cross band, and it may be dif- 
ficult to recognise them from the description only, yet they are well characterised 
by the extremely dark ground coloration. 

N. floresicola clarior may be a rather rare species in Sumatra, inhabiting the 
mountainous regions. I have only 1 4, 39 mm, Kaju Aro, Mount Korintji, about 
1600 m, (STRAATMAN), X1.1952, holotype, here figured, and 1 4, Dolok Ilir, 
Northeast Coast of Sumatra (Um), 6.VI.1936. The British Museum sent me 1 9 
for identification, from Lebong Tandai, Southwest Sumatra (Brooks), VII.1923, 
allotype. There are more specimens in the British Museum, e.g., in the OBERTHÜR 
collection, from various localities in Sumatra. The Leiden Museum has one female, 
39 mm, from Tandjong Morawa, Serdang, Northeast Sumatra (Dr. HAGEN). 

Male genitalia : text-fig. 4. The uncus has a prominent dorsal appendage, as in 
tripunctaria L. (ROEPKE, 1949, p. 62), textfig. 8. In the following this structure 
shall be called superuncus, s.u. The valva is of about the same construction as with 
tripunctaria, but has the apical projection stronger, more bent inwards so that both 


152 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Figs. 1—6. Male genitalia of the genus Nyctemera. 1a—f, arctata; 1a, valva of arctata from 

India; 1b, the same of zerenoides: Sumatra; 1c, aedeagus of the same; 1d, tegumen and 

uncus of arctata; le, valva of scalarium: Java; 1f, aedeagus of the same; 2, latistriga pallens 

Voll.: Nias; 3a, valva of regularis regularis Sn.: Sumatra; 3b, aedeagus of the same; 4, 

floresicola clarior Rpke: Sumatra; 5a, tegumen, uncus, and valva laterally of maäller: Voll.; 

Sumatra; 5b, aedeagus of the same; 6, valva of trita barca Swinh.: Malaya (aed = aedeagus; 
s.u. = superuncus; teg = tegumen; unc = uncus; va = valva) 


can be compared with a pair of tongs. The tooth-like projection near base of upper 
margin is strongly developed, pointed or more blunt. Near its base a small trumpet- 
shaped structure is visible. Aedeagus rather strong, slightly bent, with its base and 
orifice thickened, somewhat funnel-shaped, and bent laterally. By these genitalic 


ie 


W. RoEPKE: The genus Nyctemera 153 


features the species proves to belong to the same section as fripunctaria L. Further- 
more, it becomes clear that clarior is a subspecies of floresicola Rpke. 1954. An- 
other subspecies, floresicola corbeti, is described hereafter from Malaya (p. 163). 

The general features of the typical floresicola and its new subspecies clarior are 
very different, the former being much more darkened. Only after the examination 
of the male genitalia both turned out to be the same. This was surprising but it 
confirmed anew that the study of the male genitalia in the genus Nyctemera is of 
the greatest importance and is absolutely necessary. 

In the beginning I wrongly identified floresicola clarior as picata Butl. of which 
I had only the photograph at my disposal, here reproduced on pl. 8, fig. 5. I 
was also mislead by BUTLER’s name "picata” which means tarried or painted with 
tar alluding to the very dark ground coloration. When re-inspecting BUTLER's 
type specimen in the British Museum a short time ago, it was evident that picata 
is the same as regularis Sn. (see hereafter, p. 156). 


Nyctemera latistriga latistriga Walk. 


WALKER, 1854, p. 379: Moulmein. — VOLLENHOVEN, 1863, p. 44 4 Q (Leptosoma 
leucostigma): Java. — id., p. 46 & (nubecula): Java; p. 45 & (pallens): Java; p. 46 9 
(flavescens); Sumatra; p. 47 (inconstans); Java; Borneo. — WALKER, 1865, p. 377 2 
(Tanada amplificata): sine patria. — BUTLER, 1881a, p. 44, pl. 88, f. 1 4 (Leptosoma). 
— SNELLEN, 1892, p. 34, pl. 3, f. 11 & (L. inconstans): Sumatra. — SWINHOE, 1903, p. 
82 © (Deil. ovada): Sumba. — STRAND, 1910, p. 200: Sumatra. — VAN EECKE, 1930 
sep., p. 210. — BRYK, 1937, p. 67 (latistriga part.). — ROEPKE, 1949, p. 55 4 9, pl. 1, 
f.4 4, pl. 2,f. 3 4 (nubecula); f. 7 & (leucostigma). 

The typical lattstriga was described from Moulmein; the collective species has a 
wide range from Continental Asia to the Moluccas and the Philippines. It is not 
yet certain whether some insular forms have the rank of subspecies or not. More- 
over, by its variability, the insect affords taxonomic difficulties which have caused 
much confusion. As in several Nyctemera, latistriga has the tendency to become 
darkened on the one hand, and pale or even whitish on the other. 

Regarding the dark forms, they were already described as /excostigma and nube- 
cula by VOLLENHOVEN, 1863, both from Java. N. ovada Swinh., as I have already 
shown (1949, p. 56) agrees perfectly with »zbecula Voll. It is, however, not 
certain whether the old labelling in the Leiden Museum is reliable, and I should 
not be surprised if leucostigma (= nubecula, = ovada) proved to be an inhabit- 
ant of the Lesser Sunda Islands ! It has not been recorded or received again from 
Java since the days of BLUME, more than a ceritury ago. 

Considering the pale forms, the difficulties become still greater. Three of such 
“forms” were already described by VOLLENHOVEN (1863), viz., pallens from Java, 
flavescens from Sumatra and inconstans from Java and Borneo. In the latter the 
progress of fading is the least advanced (see SNELLEN’s figure, 1892, of a male 
from Sumatra). Furthermore, there is an amplificata Walk. 1865, a female, un- 
fortunately without locality. I had the opportunity to study this specimen care- 
fully, but could hardly arrive at a conclusion regarding its origin and systematic 
position. It lacks every trace of the dark pattern, even the black spots on the 
abdomen and on the legs are completely absent. By its smaller size it may rank 
under /atistriga, but then the name sinks automatically as a synonym of pallens 
Voll. from Java. Also flavescens Voll. from Sumatra may be treated as a synonym 
of pallens. 


154 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


The Leiden Museum has a series of pallens from Nias, wrongly labelled as 
cydippe Weym. (see p. 158). The male genitalia, examined in one male of this 
series and here figured as text-fig. 2, agree perfectly with those of latistriga from 
the Sumatran mainland. 

The dark and light forms of Jatistriga can be arranged as follows: 

A. Dark forms. A. latistriga f. leucostigma Voll.: Java (doubtful = nubecula 
Voll.: Java = ovada Swinh.: Sumba). 

B. Light forms. N. latistriga f. pallens Voll.: Java = flavescens Voll.: Sumatra 
= amplificata Walk.: patria ? 

The form inconstans Voll. is intermediate, having the dark pattern well- 
developed, but more or less paler, see SNELLEN’s excellent figure. 

The type specimens of /atisriga, amplificata and ovada are in the British Mu- 
seum, of pallens, flavescens, leucostigma and nubecula, in the Leiden Museum. 


Nyctemera ludekingii Voll. 


VOLLENHOVEN, 1863, p. 49 9 (Leptos.): Sumatra. — HEYLAERTS, 1889, p. XXVI 
(Nyet.). — SNELLEN, 1891, p. 11; id., 1899, p. 108, pl. 5B, f. 1: Sumatra; N. Borneo. 
— PAGENSTECHER, 1901, p. 141, pl. 2, f. 11 ©. — SWINHOE, 1903, p. 67 (Deil.). — 


SEITZ, 1915, p. 274, pl. 30 d. — ROTHSCHILD, 1920, p. 135 & : Sumatra. — VAN EECKE, 
1930 sep., p. 214 4 9 (ludekingi). — REICH, 1932, p. 236 &, pl. 2,f. 3 4 (variegata): 
N.E. Sumatra. — BRYK, 1937, p. 70. 

Rather different in pattern from characteristic Nyctemera, both wings having 
dark grey spots on and between the veins. SEITZ (1915) has correctly figured it. 
The extent of the dark pattern, however, is liable to variation. The female has the 
antennae distinctly bipectinate. 

Male genitalia: Examined in one specimen. Rather robust, tegumen triangular, 
uncus rather straight, narrow, pointed, strongly bent downwards, nearly as long 
as tegumen. Valva large and broad, bilobate, its upper lobe hook-shaped, its lower 
one broadly truncate, the excavation between them irregularly rounded. Aedeagus 
not surpassing valva, simple, only very slightly bent upwards. It is supported by a 
strongly developed juxta. 

The species is not abundant, it occurs from the lowlands up to an altitude of 
1400 m or more. SNELLEN (1899) is the first to mention a specimen from Borneo 
“in the Pommeranian Museum”, probably Stettin is meant. PAGENSTECHER (1901) 
also gives Borneo, Mount Kinabalu, as a habitat, where the specimens are larger 
and more vividly coloured. He wrongly ascribes zerenoides Butl. to /udekingii, this 
error was already stated by SwINHOE (1903, p. 67). 

The type specimen is in the Leiden Museum. 


Nyctemera miilleri Voll. 
PESTE" 


VOLLENHOVEN, 1863, 41 (Leptos.): Sumatra. — PAGENSTECHER, 1901, p. 164 & (Deil.): 
Borneo. — SWINHOE, 1903, p. 63 & 9: Borneo. — SEITZ, 1915, p. 275, pl. 30g & 2. 
VAN EECKE, 1930 sep., p. 217. — BRYK, 1937, p. 91. 


Belongs to the evergista-group, with the hind wing in the male abnormally 
shaped, Deilemera Hb. It is the only representative of this group in Sumatra and 
Borneo. The hind wing in the male has an abnormally enlarged and somewhat 
folded anal field, and on the underside the anal angle is filled out by an accu- 
mulation of light yellow scent scales extending to near vein 2. 


W. RoePKE: The genus Nyctemera 155 


PAGENSTECHER (1901), SEITZ (1915), and BryKk (1937) have wrongly in- 
cluded N. zerenoides Butl. under mälleri Voll. SEITZ’s figure of his zerenoides, 
pl. 30 g, shows a female of mälleri with a slightly reduced dark pattern only. 

Male genitalia: text-fig. 5a—b. Large and robust, but rather simple, as typical 
with the Deilemera group. Tegumen triangular, uncus somewhat elongated, slen- 
der, pointed. Valva with the apical part also much elongated, slender, slightly 
bent upwards. Near base of upper margin with a rather delicate digitiform ap- 
pendage. Juxta not distinct. Aedeagus short and very stout, with its base broaden- 
ed, but without special structures. 

The species is not common in Sumatra, but I have seen a number of specimens 
from various localities, a.o., both sexes from Lebong Tandai, Southwest Sumatra 
(BROOKS), in the British Museum. The Leiden Museum has a male from Borneo, 
coll. JURIAANSE. 

The type specimen of N. mälleri is in the Leiden Museum. 


Nyctemera plagifera Walk. 
PINS ME See 


SCHALLER, 1788, p. 52, pl. 1, f. 13 & (Phalaena Geometra adversaria): sine patria. — 
WALKER, 1854, p. 400 (N. plagifera): Silhet. — VOLLENHOVEN, 1863, p. 50 (Leptos.): 
Japan. — BUTLER, 1881a, p. 45, pl. 88, f. 3 (Trypheromera): Silhet; Hongkong. — 
HAMPSON, 1894, p. 474 (Nyct.). — PAGENSTECHER, 1901, p. 152. — SWINHOE, 1903, p. 
67 (Deil.). — SEITZ, 1910, p. 103, pl. 18h 9 ; id. 1915, p. 237: Tibet; China; Formosa. 
— CANDÈZE, 1927, p. 107 (Deil.): Indochina. — DE JOANNIS, 1929 p. 431 (sep. p. 199): 
Tonkin. — Matsumura, 1930, p. 62: id. 1931, p. 974, f. 4. — REICH, 1932, p. 235, 
350 (laticolor). — BRYK, 1937, p. 74. — DANIEL, 1943, p. 269; S. China. 


A well-known and easily recognisable species recorded from many localities on 
the Asiatic Continent, such as India, South China, Indochina, Tonkin and Hong- 
kong. Also known from Formosa. VOLLENHOVEN (1863) had already stated its 
occurence in Japan where it was collected by von SIEBOLD, about a century ago. 
This statement was overlooked by all subsequent European authors. The Leiden 
Museum has still this material, three males, 51—60 mm, and two females, 56—64 
mm, labelled Japan only. The white ground colour of these old specimens has 
turned slightly into yellowish. 

The species was discovered in Northeast Sumatra by Mr. R. STRAATMAN, a 
skilful and ardent collector. His captures consist of a male, 48 mm, Bah Butong, 
about 1000 m, Pematang Siantar, 24.IX.1953, “ex copula’, unfortunately the 
female was wanting when this came into my hands. One female, 48 mm, Kwala 
Simpang, lowland forest (A. SOLLART). There is a second female, 48 mm, in 
this series, labelled Penang, 14.XII.1945 which therefore is from Malaya. We 
have figured it here, as it agrees well with the female from Kwala Simpang. Both 
the Sumatran specimens are indistinguishable from Continental plagifera, as 
figured by BUTLER, HAMPSON, and SEITZ. 

The occurrence of such a remarkable insect from Continental Asia in Northeast 
Sumatra is highly noteworthy. 

Already SEITZ (1915) and later on BRYK (1937) have shown that the old name 
adversata Schaller 1788 has priority; SCHALLER’s description and excellent figure 
leave no doubt; unfortunately he was not acquainted with its locality. It would be 


156 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


regrettable, however, if the name plagifera, in common use since about a century, 
were to be replaced by an older unknown name. It is to be hoped that the Inter- 
national Commission for Zoological Nomenclature may validate WALKER's name 
plagifera. 

The type specimen of N. plagifera is in the British Museum. 


Nyctemera regularis regularis Sn. 


PL 8, 1.5 9 (picasa Bull, holotype); 1. 14 2.1.16 2.1. 1750 
SNELLEN, 1880, p. 34 9 (Leptos.). — BUTLER, 1881, p. 380 9 (Secussio picatus): 
Sumatra. — PAGENSTECHER, 1901, p. 139 (Nyct. regularis partim ?). — SWINHOE, 1903, p. 
81 (Deil.). — SEITZ, 1915, p. 268 (partim ?). — ROTHSCHILD, 1920, p. 135 (Deil.). VAN 
EECKE, 1930 sep. p. 211 & 9, pl. 5, f. 2 4 (Nyct.). — BRYK, 1937, p. 76. 


This species has also been rather doubtful to previous authors and was mixed 
up with floresicola clarior Rpke. by PAGENSTECHER, SEITZ, and VAN EECKE. 
PAGENSTECHER's and SEITZ's figures of what they call regularis and which VAN 
EECKE did not understand, clearly represent floresicola clarior. N. regularis is smal- 
ler than floresicola clartor, less robust and chiefly less black, but more greyish brown 
as in trita Walk. Cross band well-developed, from costa to vein 2, sometimes 
rather broad. Basal striae mostly well-developed. Terminal band somewhat broader 
and of more even width than in floresicola clarior, gently rounded, less or not 
tapering towards anal angle, reaching it or not. Abdomen grey, with the darker 
dorsal spots obsolete. VAN EECKE's figure of a male is reasonable. 

Male genitalia: text-fig. 3 a—b. Uncus rather short and strongly hook-shaped, 
ventrally with a characteristic projection. The distal margin of the tegumen is 
rather broad. The valva is basally broad, with its distal part elongated, slender 
and more or less curved inwards; seen from above the valvae have the shape of a 
pair of tongs. Near its upper angle an obvious triangular process. The aedeagus 
is very simple, slightly bent, at both ends somewhat thickened, without special 
structures. 

The species seems to be less common, but is spread all over the island. I have 
3 &, 35—36 mm, and 3 9, 37—41 mm, from various parts of Sumatra. The 
Leiden Museum has a small series, the Amsterdam Museum has 1 & and 1 2, 
Sumatra’s East Coast, coll. VAN DEN BERGH. The British Museum has a series 
and sent me for identification 1 4 from Lebong Tandai, 1.1922, (BROOKS). 
From the Bogor Museum I had 2 & and 1 2, Lubu Sikaping, West Sumatra 
(HUNDESHAGEN) and 1 2, Takengon, Atjeh, 1400 m (VAN WAGENVELD). 

N. regularis is also known from Borneo; STAUDINGER sold it, many years ago, 
as snelleni, but a description was never published. PAGENSTECHER (1901, p. 139) 
characterises this regularis from Borneo as follows (translated): "females before 
me have more white on the fore wings and the cross band as well as the basal 
striae are broader white”. Therefore, PAGENSTECHER must be regarded as the 
author of snellen: Staud. in lit. The Leiden Museum has 1 4 and 1 2 ex coll. 
SNELLEN, probably original specimens from Dr. STAUDINGER. They are labelled 
Kinibalu, the male measures 35 mm, the female 40 mm; both are figured here, see 
pl. 9, f. 7 & and f. 13 9. They have the cross band obviously broad, nearly 
thrice as long as broad in the male, a little narrower in the female. The terminai 
band is obviously narrow, not reaching anal angle in the male, but extending to 


W. ROEPKE : The genus Nyctemera 157 


it in the female. The genitalia of this male agree with those of typical regularis 
from Sumatra. 

In 1949 I have introduced the name crameri for a species from Java which was 
considered as lacticinia Cr. by our authors, but which proved to be quite different 
from the latter (ROEPKE, 1949, p. 53). The male genitalia indicate undoubtedly 
that crameri and regularis are the same and in future must be grouped as follows: 

a. N. regularis regularis Sn. : Sumatra 

b. N. regularis snelleni Pag.: Borneo 

c. N. regularis crameri Rpke.: Java. 

SNELLEN’s type specimen of regularis was at Wageningen on loan when in 
May 1940 the war broke out, and was unfortunately destroyed by war action. The 
holotype of srelleni PAG. should be in the Berlin Museum or in the Wiesbaden 
Museum with the coll. PAGENSTECHER. ROEPKE's cramer! is in the Wageningen 
collection. \ 

Nyctemera sumatrensis sumatrensis Heyl. 
le 


HEYLAERTS, 1890, p. XVII (sep. p. 7) @: Pahang, Sumatra. — SNELLEN, 1895, p. 141; 
id., 1898, p. 111. — PAGENSTECHER, 1901, p. 139 (partim ?). — SEITZ, 1915, p. 269 
(nesites), pl. 29f 4 9 (sumatrensis). — ROTHSCHILD, 1920, p. 135 & 9 (Deil. instar) 
— VAN EECKE, 1930 sep., p. 213 (resites), p. 216 (instar). — BRYK, 1937, p. 65 (instar), 
p. 81 (sumatrensis). — ROEPKE, 1948, p. 212 (sumatrensis). 


Though this species is easily recognisable, it has already received two synonyms 
and is treated by several authors in a rather confusing manner. The name suma- 
trensis HEYL. has priority. PAGENSTECHER (1901) produces a translation of 
HEYLAERT’s description and adds a few words from which we can conclude that 
he correctly understood this species. It is unfortunate, however, that his figure on 
pl. 2, £. 6 has nothing to do with this species but represents the larger N. trr- 
punctaria L. with a somewhat reduced pattern. SEITZ (1915) adds to the con- 
fusion by describing the insect as a new species nesites, whereas he figures it 
excellently and correctly as sumatrensis on his pl. 29f ! ROTHSCHILD (1920) 
describes the species anew as Deilemera instar. It is understandable that in such 
confusing circumstances neither VAN EECKE nor BRYK really knew this species. 

N. swmatrensis is at most a medium sized species, the dark coloration is more 
blackish than in regularis, though not so intensely black as in floresicola clarior 
Rpke. The cross band is well-developed, not markedly broken up by darkened 
veins; the basal striae are distinct, sharp, white to yellowish. The hind wing has 
the terminal border very characteristic, well-developed in the apical area, rapidly 
narrowing downwards to veins 3 or 4, usually continued as four black dots on the 
veins. Abdominal tergites dark grey, with their hind borders white. Anal tuft 
yellow. Sternites with a lateral row of dark grey dots. The figure in SEITZ (1915) 
is the only hitherto in existence, it gives an accurate picture of the species concern- 
ed. N. sumatrensis Heyl. seems to be endemic in Sumatra, it is not known from 
other regions. It is not rare, I have before me a nice series from various localities 
of this large island. 

HEYLAERTS type specimen is in the Leiden Museum, that of mesites SEITZ 
probably in the Senckenberg Museum, Frankfurt-on-Main, star Roths. is in 
London. 


158 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Nyctemera tripunctaria tripunctaria L. 
Pl. 8, f. 1 9 (light form), f. 2 Q (dark form) 


LINNAEUS, 1758, p. 523 (Phalaena Geometra): Asia. — PAGENSTECHER, 1901, p. 137, 
139, pl. 2, f. 6 Q (sumatrensis nec HEYL.). — STRAND, 1910, p. 200: Centr. Sumatra. — 
SEITZ, 1915, p. 267, pl. 29a Q (ab. sumatrensis Pag. nec Heyl.). — VAN EECKE, sep. 1930, 
p. 208. — BRYK, 1937, p. 82, 83, 92 (forma elzuniae-kruscheae’’). — ROEPKE, 1948, p. 212 
(trip. perconfusa): Sumatra; id. 1949, p. 60, pl. 1, f. 5—6 &, 7—8 9, text-fig. 8 (male 
genitalia). 

A large and conspicuous insect, but nevertheless with a complicated synonymy 
which I have already tried to unravel as much as possible (ROEPKE, 1949, p. 60). 
The difficulties are partly caused by the fact that LINNAEUS (1758) gives “Asia” 
only as its habitat. If this means Continental Asia, the insular tr7punctaria are likely 
to be classified as subspecies and should be named trinominally. We cannot yet 
decide whether the Sumatran tripunctaria have the status of a subspecies or not. 
If this should be the case, we have to take into consideration the following names: 
sumatrensis Pag. 1901, nec HEYL. 1890, based only on an excellent figure 
(PAGENSTECHER, 1901, pl. 2, f. 6). This figure shows a female with the 
white pattern predominating and the terminal border extremely narrow. Unfortu- 
nately, this name is preoccupied by HEYLAERTS, see p. 157. SEITZ (1915) speaks 
of an ab.’ sumatrensis Pag., indicating the specimens with a broad cross band and a 
narrow terminal band. Though names for systematic categories lower than sub- 
species have no nomenclatorial status at all, it is undesirable to retain this name, 
in order to avoid confusion. "Forma elzuniae-kruscheae (nomen novum) was 
created by BRYK (1937, p. 83) at first without saying which name it has to 
replace, but on p. 91 this author states that it is intended for swmatrensis Pag. 
nec Heyl. Having overlooked this note I proposed the name perconfusa (ROEPKE, 
1949, p. 212), but this must sink now as a synonym of elzuniae-kruscheae, 
whereas the latter may be a doubtful synonym of #r/punctaria L. 

The situation becomes the more complicated as tripunctaria tends to produce 
light-coloured variations as well as darkened ones. They may occur in dif- 
ferent local populations, but more generally they are characteristic for certain 
geographic subspecies. The pale forms, hitherto on record, can be classified as 
follows: 


tripunctaria celsa Walk. 1864: Cambodja; S. China 
tripunctaria cydippe Weym. 1885: Nias 
tripunctaria optata Swinh. 1903: Sumatra 
tripunctaria gratia Schultze 1910: Luzon, Phil. 
tripunctaria candidissima Seitz 1915: Hainan 


222224 


N. tripunctaria celsa Walk. is said to prevail in South China; it has the original 
pattern still preserved, but the dark markings have turned into a pale brownish. 

N. tripunctaria cydippe Weym. at first presented some difficulties. The Leiden 
Museum has a series of very pale specimens from Nias under this name. I examin- 
ed the genitalia of a male and this turned out to be a /atistriga Walk., and therefore 
should be named Jatistriga pallens Voll. (see p. 153). Having some doubt about 
the Leiden identification I wrote to Prof. HERING of the Berlin Museum for 
WEYMER’s type specimen. He sent it most liberally with permission to dissect it. 


“nc Zn - — . ris 


W. RoEPKE: The genus Nyctemera 159 


Figs. 7—12. Male genitalia of the genus Nyctemera. 7, malaccana Rpke: Malaya; 8, velans 

Walk., holotype = tripunctaria subvelata Walk.: Celebes; 9a, aedeagus, juxta, and valva of 

luctuosa Voll.: Buru; 9b, tegumen and uncus of the same; 10a, valva of baulus pratti Beth. 

Bak.: Dutch New Guinea; 10b, aedeagus of the same: Wissel Lakes; 11, tripunctaria f. 

optata Swinh., holotype: Sumatra; 12, consorbina Hopff.: Celebes (aed = aedeagus; ju = 
juxta; s.u. = superuncus; teg = tegumen; unc = uncus; va = valva) 


So it is now possible to state that WEYMER’s cydippe is a tripunctaria, the genitalia 
being exactly the same. Therefore, the pale tripunctarta from Nias must be called 
tripunctaria cydippe Weym. It may occur in the Sumatran mainland too, perhaps 
as a variety in certain populations. The cydippe, described and figured by SEITZ, 


160 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


(1915, p. 267, pl. 29b) is intermediate between tripunctaria and cydippe. The 
Leiden Museum has a nice series from Nias, matching SEITZ’s figure perfectly. 
In WEYMER's type specimen the fore and mid legs are grey on outer, and white 
on inner side, the hind legs almost entirely white and immaculate. 

SWINHOE (1906, p. 406) has described a N. niasana from Nias of which I was 
able to examine the type specimen in the British Museum. It proves to be a 
tripunctaria, only very slightly paler than normal specimens and, therefore, hardly 
deserving a name. 

N. tripunctaria optata Swinh. is described from Sumatra and well-figured by 
its author in his pl. 4, f. 3 4. It is a rather pale specimen which shows only 
weak traces of the dark pattern. I examined its macerated abdomen, the genitalia 
do not differ from those of the common tripunctaria from Sumatra, they are il- 
lustrated here on text-fig. 11. 

N. tripunctaria gratia Schultze occurs in the Philippines on a very high altitude, 
2250 m (or a lapsus for 2250 feet ?). It has become entirely "snow white” 
(SCHULTZE), but has still preserved some dark dotting on the abdomen, thorax 
and legs. SEITZ (1915) has ascribed it to tripunctaria, this may be correct, but 
lack of material prevents me from verifying this statement. 

I had a male, 40 mm, and a female, 39 mm, from the British Museum, both 
labelled as amplificata Walk., and “Cent. Cebu, Camp Taliti 2000’, 7.VIII.1910”. 
They are entirely white, only the veins are grey, chiefly in fore wing, and with a 
slight greyish suffusion along them. The dark markings on thorax, legs and ab- 
domen, described by SCHULTZE in his gratia, are wanting; therefore, I am reluctant 
to identify them with gratia. The genitalia show distinctly that this insect belongs 
to tripunctaria. The superuncus in well-developed. 

The dark forms are: 

N. tripunctaria assimilis Voll. 1863: Java 
N. tripunctaria subvelata Walk. 1864: Celebes 
= velans Walk. 1864: Celebes 
= infuscata Hopff. 1874: Celebes 
N. tripunctaria coaequalis Swinh. 1915: Sumatra. 

The status of assimilis Voll. is already cleared up by ROEPKE (1949, p. 62). 
N. subvelata Walk., velans Walk., and infuscata Hopff. are the same, probably 
even from the same locality, North Celebes; subvelata has priority. It is numerous 
in the Banggaai Archipelago, near Celebes, where very dark specimens occur which 
were identified by ROEPKE (1949) as infuscata Hopff. An examination of the 
male genitalia revealed that these three ‘’forms” are true tr/punctaria, though 
there are slight differences. In the dark Celebes specimens the valva is a little 
broader, the prong-like appendage somewhat shorter and stouter, the triangular 
appendage near basal angle of the valva is much reduced in size. The main dif- 
ference, however, lies in the absence of the superuncus in the specimens from 
North Celebes; in the specimens from the Banggaai-Archipelago, on the contrary, 
it is well-developed. Text-fig. 8 illustrates the genitalia of WALKER’s holotype of 
N. velans = subvelata Walk. I have examined HoprFer’s holotype of infuscata, 
from the Berlin Museum, it has the genitalia as in fripunctaria, but the superuncus 
is wanting. Its general coloration is somewhat lighter as in subvelata, about 2/3 
of the hind wing is white. PI. 9, f. 3 illustrates this holotype. 


W. RoEPKE: The genus Nyctemera 161 


There are two females of coaequalis Swinh., in the British Museum, both alike. 
I have never seen additional specimens. It resembles subvelata Walk. from North 
Celebes; a slight doubt regarding the correctness of its habitat “Sumatra”, without 
precise locality, is therefore not misplaced, although darkened specimens may oc- 
cur in certain Sumatran populations. Its large size and general shape demonstrate 
that it is tripunctaria, the coloration is a dark greyish brown, the cross band is 
ill-defined and smoky, broken up by the dark veins. Basal striae and submedian 
streak are distinct. In hind wing the terminal band is broad, extending along 
costa, its inner edge diffuse, the veins are dark. The abdomen is dark above, 
whitish below. I do not hesitate to treat it as N. tripunctaria f. coaequalis Swinh. 

The text-fig. 11 in ROEPKE (1949, p. 59) of an infuscata Hopff. from Bang- 
gaai, shows the superuncus, which is wanting in subvelata from North Celebes. 
Possibly a new subspecific name may become necessary in future. This figure is 
otherwise not quite correct: the prong-like appendage of the valva, drawn as an 
elongation of the aedeagus, appears too long and the valva seems to have no 
appendage. 

I have 2 4 and 4 © from Dutch North New Guinea (VAN DEN BERGH) 
which agree rather well with tripunctaria subvelata from North Celebes. If VAN 
DEN BERGH's labelling is correct, this collector is the first to have obtained this 
species from New Guinea. Unfortunately, VAN DEN BERGH became seriously ill 
during his last collecting trip 1929—30 to the Far East, and in some cases he 
seems to have confounded paper-triangles which he had labelled before they were 
filled. 

The adjacent island of Simalur, off the Northwest coast of Sumatra, is inhabit- 
er by the smaller tripunctaria simalura (p. 176). 

LINNAEUS’ type specimen of tripunctaria is preserved in the Upsala Museum, 
WALKER's celsa is in the Oxford Museum, cydippe Weym. in the Berlin Museum, 
optata Swinh. in the British Museum, gratia Schultze in the Agricultural College, 
Manila (?), candidissima Seitz probably in the Senckenberg Museum, Frankfurt- 
on-Main, assimilis Voll. in the Leiden Museum, szbvelata Walk. in the British 
Museum, velans Walk. in the Oxford Museum and infuscata Hopff. in the Berlin 
Museum. 


Nyctemera trita tritoides Heyl. 


Ph Sk 5 
HEYLAERTS, 1890, p. XVII © (N. tritoides): Sumatra. — SEITZ, 1915, p. 268, pl. 29e 
Q (assimilis battakorum). — ROTHSCHILD, 1920, p. 134 & ® (Deil. hearca reducta): 


Korintji. — VAN EECKE, 1930 sep., p. 212, pl. 5, f. 3 & (seitzi): Sumatra; id. p. 213, pl. 
5 4,4 Q (tritoides). — ROEPKE, 1949, p. 62, pl. 1, f. 21—23 & 9 (trita trita), text- 
fig. 13 (male genitalia): Java. 

A small and inconspicuous species about which much confusion has arisen. The 
typical /riia Walk. 1854 was described from Java, and ROEPKE (1949, p. 62) has 
tried to elucidate its taxonomic status as accurately as possible, chiefly by examin- 
ation of the male genitalia. These structures are very peculiar and cannot be con- 
founded with those of similar species. In the same way the Sumatran trita complex 
was tackled, and it was of a great advantage that the type specimens of frita 
Walk., tritoides Heyl., harca Swinh., hearca reducta Roths.. and seitzi Van Eecke 
were available for examination. 


162 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


N. trita tritoides Heyl. can be confounded with regularis Sn., but it generally 
is slightly smaller and more delicate. The dark ground colour is somewhat lighter, 
the cross band is narrower or more or less reduced as in reducta Roths. The basal 
striae are less developed or obsolete, the terminal band is variable in width and 
shape, mostly it is broader than in regularis, its inner edge often less evenly 
curved but slightly angled on vein 5. In some specimens it is very thin and ends 
on vein 2, leaving the anal angle entirely white. In another specimen from the 
same locality and therefore, perhaps from the same population, the terminal band 
is very broad, occupying about one third of the hind wing surface. There 1s 
another female of the same series which has become very pale and which will be 
described below as f. suprapallida, see p. 163. 

SEITZ’s assimilis, as shown on his pl. 29e, seems to be a rather large tritoides 
with a broad cross band and a broad terminal band. His battakorum, pl. 29e, 
has the terminal band almost as in regularis, but the cross band is narrow as in 
tritoides. VAN EECKE's seitzi has the terminal band rather broad, the cross band 
normal. 

BRYK (1937, p. 84) has included harca, herce, hearca and reducta in his fri- 
punctaria, of course erroneously (see pag. 166). 

The typical frita from Java is much darker than frifoides from Sumatra. There 
is a tendency in certain Nyctemera to become darker from the West to the East, 
we shall return to this point on p. 166. 

Male genitalia: Already described and figured by ROEPKE (1949, text-fig. 13) 
from Java specimens. Quite a number of Sumatran fritoides were examined, they 
do not differ from those from Java. See also below, p. 166. 

N. trita tritoides Heyl. is not rare in Sumatra, I was able to study a rich material 
from various localities, the males measuring 32—33, the females 34—37 mm. The 
Museum Bogor sent me 1 & and 3 9 from Kutaradja, North Sumatra, XII.1940 
and II.1941 (VAN WAGENVELD). These four specimens differ at the first glance 
from those from other Sumatran localities in being more robust, with the pattern 
more clear-cut and more contrasting. The ground colour is darker grey, the cross 
band broad, reaching anal angle, its inner edge evenly rounded. One might be in- 
clined to think it a separate species; the examination of the genitalia in the only 
available male discloses, however, that it is a /r/fa, though the apex of the valva 
is not bicuspidate, one of the terminal teeth being transposed a little basad. The 
setiferous ‘’harp-like” appendage is slightly curved. The valva is figured in text- 
fig. 6. I suspect that this #r/ta from the very North of Sumatra belongs to the 
subsp. trita barca Swinh. from Malaya, see below, p. 166. It may have reached 
Sumatra from the insular chain formed by the Andamans and Nicobars. 


Nyctemera trita tritoides f. reducta Roths. 


ROTHSCHILD, 1920, p. 134 4 9 (Deil. hearca reducta): Korintji. — VAN EECKE, 1930 
sep., p. 208 (N. trip. reducta). — BRYK, 1937, p. 84 (trip. reducta). 


As already pointed out this is a darkened trita tritoides, with the cross band 
more or less reduced until in becomes obsolete in extreme cases. There are ali 
transitions between normal and darkened forms, the latter may prevail in certain 
local populations. 


W. RoEPKE: The genus Nyctemera 163 


Nyctemera trita tritoides f. suprapallida nov. 
Pl; 19) fs 17 9 holotype 


2. A very pale variety, the upper side of forewing shows the dark coloration 
only as a light greyish brown shade, and the white cross band is hardly contrasting, 
though discernible as a weak trace only. The veins are somewhat darker, chief ly 
towards termen. Cilia light greyish. Hind wing with the terminal band discernible, 
chiefly in apex, and though very pale it has the shape characteristic of trita. 
Abdomen white, with a weak indication of one row of light greyish dorsal spots. 
Underside with the dark ground coloration better preserved so that the typical trita 
pattern becomes visible, light greyish brown with the white cross band in fore 
wing and the grey terminal band in hind wing as in #ritoides. 

&. Unknown. 

1 ®, 34 mm, Lubu Sikaping, Northwest Sumatra (W. HUNDESHAGEN). 

Type specimens: trita Walk. in the British Museum, #r/t0/des Heyl. in the 
Leiden Museum, battakorum and assimilis Seitz (nec Voll.) in the Senckenberg 
Museum, reducta Roths. in the British Museum, seitzi Van Eecke in the Leiden Mu- 
seum and szprapallida in the coll. Wageningen. 


THE Nyctemera SPECIES FROM MALAYA 


Very little is known about the Nyctemera species from Malaya. SWINHOE 
(1903a, p. 66—67) mentions three species only, viz., tripunctaria, harca, and 
coleta. Therefore, I wellcome the opportunity to publish a modest contribution to 
the knowledge of this fauna, based on a small material that the British Museum 
kindly sent me for identification from the collection of the late Dr. A. S. CORBET 
and of the Department of Agriculture, Kuala Lumpur. 


Nyctemera baulus mundipicta Walk. 
Bibliography, see p. 150. 


2 & and 1 2, Singapore, the topotypical locality of WALKER's mundipicta. 
One of the males is more reddish brown, the other specimens are greyish. The 
baulus from Sumatra and Java can be certainly ascribed to this subspecies. 


Nyctemera floresicola corbeti subspec. nova 
Pl. 9, f.1 4, 2 2 (holo- and allotype) 


& ®. Agrees with floresicola clarior Rpke., here described from Sumatra, vide 
antea, p. 151, by its large size and by the black ground coloration. The cross 
band, however, broader, running from costa to vein 2, about thrice as long as 
broad, only faintly marked by some dark veins. Basal striae sparse. In hind wing 
the terminal band much broader, tapering and just surpassing vein 1b. 

The female is about the same as the male, the cross band heavier cut up by dark 
veins, the terminal band also much broader than in florestcola clarior, just surpassing 
vein 1b. Cilia in fore wing black, in hind wing whitish. 

This new subspecies is defined by the stronger developed terminal band in hind 
wing which readily distinguishes it from the Sumatran subspecies clarior. 

Male genitalia: The same as in typical floresicola and its subsp. clarior, vide 
antea, p. 151. and text fig. 4. 


164 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


1 4, 45 mm, holotype, Bukit Kutu, 24.111.1928 (A. S. CORBET). 1 9, 45 mm, 
allotype, Tanah Rata, Cameron Highlands, 31.1.1930 (A. S. CORBET). 

The occurrence of a subspecies of floresicola Rpke. in Malaya is of special 
interest. The typical f/oresicola, recently described by ROEPKE (1954, p. 259) from 
Flores, is much darker, chiefly in hind wing, and therefore, on the first sight, very 
different. The genitalia, however, leave no doubt that we have to do with the 
same species. It is not yet known from Java, and it is not very probable that 
it has been overlooked there. 

The arrangement of the three floresicola subspecies is as follows: 

N. floresicola floresicola Rpke.: Flores 
N. floresicola clarior Rpke.: Sumatra 
N. floresicola corbeti Rpke.: Malaya 

Type specimens of floresicola floresicola and floresicola clarior are in the Wage- 

ningen collection, of florestcola corbeti in the British Museum. 


Nyctemera coleta coleta Cr. 
Bibliography, vide antea, p. 150. 


1 4, Malacca, 1 ©, Singapore. 
They do not differ from the specimens of neighbouring regions. 


Nyctemera lacticinia Cr. 


CRAMER, 1775, p. 47, pl. 128E & (Phalaena Geometra): Coromandel. — WALKER, 
1854, p. 395 & ® (partim): India; Ceylon; Hongkong; Java (ex errore !). — HORSFIELD 
& MOORE, 1859, p. 331 (partim): Java (ex errore !); Ceylon. — WALKER, 1862, p. 93. 
— Moore, 1865, p. 803: Bengal; id., 1877, p. 577. — BUTLER, 1886, p. 190: Upper 
Birma. — SWINHOE, 1892, p. 141; id. 1894, p. 47. — HAMPSON, 1893, p. 3. — SWINHOE, 


1895, p. 18 (Dilemera). — HAMPSON, 1898, p. 12. — PAGENSTECHER, 1900, p. 53; id. 
1901, p. 117. — SWINHOE, 1903, p. 74. — SEITZ, 1910, p. 103, pl. 18h 9; id. 1915, p. 
270. — CANDÈZE, 1927, p. 107 & 2: Indochina. — DE JOANNIS, 1929 sep., p. 340: 


Tonkin. — BRYK, 1937, p. 66. — DANIEL, 1943, p. 269: S. China. 


A well-known species, characterised by a rather broad cross band which is 
broken up by several dark veins and which reaches vein 1a-b. Basal half of 
hind wing white. Terminal band in the female much broader than in the male, 
its projecting tooth on vein 2 very distinct. Abdomen above white, the inter- 
segmental borders black, anal tuft yellow. 

Male genitalia: Mr. Tams (British Museum) was kind enough to dissect a 


Fig. 1, Nyctemera tripunctaria L., 9, Laut Tador, East Coast of Sumatra (light form); 
fig. 2, the same, © (dark form); fig. 3, N. plagifera Walk. 9, Penang; fig. 4, N. miilleri 
Voll, &, Mount Tanggamus, South Sumatra; fig. 5, N. regularis Sn. = picata Butl., 9 
(holotype), Sumatra; fig. 6, N. aeres vandenberghi Rpke, & (holotype), North Celebes; 
fig. 7, the same, 9 (allotype), North Celebes; fig. 8, N. mälleri enganica Rpke., 9 (allo- 
type), Engano Island; fig. 9, the same, 4 (holotype), Engano Island; fig. 10, N. floresicola 
clarior Rpke, & (holotype), Mount Korintji, West Sumatra; fig. 11, N. luctuosa luctuosa 
Voll, 4, Central Buru; fig. 12, N. aeres aeres Boisd., 9, Halmahera; fig. 13, N. suma- 
trensis Heyl., &, Bandar Baru, Northeast Sumatra; fig. 14, N. regularis regularis Sn, &, 
Bukit Itam, South Sumatra; fig. 15, N. trita tritoides Heyl., &, South Sumatra; fig. 16, 
N. regularis regularis Sn, &, South Sumatra; fig. 17, the same, 9; fig. 18, N. luctuosa 
kapaurensis Swinh., 4, Wissel Lakes, Central Dutch New. Guinea. 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 PLAAT 8 


W. ROEPKE: The genus Nyctemera 165 


male and to send me a photograph. The valva is strongly bifurcate, the aedeagus 
long and slender, slightly bent upwards, without special structures. By the shape of 
the valva the species ranks near /atistriga Walk., luctuosa Voll., etc. 

I Penang Hill, 11.1932 (JT. Vaz); 1 2, Kuala Lumpur, 6.X1.1930 (A. 
S. CORBET). 

A common and widely spread species on the Asiatic Continent reaching For- 
mosa eastwards and Malaya southwards. Since WALKER (1854) it has been 
recorded from Java and by subsequent authors from Borneo and even from 
Ceram ! I have never seen a specimen from the Archipelago and I am certain 
that these records are based on wrong identifications ! As far as Java is concerned 
I have shown that we have to do with a separate species, cramer? Rpke., which 
has now turned out to be a subspecies of regularis Sn. (ROEPKE, 1949, p. 53, and 
antea, p. 157). 

CRAMER’s type specimen is probably lost. 


Nyctemera malaccana spec. nova 


PI. 9, f. 6 4, 12 2 (holo- and allotype); text-fig. 7 (male genitalia) 

3 2. Antennae black, their bases yellow. Palpi yellow basally, distally grey. 
Head and thorax above black, patagia and tegulae narrowly bordered with yellow. 
Fore wings black, the cross band broad, extending from costa to vein 2 and 
slightly surpassing it, about 2.3 times as long as broad, its edges sharp, no dark 
veins in it. Basal striae weak, not obvious. Hind wings white, only with a trace 
of grey at base, terminal band blackish from apex to anal margin, broadest be- 
tween veins 6 and 7, narrower in anal angle, though not markedly tapering. Hence 
the inner edge of the terminal band is more abruptedly curved on vein 3. Cilia in 
both wings greyish brown. Wings below about the same as above, legs whitish and 
grey, pectus anteriorly orange, spotted with black, the fore coxa with one black 
spot. 

The female is larger, less dark, cross band broader than in the male, basal 
striae obsolete. Terminal band narrow, somewhat tapering towards anal angle and 
there slightly obsolescent. Abdomen above dark grey, hind borders of tergites 
fringed with white, anal tuft small, yellow. 

Male genitalia: text-fig. 7. Examined in the holotype. Of a simple construction. 
Tegumen and uncus triangular, pointed, without special structures. Valva simple, 
rather slender, pointed and rather bent inwards, in outer third with a sharp edge 
adorned with a row of small chitinous teeth. Aedeagus slightly bent, rather slender 
without peculiar structures. 

1 4, 32 mm, holotype, Pahang, Federated Malay States, Cameron Highlands, 
4800 feet, 8.V.1932. 1 2, 35 mm, allotype, Tanah Rata, Cameron Highlands, 
4000 feet, 31.1.1930 (A. S. CORBET). 

Type specimens in the British Museum. 


Nyctemera tripunctaria tripunctaria L. 


SWINHOE, 1903a, p. 66 4 9 (Deil.): Malaya. — ROEPKE, 1949, p. 60 and antea, p. 150. 


The four specimens from Malaya are of rather uniform type. They have the 
white pattern strongly developed, the cross band is broad, the terminal band of 
medium size. 


166 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


1 &, Pulau Langkawi, 1.1931 (IDRUS BEN ABDULLAH); 1 9, Sungei Bulo, 
4.XII.1929 (A. S. CORBET); 1 9, Malacca, labelled 76.46; 1 9, Buang, labelled 
78.85. 


Nyctemera trita harca Swinhoe 
Pl. 9, f. 14 4, 15 2; text-fig. 6 (male genitalia) 


SWINHOE, 1893, p. 215 & (Leptos. harca): Perak. — PAGENSTECHER, 1901, p. 138 (Nyct. 
herce Holland (lapsus !)). — SWINHOE, 1903, p. 81 (Deil.); id. 1903a, p. 67 9. — SEITZ, 
1915, p. 267 (N. tripunctaria harca). — VAN EECKE, 1930 sep., p. 208. — BRYK, 1937, 
p. 84. — ROEPKE, antea, p. 161. 

As already stated the frita-group has caused considerable taxonomic and nomen- 
clatorial difficulties, chiefly by its geographical and individual variability, and by 
its inconspicuous general feature. Confusion with similar species, in the first place 
with regularis Sn., is possible indeed, and sometimes even easy. It remains in- 
comprehensible, however, how SEITZ (1915) and subsequent authors could at- 
tribute it to the very different and much larger tripunctaria L.! 

The matter becomes simple when the male genitalia are examined. These 
structures reveal that it is quite a distinct species without affinities with other 
known Nyctemera. The genitalia of trita trita are already briefly described and 
figured by ROEPKE (1949, p. 62, text-fig. 13). It may be added here that there 
exists a triangular, shield-like plate, between the lower bases of the valvae, which 
I have not yet seen in other species. 

Male genitalia: text-fig. 6. I had the opportunity to examine a good series of 
trita from Java and Sumatra, including the type specimens of tritoides Heyl., and 
seitzi Van Eecke, besides specimens of f. reducta Roths. The two males from 
Malaya were dissected also. All these specimens show the typical #7/ta character in 
their genitalia, with very slight differences only. In the Aarca specimens the 
prong-like appendage of the valva is not typically bicuspidate, one of the apical 
teeth being placed more basad. 

Nyctemera trita harca from Malaya can be maintained as a subspecies characteris- 
ed by the broader cross band and by the grey terminal band. As already stated 
earlier, vide antea, p. 162, several Nyctemera have the tendency to become 
darker from the west to the east. N. trita barca Swinh. from Malaya displays the 
broadest cross band, in trita tritoides Heyl. from Sumatra and still more in its f. 
reducta Roths., the cross band is much narrower, in trita trita from Java, the 
darkening, also on hind wing, reaches its maximum. N. trita trita is also recorded 
from Lombok, probably in a dark form (PAGENSTECHER, 1898, p. 198). 


The trita complex can be grouped as follows: 
N. trita harca Swinh.: Malaya 
N. trita tritoides Heyl.: Sumatra 
= assimilis Seitz (nec Voll.) 
= assimilis battakorum Seitz 
= herce Pag. 
= hearca reducta Roths. 
N. trita tritoides f. suprapallida Rpke. 
N. trita trita Walk.: Java; Lombok. 
SWINHOE's type specimen of N. barca is in the British Museum. 


W. RoEPKE: The genus Nyctemera 167 


SOME NEW OR LITTLE KNOWN MALAYAN AND PAPUAN Nyctemera SPECIES 


Nyctemera aeres aeres Boisd. 
PI, 8, fi 120.0 

BOISDUVAL, 1832, p. 198 (Leptos.): Buru; N. Guinea. — SEITZ, 1915, p. 275 & 9, 
pl. 30f 4 9 (Deil.). — BRYK, 1937, p. 87. 

The collective species is recorded from the Moluccas, New Guinea and the isles 
of Sangir (or Sangihe) and Talaud (of Talaut), North of Celebes. 

I have before me 2 4 and 4 2 from Halmahera, and 2 4 from Batjan. The 
Museum Amsterdam has also 1 © from Halmahera, measuring 50 mm. Both 
localities are new. The Leiden Museum has 1 © from Halmahera (BERNSTEIN), 
3 2 from Morotai (BERNSTEIN), and 7 9 from Buru (Toxopeus). The latter 
are very variable. 

BoISDUVAL's type specimens may be preserved in the Paris Museum. 


Nyctemera aeres vandenberghi subsp. nova 
PI. 8, f. 6 3, 7 2 (holo- and allotype) 


Hitherto N. aeres was not known from Celebes. The Museum Amsterdam, coll. 
VAN DEN BERGH, has 1 & and 1 2 of this species from North Celebes, the 
male, 46 mm, Minahassa, 1912, and the female, 55 mm, Bolaang Mongondouw, 
also Minahassa. The male is very. different from typical aeres, as figured by 
SEITZ (1915, pl. 30 f), and from that of aeres gerra Swinh. (1903, pl. 4, £. 1) 
from Talaud. The white markings in both sexes are rather more ample, but the 
terminal band in the male is very broad, without white spots in it. This band 
just ends above anal angle, leaving the anal edge white. Cilia in both wings 
above vein 4 grey, below it whitish. The termen of hind wing between veins 1 
and 2 markedly protruding, giving a peculiar appearance to the shape of the 
wing. On underside the grey terminal band ends before anal region, and this 
region is filled out with creamy coloured scent scales. These scales are shaped 
like a paddle, with a long thin handle. 

The female has the white pattern rather amplified, the terminal band less broad 
than in the male, surpassing anal angle, and with one white spot in cell 5. Cilia 
also whitish below vein 4. 

Type specimens in the Amsterdam Museum. 


Nyctemera aeres leuctra forma extrema nova 
PI. 9, f. 11 9 (holotype) 


SWINHOE (1903, p. 62 & 9, pl. 4, f. 5 2) has described and figured a 
Deilemera leuctra from Sangir and Talaud which is a subspecies of aeres only, 
as already stated by SEITZ (1915, p. 275). It is characterised by the extension 
of the white pattern, chiefly by the cross band having become very broad and 
irregular. Such specimens, however, do not yet represent the maximal amplification 
of the white pattern. The Amsterdam Museum, coll. VAN DEN BERGH, has 2 9, 
both 45 mm, from Sangir, which show the dark pattern much more reduced so 
that the white base, discal and apico-terminal patches become confluent. The 
terminal band is also reduced to several patches which fill out the anal angle. 

Types in the Amsterdam Museum. 


168 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Nyctemera baulus simulatrix Walk. 
Più»9; #26 % 


WALKER, 1864, p. 198 & (N. simulatrix): Celebes. — SNELLEN, 1879, p. 72, pl. 6, 
f. 3 & (latistriga nec Walk.): Makassar. — MEYRICK, 1885, p. 15 (tertiana partim): 
Celebes; Australia; id. 1887, p. 761 4 9, Queensland; Celebes. — SWINHOE, 1892, p. 143 
(Leptos. simulatrix): Makassar (type !). — PAGENSTECHER, 1898, p. 196 (latistriga Sn.); 
id. 1901, p. 116: Celebes. — SEITZ, 1915, p. 271, pl. 29i 9 (N. baulus simulatrix). — 
SWINHOE, 1903, p. 74 (Deil.) — BRYK, 1937, p. 56. 


This is the first baulus subspecies described from Celebes, or more accurately, 
from Makassar, as already stated by SWINHOE (1892). WALKER's diagnosis, 
though superficial, suffices to show that this insect represents a rather dark species 
with the cross band "composed of six more or less connected spots of various 
size” and that the terminal band is ’’very broad”. There can be no doubt that the 
insect, described and figured by SNELLEN as latistriga Walk, is the same. 
MEYRICK (1885) proposes the name fertiana for latistriga Sn. (nec Walk.), so 
that this name sinks as a synonym of szmulatrix Walk. Unfortunately, he adds on 
p. 16: “the species occurs in Northwest Australia and Celebes’ and, therefore, 
the name fertiana became applied to a baulus subspecies from North Australia. 
This procedure, however, is not justified, because MEyRICK based his name in 
the first place on SNELLEN's Jatistriga from South Celebes, whereas the Australian 
subspecies may be different and may require a new name. 

I have before me a series of 25 4 and © from the following localities: 
Makassar; Bantimurung; Para Salamakki; Lampo Battang; Parang Bobo Goa; 
Todjambu; Paletey; S. Bone; Malino, 1100 m; Posso, Minahassa. The series in- 
cludes several specimens from Nulion, Banggaai Archipelago which are very dark. 
In extreme cases the cross band is reduced to two white spots only, in mid cell 
and in cell 2. This is the ab. bipunctata Nieuwenh. (1948, p. 142). 

This material is rather variable. A number of specimens make a fairly uniform 
impression, matching WALKER's description of simulatrix and SNELLEN’s figure 
of his /atistriga perfectly. But there are also specimens of a lighter coloration, 
with the cross band broad and a well developed submedian streak fused with the 
lower end of the cross band. Basal streaks are obvious, and the terminal band 
is rather broad. Such specimens come very near to N. baulus nisa SWINH. (1903, 
p. 77, pl. 4, f. 7 &), from Sangir. At first I was inclined to think that Celebes 
was inhabited by more than one subspecies of baulus, viz., simulatrix WALK., and 
another like 7754 SWINH. The Amsterdam Museum, however, has intermediate 
specimens. From the Berlin Museum I had one male, labelled 1920, Minahassa, 
which lacks the submedian streak completely, but the basal striae are obvious. It 
may be advisable not to introduce a new name but to group all these variable 
specimens under simulatrix WALK. It is not unlikely that we have to do with 
mixed populations. Invaders from neighbouring islands may have put their stamps 
on the indigenous and originally more uniform populations. 

I examined the genitalia of several simulatrix males, The are just the same 
as in ordinary baulus. 

The type specimen of WALKER's simulatrix is in the Oxford Museum. It is 
not known where or even whether MEYRICK's tertiana is preserved. 


ri = = 


W. RoEPKE: The genus Nyctemera 169 


Nyctemera baulus simulatrix forma nigrovena Swinh. 


SWINHOE, 1903, p. 74 9, pl. 3, f. 2 9 (Deil. nigrovena): S. Celebes. — SEITZ, 1915, 
p. 271, pl. 29i (N. baulus nigrovena). — SWINHOE, 1916, p. 214 & (Deil.): Samanga, 
S. Celebes. — BRYK, 1937, p. 56. 


I am not acquainted with this insect. SWINHOE figures a large female with a 
normal cross band, strongly broken up by the dark veins, and the terminal band 
very broad, with obvious radiations along vein 1b and 2, latter reaching cell. In 
this feature it differs from simulatrix and may, therefore, be considered as a 
slightly darkened form only. The male is described by SWINHOE, 1916, as being 
identical with the female. 


Nyctemera baulus nisa Swinh. 


SWINHOE, 1903, p. 77 & 9, pl. 4, f. 7 & (Deil. nisa): Sangir. — SEITZ, 1915, p. 271 
(N. baulus nisa). — BRYK, 1937, p. 56. 


This subspecies, beautifully illustrated by its author, shows clearly the charac- 
teristic feature of the Celebesian baulus-group, consisting in the well developed 
submedian streak which fuses with the cross band. 

I have been able to examine 1 2, Salibabu, Talaud, from the Berlin Museum; 
furthermore, 1 4 and 2 2, Sangir, Amsterdam Museum, coll. VAN DEN BERGH. 


Nyctemera baulus moluccana subsp. nova 


& 9. Ground colour rather dark greyish brown, in fore wing the cross band 
broad, about 5 X 11 mm, hardly or not broken up by the darkened veins. Basal 
striae mostly distinct, submedian streak wanting. In hind wing the terminal band 
moderately broad, the projection on vein 2 always distinct. Tergites with the 
anterior half blackish, the posterior half white to yellowish. 

This subspecies is characterised by its clear-cut pattern, the large and broad cross 
band and the absence of the submedian streak. It shows no remarkable variability, 
and may, therefore, constitute a fairly pure population. A series of this insect 
clearly differs from Celebes, and other subspecies, hence a subspecific name seems 
to be justified. It is confined to the Northeast Moluccas. 

7 &, 41-49 mm, with holotype, 10 9, 39—49 mm, with allotype, Halma- 
hera (VAN DIJEN and VAN DEN BERGH); 1 ©, Ternate, 46 mm, 1929 (VAN 
DEN BERGH); 3 &, 2 2 Ternate, Museum Bogor; 2 4 46—49 mm, 3 2, 
45—49 mm, Batjan, VII.1929 (ROEPKE). 

There is a striking difference in the antennal structure in the two males from 
Batjan. The smaller one has the branches considerably shorter than the larger one. 
Two of the females from Batjan have the cross band extremely broad, nearly 
elliptical. 

Types in the coll. Wageningen. 


Nyctemara baulus pratti Beth.-Bak. 


BETHUNE-BAKER, 1904, p. 412 & 9, pl. 4, f. 23 & (Deil. pratti): Owen Stanley Range, 
British New Guinea. — SEITZ, 1915, p. 269, pl. 30a (N. pratti). — BRYK, 1937, 75. 

General coloration dull greyish brown. Fore head with the antennae and palpi 
brownish black, patagia, tegulae and notum of the same coloration, slightly edged 


170 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


with whitish or yellowish. The cross band is broad, more or less suffused with 
brownish, its edges mostly less sharp, its inner edge rather straight, its outer edge 
curved and scalloped by the dark veins. Basal striae weak. Hind wing milky or 
cream white, terminal band rather dark grey, beginning as a narrow streak from 
one half costa, broadest in apex, narrowed on vein 3, surpassing anal angle and 
ending below half anal margin. The projection on vein 2, so typical in other 
baulus subspecies, is wanting. Base of hind wing not dusted with grey, cilia in 
both sexes grey brown. Abdomen grey brown, the posterior border of the tergites 
golden yellowish, on underside the yellowish coloration prevailing. Underside of 
both wings with the dark pattern more evenly brown, the cross band very broad. 

Both sexes similar, regarding their general appearance, the female slightly 
larger. 

27 & and 21 9, 35—40 mm, Lake Paniai and Arabu Camp, about 1700 m, 
Wissel Lakes, Dutch New Guinea, IX.—X.1939 (BOSCHMA). 

Male genitalia: text-fig. 10 a—b. The same as in other baulus subspecies, with 
the typical strongly bifurcate valva and the small digitiform process about halfway 
its lower margin. The aedeagus in all baulus subspecies examined is obviously 
long, surpassing valvae, sometimes even protruding from anal tip in dried 
specimens. 

There remains some incertainty regarding the taxonomic status of this sub- 
species. It differs markedly from other baulus which I have from the North 
coast of West New Guinea. Of the latter I have 5 4 and 4 9 before me, 
measurung respectively 41—48 and 46—47 mm (VAN DEN BERGH). These 
specimens agree more with baulus from other islands, but they are remarkably dif- 
ferent from baulus moluccana. Their ground colour is a lighter greyish brown, 
the cross band is less pure white, strongly broken up by the dark veins. Basal 
striae less distinct, submedian streak absent. Terminal band broad, its inner 
edge scalloped, projection on vein 2 less prominent, sometimes with a weak dark 
radiation on the veins in hind wing. I wish to abstain from giving a name to this 
subspecies, until the whole baulus-complex of the Papuan and Oceanic regions has 
become better studied. It may suffice to state that this baulus from the north- 
western part of New Guinea is entirely different of what MEYRICK has described 
as tertiana from Northwest Australia and Celebes; vide antea p. 168. 

N. baulus pratti Beth.-Bak. may be the subspecies of the highest elevations in 
the interior of New Guinea, or if we suppose that bawlus has its centre of evo- 


Fig. 1. Nyctemera floresicola corbeti Rpke., & (holotype). Bukit Kutu, Malaya; fig. 2, 
the same, © (allotype), Cameron Highlands, Malaya; fig. 3, N. tripunctaria subvelata 
Walk. = infuscata Hopff. (holotype), North Celebes; fig. 4, N. consobrina Hopff. 2 
(holotype), Gorontalo, North Celebes; fig. 5, the same, 4, Malino, Celebes; fig. 6, N. 
malaccana Rpke, 4 (holotype), Cameron Highlands, Malaya; fig. 7, N. regularis snelleni 
Pag., 4, Kinabalu, North Borneo; fig. 8, N. tripunctaria simalura Rpke, 9 (holotype), 
Simalur; fig. 9, N. consobrina f. immaculata Rpke., 9 (holotype), Todjambu, Celebes; fig. 
10, N. formosana Swinh., 2, Formosa; fig. 11, N. aeres leuctra f. extrema Rpke., 2 (holo- 
type), Sangir; fig. 12, N. malaccana Rpke., 9, (allotype), Cameron Highlands, Malaya; 
fig. 13, N. regularis snelleni Pag., 2, Kinabalu; fig. 14, trita harca Swinh., 4, Ampang, 
Malaya; fig. 15 the same, © , Kanching, Malaya; fig. 16, N. baulus simulatrix Walk. &, 
North Celebes; fig. 17, N. trita tritoides f. suprapallida Rpke., 9 (holotype), Lubu Si- 
kaping, Sumatra. 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 PLAAT 9 


Lodel or dr ns 


( 


W. RoEPKE: The genus Nyctemera 171 


lution in the Papuan or the Moluccan regions whence it spread chiefly west- and 
eastwards, the subspecies pratti may belong to the oldest and most primitive com- 
ponents of the baulus-group. 

The type specimens in the British Museum. 


Nyctemera baulus alba Pagenst. 


PAGENSTECHER, 1901, p. 135 4 (N. alba): Samoa. — SWINHOE, 1903, p. 83 (Deil): 
Viti; Samoa. — REBEL, 1910, p. 423, pl. 18, f. 16 4 (Nyet.): Upolu. — SEITZ, 1915, 
p. 272, pl. 30a 4. — REBEL, 1915, p. 148, 157. — TAMS, 1935 a, p. 193 (Deil). — BRYK, 
1937, p. 49. 


This insect has been somewhat enigmatic up to the present. PAGENSTECHER and 
all subsequent authors treated it as a separate species; SEITZ (1915) remarks 
correctly that it has nothing to do with cydippe Weym. from Nias nor with his 
candidissima from Hainan. The wings are entirely white, but the thorax and ab- 
domen still have some black dots, the last abdominal tergites are bordered with 
black, the legs are black above and white below. 

Male genitalia: Mr. TAMS dissected a male from the series in the British Mu- 
seum; this left no doubt that alba is a subspecies of baulus. 

The occurrence of such a white baulus in the Samoa Islands is interesting. 
SWINHOE (1903) has recorded it from Viti, Fiji islands. Extremely white baulus 
are unknown from other regions. Furthermore there occurs another subspecies of 
baulus in the Samoan islands, of a more normal appearance, which is described and 
figured by Tams (1935a, p. 196, pl. 12, f. 4 9 ) as D. mundipicta samoensis. Mr. 
Tams told me that the white baulus alba is confined to the island of Upolu, where 
it is rather common. At any rate, the Samoan islands are inhabited by two quite 
different subspecies of baulus. Nothing is known about the occurrence of N. 
baulus in the Fiji islands, besides that alba is recorded by SWINHOE from Viti. The 
possibility exists that bawlus subspecies have become spread by interinsular 
traffic, so that certain regions became inhabited by different populations or the 
original populations became mixed. 

The rich material of the British Museum is specified by TAMS (1935a). 

It is not known whether PAGENSTECHER's type specimen of alba is in his col- 
lection in the Wiesbaden Museum, or in the Museum Senckenberg, Frankfurt-on- 
Main. 


Nyctemera coleta melas Röb. 


RÔBER, 1891, p. 326 (N. coleta var. melas): Ceram. — SEITZ, 1915, p. 267. — BRYK, 
1937, sp. 39. 


The island of Celebes, in the South as well as in the North, the adjacent Bang- 
gaai Islands, the island of Ceram and probably some other neighbouring Moluc- 
can islands, are inhabited by a darkened coleta described by Röber (1891), as 
"var. melas”, in a few words (translated): “The white colour in fore and hind 
wing is much reduced”. There can be no doubt that this “variety” has the status 
of a subspecies, though the intensity of the blackening is liable to variation. The 
lightest specimens differ hardly from common coleta. 

The Wageningen collection has 3 4 and 8 9 from North, Central, and South 


172 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Celebes, and 1 2 from Nulion, Banggaai Archipelago. 4 4 and 23 ® from 
Celebes, mostly Minahassa, were mustered up in the Amsterdam Museum. The 
Leiden Museum has 1 & and 6 9 from Nulion, imparted by Mr. NIEUWENHUIS, 
which are very dark. The Museum Bogor sent 1 9, Bantimurung, South Celebes, 
VIII.1949 (DIAKONOFF), and 1 2, Margasuka, Celebes, 6.V.1941. The latter has 
the terminal band very broad, occupying about one third of the hind wing. 1 & 
and 1 9, Halmahera, in the Amsterdam Museum, may be ascribed to melas too, 
though the darkening is not so extreme as in certain specimens from other loca- 
lities. 


Nyctemera consobrina Hopff. 
Pl. 9, f. 4 9 (holotype), 5 &, textfig. 12 (male genitalia) 


HOPFFER, 1874, p. 54 9: Gorontalo, N. Celebes. — KirBy, 1892, 421 (inconstans 
nec VOLL., partim). — SWINHOE, 1892, p. 143 9, pl. 5, f. 5 © (Leptos. acceptum): 
Mindanao (lapsus ! rectius Minahassa). — PAGENSTECHER, 1897, p. 440 (N. acceptum): 
Rurukan, N. Celebes; id. 1901, p. 114 (consobrina), p. 115 (acceptum). — SWINHOE, 


1903, p. 38 (Deil. latistriga nec Walk.); p. 79 9 (accepta): Celebes, & Flores. — 
SEITZ, 1915, p. 270 (consobrina); p. 272, pl. 30b (as acceptans !): Minahassa. — BRYK, 
1937, p. 49 (acceptum); p. 60 (consobrina): Celebes. 


Up to the present the species remained unrecognisable, its status, therefore, was 
never definitely settled and several authors ascribed it erroneously to /atistriga 
Walk. = inconstans Voll. By the kindness of Dr. E. M. HERING of the Berlin 
Museum, I received HOPFFER's type specimen on loan, a female which is figured 
here. Furthermore, Dr. HERING sent several males which he suspected might 
belong to the same species. Now these males turned out to represent two quite 
different species, and this fact could be confirmed by studying a rather large 
series of specimens, from the Leiden Museum, the Amsterdam Museum and the 
Wageningen collection. The males were partly the same as baulus simularix Walk., 
vide antea, p. 168, partly they belonged to another species with very different 
genitalia. After carefully studying and grouping this material I became convinced 
that the other males, together with a number of females, were the true consobrina 
Hopff. The next step was to find out whether there are synonyms or not. After 
scrutinising the literature I arrived at the conclusion that accepta Swinh., 1892, 
is the same as consobrina Hopff. and therefore, sinks as a synonym. 

The similarity between s/mulatrix and consobrina may be sometimes great, 
and one can confidently state that in all the simulatrix specimens the tergites are 
white, with only their anterior margins blackish, whereas in consobrina they are 
blackish with only a narrow posterior margin white. Furthermore, the dark ground 
colour in forewing is broadly projecting into the white cross band on lower 
angle of cell, though this projection is short. In 444/45 this projection is wanting 
or it is narrow and formed merely by a darkened vein. The cross band is largely 
developed, usually broader and more irregular than in baulus. The terminal band 
is broad or very broad, with a pointed projection on vein 2, as in baulus. The 
wings are broad. The ground colour is blackish, generally darker than in baulus, 
in the darkest specimens becoming sooty black. Basal striae are not developed. In 
hind wing the terminal band extends along costa, the wing base sometimes with a 
greyish suffusion. 


W. RoEPKE: The genus Nyctemera 173 


HOPFFER’s type specimen has a wedge-shaped submedian streak; also SWINHOE's 
type specimen of accepta is figured with such a streak. In three of the females 
before me this streak is well-developed, in five females it is completely wanting. 
The latter match more or less SWINHOE’s figure of his kala (SWINHOE, 1892, 
p. 143, pl. 5 f. 8 9: Key Islands) and the question arises whether kala Swinh. 
may be a subspecies of consobrina Hopff. — accepta Swinh. When kala males 
become available for genitalic examination, this question will be easily decided. 
For the present it seems advisable to name this consobrina without submedian 
streak f. immaculata nov., see pl. 9, f. 9 9. 

VAN EECKE (1929, p. 349) has recorded three N. kala males, as he says, from 
Central Buru. I could only trace three females in the Leiden Museum from this 
locality. They are large and very black, and I think they are rather different from 
consobrina Hopff. 

N. basinigra Niewenh. (1943, p. 143 2, pl. 2, f. 8 (nec &!)) from Nu- 
lion, Banggaai Islands, based on one specimen only, may be a subspecies of 
consobrina. 

The males of N. consobrina Hopff. are not yet clearly defined. I have before 
me six males which by their general facies, their broader wings, their predominat- 
ing dark ground colour can be easily distinguished from baulus simulatrix and 
readily ascribed to the females under consideration. They all have the submedian 
streak large, in two specimens fusing with the cross band below cell 2. 

Male genitalia: text-fig. 12. Very different from the baulus type, showing that 
consobrina has nothing in common with the baulus group. I was able to examine a 
male from Makassar (Berlin Museum) and a male from North New Guinea (coll. 
Wageningen). In both cases the genitalia prove to be of a more robust and 
stronger construction and of a rather simple but characteristic shape. Tegumen and 
uncus are rather long, the latter simple and pointed, straight, valva broad, with a 
large and somewhat irregular excavation at its apex so that it becomes bifurcate, 
as shown in the text-fig. 12. The aedeagus is inconspicuous, small, almost straight, 
not surpassing valva, without special structures. 

The Berlin Museum sent me, besides HOPFFER’s type specimen, 1 9, Celebes, 
indicated as "basimacula M.”, an unpublished name; 1 2, "Minah. PL” (= 
Minahassa, PLATEN ?), coll. STAUDINGER. The Amsterdam Museum has 10 9, 
Minahassa, coll. VAN DEN BERGH. The coll. Wageningen has 3 ©, Lampo Bat- 
tang, 1500—1600 m, Celebes (TOXOPEUS); 1 9, Todjambu, Celebes (Toxo- 
PEUS); 9, Malino, 110 m (Katis). The following males were available for 
comparison: 1 4, Makassar, coll. STAUDINGER; 1 4, Minahassa, 85, PLA- 
TEN, coll. STAUDINGER, both from the Berlin Museum; 1 &, Posso, Amsterdam 
Museum, coll. VAN DEN BERGH; 2 ¢, Malino (Karıs), and 1 ¢, North 
New Guinea (VAN DEN BERGH), in coll. Wageningen. Unfortunately, VAN DEN 
BERGH's labelling is not absolutely reliable, as already mentioned above, p. 161. 
In the British Museum I saw a series of immaculata females from Celebes and 
three quite typical females, from Flores. 

HOPFFER's type specimen is in the Berlin Museum, SWINHOE's accepta in the 
British Museum, basinigra Nieuwenhuis in the Leiden Museum and immaculata 
ROEPKE in the Wageningen coll. 


174 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Nyctemera formosana Swinh. 
Plaete 0 

SWINHOE, 1908, p. 63 & (Deil.): Formosa. — SEITZ, 1915, p. 276. — MATSUMURA, 
1930, p. 61; id. 1931, p. 953, fig. 4. — BRYK, 1937, p. 90. 

A little known species. SWINHOE had only one male which he describes pain- 
stakingly. SEITZ was unacquainted with it. 

The male is remarkable in the development of the anal fold in hind wing 
containing scent scales on the underside. The anal angle is strongly produced 
forming a distinct lobe. The female, not yet mentioned in European literature, has 
the antennae rather strongly bipectinate, the white markings in fore wing more 
ample, the cross band notably enlarged and reaching costa. The dark pattern is 
much lighter than in the male. It lacks, of course, the modification of the anal 
angle which is so conspicuous in the male. In hind wing veins 6 and 7, on a very 
short stalk in the male, hardly stalked in the female. 

The Leiden Museum has 1 ¢, 43 mm, Kosempo IX.1908, and 1 9, 45 mm, 
Le Hi Ku, VII.1908 (H. SAUTER). 

The species is figured here for the first time in European literature. From 
MATSUMURA's books, written entirely in Japanese — even the pagination is in this 
language — I cannot conclude whether he mentions or describes the female, 
therefore, the specimen in the Leiden Museum may be regarded as the neallotype. 
SWINHOE's holotype is in the British Museum. 

The species comes nearest to N. carissima Swinh. 1891, recorded from Sikkim, 
Assam, and the Khassia Hills. 


Nyctemera luctuosa luctuosa Voll. 
PB, 

VOLLENHOVEN, 1863, p. 42 & © (Leptos.): Batjan. — PAGENSTECHER, 1900, p. 54; id. 
1901, p. 124: Moluccas; Celebes; Bismarck Archipelago; Australia; Philippines. — SWINHOE, 
1903, p. 80 (Deil.): Sula etc. — SEITZ, 1915, p. 272, pl. 26 i. — ROTHSCHILD, 1915, p. 215 
(Deil.). — SWINHOE, 1917, p. 415. — VAN EECKE, 1929, p. 349 & 9: Buru. — BRYK, 
(O3 RP NGI 

This species is widely spread in the Eastern Malay Archipelago, including 
Papua, Australia and the Philippines. VOLLENHOVEN (1863) based his description 
on a single male from Batjan which is, therefore, the holotype. I could not trace 
this specimen in the Leiden Museum, it is probably lost. There is, however, a 
female from Halmahera indicated by a special blue label as type, but this is not 
correct. VAN EECKE (1929) has mentioned a number of specimens from Buru and 
they differ slightly from topotypical specimens, especially in the male, in being 
smaller and paler, with the white markings more extensive. One of these males is 
figured here, pl. 8 f. 11. 

The specimens from the Moluccas which I saw display a certain similarity to 
consobrina Hopff., but they are generally smaller, the cross band is narrower and 
the terminal band is deeply excavated. Basal striae are more or less distinct, the 
submedian streak may be large and prominent, with its outer end broadened, or 
sometimes reduced. 

Male genitalia: text-fig. 9a—b. Two males from Buru were dissected. Uncus 
linear, pointed, straight, tegumen rectangular, about twice as long as broad, valva 


W. ROEPKE: The genus Nyctemera 1 


strongly bifurcate, its lower apical branch more slender than the upper one. 
Aedeagus slender, bent upwards, without special structures, in basal part much 
enlarged, juxta paired, distinct. 

The Wageningen collection has 1 &, 41 mm, and 1 2, 40 mm, from Tobelo, 
Halmahera, XII.1929 (VAN DijEN). Both have the submedian streak strongly 
developed, club-shaped. The hind margin in fore wing is white, and there is some 
grey in hind wing above upper border of cell. 

There is a nearly related species described as N. drucei Swinh. (1903, p. 73) 
from New Guinea and the New Hebrides. I saw SWINHOE's type specimen and 
some more material in the British Museum. It is not unthinkable that they belong 
to /uctuosa. The discrimination between the subspecies of luctuosa is not easy and 
a re-examination is needed as soon as more material becomes available. 


Nyctemera luctuosa kapaurensis Swinh. 
PE*e ie 18, 4 


SWINHOE, 1903, p. 73 9, pl. 3, f. 1 2 (Deil. kap.): Kapaur, S.W. New Guinea. — 
BETHUNE-BAKER, 1904, p. 411 &, pl. 6, f. 37 & (N. dinawa): Dinawa, S. British New 
Guinea. — SEITZ, 1915, p. 271, pl. 30b (N. dinawa); id. p. 272, pl. 30b (luctuosa kapau- 
rensis). — BRYK, 1937, p. 61 (dinawa), p. 70 (luctuosa kapaurensis). 


There are two species described from New Guinea, N. kapaurensis Swinh. and 
dinawa B.-Bak., from the Southwest and Southeast parts respectively. Both belong 
certainly to /uctuosa Voll. and one of them, kapaurensis, is already treated by 
SEITZ and BRYK as a subspecies of it. But even their subspecific rank is not clearly 
shown by the diagnoses of SWINHOE and BETHUNE-BAKER. I have before me three 
males and two females, 37—42 mm, from the environment of the Wissel Lakes, 
about 1700 m, Central Dutch New Guinea. They are very variable as regards the 
dark ground coloration which may be rather blackish or paler greyish brown, and 
the submedian streak may be large and club-shaped or very thin, somewhat nail- 
shaped. It is impossible to ascribe these specimens with certainty to the one or to 
the other of the two subspecies mentioned and, therefore I prefer to enumerate 
them under the oldest name kapaurensis Swinh. 

VOLLENHOVEN's type specimen of /uctuosa is probably lost. SwINHOE's kapan- 
rensis and BETHUNE-BAKER's dinawa in the British Museum. 


Nyctemera miilleri enganica subspec. nova 
Pl. 8, f. 89, 9 & (holo- and allotype) 


VAN EECKE, 1930 sep., p. 218 (sine nomine): Engano. 


Differs from mälleri miilleri Voll. by the enlargement of the dark markings 
as already alluded to by VAN EECKE. The cross band is much narrower, divided 
by the dark cell 2 in an upper part, from costa to origin of vein 3, and a lower 
one, between vein 2 and 1c. The hind wing in the male is more deformed than 
in the typical species, with the anal area more separated from the upper half of 
the wing. The dark dorsal markings on the abdomen are reduced. The female 
has the dark pattern still more extensive than in the male, the terminal band is 
broadened, covering anal angle, with a small terminal white spot in cell 3, and 


176 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


three fused terminal white spots in cells 6—8. A grey streak runs from terminal 
band along vein 1c, another interrupted streak along vein 6 and upper border of 
cell. Costa grey. The underside corresponds with the upperside. 

1 4, 39 mm, holotype; 1 2, 41 mm, allotype, Engano (JACOBSON). The 
Bogor Museum sent a female, 45 mm, Rakoaha, Engano, 20.VI.1936, now in 
the Wageningen collection. 

Type specimens in the Leiden Museum. 


Nyctemera tripunctaria simalura subspec. nova 
Pl. 9, f. 8 ® (holotype) 


& 2. Differs from typical tripunctaria in its smaller size and its clear-cut pat- 
tern. Ground coloration dark, almost black, the cross band narrower than in the 
nominotypical subspecies, about three or four times as long as broad, beginning 
at costa, not surpassing vein 2, its inner edge scalloped. Basal striae distinct, sub- 
median streak well-developed as in typical tripunctaria. Hind margin with a narrow 
white edge. Hind wing with the costa and base obviously grey, the terminal band 
rather broad, somewhat narrowed below apex, broadening towards anal angle, 
slightly projecting on vein 2. Abdomen above rather dark grey, the hind margins 
of the tergites somewhat whitish. Abdomen below lighter, with a lateral row of 
five dark spots on each side and some yellow near apex. 

2 2, 37—39 mm, with holotype, Simalur, in Amsterdam Museum, coll. VAN 
DEN BERGH. 1 &, 40 mm, allotype, Simalur, Leiden Museum. 


SUMMARY 


1. The present account, a continuation of a previous paper (ROEPKE, 1949), gives a revision 
of the Nyctemera species from Sumatra and Malaya and of some other species, chiefly from 
Celebes, the Moluccas and New Guinea. 

2. From Sumatra 13 species are now on reccord, viz. N. arctata zerenoides Butl., baulus 
mundipicta Walk., coleta coleta Cr., dentifascia Sn., floresicola clarior Rpke., latistriga latistriga 
Walk., ludekingii Voll, mälleri miilleri Voll, plagifera Walk, regularis regularis Sn. 
sumatrensis Heyl., tripunctaria tripunctaria L. and trita tritoides Heyl. Two species are 
omitted, as being unrecognisable, viz., aeguimargo Roths. and consobrina Hopff., recorded 
by ROTHS. 

3. From Malaya only seven species are registered, viz. baulus mundipicta Walk., coleta coleta 
Cr., floresicola corbeti Rpke., lacticinia Cr., malaccana Rpke., tripunctaria tripunctaria L. and 
trita barca Swinh. 

4. The other species included are: regularis snelleni Pag.: Borneo; aeres aeres Boisd.: Mo- 
luccas; aeres vandenberghi Rpke.: Celebes; aeres leuctra f. extrema Rpke.: Sangir; baulus 
simulatrix Walk.: Celebes; baulus simulatrix f. nigrovena Swinh.: Celebes; baulus nisa 
Swinh.: Sangir and Talaud; baulus moluccana Rpke.: Halmahera etc.; baulus pratti Beth. 
Bak.: New Guinea; baulus alba Pag.: Samoa; coleta melas Röb.: Ceram, Celebes, Banggaai 
Arch., Halmahera; consobrina Hopff.: New Guinea; consobrina f. immaculata Rpke.: Celebes, 
Flores; /zctuosa Voll.: Moluccas; luctuosa kapaurensis Swinh.: New Guinea; mälleri enga- 
nica Rpke.: Engano; tripunctaria simalura Rpke.: Simalur. 

5. Special attention is paid to such species which have been hitherto misunderstood by most 
authors. Chiefly the examination of the male genitalia, the nomenclatorial status and taxono- 
my of the following more or less doubtful species has been elucidated: arctata zerenoides 
Butl., floresicola with its subspecies, regularis Sn., trita tritoides Heyl., trita harca Swinh., 
several baulus subspecies or forms from Celebes and other islands; coleta melas Röb. from 
Celebes and other islands, consobrina Hopff. from Celebes and New Guinea; consobrina ba- 
sinigra Nieuwh., Banggaai Arch.; baulus pratti Beth-Bak.: New Guinea; baulus alba Pag.: 
Samoa. 


W. RoEPKE: The genus Nyctemera 177 


6. A new species, N. malaccana: Malaya, four subspecies and three forms, floresicola clarior 
Fpke.: Sumatra; floresicola corbeti Rpke.: Malaya; aeres vandenberghi, aeres leuctra f. 
extrema Rpke.; baulus moluccana Rpke.; trita tritoides f. suprapallida Rpke.: Sumatra and 
consobrina f. immaculata Rpke. are described as new. 


CITED LITERATURE : 


For considerations of space only the titles are mentioned which are not previously published 
by ROEPKE, 1949, p. 67. 


BETHUNE-BAKER, G. T.: 1904: New Lepidoptera from British New Guinea. — Nov. Zool., 
vol. 11, p. 367—429, pl. 4—6. 

BUTLER, A. G., 1886: On a collection of Lepidoptera made by Commander ALFR. CARPEN- 
TER, R. N., in Upper Burma, in the winter of 1885—86. — Ann. Mag. Nat. Hist., 
ser. 5, vol. 18, p. 182—191. 

CANDèZE, L., 1927: Lépidoptères Héterocères de l’Indochine francaise. — Encycl. Entom., 
ser. B 3, Lép. 2, p. 73—133. 

DANIEL, F., 1943: Beiträge zur Kenntnis der Arctiidae Ostasiens, unter Berücksichtigung der 
Ausbeute H. HöÖNE's aus diesem Gebiet (Lep. Heter.). I. Callimorphinae und 
Nyctemerinae. — Mitteil. Münchn. Ent. Ges., vol. 33, p. 274—269. 

HEYLAERTS, F. J. M., 1889: Deux Lépidoptères nouveaux. — C.R. Soc. Ent. Belge, 1889, 
p. 1-4. 

HEYLAERTS, F. J. M., 1890: Héterocères inédites des Indes Orientales. — C. R. Soc. Ent. 
Belge, 1890, p. 7—9. 

JOANNIS, J. DE., 1929: Lépidoptères du Tonkin II. — Ann. Soc. Ent. France, vol. 98, p. 
361-833. 

MATSUMURA, S., 1830: Insecta Matsumurana, vol. V. 

MATSUMURA, S., 1931: Six thousand illustrated insects of Japan-Empire (in Japanese). 

MEYRICK, E., 1886: On the synonymy of some species of Nyctemera. — Ent. Mo. Mag., vol. 
23, p. 15—16. 

MEYRICK, E., 1887: Revision of Australian Lepidoptera. I. — Proc. Linn. Soc. New S. 
Wales, ser. 2, vol. 1, p. 687—802. 

MOORE, F., 1865: On the Lepidopterous Insects of Bengal. — Proc. Zool. Soc. Lond. 1865, 
Pp. 755—827, pl. 41—43. 

NIEUWENHUIS, E. J., 1948: Lepidoptera van den Banggaai-Archipel. II. — Tijds. Ent. vol. 
89, p. 139—148, pl. 12. 

PAGENSTECHER, À., 1898: Über Lepidopteren von den Kleinen Sunda Inseln Sumba, Sam- 
bawa, Alor. — Jahrb. Nass. Ver. Naturk. vol. 51, p. 185—197. 

PAGENSTECHER, A., 1898: Über einige Heteroceren von Lombok. — Ib. p. 198—200. 

PAGENSTECHER, A., 1900: Die Lepidopteren des Bismarck Archipels. II. — Zoologica, vol. 
ie 1-260) pl 12 

REBEL, H. 1910: Lepidopteren von den Samoa Inseln. — Denkschr. Kais. Ak. Wiss., Math.- 
Naturw. KI. vol. 85, p. 412—432, pl. 18. 

REBEL, H., 1915: Neuer Beitrag zur Lepidopterenfauna der Samoa-Inseln. — 2. Beiheft 
Hamburg. wiss. Anst., vol. 32, p. 121—158, 1 pl. 

REICH, P., 1937: Die Arctiidae der China-Ausbeute des Herrn HERMANN HONE in Shanghai. 
— Iris, vol. 51, p. 113—130. 

ROEPKE, W., 1949: The genus Nyctemera Hübner. — Trans. R. Ent. Soc. Lond., vol. 100, 
pin TON pl >. 

ROEPKE, W., 1954: Some new or little known Lepidoptera from Indonesia and New Guinea. 


IE Tijds. Ent. vol. 97, p. 257—262, pl. 3. 

SCHALLER, J. G., 1788: Beiträge zur Geschichte exotischer Papiliones. — Der Naturforscher, 
23. Stück, p. 49—53, pl. 1, f. 12 (nec 13 !). 

SCHULTZE, W. 1910: Contribution to the Lepidopterous fauna of the Philippines. — Phil. 


irl SG volsosp- 161 181, I pl 

SNELLEN, P. C. T., 1891: Aanteekeningen over exotische Lepidoptera. — Tijds. Ent., vol. 34, 
p. 1—23, pl. 1. 

SNELLEN, P. C. T., 1899: Eenige aanteekeningen over exotische Lepidoptera. — Ib., vol. 42, 
pP. 101-114 pl. SB. 


178 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


SWINHOE, C., 1906: New and little known species of Eastern and Australian Heterocera. — 
Ann. Mag. NH. ser. 7, vol. 18, p. 403—416. 

SWINHOE, C., 1908: New Eastern Lepidoptera. — Ib., ser. 8, vol. 1, p. 61—68. 

SWINHOE, C., 1915: New species of Indo-Malayan Lepidoptera. — Ib., p. 170—186. 

SWINHOE, C., 1916: New Indo-Malayan Lepidoptera. — Ib., ser. 8, vol. 18, p. 203—221. 

TALBOT, G., 1929: Descriptions of some moths collected by Messrs. C. F. and J. PRATT in 
New Guinea, Ceram, Buru and Sumatra. — Bull. Hill Mus. vol. 3, p. 87—95. 

WALKER, F., 1859: Catalogue of the Heterocerous Lepidoptera collected at Singapore by 
Mr. A. R. WALLACE, with descriptions of new species. — Proc. Linn. Soc. Lond., 
Zool., vol. 3, p. 183—196. 

WALKER, F., 1859: Catalogue of the Heterocerous Lepidoptera collected at Malacca by Mr. 
A. R. WALLACE, with descriptions of new species. — Ib., p. 196—198. 
WALKER, F., 1865: List of the specimens of Lepidopterous Insects in the collection of the 

British Museum, vol. 35, supplement part 5, p. 1535—2040. 


QUELQUES TRICHOPTÈRES NOUVEAUX DE ROUMANIE 


PAR 
L. BOTOSANEANU 
Bucarest 


Le matériel ayant servi à la rédaction de ce travail a été recueilli dans sa presque 
totalité par nous mêmes au cours de l’année 1956; M. J. CAPUSE, étudiant à la Fa- 


culté de Biologie de Bucarest, qui nous a offert des matériaux intéressants (Setodes 
hungarica) provenant de sa localité natale, Mehadia, a le droit à nos remerciments. 
Nous prions Monsieur F. C. J. FISCHER de Rotterdam de recevoir nos remerciments 
chaleureux pour l’amabilité avec laquelle il a accepté de faire la révision prélimi- 
naire de ce travail et de s'occuper des épreuves. 


Rhyacophila (Hyporhyacophila) kimminsi spec. nov. (fig. 1—4) 

Espèce de taille moyenne; longueur du corps 9 mm, expansion alaire 26 mm. 
Antennes brunes, très nettement et largement annelées de jaune au niveau de 
toutes les articulations; la tête, le meso- et le metanotum sont d'un brun très foncé, 
presque noir, sur la plus grande partie de leur surface; pattes jaunes ou d'un brun 
très pâle, à l'exception des tibias et des tarses antérieurs et intermédiaires qui 
sont plus foncés; à l'exception du dernier, les tergites abdominaux sont ochracés, 
parsemés de petites taches noires irrégulièrement distribuées, et les sternites sont 
plus pâles et uniformément colorés; la couleur du dernier segment abdominal con- 
traste vivement avec celle des segments précédents, car c'est un brun brillant, pas 
trop foncé, c'est à dire la même couleur que celle de l'armature génitale. Aile 
antérieure longue et étroite, irroration pas trop distincte, macules foncées très 
distinctes au bout des nervures apicales. 

Le tergite IX ne présente aucun prolongement dorsal, pourtant il est légèrement 
proéminent dans sa région médiane, cette proéminence étant faiblement émarginée 
du côté distal (fig. 1). La partie dorsale du segment X dépasse nettement la 
limite du tergite IX; vue du côté dorsal (fig. 1) elle a la forme d'un Y très 
robuste, dont le pédoncule est gros et les deux branches présentent sur toute leur 
longueur une ,,carène” dorsale; vue du côté latéral, la partie dorsale du segment 
X est digitiforme, légèrement recourbée en direction ventrale, l’apex faiblement 
renflé et cilié (fig. 2, 3). L'Y dont nous avons parlé se prolonge en direction 
ventrale par une carène sclérotisée qui est d’abord unique et étroite, puis bifurquée, 
ses deux branches très étroites peu à peu divergentes, et rencontrant avec leurs 
bouts les bouts dorsaux de la pièce que nous avons indiquée par III (fig. 3); 
les parties intermédiaires du segment X présentent, entre ces deux branches, une 
bosse proéminente, bilobée et ciliée, qu'on a noté par x (fig. 3, 4). Tout comme 
chez Rh. philopotamoides Mc.L., motasi Bots. ou confinium Bots., la partie 
ventrale du segment X est composée de deux pièces fortement sclérotisées, qu'on a 
indiqué d'une manière conventionelle par III et IV, dont les concavités sont op- 
posées, en délimitant de cette manière un tube incomplet, dont l’orifice est pro- 


179 


180 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


bablement l'anus; la pièce dorsale (IV), petite, a — quand elle est observée du 
côté dorsal l'aspect conventionnel d’un coeur, dont le ,,sinus’’ distal est visible 
aussi du côté ventral (fig. 4); la pièce ventrale (III) dépasse nettement en lon- 
gueur la première; elle est exceptionellement robuste; vue du côté ventral (fig. 4) 
elle semble trilobée, le lobe médian étant proéminent et pointu. Appendices in- 
férieurs (fig. 2) extrêmement ressemblants par exemple à ceux de confinium, 
ayant l’émargination de l'article distal très longue mais pas très profonde, le lobe 
dorsal faiblement individualisé et non arrondi, le lobe ventral très grand, obtus, 
sa face médiane tapissée de spinules fines, rouges et très denses. Aedeagus assez 
simple, composé de deux pièces, conventionnellement notées par I et Il; I est la 
plaque ventrale” ayant, quand elle est vue du côté ventral (fig. 4), l'aspect d'une 
palette pourvue d'un sinus distal profond, large et triangulaire; cette „plaque ven- 
trale” est une gouttière à section en V; la pièce II est solidaire à la base avec cette 
plaque”; elle est fortement aplattie, aisément homologable avec la pièce corres- 
pondante de motasi, mais chez kimminsi la portion distale effilée est inférieure et 
non pas supérieure comme chez motasi (fig. 3); l'aedeagus ne comprend plus 
d'autres formations. 

2 inconnue. 

Nous dédions cette espèce au Dr. D. E. Kimmins de Londres. Matériel et 
localité: 20.VIII.1956, Torrent de Cocora, affluent de la rivière Ialomitza, près 
de la cabane de Pestera, massif de Bucegi (Carpathes méridionales, environ 1600 
m alt.) 1 & en alcool (Holotype, dans les collections du Rijksmuseum van Na- 
tuurlijke Historie de Leyde). 


Rhyacophila (Hyporhyacophila) döhleri spec. nov. (fig. 5—8) 

&. Longueur du corps 9,5 mm, expansion alaire 27 mm. Couleurs en général 
comme chez Rh. kimminsi, tête et thorax peut-être un peu plus pâles; ailes d'un 
brun très pâle (beaucoup plus pâles que chez Rh. confinium, par exemple), les 
macules apicales nettes. 

Le tergite IX ne présente aucun prolongement dorsal. La partie dorsale du 
segment X dépasse nettement la limite de ce tergite; vue du côté dorsal (fig. 5) 
elle est convexe, presque rectangulaire, parcourue jusqu'à la moitié de sa longueur 
par un sinus apical et médian très étroit; du côté ventral elle est assez nettement 
concave (fig. 6) et le fond de cette cavité est pourvu d'un certain nombre de tuber- 
cules bien visibles sur lesquels s’inserent des courtes épines (fig. 8). Vues du 
côté latéral, les parties dorsales du segment X semblent plus massives que chez les 
espèces apparentées; leurs faces latérales sont directement continuées par les parties 
latérales très larges (fig. 7) de ce segment; ces parties latérales sont convergentes 
en direction ventrale (fig. 8) et chacune forme à son extrémité un épaississement 
pas trop proéminent. Autrement parlant, la pièce que nous désignons d'une façon 
conventionnelle par IV, est paire chez cette espèce; vue du côté latéral (fig. 7) 
elle est triangulaire, pas trop proéminente, dépassant pourtant en longueur la pièce 


Fig. 1—4. Rhyacophila kimminsi spec. nov., &. 1. apex de l'abdomen, vue dorsale; 2. idem, 
vue latérale; 3. idem, vue latérale, après extirpation de l’appendice inférieur; 4. aedeagus et 
segment X, vue ventrale. Fig. 5—8. Rhyacophila döhleri spec. nov., &. 5. apex de l’abdo- 
men, vue dorsale; 6. idem, vue latérale; 7. idem, vue latérale, après extirpation de l’ap- 
pendice inférieur; 8. aedeagus et segment X, vue ventrale et un peu "de dos” 


L. BOTOSANEANU : Trichoptères de Roumanie 181 


182 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


ventrale (III) qui est très simple, faiblement recourbée en direction dorsale; tout 
comme chez les espèces voisines, III et IV déterminent un tube incomplet, mais 
—chose caractéristique — de ce tube proémine une autre formation sclérotisée que 
nous ne pouvons pas homologuer; ovoïde du côté latéral (fig. 7), elle est net- 
tement trilobée quand on l'observe du côté dorsal, les lobes latéraux étant digiti- 
formes et celui médian arrondi (dans la fig. 8 cette formation est représentée au 
dessus de la „plaque ventrale” de l’aedeagus). L'émargination de l’article distal 
des appendices inférieurs (fig. 6) est moins développée — trant en longueur qu'en 
profondeur — que chez toutes les espèces voisines; lobe dorsal très faiblement 
individualisé, lobe ventral grand, obtus, tout comme chez kimminsi, confinium 
etc. Le complexe de l'aedeagus (fig. 7, 8) est solidaire à sa base; il se compose de: 
a) la „plaque ventrale” (I) qui est une étroite gouttière qui s'élargit progressive- 
ment vers l'apex qui présente un sinus large mais pas trop profond; b) immediate- 
ment au-dessus de cette ,, plaque” (mieux vaut dire: sur le fond même de la gout- 
tière) se trouve une aiguille chitineuse impaire, longue, extrêmement fine, qui a 
été hachurée dans la fig. 7, pour être plus aisément distinguée; cette aiguille pour- 
rait éventuellement être homologuée avec II de Rh. motasi et kimminsi; c) enfin, 
une paire de „titillateurs' très robustes, aisément homologable a ceux de philo- 
potamoides, éventuellement aussi à II bis de motasi; vus du côté ventral (fig. 8) 
ceux-ci présentent un pédoncule basal, puis s'élargissent, pour se rétrécir vers 
l’apex; leur limite dorsale est pourvue d'une façon caractéristique d'une rangée très 
régulière de sétules rigides très denses et de longueur uniforme (fig. 7). 

Dans la fig. 9 on a représenté l'extrémité de l'abdomen d'une ® de Hyporhya- 
cophila dont on ne peut savoir avec certitude si c'est celle de dühleri ou bien celle 
de confinium (ces deux espèces coexistent dans la même localité et dans le même 
biotope). 

Nous dédions cette espèce au Dr. W. DÖHLER de Klingenberg am Main. 
Matériel et localité: 19.VII.1956, Torrent du Comanul, affluent de la rivière 
Wasser, à environ 3 km en aval de la source (Maramouresch, Nord des Carpathes 
orientales, environ 1300 m alt). 

1 & en alcool (Holotype, dans les collections du Rijksmuseum van Natuur- 
lijke Historie de Leyde). 


Le sous-genre Hyporhyacophila Döhler (fig. 9—18) 


D'après DOHLER (1950) le sous-genre Hyporhyacophila, caractérisé par „Lar- 
ven nicht asselförmig, ohne Säbelklaue, ohne Kiemen. Pronotumkerbe mit 3 Bor- 
sten”, comprend les espèces: tristis Pict., aguitanica Mc. Lach., pubescens Pict., 
hirticornis Mc.Lach., philopotamoides Mc. Lach. BOTOSANEANU (1957) a ajouté 
à cette liste les espèces motasi Bots. et confinium Bots., et dans le présent travail 
les espèces kimminsi spec. nov. et döhleri spec. nov. Les larves de ces quatre 
dernières espèces ne sont pas encore connues avec certitude, et pourtant leur ap- 
partenance au sous-genre Hyporhyacophila semble hors de doute si l'on tient 
compte des grandes ressemblances — par exemple vis-à-vis de philopotamoides 
— dans le plan de construction des armatures génitales. 

La faune de Roumanie comprend — outre les quatre formes décrites par nous 
et qui sont probablement endémiques — les espèces tristis, aquitanica et philo- 
potamoides; la présence en Roumanie de l'éspèce hirticornis est peu probable, et 


L. BOTOSANEANU : Trichoptères de Roumanie 183 


celle de pubescens presque impossible; pourtant nous avons pu étudier cette der- 
nière espèce grâce à l'amabilité de M. F. C. J. FISCHER qui nous a cédé du 
matériel provenant des captures faites par lui-même à Braunwald (20.IX.1947) et 
à Annecy (28.VII.1953). Ainsi nous avons pu étudier toutes les espèces de Hy- 
porhyacophila à l'exception de hirticornis, et les modestes considérations qui suivent 
sont le résultat de cette étude. 

Du point de vue de la morphologie des adultes, le sous-genre comprend sans 
doute deux groupes d’espèces; d'une part tristis + aquitanica + pubescens, de 
l’autre philopotamoides, les quatres espèces endémiques pour la Roumanie et 
probablement aussi hirticornis. 

Les trois espèces du premier groupe sont réunies surtout par les éléments sui- 
vants: article apical des appendices inférieurs ayant une émargination extrême- 
ment faible, trop faible pour permettre l'individualisation d'un lobe dorsal; le 
lobe ventral de cet article apical est tapissé du côté médian par des spinules noires; 
si les structures du segment X peuvent encore être homologuées avec celles du 
deuxième groupe, ce n'est plus le cas pour les structures de l’aedeagus; la ,,pla- 
que ventrale” manque; aedeagus est ceint à sa base d'un anneau sclérotisé qui 
donne du côté dorsal un prolongement long et caractéristique (au moins chez 
tristis et aquitanica). En ce qui concerne ces deux dernières espèces, l'ombre d'un 
doute a été récemment projeté sur leur existence comme espèces indépendentes; 
DÔHLER (1950) s'exprime de la façon suivante (page 275): „Auch den Imagines 
nach glaube ich nur zwei durch Uberginge verbundene Formen derselben Art 
anerkennen zu können, welche den Prioritätsregeln zufolge tristis heissen müsste”, 
après avoir examiné un très grand nombre d'exemplaires de Roumanie, je ne peux 
pas adopter cette conclusion; bien au contraire, je pense que nous avons affaire à 
deux espèces distinctes, quoique très voisines; #r/sfis et aquitanica vivent souvent 
l'une à côté de l’autre, comme je les ai trouvées dans le massif de Retezat, dans 
la Vallée de Cerna et dans d’autres régions; et pourtant je n'ai jamais pu constater 
des formes de transition reliant les deux espèces; il est très vrai que les caractères 
considérés dans la littérature (Mc LACHLAN 1874—1880; ULMER 1909) comme 
permettant leur différenciation, ne la permettent pas en réalité; voilà, en quelques 
mots, quels sont les caractères qui permettent, d'après nous, de distinguer aisé- 
ment les deux espèces: a) les nuances de la coloration de l'armature génitale 3 
varient chez ¢rzstis du brun-pàle au gris et au noir, tandis qu'elles varient chez 
aguitanica du jaune au rousse; b) l’article basal des appendices inférieurs est plus 
robuste et plus court chez #ristis, plus élancé et plus long chez agwitanica; c) la 
zone occupée par les spinules noires sur la face médiane de l’article distal, s'étend 
chez tristis de langle ventral jusqu’à l'angle dorsal, gardant partout la même lar- 
geur, tandis que chez aguitanica cette zone n’atteint pas l'angle dorsal et elle se 
rétrécit graduellement vers celui-ci; d) la partie dorsale du segment X présente 
chez tristis (fig. 10) un sinus apical-médian assez profond et rhombique, et chez 
aquitanica (fig. 14) une émargination à peine esquissée; e) la partie dorsale du 
segment X, vue du côté latéral (fig. 11 et 15), est plus robuste chez tristis et 
plus élancée chez aquitanica, mais la ,,concavité” peut avoir la même profondeur 
chez les deux espèces (l'angle ventral de l'article distal des appendices inférieurs 
est uniformément obtus chez les deux espèces); f) la partie ventrale du segment X 
(fig. 11 et 15) est plus longue chez aguitanica que chez tristis; g) vu „de dos” 


184 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


L. BOTOSANEANU : Trichopteres de Roumanie 185 


le segment X est différent chez les deux espèces (fig. 12 et 16); h) aedeagus est 
sensiblement plus grand chez aguitanica que chez tristis; le prolongement dorsal 
que donne l'anneau sclérotisé qui ceint à sa base l’aedeagus, est très délicat chez 
tristis (fig. 13), flanqué par une paire d'autres prolongements, hyalins, bien 
individualisés, presque aussi longs que le prolongement médian, tandis que chez 
aguitanica (fig. 17) il est plus large, flanqué par une paire de prolongements 
bruns, presque complètement soudés au prolongement médian et n’atteignant que 
la moitié de sa longueur. 

Rh. pubescens se range à côté de ces deux espèces grâce aux appendices infé- 
rieurs et à l'aedeagus. La partie dorsale du segment X, vue du côté dorsal, prend 
par une curieuse convergence exactement le même aspect que chez motast, vue 
du côté latéral elle présente à l’apex un ,,bec” dirigé en direction ventrale, qui n'a 
pas été figuré par les anciens auteurs. La fig. 18, représente le segment X vu „de 
dos”; les ,,becs” dont nous avons noté l'existence ont été figures au dessous des 
deux grands lobes de la partie dorsale, près de la ligne médiane; les pièces III et 
IV (qui représentent ensemble le X-ème sternite) ne déterminent plus un tube in- 
complet, comme chez le groupe de philopotamoides, III peut être comparé à 
une petite pelle à manche, fortement concave du côté dorsal, tandis que IV est 
représenté par deux bouts sclérotisés de la carène médiane dorso-ventrale, bouts 
qui sont perpendiculaires sur III. 

Si nous passons maintenant aux espèces du deuxième groupe, nous verrons 
qu'elles se caractérisent par : la taille moyenne et la coloration claire; l'article apical 
des appendices inférieurs plus ou moins profondément émarginé, de manière à 
permettre l’individualisation nette de deux lobes, dont celui ventral est toujours 
le plus fort et tapissé sur sa face médiane par des spinules rouges; l’aedeagus 
comprend toujours une ,,plaque ventrale”, normalement élargie vers l’apex dont la 
limite présente un sinus triangulaire profond; en dehors de cette „plaque” il pré- 
sente un certain nombre de pièces paires et impaires, d’aspects très variés, et qui 
n'ont pas de pareil — du moins en apparence — chez les espèces du premier 
groupe. 

Rhyacophila philopotamoides-döhleri-motasi-kimminsi-confinium présentent dans 
la structure de leurs armatures génitales 4, d’admirables ,,variations sur un même 
thème”; nous n’allons pas insister sur ce point, invitant le lecteur à comparer les 
figures représentant le segment X, l'aedeagus et les appendices inférieurs de ces 
cinq espèces. Nous pensons qu'il s'agit ici d'un matériel excellent pour l'étude de 
la spécialisation chez les Trichoptères. Nous sommes convaincus du fait que les 
quatre dernières espèces de cette série représentent les résultats très variés de cer- 


Fig. 9—18. 9. extrémité de l'abdomen d'une © de Rhyacophila (Hyporhyacophila) spec. 
(confinium Botosaneanu ? dübleri n. sp.?); 10. Rhyacophila tristis Pict., 4, segment X, 
vue dorsale; 11. idem, vue latérale; 12. idem, vue "de dos”; 13. prolongement dorsal de 
laedeagus; 14. Rhyacophila aquitanica Mc.L., &, segment X, vue dorsale; 15. idem, vue 
latérale; 16. idem, vue "de dos”; 17. prolongement dorsal de l'aedeagus; 18. Rhyacophila 
pubescens Pict., &, segment X, vue "de dos”. Fig. 19—22. Rhyacophila fischeri spec. nov. 
&. 19. extrémité de l’abdomen, vue dorsale mais avec une légère inclinaison qui permet 
de voir le segment X et l’aedeagus; 20. idem vue latérale; 21. idem, vue latérale, après 
extirpation de l’appendice inférieur; 22. idem, vue ventrale. On a figuré en blanc les parties 
sclérotisées pâles, en noir ou en pointillé très dense celles sclérotisées d'un brun-foncé, en 
pointillé rare celles nonsclérotisées, en petits traits tremblants les parties très contractiles. 


186 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


taines mutations tâtonnantes à partir d'un point nodal qui pourrait être representé 
peut-être par philopotamoides, espèce dont l’aréal circonscrit les aréaux des quatre 
espèces endémiques; mais quand s'est elle produite, et sous l'empire de quels 
facteurs, cette divergence en quatre directions, différentes du point de vue morpho- 
logique, et sans doute aussi du point de vue génétique et physiologique? Sans 
pouvoir répondre à ces questions, nous pensons qu'il s’agit de néo-endémismes 
d'origine peut-être très récente. Attirons de nouveau l'attention sur la présence en 
Maramouresch, exactement dans la même localité et le même biotope, de deux 
espèces d'origine sans doute commune, mais complètement isolées par le hyatus 
morphologique des structures copulatrices: confinium et döhleri. 

Et pour finir, une mise à point; dans un travail récent MURGOCI & JUNCU 
(1953) publient des bonnes figures de l'armature génitale de philopotamoides, 
en indiquant que les deux titillateurs sont asymétriques chez cette espèce; ayant 
examiné des exemplaires provenant de diverses régions du pays, je considère que 
cette remarque est faite d'après un exemplaire anormal; normalement les deux 
titillateurs sont parfaitement symétriques. 


Rhyacophila fischeri spec. nov. (fig. 19—22) 


4. Longueur du corps 9 mm, expansion alaire 25 mm. Les régions foncées de 
la tête, du méso- et du métanotum ne sont jamais d’un brun-foncé ou noires; 
les tergites abdominaux sont, à l'exception du dernier, ochracés, parsemés de 
petites taches noires, les sternites plus pales et d'une nuance uniforme. Il s'agit 
sans doute d'une des plus belles espèces de Rhyacophila, grâce à l’irroration 
splendide et très nette des ailes antérieures. La limite distale du segment abdominal 
IX est très nettement trilobée (fig. 19), les trois lobes sont ronds, uniformément 
gros, le lobe médian un peu plus renflé que les latéraux; c'est une des particulari- 
tés les plus voyantes de cette espèce. Aucune formation appartenant au segment 
X ne dépasse (vue dorsale) la limite du tergite IX*); les parties dorsales du seg- 
ment X ne sont pas développées ; au contraire, celles intermédiaires sont repré- 
sentées par deux carènes dorso-ventrales larges et sclérotisées (fig. 21); vers leur 
extrémité dorsale les carènes se rétrécissent, deviennent divergentes, et leurs extré- 
mités dorsales sont un peu épaissies (= knopfartig verdickt); ces épaississements 
sont visibles par transparence du tergite IX, et ils ont été figurés — en traits 
interrompus — dans les figs. 19 et 21; les deux carènes sont nettement 
séparées par une zone non-sclérotisée (fig. 21); le sternite X, qui a une 


A 


situation ventrale et médiane par rapport à ces carènes, est représenté par 


*) Dans la fig. 19, l'apex de l’abdomen n'est pas représenté en position parfaitement dor- 
sale; on lui a imprimé une légère inclinaison afin qu'on puisse regarder un peu ”à l’in- 
térieur de la cavité apicale”; c'est seulement grâce à cette inclinaison qu’on peut distinguer 
dans cette figure des structures appartenant à la partie ventrale du segment X, qui ne dépas- 
sc pas en réalité la limite du tergite IX. 


Fig. 25—27. Agapetus belareca spec. nov. &. 23. apex de l’abdomen, vue dorsale; 24. idem, 

vue latérale; 25. segment X, vue latérale: 26. apex de l'abdomen, vue ventrale; 27. aile posté- 

rieure. Fig. 28—34. Synagapetus moselyi Ulmer. 28. apex de l'abdomen du 4, vue latérale; 

29. idem, vue dorsale; 30. idem, vue ventrale; 31. le prolongement du sternite VI du 8 ; 

32. apex de l'abdomen de la ©, vue latérale; 33. tibia et premier article tarsien de la 

patte intermédiaire du 4; 34. idem, de la ©. Fig. 35—36. Setodes hungarica Ulmer, 9. 
35. apex de l'abdomen, vue laterale; 36. idem, vue ventrale. 


L. BOTOSANEANU : Trichoptères de Roumanie 


187 


188 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


deux pièces: la première, dorsale, est une solide capsule, fortement sclérotisée, 
dun brun foncé, finement ciliée, se rétrécissant vers l'apex qui présente un sinus 
très profond et arrondi (fig. 19, vue dorsale; dans la fig. 21 cette capsule est 
représentée en noir); la deuxième pièce, ventrale, est plus courte et plus petite 
(dans la fig. 19 elle a été figurée en pointillé dense, au dessous de cette capsule); 
ces deux parties du segment X déterminent un tube incomplet. Les appendices in- 
férieurs (fig. 20) ont l'article distal divisé d'une façon très caractéristique par un 
sinus distal extrêmement profond, dans un lobe dorsal obtus et assez étroit et un 
lobe ventral beaucoup plus large, ayant les limites dorsale et ventrale parallèles, la 
limite distale oblique, la surface médiane renflée et recouverte de fines spinules 
rouges. Aedeagus (fig. 19 vue dorsale, fig. 21 vue latérale, fig. 22 vue ventrale) 
extrêmement compliqué; il se compose de trois parties distinctes, solidaires à la 
base: a) une paire de titillateurs gigantesques qui se dégagent de la partie proximale 
du complexe de l'aedeagus; leur moitié basale est molle, très musculaire et for- 
tement rétractile (en conséquence de ce fait, les titillateurs de l'exemplaire para- 
type sont complètement rétractés, absolument invisibles); leur moitié apicale 
est sclérotisée, brune, elle se rétrécit vers l'apex (fig. 21), mais la région apicale 
est en spatule (fig. 19), la pointe étant recourbée en direction dorsale et latérale; 
les deux titillateurs sont fortement divergents (fig. 19); b) une formation impaire, 
sclérotisée, comprimée latéralement, se trouve entre les deux titillateurs; elle se 
complique considérablement dans sa portion distale, tant dans la région de l'angle 
dorsal que de celui ventral (voir figs. 19 et 21); c) le pénis proprement dit, non 
sclérotisé (= pars inflabilis); sa partie basale, probablement contractile, est soudée 
à la pièce décrite au point précedent, tandis que celle distale, nettement trilobée 
(fig. 22), avec un lobe médian plus court que les lobes latéraux, est libre et for- 
tement renflée (fig. 21). 

La 2 de cette espèce si caractéristique est inconnue. Nous dédions cette espèce 
à M. F. C. J. FISCHER de Rotterdam. 

Matériel et localité: 11.VI.1956. Le ruisseau de fôret Scocina, affluent droit de 
la rivière de Cerna à environ 1 km en amont du point denommé ,,7 izvoare reci” 
(Banat, pas loin de Baile Herculane-Herkulesbad). Holotype & (avec aedeagus 
en extension totale), dans les collections du Rijksmuseum van Natuurlijke Historie 
de Leyde. Paratype 4 dans la collection de l'auteur. Matériel en alcool. 


Agapetus belareca spec. nov. (fig. 23—27) 


&. Longueur du corps 3,9—4,1 mm; expansion alaire 11 mm; c'est donc une 
des grandes espèces du genre. Coloration généralement pâle (jaune et brun-jaune), 
à l'exception des parties dorsales de la tête et du thorax, et de l’armature génitale, 
qui sont brunes. Fig. 27 représente l'aile postérieure de l'exemplaire holotype, 
qui est dépourvue (bilatéralement) de la fourche apicale 1, tandis que cette 
fourche est présente chez le paratype; chez le paratype, la fourche apicale 2 de 
l'aile postérieure est plus courte que la moitié de la fourche 3, donc beaucoup 
plus courte que celle de l'holotype; la disposition des nervures transverses est 
assez caractéristique et vaut la peine d'être comparée à celle d'autres espèces. 

Rien de caractéristique concernant le prolongement du sternite VI et la touffe 
de soies du sternite VII. Le segment IX est massif (fig. 24), sa limite latérale 
faiblement concave, et il est fortement développé en direction de la base des ap- 


L. BOTOSANEANU : Trichoptères de Roumanie 189 


pendices inférieurs. Appendices préanaux caractéristiques et très grands; vus du 
côté dorsal (fig. 23) ils sont approximativement triangulaires, mais leur portion 
apicale s’individualise en prenant l'aspect d'un bec faiblement recourbé en direction 
latérale, car leurs limites médiane et latérale sont faiblement émarginées; vue 
du côté latéral (fig. 24) leur pointe est recourbée en direction dorsale. Les appen- 
dices inférieurs ne sont pas trop caractéristiques; ils sont assez courts, vus du côté 
latéral (fig. 24) ils s'élargissent dans la moitié apicale, un peu comme chez fus- 
cipes; leur face médiane est faiblement concave; l'apex, vu tant du côté dorsal que 
de celui ventral, présente une dent assez proéminente, la limite dorsale - médiane 
(fig. 23) présente une seule dent noire assez proéminente pas loin de l'apex, tandis 
que la limite ventrale - médiane (fig. 26) n'est munie que de quelques denticules 
extrêmement petits et irréguliers (la seule dent plus proéminente, noire, que nous 
avons figurée, n'appartient pas à cette limite, mais bien à la surface médiane de 
l’appendice inférieur). Le segment X est caractéristique; il est robuste, beaucoup 
plus court que les appendices inférieurs, pourvu d'un sinus apical profond et ar- 
rondi (vue dorsale: fig. 23); la majeure partie de sa surface latérale est recouverte 
d'un sclérite brun, qui s'étend aussi sur la surface dorsale mais en laissant une 
grande zone non-sclérotisée plus étroite dans sa région postérieure (fig. 23); d'autre 
part ce sclérite recouvre la majeure partie de la surface ventrale (fig. 26), prenant 
ici l'aspect de deux plaques triangulaires. Le segment X est ébréché à l’apex (fig. 
25). Pénis mieux visible du côté ventral que de celui dorsal. 

Q inconnue. 

Matériel et localité: première moitié de juin 1956. Matériel pris à la lumière 
d'une lampe Petromax, à Mehadia (Banat); il provient probablement de la rivière 
de Belareca. Holotype & dans les collections du Rijksmuseum van Natuurlijke 
Historie de Leyde. Paratype 4 dans la collection de l'auteur. Matériel en alcool. 


Synagapetus moselyi Ulmer (fig. 28—34) 

ULMER & KRAWANY (1938) ont publié la description de cette espèce trouvée 
pour la prémière fois en Autriche - Inférieure, sous le nom de Pseudagapetus mose- 
Iyi; depuis elle ne fut plus retrouvée, à notre savoir; le 9.VI.1956 nous avons cap- 
turé 3 & et 4 © appartenant sans aucun doute à cette espèce, sur les bords d'un 
petit ruisseau (,,Ogasul lui Matus’’) affluent de la rivière Bela Reca à Mehadia; 
les figures que nous présentons ici ont seulement le but de convaincre qu'il 
s'agit vraiment de moselyi et non d'une autre espèce *). La fig. 34 montre 
que le tibia et le premier article tarsien de la patte intermédiaire de la 9 sont 
très fortement élargis par rapport à ceux du 4 (fig. 33), particularité qui caracté- 
rise le genre Synagapetus et qui représente une différence par rapport à la popula- 
tion étudiée par ULMER & KRAWANY en Autriche („Beim 2 Mittelbeine nur 
wenig erweitert’’). 

À notre avis la séparation des genres Pseudagapetus et Synagapetus, entreprise 
par MAC LACHLAN, n'est pas justifiée; les armatures génitales n'offrent aucun 
caractère pouvant être consideré de rang générique; un caractère sexuel secondaire 
(fort élargissement de la patte intermédiaire chez les 9 de Synagapetus, élar- 


*) Il pourrait sembler que l'aspect dorsal des appendices inférieurs (fig. 29) diffère de 
celui de moselyi; c'est en réalité une illusion provoquée par la position faiblement dif- 
fèrente des appendices inférieurs chez les exemplaires figurés par ULMER et par nous-mêmes. 


190 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


| |! I ai 
+ LORA ETES 
dropen TANT 
TE \ | \ 


L. BOTOSANEANU : Trichoptères de Roumanie 191 


gissement moins fort chez Pseudagapetus) ne peut à lui seul justifier cette sépara- 
tion, d’autant plus que le degré de cet élargissement peut varier chez les diffé- 
rentes populations d'une même espèce. C'est pour cette raison que nous considé- 
rons le genre Pseudagapetus Mc.L. comme synonyme de Synagapetus Mc.I., qui 
a la priorité. 


La © de Setodes hungarica Ulmer (fig. 35—36) 


Il y a un demi-siècle, ULMER (1908) décrivait le 4 d'une très remarquable 
nouvelle espèce de Setodes; il disposait d'un assez riche matériel provenant du 
Banat roumain (Mehadia) et du Montenegro; ce matériel fut déposé il y a un 
siècle par MANN et ERBER dans le Musée de Vienne. Depuis, personne n'a plus 
retrouvé cette espèce; mais voici qu'en 1956 (11.VII), M. J. CAPUSE capture à 
Mehadia, c'est à dire dans la terre typique, 1 4 et 1 9 de Setodes hungarica, et 
un nouveau 4 à 22.VII. La 9 n'étant pas décrite jusqu'à présent, nous la dé- 
crirons ici, en utilisant comme guide la description de la 9 de S. wrania Navás par 
E. ©. ]. FISCHER (1949). 

Longueur du corps 5,2 mm, expansion alaire 14,9 mm (mémes dimensions que 
pour le 4). C'est un animal extrêmement délicat et pale, tout comme le 4; le 
corps est d’un blanc sale; les antennes sont très étroitement annelées de brun au 
niveau des articulations; les parties latérales du mésonotum sont un peu plus 
foncées que le reste du corps; armature génitale fort bien sclérotisée et d'un brun- 
foncé contrastant vivement avec la couleur du corps de ce gracieux insecte. 

Il n'y a pas d’appendices supérieurs. La face inférieure de la plaque dorsale très 
concave, présente à sa base un grand orifice (anus ?) encerclé par de la chitine très 
épaisse. Les appendices latéraux sont robustes, larges dès la base, s'élargissent da- 
vantage vers l’apex, qui présente une échancrure pointue (fig. 35); les appendices 
sont parcourrus sur presque toute la longueur de leur surface latérale, par un sillon 
assez profond, délimité du côté ventral par un repli chitineux tranchant (voir 
aussi fig. 36); une partie importante de leur surface dorsale est rugueuse. La 
plaque ventrale est relativement petite, son relief n'est pas trop compliqué (fig. 
36); elle est pourvue à l'apex d’une pointe médiane fine. 


Chaetopteryx schmidi spec. nov. (fig. 37—41) 


Cette espèce appartient au groupe rugulosa du genre Chaetopteryx (SCHMID, 
1952), groupe qui comprenait jusqu’au présent seulement les espèces rugulosa 
Mc.L. et clara Mc.L. 

4 . Longueur du corps variant de 6—7 mm, expansion alaire variant de 15 à 18 
mm. Facies typique des Chaetopterygynae. Antennes d'un brun-foncé, dans la 


région basale chaque article est nettement annelé de jaune à son apex, mais cette 
annelure devient plus indistincte et disparaît complètement vers l'apex. Du côté 


Fig. 37. Chaetopteryx schmidi spec. nov. 4. Armature génitale, vue „de dos”. Le segment 

IX a été figuré en noir pour le contraste; berceau de l’aedeagus, hachuré; plaque subanale 

en pointillé dense; portions complètement nonsclérotisées en pointillé rare. Fig. 38—41. 

Chaetopteryx schmidi spec. nov. &, 38. apex de l'abdomen, vue dorsale; 39. un appendice 

inférieur, vue latérale; 40. aedeagus, vue dorsale; 14. idem, vue ventrale. Fig. 42. Psilopteryx 
carpathica Schmid, armature génitale de la femelle, vue dorsale 


192 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


dorsal la tête est noire, les tubercules sétigères sont d’un brun-foncé; le troisième 
article des palpes maxillaires est nettement plus foncé que les deux articles qui le 
précèdent. Pronotum jaune, tout comme le scutellum du mésonotum, mais ce 
dernier présente sur ses parties latérales une grande tâche noire, puis une autre 
petite et ronde un peu anale, enfin une petite tâche triangulaire ayant une position 
orale et médiane par rapport à la première; les pattes sont d'un jaune-roux, à 
l'exception des tarses qui sont plus foncés (leur article terminal est même nette- 
ment plus foncé). Tergites abdominaux I—VII foncés, IX beaucoup plus pâle 
(d'un jaune-roux). Ailes antérieures pourvues de soies énormes, probablement 
aussi longues que chez r#gulosa, ou un peu plus courtes. 

Segment VIII à long tergite et à court sternite; limite postérieure du tergite 
(fig. 38) bilobée, les lobes longs mais peu proéminents; la portion apicale du 
tergite, délimitée par des fins traits dans la figure, est plus pâle que le reste. 
Le segment IX (représenté en noir dans la fig. 37) représente un anneau sclérotisé 
continu; ses parties ventrales sont larges et bien sclérotisées, celles latérales se 
rétrécissent considérablement mais restent fortement sclérotisées, presque noires, 
tandis que la plaque dorsale est faiblement sclérotisée, flexible, assez bien develop- 
pée sans toutefois atteindre le plafond de la cavité apicale. Cette dernière est très 
profonde, de sorte que seuls les appendices inférieurs peuvent en proéminer. Ap- 
pendices préanaux (fig. 37 et 45) très grands, minces (pas étroits !), d'un brun- 
pâle, situés dans la profondeur de la cavité apicale; ils ont l'aspect de palettes à larges 
manches, la partie apicale élargie étant faiblement concave du côté interne, et 
pourvue de nombreuses soies courtes sur son pourtour qui est crénelé; la région 
la plus médiane des appendices préanaux n'est pas visible dans la fig. 37, car elle 
est masquée par les appendices intermédiaires; d'autre part l'émargination de leurs 
limites distale et ventrale n'est pas saisissable sur cette figure (fig. 45). Les appen- 
dices intermédiaires sont deux lames sclérotisées, absolument verticales, assez minces, 
de couleur brun-foncé, larges dans leur portion basale et se rétrécissant très brus- 
quement vers l’apex qui est recourbé en direction latérale en forme de crochet 
(fig. 37); face latérale concave, face médiane convexe. A la base des appendices 
intermédiaires se trouvent les épaississements très robustes du segment X, qui ont 
l'aspect de casques militaires. Plaque subanale grande, ogivale, translucide, la base 
ayant la longueur de l'espace compris entre les deux épaississements du segment X. 
Les appendices inférieurs présentent des aspects extrêmement différents s'ils sont 
observés du côté latéral (fig. 39), dorsal (fig. 38) ou „de dos” (fig. 37); ils 
sont proéminents, pourvus d'une „pointe” distincte et assez bien individualisée 
(fig. 39), très profondément concaves (fig. 38), pourvus de soies nombreuses et 
fortes. L'aedeagus (fig. 40, 41) caractérise admirablement la nouvelle espèce, pré- 
sentant des différences profondes par rapport à ceux de rugulosa et de clara, dont 
il se rapproche pourtant par les grands traits de sa structure; le pénis est sensi- 
blement renflé dans sa portion moyenne, et il est presque entièrement recouvert 
par un sclérite d'un brun très pâle; sa portion terminale est nettement quadrilobée, 
les deux lobes apicaux étant plus obtus et assez distancés des deux subapicaux qui 
sont plus sveltes; titillateurs très caractéristiques; leurs portions basales grosses et 
non-sclérotisées, mais qui deviennent considérablement plus étroites vers l'apex, 
sont soudées sur la ligne médiane; à l'apex de cette portion non-sclérotisée s’insère 
une série de quatre épines, dont la plus médiane et la plus latérale sont extrême- 


L. BOTOSANEANU : Trichoptères de Roumanie 193 


Fig. 43—44. Psilopteryx carpathica Schmid, armature génitale de la 9. 43. vue ventrale; 
44. vue latérale. 


ment fines (celle médiane ayant l'insertion un peu plus ventrale que l'autre), tandis 
que les deux épines centrales — et surtout celle médiane — sont longues et ro- 
bustes. 

9 inconnue. 

Nous dédions cette espèce au Dr. FERNAND SCHMID de Lausanne. 

Matériel et localité: 15.XII.1956, petit ruisseau affluent gauche du torrent 
Plavisevitza à environ 8 km en amont de sa confluence avec le Danube (Banat, 
région du Défilé de Cazane). 8 3, en alcool. Holotype & dans les collections 
du Rijksmuseum van Nat. Historie de Leyde. Paratypes 4 dans les collections 
F. C. J. FiscHER, D. E. KIMMINS, F. SCHMID, ainsi que dans celle de l'auteur. 

Le fait qu'il s'agit d'une espèce typiquement hivernale est digne d'intérêt; je 
pense qu'on n’a jamais décrit des espèces de Trichoptéres paléarctiques dont les 
adultes paraissent seulement en décembre. Les huit & ont été capturés avec la 
main, au cours d’une belle et relativement chaude journée, sur les rochers bordant 
le ruisseau; ils ne volent pas et se déplacent seulement quand ils sont dérangés; 
dans l’eau glacée du ruisseau j'ai trouvé des pontes récemment déposées, ainsi que 
des fourreaux nymphaux récemment abandonnés; malheureusement la 9 n'a pas 
pu être trouvée. 


La 2 de Psilopteryx carpathica Schmid (fig. 42—44) 


Cette espèce, qui remplace dans les Carpathes l’espèce plus occidentale psorosa 
Kol., a été décrite par SCHMID (1952) qui eût à sa disposition du matériel pro- 
venant du massif de Czarnohora. Nous avons depuis constaté sa présence dans toute 
la chaîne carpathienne ainsi que dans les Mts. Occidentaux de Roumanie (= 
Muntii Apuseni), et nous pouvons décrire et figurer la 9, qui restait inconnue. 
Le matériel nous ayant servi pour la description et pour les figures provient du 
Maramouresch (Nord des Carpathes Orientales). 


194 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


L'armature génitale est très nettement différent chez les deux espèces voisines, 
et ces différences sont peut-être plus sensibles que dans le cas des 4 ; dans la des- 
cription qui suit, nous comparons la @ de carpa- 
thica avec la description de la 9 de psorosa par 
SCHMID (op.cit.). Le segment X ne forme pas 
comme chez psorosa deux longues pointes aiguës 
qui continuent la partie dorsale du segment IX, 
mais bien deux lobes simples, robustes et obtus à 
lapex; en conséquence la partie dorsale du seg- 
ment IX + X est (vue du côté latéral) très ro- 
buste et ayant la limite dorsale entièrement et uni- 
formément convexe (vue du côté ventral, cette 
partie dorsale est très profondément concave); les 
pièces ventrales du segment IX sont encore plus al- 
Fig. 45. Chaetopteryx schmidi  Jongées que chez psorosa, et elles ont un aspect 
Ea Re SEL Pe caractéristique de revolver, le talon basal étant bien 
anal gauche complètement étalé £ È : poni 

conique, développé (vue latérale); vues du côté dorsal et 

ventral, ces pièces ont l’apex très arrondi; la limite 
libre de la plaque supragénitale est faiblement lobée; écaille vulvaire relativement 
distincte, par rapport à psorosa. 


BIBLIOGRAPHIE 


BOTOSANEANU L., 1957. "Neue Trichopteren-Arten aus Rumänien (Ins.)” Senck. Biol., vol. 
38, Num. 1/2, p. 61—65, figs. 1—4. 

Dönrer, W., 1950. ”Zur Kenntnis der Gattung Rhyacophila im Mitteleuropäischen Raum 
(Trichoptera)”. Arch. f. Hydrobiol., vol. XLIV, p. 271—293. 

FISCHER, F. C. J., 1949. „Quelques additions au Catalogue des Trichoptères de France”. 
Revue francaise d'entomologie, vol. XVI. Fasc. 2, p. 90—92, figs. 1—4. 

MAC LACHLAN, R., 1874—1880. ‘A Monographic Revision and Synopsis of the Trichoptera 
of the European Fauna”, London—Berlin. 

Murcocı, A. et Juncu, P., 1953. „Note asupra Trichopterelor din imprejurimile Sinaiei si 
din Muntii Bucegi”. Revista Universitatii ”C.I. Parhon”, Bucuresti, Nr. 2, p. 127— 
137, figs. 1—34. 

SCHMID, F., 1952 "Le groupe de Chaetopteryx (Limnophilidae, Trichoptera)” Revue Suisse 
de Zool., vol. 59, nr 3, p. 99—171, fig. 1—162. 

ULMER, G., 1908. ,,Eine neue Trichopteren-Species aus Ungarn und Montenegro”. Zool. 
Anz., vol. 32, nr 3, p. 745—747, fig. 1-4. 

ULMER, G., 1909. ,,Trichoptera, in: Süsswasserfauna Deutschlands”, Jena. 

ULMER, G. & KRAWANY, J., 1938. Zwei neue Agapetinae (Trichoptera) aus Nieder-Öster- 
reich und ihre Metamorphose”. Int. Rev. d. ges. Hydrobiol. u. Hydrogr., vol. 37, 
fasc. 4/5, p. 306—319, fig. 1—21. 


DIE ENTWICKLUNGSSTADIEN DER TIPULIDEN 
(DIPTERA, NEMATOCERA), INSBESONDERE DER 
WEST-PALAEARKTISCHEN ARTEN 


VON 
Br. THEOWALD 
Amsterdam 
INHALTSVERZEICHNIS 

I. Einleitung . . RATE SEEN DRAFT NOME EE 
II. Historischer vb oere EN ER RO RETTA 
III. Allgemeine Morphologie der Tißuliden: iure da Poppa 201 

IV. Spezielle Morphologie der Larven und es west- palaparlbiiedker Aen init 
Bestimmungstabellen) . . . 209 

V. Bedeutung der heteen Nele von Daren nad Pappas tor ‘ae 
phylogenetische Systematik . . . . EN eas wnt te Na ee ur ee EOE 
1. Inkongruenz zwischen Larval- und e SERIE RI OA he AM MDD 
2 Bewertung der: wmorphologischen. Merkmale... 20 2.0. m. en 283 
3. Das ursprüngliche Milieu der Larven . . . brie Neenee lari wee Ob: 
4. Usprüngliche und sekundäre Merkmale der Loi ele data 286 
5 Usspuneliche und sekundäre Merkmale der Puppen . „ ... x . . « 291 
6. Die Verwandtschaft zwischen den Gruppen. . . 295 

7. Ueberblick über die Verwandtschaft nach prae- ee cité re 
Nersmalenes er er ar poorter bnl (0) anne ara PS vaar FO 
VI. Literaturverzeichnis Fr rt PE CT er ENE ers OY 
VII. Verzeichnis der Gattungen wad a Se o NT RER EM ED 


I. EINLEITUNG 


Bisher sind nur wenige Verôffentlichungen über Tipuliden-Larven und 
-Puppen erschienen, die eine größere Anzahl von Arten behandeln und den heu- 
tigen Anforderungen genügen. Ueber palacarktische Arten erschien nur eine 
derartige Studie von SAVTSHENKO in russischer Sprache, in der die Larven von 
25 Arten beschrieben werden. Das geringe Interesse für die Bearbeitung von 
Tipuliden-Larven und -Puppen hängt wohl damit zusammen, daß es sehr schwie- 
rig ist, Material zu bekommen: die Zucht aus dem Eistadium ist sehr umständlich 
und zudem schwierig, weil Aenderungen in Feuchtigkeit und Temperatur, denen 
meist schwer vorzubeugen ist, oft eine ganze Zucht vernichten. Auch der pH-Wert 
des künstlichen Milieus hat wahrscheinlich einen entscheidenden Einfluß auf das 
Gelingen der Zucht. Es besteht noch eine zweite Möglichkeit sich Material zu be- 
schaffen, nämlich die Larven und Puppen im Felde zu sammeln; diese werden 
dann zum Teil gezüchtet, zum Teil in 70%igem Alkohol konserviert. Mit Hilfe 
der gezüchteten Imagines kann man später die Artzugehörigkeit der konservierten 
Larven bestimmen. Die Sammelmethode ist aber mit großen Schwierigkeiten ver- 
bunden, weil die auch auf engem Raum gefundenen Larven nicht immer einer 
einzigen Art angehören. Wenn in einem bestimmten Gebiet eine Art regelmäßig 


195 


196 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


fliegt, so hat man damit die Larve noch nicht gefunden. Eine Studie wie diese ist 
also nur möglich, wenn man von verschiedenen Seiten unterstützt wird. 

Die in dieser Studie beschriebenen Larven und Puppen sind teils aus dem Ei 
gezüchtet, teils draußen gesammelt und danach weiter gezüchtet. Bei den Art- 
beschreibungen wird dies jeweils angeführt. Die Larven wurden in Wasser von 
80° C getötet und in 70%igem Alkohol konserviert. Sie wurden in einem 
flüssigen Medium untersucht, weil sonst die feinere Behaarung nicht sichtbar ist. 
Von den Larven aller Arten wurden Hautpräparate angefertigt und in Kanadabal- 
sam eingeschlossen, um die Behaarung genau kennenzulernen. Auch wurden von 
allen Arten die Mundteile präpariert; diese werden hier jedoch nicht behandelt, 
weil sich herausstellte, daß zu brauchbaren Resultaten größere Serien von Exem- 
plaren, als mir vorlagen, nötig waren. Die Puppen und Exuvien wurden teils in 
Alkohol, teils trocken aufbewahrt und untersucht. Von einer Anzahl Arten wur- 
den Eilarven gezüchtet und in Kanadabalsam eingeschlossen. 

In den folgenden Kapiteln werden nur erwachsene Larven des 4. Stadiums und 
Puppen von hauptsächlich west-palaearktischen Arten besprochen. Die Eilarven 
weichen stark von den älteren Larvenstadien ab und werden nur hier und da 
herangezogen. Die Larven des 2. und 3. Entwicklungsstadiums sind den älteren 
Larven meist ziemlich ähnlich und können daher oft ebenfalls bestimmt werden. 
Von den nicht-palaearktischen Arten werden nur solche genannt, die wichtig sind, 
um verwandtschaftliche Beziehungen zu klären. Von den Beschreibungen aller 
bekannten nicht-palaearktischen Arten wird aber eine Uebersicht gegeben, soweit 
diese für die Systematik wichtig erscheinen. 

Die Untersuchungen von Larven und Puppen der Tipuliden sind mit dieser 
Studie nicht abgeschlossen. Sie will nur Aufschluß darüber geben, welche Unter- 
suchungen innerhalb dieser Familie möglich sind und will unsere heutigen Kennt- 
nisse zusammenfassend darstellen. Mit der Veröffentlichung wurde solange ge- 
wartet, bis Vertreter einer größeren Zahl von Gattungen, Untergattungen und 
Artengruppen bekannt waren. Hierdurch wurde eine Uebersicht über die ganze 
Familie ermöglicht, die noch erweitert und vertieft werden kann. 

In dieser Arbeit werden Tabellen zur Bestimmung von Larven und Puppen 
gegeben. Diese gehen jedoch nur bis zu den Artengruppen. Zur Aufstellung 
von Artentabellen müssen noch mehr Arten bekannt werden. Wenn Artunter- 
schiede angegeben werden, soll immer — auch wenn dies nicht ausdrücklich 
erwähnt ist — mit der Möglichkeit gerechnet werden, daß unbekannte Arten 
aus den unterschiedenen Artengruppen gleiche Merkmale aufweisen und daher 
mit einer hier beschriebenen Art verwechselt werden können. 

Das für die Beschreibungen verwendete Larven- und Puppen-Material befindet 
sich in der Kollektion des Verfassers, wenn nicht anders angegeben. Es ist 
beabsichtigt, dieses Material dem Zoologischen Museum in Amsterdam zu über- 
eignen. 

Ich danke allen, die mir Material zu dieser Studie zur Verfügung stellten: 
insbesondere den Herrn Prof. H. BAUER, Max Planck-Institut für Meeresbiologie, 
Wilhelmshaven und Dr. B. MANNHEIMS, Zoologisches Forschungsinstitut und 
Museum Alexander Koenig, Bonn, die mir eine Anzahl aus dem Ei gezüchteter 
Larven überließen; Br. ARNOUD, Heerlen, der mit großer Ausdauer viele Larven 
und Puppen für mich sammelte und weiterzüchtete; Mr. T. PARSONS, Department 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 197 


of Zoology, University of Cardiff, der mir regelmäßig sein ganzes Material zur 
Verfügung stellte. Dank schulde ich auch dem Vorstand der UYTTENBOOGAART- 
ELIASEN Stiftung, die durch eine Subvention die Veröffentlichung in der 
Tijdschrift voor Entomologie eımöglichte. Ganz besonderen Dank schulde ich 
aber Herrn Dr. B. MANNHEIMS, Bonn, der mich in die Imaginal-Systematik 
der Tipuliden einführte und immer Zeit fand zur Besprechung systematischer 
Probleme; auch hat er die deutsche Uebersetzung überprüft. 


II. HISTORISCHER UEBERBLICK 


Die ersten Verôffentlichungen über Entwicklungsstadien der Tipuliden sind 
drei Arbeiten von THEODOR BELING, erschienen in den Abhandlungen der K.K. 
zool. bot. Gesellsch. Wien, 1873, 1878 und 1886. In diesen Studien beschreibt 
BELING Larven und Puppen von ungefähr 40 mitteleuropäischen Tipuliden-Arten. 
Obwohl BELINGs Beschreibungen heute nur noch historischen Wert besitzen, 
hat dieser Autor dennoch für seine Zeit Besonderes geleistet: er hat erstmalig 
systematisch Entwicklungsstadien von Tipuliden gesammelt, gezüchtet und beschrie- 
ben. Eine eingehende kritische Besprechung dieser BELINGschen Arbeiten geben 
THEOWALD & MANNHEIMS (1956). 

MIK (1882) beschreibt die Larve von Tipula rufina Mg. Der große Mangel 
dieser und vieler der folgenden Beschreibungen ist das Fehlen von artcharakteris- 
tischen Merkmalen. Dies ist begreiflich, weil die Larven und Puppen der nächtst- 
verwandten Arten damals noch zum größten Teil unbekannt waren. Viele der 
älteren Beschreibungen sind aus diesem Grunde für uns unbrauchbar. Im Gegen- 
satz zu BELING gibt MIK in seiner Abhandlung erstmalig Abbildungen. Sie 
tragen aber nicht dazu bei, die Beschreibung zu verdeutlichen. 

BRAUER (1883) gibt eine auf larvale Merkmale begründete Systematik der 
Dipteren. Es ist wichtig, daß er hier als erster ziemlich genau die Larvenform 
der Tipuliden beschreibt. Er sagt aber u.a.: ,,Hinterleibsende mit sechs oder mehr 
radiär gestellten Fortsätzen...”” Die Larven, die ich selbst aus Beschreibungen 
oder aus eigenem Material kenne, haben aber alle nur sechs Fortsätze am Ende 
des Hinterleibes. 

In den folgenden Jahren geben hintereinander verschiedene Autoren mehrere 
Larven- und Puppen-Beschreibungen, denen meist auch Abbildungen beigefügt 
sind (HART 1898; NEEDHAM 1903; NIELSEN 1910; HYysLoP 1910; JOHANNSEN 
1910; MALLOCH 1917; LEVY 1919). 

1920 veröffentlicht ALEXANDER den zweiten Band der "Crane-flies of New 
York”, und gibt darin eine Uebersicht der ganzen Literatur der Tipulidenlarven- 
und -puppenforschung bis zum Jahre 1920; überdies gibt er von 20 nordameri- 
kanischen Arten ausführliche Beschreibungen der Larven und Puppen mit guten 
Zeichnungen. Auch stellt er Bestimmungsschlüssel für Larven und Puppen bis zu 
den Untergattungen auf. Sie ist nach BELING die zweite große Veröffentlichung 
von allgemeiner Bedeutung. 

Nach der zusammenfassenden Arbeit ALEXANDERS erscheinen in den folgenden 
Jahren wieder einige kürzere Studien (DE JONG 1925; WARDLE 1926; ROGERS 
1927; OLDHAM 1928; ALEXANDER 1932; WHITE 1940, 1951; ROGERS 1949). 

Woop bringt 1952 eine ausgedehnte Studie über die Larven und Puppen von 


198 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


21 Tipuliden-Arten aus Südafrika. Es ist eine Verôffentlichung, die etwa den 
Arbeiten BELINGs und ALEXANDERs ebenbürtig ist. SAVTSHENKO veröffentlicht 
im Jahre 1954 eine modern auf gefasste Abhandlung, in der er die Larven von 28 
palaearktischen Arten behandelt. Es ist schade, daß diese in russischer Sprache 
verfaßte Studie keine Zusammenfassung in einer der westeuropäischen Sprachen 
gibt. Aus diesem Grunde ist sie nur wenigen zugänglich. BRAUNS (1954a, b) 
schreibt zwei Studien über Larven und Puppen der Dipteren aus der Waldbio- 
coenose. Er gibt darin auch einige biologische Besonderheiten von Tipuliden- 
Larven und -Puppen. 1956 erscheint noch eine ausführliche Arbeit von CHISWELL 
über die Larve von Tipula livida v. d. Wulp. 


Obwohl also eine Reihe von Veröffentlichungen über Entwicklungsstadien der 
Tipuliden erschienen sind, konnten bisher Tipuliden-Larven und -Puppen dennoch 
nicht determiniert werden. Die Beschreibungen sind vielfach nicht eingehend 
genug und bringen noch zu wenig artspezifische Merkmale. 

Bei der Besprechung der west-palaearktischen Arten führe ich in dieser Arbeit 
jeweils die wichtigste Literatur mit an. Von den nicht-palaearktischen Arten von 
denen Larven und/oder Puppen beschrieben sind, gebe ich hier eine Literatur- 
übersicht, in der die Gattungen und Arten alphabetisch geordnet sind. 


Das Sternchen vor dem Namen des Verfassers bedeutet, daß die betreffende Veröffent- 
lichung mir unbekannt blieb. Ein Ausrufungszeichen hinter der Andeutung L (Larve) oder 
P (Puppe) bedeutet, dass die Veröffentlichung mit Abbildungen dieser Stadien versehen ist. 


Aeshnasoma Johnson 


rivertonensis Johnson nearktisch ALEXANDER 1920 L! 
JOHANNSEN 1934 L! 
Brachypremna Osten-Sacken 
dispellens Walker neotropisch ALEXANDER 1920 P! 
ROGERS 1949 IR 
Ctenacroscelis Enderlein 
tipulini no 2 (?) orientalisch ALEXANDER 1932 L! 
tipulini no 3 (?) orientalisch ALEXANDER 1932 LE 
tipulini no 4 (?) orientalisch ALEXANDER 1932 L! 


(Ctenophora Meigen: siehe Flabellifera Meigen) 
Dolichopeza Curtis 


flavifrons Alexander Südafrika Woop 1952 L'P! 
hirtipennis Alexander Südafrika WooD 1952 L!P! 
obscura Johnson nearktisch ALEXANDER 1920 L!P! 
JOHANNSEN 1934 L!P! 
Flabellifera Meigen 
angustipennis Loew nearktisch ANTHON 1908 L!P! 
*LOVETT 1915 EE 
apicata Osten-Sacken nearktisch JOHANNSEN 1910 1 1 
ALEXANDER 1920 eae 
Goniotipula Alexander 
cuneipennis Alexander Südafrika Woop 1952 LIP! 
Habromastix Skuse 
hilli Alexander Notogaea * WILSON 1929 
Holorusia Loew 
rubiginosa Loew nearktisch ALEXANDER 1920 L!P! 


JOHANNSEN 1934 L!P! 


Br. THEOWALD : 


Longurio Loew 
belloides Alexander 
bonaespei Bergroth 
capicola Alexander 
chionoides Alexander 
dolichorus Wood 
flagellata Wood 


micropteryx Alexander 


minusculoides Wood 
minusculus Alexander 
silvester Wood 
spinosa Wood 
testaceus Loew 


Macromastix Osten-Sacken 
albistigma Edwards 
atridorsum Alexander 


dichroithorax Alexander 


huttoni Edwards 
Megistocera Wiedemann 
longipennis Macquart 


Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 


Südafrika 
Südafrika 
Südafrika 
Südafrika 
Südafrika 
Südafrika 
Südafrika 
Südafrika 
Südafrika 
Südafrika 
Südafrika 
nearktisch 


Neuseeland 
Neuseeland 
Neuseeland 
Neuseeland 


neotropisch 


(Oropeza Needham: siehe Dolichopeza Curtis) 


Pales Meigen 
antennata Wiedeman 
ferruginea Fabricius 


petiolata Macquart 
Prionocera Loew 
fuscipennis Loew 


parrii Kirby (?) 
tipuline no 1 (?) 


Südafrika 
nearktisch 


Südafrika 


nearktisch 


nearktisch 
nearktisch 


(Stygeropis Loew: siehe Prionocera Loew) 


Tanyptera Latreille 
frontalis Osten-Sacken 


fumipennis Osten-Sacken 


Tipula Linnaeus 
abdominalis Say 


bella Loew 


bicornis Forbes 


caffra Alexander 
caloptera Loew 


nearktisch 
nearktisch 


nearktisch 


nearktisch 


nearktisch 


Südafrika 
nearktisch 


Woop 1952 
Woop 1952 
WooD 1952 
Woop 1952 
Woop 1952 
Woop 1952 
Woop 1952 
WooD 1952 
Woop 1952 
Woop 1952 
Woop 1952 
ALEXANDER 1920 
JOHANNSEN 1934 


ROGERS 1927 
ROGERS 1927 
ROGERS 1927 
ROGERS 1927 


ROGERS 1949 


Woop 1952 
HART 1898 
MALLOCH 1917 
Woop 1952 


MALLOCH 1917 
(Tipula sp. 1) 
ALEXANDER 1920 
JOHANNSEN 1934 
ALEXANDER 1919 
ALEXANDER 1919 


ALEXANDER 1920 
MALLOCH 1917 


NEEDHAM & BETTEN 1901 


(= caloptera Say) 
MALLOCH 1917 
(Tipula sp. 2) 
ALEXANDER 1920 
JOHANNSEN 1934 
ALEXANDER 1920 
(= furca Walker) 
*HART 1890 

“FORBES 1891 
MALLOCH 1917 
Woop 1952 
NEEDHAM & BETTEN 1901 
(als abdominalis Say) 
MALLOCH 1917 

(als abdominalis Say) 
ALEXANDER 1920 


199 


Pipi 
B 

L!P! 
L'P! 
L!P! 
ID. 
L'P! 
Bi! 

L!P! 
TED 
LIP! 
LIP! 
L!P! 


L!P! 
B 
DI 
DI 


L'P! 


JE PA 
TP 
EMI 
LIP! 


ENE 
L!P! 
L!P! 


200 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


collaris Say 


coronata Alexander 
cunctans Say 


dejecta Walker 
eluta Loew 
flavicans Fabricius 
furca Walker 


graminivora Alexander 
ignobilis Loew 


iroquois Alexander (?) 
infuscata Loew 


jocosa Alexander 
nobilis Loew 
oropezoides Johnson 
pomposa Bergroth 
serta Loew (?) 
simplex Doane 


soror Wiedemann 
tipuline no 2 (?) 
tipuline no 3 (?) 
tipuline no 2 (?) 
trivittata Say 


ultima Alexander 

usitata Doane 
Tipulodina Enderlein 

pedata Wiedemann 


tipulini no 1 (?) 
tipulini no 6 (?) 
tipulini no. 7 (?) 


nearktisch 


Südafrika 
nearktisch 


nearktisch 
nearktisch 
nearktisch 
nearktisch 


nearktisch 
nearktisch 


nearktisch 
nearktisch 


Südafrika 
nearktisch 
nearktisch 
Südafrika 
nearktisch 
nearktisch 


Südafrika 
nearktisch 
nearktisch 
nearktisch 
nearktisch 


nearktisch 
nearktisch 


orientalisch 
orientalisch 


orientalisch 
orientalisch 


(Xiphura Brullé : siehe Tanyptera Latreille) 


Genera incerta 
tipuline no 1 
(Prionocera ?) 
tipuline no 2 
(Tipula ?) 
tipuline no 3 
(Tipula ?) 
tipulini no 1 
(Tipulodina ?) 
tipulini no 6 
(Tipulodina ?) 
tipulini no 7 
(Tipulodina ?) 


nearktisch 
nearktisch 
nearktisch 
orientalisch 
orientalisch 


orientalisch 


ALEXANDER 1920 
JOHANNSEN 1934 
WooD 1952 
HysLoP 1919 

(als infuscata Loew) 
MALLOCH 1917 
ALEXANDER 1920 
JOHANNSEN 1934 
HART 1898 
MALLOCH 1917 
NEEDHAM 1903 
(=ultima Alexander) 
ALEXANDER 1920 
(als bella Loew) 
*PACKARD & THOMSON 1929 
ALEXANDER 1920 
JOHANNSEN 1934 
ALEXANDER 1920 
(als tipuline no 1) 
HysLoP 1910 

(= cunctans Say) 
WooD 1952 
ALEXANDER 1920 
ALEXANDER 1920 
WooD 1952 
MALLOCH 1917 
*PACKARD & THOMSON 
1921, 1929 

Woop 1952 
ALEXANDER 1919 
ALEXANDER 1919 
ALEXANDER 1920 
MALLOCH 1917 
ALEXANDER 1920 
NEEDHAM 1903 
ALEXANDER 1920 


DE MEIJERE 1911 
ALEXANDER 1931 
ALEXANDER 1932 


ALEXANDER 1932 
ALEXANDER 1932 


ALEXANDER 1919 
ALEXANDER 1919 
ALEXANDER 1919 
ALEXANDER 1932 
ALEXANDER 1932 


ALEXANDER 1932 


EP! 
Pp! 
Lip! 


Lp 
LIP! 
RUE 
L! 

L'P! 
DPI 


P! 
ESE 
ESE, 
BIEL 
L! 
In 
Lips 
EP! 
TEN 


L!P! 
LIB! 


TIP 


L! 


Je 


I! 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 201 


tipuline no 2 


(Tipula ?) nearktisch ALEXANDER 1920 L! 
tipulini no 3 
(Ctenacroscelis ?) orientalisch ALEXANDER 1932 IE 
tipulini no 4 
(Ctenacroscelis ?) orientalisch ALEXANDER 1932 EU 
tipulini no 5 orientalisch ALEXANDER 1932 Je 


III. ALLGEMEINE MORPHOLOGIE DER TIPULIDEN-LARVEN UND -PUPPEN. 


An den wurmförmigen Tipuliden-Larven unterscheidet man den Kopf, drei 
thorakale und acht abdominale Segmente (Abb. 1—3). Auf dem letzten Segment 
enden die Hauptstämme des metapneustischen Respirationssystems in zwei großen 
runden Stigmen. Das um diese Stigmen gelegene Stigmen’”feld”’ (Abb. 4, 5) 
ist von sechs mehr oder weniger deutlichen Auswüchsen umgeben; BRAUNS 
(1954a) nennt diese Auswüchse: Randlappen, eine Bezeichnung, die ich in 
dieser Arbeit übernehme. Nebea der Analöffnung finden sich zuweilen ein bis 
mehrere (paarige) Analfortsätze. Dorsale oder ventrale Kriechwülste sind auf 
den Körperabschnitten der Tipuliden-Larven — im Gegensatz zu einer Anzahl 
Limoniiden-Larven — nicht vorhanden. Die wenig sklerotisierte Haut ist meist 
mit Mikrotrichien besetzt (Abb. 6); auf den Hinterrändern der Segmente findet 
sich noch eine Anzahl Makrochaeten; diese letzten stehen auf runden membranösen 
Feldern, die auch nach Verlust der Makrochaeten noch deutlich sichtbar sind 
(Abb. 6). Die Länge der Larven im 4. Stadium (nach Heißwasser-Abtötung) 
schwankt zwischen 12 und 60 mm. 

Die prognathe Kopfkapsel der hemicephalen Larve ist nur klein und kann in 
die thorakalen Segmente zurückgezogen werden. Die Teile des Kopfskelettes haben 
verschiedene Autoren ausführlich beschrieben (ALEXANDER 1920; SELLKE 1936; 
ANTHON 1943; HENNIG 1950; BRAUNS 1954a). Innerhalb der Familie der 
Tipuliden sind sie im allgemeinen ganz einförmig. Bei den verschiedenen Arten 
variieren sie mehr oder weniger. Sie müssen zuerst an einer Reihe von Arten 
und auch von Individuen derselben Art untersucht werden, bevor man sagen kann, 
wieweit sie zu systematischen Unterscheidungen brauchbar sind. Sie werden hier 
nicht weiter besprochen. 

Die die Haut meist überziehenden Mikrotrichien stehen oft in Gruppen zu- 
sammen; vielfach sind sie ganz kurz, manchmal erscheinen sie auf den ersten 
und letzten Segmenten oder in der Umgebung der Makrochaeten auf den Hinter- 
rändern der Segmente etwas länger: die ersten und letzten Segmente gewinnen 
dadurch manchmal einen seidenen Glanz. Bei Tipula luteipennis Meigen sind sie 
auf den letzten Segmenten zu kurzen Bürstenhaaren ausgewachsen. Die Mikro- 
trichien sind meist farblos oder gelblich, zuweilen mehr bräunlich gelb; sie 
bestimmen die Farbe der Larve. In einigen Fällen sind die Mikrotrichien dunkel- 
braun bis schwarz: dann sind auch die Larven dunkel gefärbt. Ist ein Teil der 
Mikrotrichien dunkel und ein Teil hell gefärbt, so entsteht eine bestimmte 
Zeichnung auf dem Körper (z.B. Dolichopeza spec., Tipula rufina Meigen, 
T. cheethami Edwards). Auch kommt es vor, daß die Mikrotrichien in der Nähe 
von bestimmten Makrochaeten der Segmentränder zu kleinen dunklen Büscheln 
ausgewachsen sind; dann hat es den Anschein, als stünden neben den Makrochaeten 


202 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


/ 


C 
© > Abdominal-Segment 8 - ---- 
. x 
7 Da » 
/ N A, 
x 


LA 
mf Stigmenfeld 3 


dorsale Randlappen 


laterale Randiappen 


Ad 


Sti emenféld 


3 
8 


~~Analfortsatze 


4 Analfeld~ -- - 
N Analspalte 


Tipula scripta: Abb. 1. Larve dorsal; 2. id. lateral; 3. id. ventral; 4. id. Stigmen- und 
Analfeld; 5. id. Stigmen- und Analfeld von der Seite; 6. Haut mit Makrochaeten (eine 
abgebrochen) und größeren und kleineren Mikrotrichien. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 203 


F- - -  Prothorakalhorn 


- + — - -Fuhlerscheide 


—-- -Flügelscheide 


7 


laterale Tergit-Dornen 
1 


laterale Tergit-Dornen 
\ 


ventrale Tergit-Dornen 
Ù \ 


‘ ‘ 


Cerci-Scheide x 


1 
' 
1 
1 
ventrale Tergit-Dornen LI 
N 


, 
. dorsale Tergit-Dornen dorsale Tergit-Dornen 
‘ LA ‘ 


-Pleurit-Dorn 
~ Pleurit-Dora 


Sternit-Dornen pee 
Sternit-Dornen 


Tipula scripta: Abb. 7. Puppe ventral; 8. id. dorsal; 9. id. lateral; 10. Abd.-Ende von der 
Seite : männl. Puppe; 11. id.: weibl. Puppe. 


204 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


noch kleine Pinsel oder Bürsten (z.B. Tipula oleracea L., T. paludosa Meigen). 

Die Makrochaeten auf der hintern Hälfte der Segmente sind in ihrer Größe 
verschieden. Bei einigen Arten sind sie lang und dünn, bei andern klein und 
schwach, so daß sie nur schwer wahrzunehmen sind. In der ganzen Familie der 
Tipuliden ist das von den Makrochaeten gebildete Muster fast immer dasselbe, 
da die Zahl der Makrochaeten und die Stelle wo sie stehen fast immer konstant 
sind. Bei einigen Arten sind eine oder mehrere Makrochaeten schr klein oder 
fehlen ganz; manchmal sind auch zwei Makrochaeten so nahe zusammengerückt, 
daß es aussieht, als stünde dort nur ein Haar. Auf den Hinterrand der abdominalen 
Tergite stehen meist acht Haare; vor dieser Reihe steht lateral links und rechts 
noch je ein weiteres Haar. Auf den Sterniten finden sich in der hinteren Hälfte 
links und rechts je zwei Haare; weiter nach vorn, aber mehr medial, stehen noch 
zwei Gruppen von je zwei Haaren. Die Pleuren jedes abdominalen Segmentes 
tragen auf ihrem hinteren Teil eine Gruppe von drei Haaren, von denen aber 
gewöhnlich nur eins deutlich entwickelt ist; auf der vorderen Hälfte jedes Pleurits 
steht noch ein einzelnes Haar. In den Zeichnungen habe ich für die verschiedenen 
Arten, soweit möglich, das genaue Haarmuster angegeben und zugleich die Länge 
und Stärke der Haare angedeutet. Das Muster kann jedoch auch innerhalb 
derselben Art variieren. Mehrere Autoren (BODENHEIMER 1924; OLDHAM 1928; 
HENNIG 1950) bilden das Borstenkleid bestimmter Larven ab. Die Abbildungen 
weichen aber beträchtlich voneinander und oft auch von den Abbildungen in 
dieser Veröffentlichung ab. Diese Abweichungen finden ihren Grund wohl darin, 
daß nicht genügend zwischen kleinen Makrochaeten und ausgewachsenen Mikro- 
trichien unterschieden ist. Um dies deutlich sehen zu können, muf man ein 
Hautpräparat anfertigen und bei stärkerer Vergrößerung genau studieren. Dies 
ist bei nahezu allen Arten, die hier behandelt werden, geschehen. 

HENNIG (1950) und SAVTSHENKO (1954) weisen darauf hin, daß die Chae- 
totaxie für die Systematik wichtig sei. Sie ist wichtig zur Unterscheidung der Gat- 
tungen, Untergattungen und Artengruppen. Innerhalb dieser systematischen 
Gruppen, also bei nah verwandten Arten, findet man aber immer das gleiche 
Muster. 

Bei den Beschreibungen im folgenden Kapitel werden Zeichnungen des Haar- 
musters der abdominalen Segmente gegeben: der linke Teil jeder Abbildung ist 
das Sternit und der rechte Teil das Tergit. Die obere Seite der Zeichnung stellt 
den vorderen Teil des Segmentes dar. Das Muster der thorakalen Segmente weicht 
ab und wird nicht besonders erwähnt. 

Das Stigmenfeld zeigt bei den verschiedenen Arten in Zeichnung und Bau 
bedeutende Unterschiede. Deshalb kann man es sehr gut zur Determination ver- 
wenden. Ueberdies ist es in den verschiedenen Artengruppen manchmal sehr 
charakteristisch gebildet, so daß es oft die stammesgeschichtlichen Beziehungen 
der einzelnen Gruppen klären kann. Immer sind sechs mehr oder weniger ent- 
wickelte Randlappen vorhanden — im Gegensatz zu den nahe verwandten Limo- 
niiden, die nur fünf oder weniger Randlappen aufweisen. In einem Falle, näm- 
lich bei der Gattung Dolichopeza, stehen die dorsalen Randlappen so eng an- 
einander gerückt, daß man den Eindruckeines einzigen unpaarigen Dorsallappens 
gewinnt (Abb. 12). Immer wird denn auch behauptet, bei Dolichopeza fänden 
sich nur fünf Randlappen. Bei den Arten der Gattung Tanyptera (Abb. 21) sind 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 205 


die Randlappen erheblich reduziert. Nur in wenigen Fällen sind alle sechs Rand- 
lappen von gleicher Form (Abb. 89), meist sind die ventralen Lappen kürzer und 
stehen fast senkrecht auf dem Stigmenfeld (Abb. 4, 5). Bei Larven, die sich im 
Wasser entwickeln, ist der Saum der Randlappen oft mit langen Haaren besetzt 
(Abb. 89). Wenn die Larve nicht beunruhigt wird, hängt sie zwischen den 
Wasserpflanzen mit dem Stigmenfeld an der Oberfläche des Wassers; der lange 
Haarwuchs an den Randlappen verhindert das Eindringen des Wassers in die 
Stigmenöffnungen. Wird die Larve beunruhigt, so taucht sie vollständig unter 
Wasser, wobei sie zwischen den langen und langhaarigen Randlappen eine Luft- 
blase mitnimmt. Bei einigen Larvenformen sind die dorsalen und manchmal auch 
die lateralen Randlappen mehr oder weniger sklerotisiert (Abb. 4, 5, 190). 

SAVTSHENKO (1954) sieht einen engen Zusammenhang zwischen Form, Haar- 
wuchs, Sklerotisierung der Randlappen und dem Milieu, in dem die Larven vor- 
kommen. Die typischen Wasserformen sollen nach SAVTSHENKO lange finger- 
förmige Randlappen mit stark entwickeltem Haarsaum haben; bei den Formen, 
die in feuchtem Boden leben, seien die Lappen kürzer und der Haarsaum sei 
reduziert; mehr mesophile Arten hätten konische, mehr oder weniger sklerotisierte 
Randlappen, während die Haare verschwunden seien; die vorwiegend mesophilen 
Arten besäßen völlig sklerotisierte Randlappen bis hornförmige Dornen. Die 
Larve ist an ein bestimmtes Milieu gebunden und hat sich angepaßt. Bei dem 
Uebergang vom aquatischen zu terrestrischem Leben hat sich die Form der Rand- 
lappen geändert (siehe auch Abb. 306—313). 

Obwohl ein bestimmter Zusammenhang nicht geleugnet werden kann, darf man 
ihn dennoch nicht so kategorisch behaupten. Die Formen mit langen und lang- 
haarigen Randlappen sind auch mir nur aus dem Wasser bekannt, aber daneben 
kenne ich auch andere aquatische Formen. Tipula rufina Meigen (Abb. 224) und 
die Arten aus der Untergattung Yamatotipula (Abb. 131) dürften ihrem Bau nach 
nur in feuchtem Boden vorkommen; ich kenne sie aber fast nur aus dem Wasser. 
Tipula vernalis Meigen (Abb. 178), die dem Bau nach mehr mesophil ist und 
einen Anfang von Sklerotisierung der dorsalen Randlappen zeigt, wurde auch 
einmal zwischen Wasserpflanzen in einem Bach gefangen. Für die weitere Ent- 
wicklung ließ ich die Larve zwischen einem trockneren Milieu mit Moos und 
einem feuchtem mit Wasserpflanzen wählen. Die Entwicklung und auch die Ver- 
puppung gingen in dem feuchten Milieu vor sich. Dies deutet darauf hin, daß sich 
dieser Larventypus auch im Wasser entwickeln kann. Es ist auch auffällig, daß 
man auf einer Fläche von einigen Quadratmetern in ganz gleichem Milieu Arten 
finden kann, die man dem Bau nach in feuchtem, trocknerem bzw. sehr trockenem 
Boden erwarten würde. So fand ich auf einer ganz kleinen Fläche auf ziemlich 
trockenem Boden Pales quadrifaria Meigen (Abb. 63), Tipula pabulina Meigen 
(Abb. 245), T. lunata L. (Abb. 174), T. selene Meigen (Abb. 176) und 7. 
livida v. d. Wulp (Abb. 190) gleichzeitig. Bei einer Zucht von Pales quadrifaria 
Meigen und Tipula lunata L. hielt ich von beiden einen Teil der Larven in sehr 
feuchtem, einen andern Teil in ziemlich trockenem Milieu. Es zeigte sich, daß 
dieser Milieu-unterschied fast keinen Einfluß auf die Entwicklung und die Ent- 
wicklungszeit ausübte. Den Bau der Randlappen dürfen wir also nicht zu sehr 
funktionell bedingt schen, höchstens können wir aus diesem Bau eine Vermutung 
ableiten über das Milieu, in dem sich die Larven vornehmlich entwickeln. 


206 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Das Analfeld ist durch eine schmale dunkle Linie von dem Rest des achten 
Segmentes abgegrenzt. In einigen Fällen verläuft außerdem noch eine Linie dicht 
unter der Analöffnung (Untergattung Vestiplex, Abb. 161, 165). Zu beiden 
Seiten des Analfeldes finden wir oft ein Paar mehr oder weniger entwickelte 
Analfortsätze. Bald sind sie kurz und dick (SAVTSHENKO 1954 spricht in diesem 
Fall von „Para-Analen”), bald dünner und auch wohl länger. BRAUNS spricht von 
„Analschläuchen’’, meist spricht man aber von ,,Analkiemen”, dies in Zusammen- 
hang mit der Auffassung, daß sie den in feuchtem Milieu lebenden Arten zur 
Atmung dienen sollen. Da ich aber von der Richtigkeit dieser Auffassung nicht 
überzeugt bin, gebrauche ich den neutraleren Namen ,,Analfortsatze”. 

BROWN (1910) und GERBIG (1913) lenken die Aufmerksamkeit auf den 
Blutstrom, der in den Fortsätzen deutlich wahrnehmbar sei. Da sich in jeden 
Fortsatz auch Tracheen verzweigen, schließt GERBIG, die Fortsätze seien vielleicht 
gleichzeitig Blut- und Tracheenkiemen und dienten der Atmung. Untersuchungen 
bei Culiciden und Tendipediden, bei denen gleichartige Bildungen vorkommen, 
zeigten aber, daß sie dort der Ionenregulation dienen. Bei den untersuchten Arten 
sind es die Stellen, an denen Salzionen mit dem Milieu ausgewechselt werden. 
Vielleicht haben sie bei den Tipuliden eine gleiche Funktion. Untersuchungen 
hierüber haben noch nicht stattgefunden. Die ganz kurzen oberen Analfortsätze 
von z.B. den Pales- und Vestiplex-Arten haben vermutlich nur funktionelle Be- 
deutung beim Verschließen des Stigmenfeldes. 

SAVTSHENKO (1954) nimmt an, daß die Analfortsätze der Atmung dienen und 
er versucht mit Hilfe von Beispielen zu beweisen, daß sie um so stärker ent- 
wickelt sind, je feuchter das Milieu ist, in dem die betreffende Art als Larve lebt. 
Ist das aber wohl immer so ? Nehmen wir aus der Untergattung Oreomyza die 
signata-Gruppe, so schen wir, daß alle dazugehörigen Arten die gleichen kurz- 
warzenförmigen Analfortsätze haben (Abb. 210). Von diesen Arten kann rfina 
Meigen sehr gut im Wasser leben — ich kenne diese Art fast nur aus dem 
Wasser und ich habe sie in beträchtlicher Anzahl aus Wasser erhalten — signata 
Staeger und staegeri Nielsen dagegen leben in feuchterem bis ziemlich trockenem 
Moos und marmorata Meigen kann sich selbst in sehr trockenem Moos entwickeln. 
Dennoch sind bei all diesen Arten, wie wir schon bemerkten, die Analfortsätze 
gleich kurz ausgebildet. Wohl habe ich festgestellt, daß aquatische Arten meist 
längere Analfortsätze haben als die Arten, die sich in trocknerem Milieu ent- 
wickeln, meist, aber gewiß nicht immer ! Ich habe auch festgestellt, daß die Arten, 
die sich in eutrophem Wasser entwickeln, im allgemeinen die Analfortsätze viel 
stärker ausgebildet haben als die Arten, die in oligotrophem Wasser leben. Die 
Funktion dieser Analfortsätze wird aber zuerst genau untersucht werden müssen, 
bevor man mehr darüber sagen kann. 

ALEXANDER (1920) meint, wenn bei Tipulidenlarven zwei Paar Analfortsätze, 
ein Paar oberhalb und ein Paar unterhalb der Analöffnung vorhanden seien, stelle 
dies die primitivste Entwicklungsstufe dar. Gibt es mehrere Paare, so sollen diese 
durch Verzweigung von einem oder beiden primitiven Paaren entstanden sein. In 
der Familie Tipulidae s.s. soll die primitivste Stellung nicht mehr vorkommen. 
Wenn vier Paare anwesend sind, sollen die oberen und unteren Fortsätze verzweigt 
und nebeneinander gestellt sein (z.B. Tipula marmorata Meigen); bei drei Paaren 
soll der obere Ast des oberen Fortsatzes atrophiert sein (z.B. Prionocera spec.); 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 207 


bei zwei Paaren sollen meist beide Aeste der oberen Fortsätze atrophiert sein (z.B. 
Dolichopeza spec.). Bei den Arten, die ALEXANDER (1920) beschrieb, stimmt dies. 
Da wir hier aber über viel mehr Arten verfügen, können wir seine Angaben ge- 
nauer prüfen (siehe Abb. 314—319). 

Bei einer Anzahl von Arten (Tipula vittata Meigen, T. luna Westhoff, T. 
solstitialis Westhoff, T. variicornis Schummel) finden wir zwei Paar größere 
oder kleinere Analfortsätze, ein Paar oberhalb und ein Paar unterhalb der Anal- 
öffnung. Bei Tipula oleracea L., T. paludosa Meigen und T. czizeki de Jong ist 
nur das obere Paar kurz aber doch deutlich vorhanden, während unter der Anal- 
öffnung höchstens noch ein Paar knollenartige Auswüchse zu sehen sind, die auf 
ein zweites Paar hindeuten dürften. In der Gattung Pales, in der Untergattung 
Vestiplex und bei einer Anzahl von Arten aus den Untergattungen Lunatipula 
und Oreomyza finden wir nur oberhalb der Analöffnung ein Paar sehr kurze und 
dicke Fortsätze. Bei einigen Arten (Prionocera spec., ein Teil der Arten der Un- 
tergattungen Tipula und Yamatotipula, daneben Tipula saginata Bergroth und 
T. luteipennis Meigen) finden wir über der Analöffnung ein Paar unverzweigte 
und unter der Analöffnung ein Paar verzweigte Fortsätze, von denen meist ein 
Ast kürzer ist als der andere. Man sagt wohl, bei der Untergattung Acutipula fän- 
den sich vier Paar Analfortsätze. Richtiger wäre es, wenn man sagte, oberhalb und 
unterhalb der Analöffnung findet sich je ein Paar, von denen das untere Paar zwei 
kurze aber deutliche Papillen trägt. In der Gattung Dolichopeza sind zwei Paar 
Fortsätze vorhanden. Sie stehen fast unter der Analöffnung. Vielleicht sind gerade 
die oberen Fortsätze nicht anwesend und die unteren verzweigt; oder obere und 
untere Fortsätze sind beide vorhanden und unverzweigt und die Analöffnung ist 
etwas nach oben gerückt. Ein Teil der Untergattung Oreomyza, z.B. die signata- 
Gruppe, hat unter der Analöffnung vier Paar doppelte kurz-warzenförmige Pa- 
pillen. Es ist möglich, daß das äußere Paar die oberen und das innere Paar die 
unteren Fortsätze darstellt und daß beide Paare verzweigt sind. Bei vielen haupt- 
sächlich xylophagen Arten kommen überhaupt keine Fortsätze vor. 

Die Analöffnung ist von einigen Verdickungen umgeben. Dadurch wird meist 
eine quere Analspalte gebildet; nur bei den obligat oder fakultativ xylophagen 
Formen findet man eine senkrechte Analspalte (Dictenidia, Tanyptera, Flabelli- 
fera, Tipula nigra L., T. flavolineata Meigen). 


Die Puppe entwickelt sich in der Larvenhaut und weil ich Exemplare gesehen 
habe, bei denen die Puppe noch in der Larvenhaut eingeschlossen war, kann ich 
auch die Homologie zwischen den beiden Entwicklungsstadien angeben. Die Ti- 
puliden haben eine freie Puppe (Abb. 7—9). Vorn befinden sich zwei Prothora- 
kalhörnchen. Auf den Rändern der Tergite und Sternite stehen größere oder 
kleinere Dornen. Die Tasterscheiden sind am Ende gebogen. Links und rechts 
auf dem Thorax befindet sich eine netzförmige oder quergestreifte Struktur, von 
der einige Teile mehr oder weniger schuppenartig, manchmal sogar dornförmig 
entwickelt sind. 

Die Prothorakalhörnchen sind meist ziemlich kurz, das heißt, ihre Länge ent- 
spricht etwa der halben Breite des Thorax. In einigen Fällen (z.B. Gattung 
Prionocera) sind sie länger, bis ungefähr zweimal so lang wie der Thorax breit. 
Manchmal sind sie auch sehr kurz (z.B. Gattung Tanyptera, Tipula luteipennis 


208 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Meigen). In den meisten Fällen sind sie nach hinten gerichtet, selten (z.B. Gat- 
tung Flabellifera) sind sie etwas gedreht und gebogen, so daß sie nach vorn 
weisen. Wenn in den folgenden Beschreibungen von normalen Prothorakalhör- 
nern gesprochen wird, ist immer gemeint, daß sie nach hinten gerichtet und un- 
gefähr halb so lang sind wie der Thorax breit. Die Prothorakalhörnchen sollen 
der Atmung dienen und man nennt die Puppe wohl propneustisch. 

Auf der Rückenseite des Thorax kommen drei Paar schuppenartige Verdickungen 
vor, von denen das vorderste Paar ziemlich weit lateral, etwas hinter den Pro- 
thorakalhörnern liegt; es sieht meist knotenförmig aus, bisweilen fast dornförmig 
(Gattung Pales). Das mittlere Paar liegt links und rechts unmittelbar neben der 
Mitte, es ist meist schuppenartig; manchmal wird hier eine doppelte Schuppe ge- 
bildet, ein einziges Mal (Flabellifera) ist diese Schuppe zu einem Dorn verwach- 
sen. Das hintere Paar liegt etwas entfernter von der Mitte als das mittlere. In 
mehreren Fällen sind diese Schuppen nur sehr rudimentär ausgebildet, besonders 
oft das hintere Paar, sodaß nur noch ihre ehemalige Lage nachzuweisen ist. Diese 
Stelle ist meist deshalb zu finden, weil die kutikuläre Struktur dort einigermaßen 
abweicht. 

Die Beinscheiden dehnen sich etwa bis zum vierten Segment aus. Bei einigen 
Arten reichen sie weiter, bei anderen weniger weit; dies ist für jede Art und für 
jede Artengruppe konstant. Oft reichen die Beinscheiden bei den männlichen 
Puppen ein halbes Segment weiter als bei den weiblichen Puppen. Die Bein- 
scheiden sind zum Teil von den Flügelscheiden bedeckt, die immer bei allen 
Arten genau bis zum Ende des zweiten Segmentes reichen. Die Fühlerscheiden 
liegen teilweise vor und teilweise auf den Flügelscheiden. 

Die Pleuren jedes Segmentes tragen auf der vorderen und hinteren Hälfte einen 
mehr oder weniger ausgewachsenen Dorn. Diese Dornen sind den Haargruppen 
auf den Pleuren der Larve homolog. In einigen Fällen finden wir auf der zweiten 
Hälfte drei Dörnchen, wie wir an dieser Stelle bei den Larven immer drei mehr 
oder weniger entwickelte Haare finden; wenn auf der zweiten Hälfte nur ein Dorn 
da ist, stehen öfters neben diesem Dorn noch ein oder zwei Härchen. 

Auf der Hinterhälfte der Tergite und Sternite steht eine Reihe von größeren 
oder kleineren Dornen, die den Haaren auf den Sternit- und Tergiträndern der 
Larven bedingt homolog sind. Die Zahl der Dornen ist für jede Artengruppe 
verschieden, sie stimmt jedoch meist nicht mit der Zahl der Haare bei den 
Larven überein. Oft gibt es viel mehr Dornen bei den Puppen als 
Haare bei den Larven. Wenn sich eine größere Zahl von Dornen findet, hat 
man oft den Eindruck, diese seien durch Spaltung entstanden: sie stehen dann 
meist auch in Gruppen zusammen. Je größer die Zahl der Dornen ist, um so 
kleiner sind die einzelnen Dornen. Einige Arten haben nur wenige Dornen: dann 
aber ist ihre Zahl sehr konstant. Wir geben in solchen Fällen bei der Beschreibung 
eine Dornformel; so bedeutet z.B. die Tergitformel 4, 4, 4, 2, daß auf den letzten 
Tergiten je vier Dornen und auf dem davorliegenden Tergit zwei Dornen stehen. 
Die erste Ziffer entspricht also den Dornen des letzten Segmentes. Die Dornen 
sind auf den hintersten Abdominalsegmenten immer deutlicher entwickelt als auf 
den vorderen Segmenten; besonders auf den Tergiten sind die Dornen der 
vorderen Abdominalsegmente oft kaum ausgebildet; diese Segmente werden des- 
halb auch nicht in der Formel genannt. Auf den hintersten abdominalen Sterniten 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 209 


sehen wir in einigen Untergattungen (z.B. Tipula, Yamatotipula, Acutipula) vor 
den Hinterranddornen auch noch links und rechts von der Mitte je einen Dorn, 
der dem Haarpaar homolog ist, das wir an gleicher Stelle bei den Larven finden. 
Nur bei wenigen Arten finden sich auch auf den Tergiten Dornen, die den 
Haaren homolog sind, die bei den Larven lateral vor den Hinterrandhaaren 
stehen (Prionocera spec., Tipula saginata Bergroth). 

Auf dem achten abdominalen Tergit stehen ebenfalls Dornen (Abb. 10, 11). 
Wenn in der Larvenhaut die Puppe sich schon entwickelt hat, sehen wir, daf das 
8. Tergit der Puppe dem Stigmenfeld der Larve homolog ist und daf diese Dornen 
den Randlappen des Stigmenfeldes homolog sind; diese Dornen sind jedoch nicht 
immer so deutlich entwickelt wie die Randlappen. Diese können sehr gut ent- 
wickelt sein, während die Dornen nur ganz winzig sind. In mehreren Gattungen 
und Untergattungen finden sich auf dem 8. Tergit drei Paar Dornen. Das den 
dorsalen Randlappen homologe Paar (wir nennen sie hier dorsale Dornen) ist oft 
wenig entwickelt oder ganz rudimentär. Meist sind die ventralen Dornen am besten 
ausgebildet. Nur in der Gattung Pales sind die lateralen Dornen am stärksten 
entwickelt, die ventralen fast völlig rudimentär und die dorsalen immer viel 
kleiner als die lateralen. 

Das Sternit des achten abdominalen Segmentes trägt immer vier Dornen; in der 
Gattung Pales finden sich jedoch an dieser Stelle nur zwei Dornen, zwischen 
diesen steht bei den männlichen Puppen noch ein unpaariger, größerer oder klei- 
nerer, knoten- bis dornförmiger Fortsatz. 

Der letzte Teil des Abdomens, dem Analfeld homolog, ist besonders bei den 
männlichen Puppen von typischer Form und kann oft zur Artbestimmung innerhalb 
der Untergattungen verwendet werden. Bei den weiblichen Puppen besteht der 
letzte Abdominalteil aus zwei Scheiden, in denen die Cerci und die Hypovalven 
gebildet werden. Diese Legerohrscheiden sind denn auch meist mehr oder weniger 
entwickelt, je länger oder kürzer die Cerci und Hypovalven bei den Imagines sind. 
Bei den männlichen Puppen findet man hier einige Verdickungen und Verwach- 
sungen, die teilweise übereinanderliegen und oft mit Teilen des Hypopygs der 
Imagines zu homologisieren sind, zumal man oft eine od-Scheide beobachten kann 
(z.B. Pales)*). Auf der kugelförmigen Verdickung am Ende des letzten Abdomi- 
nalsegmentes der männlichen Puppe sehen wir ein mehr oder weniger deutlich ent- 
wickeltes Dörnchen. 


IV. SPEZIELLE MORPHOLOGIE DER LARVEN UND PUPPEN 
WEST-PALAEARKTISCHER ARTEN 


In diesem Abschnitt gebe ich eine kurze Beschreibung der Larven und Puppen 
der mir bekanntgewordenen west-palaearktischen Arten. Für jene Arten, von 
denen mir keine Larven und Puppen zur Verfügung standen, habe ich Angaben, 
soweit sie in der Literatur zu finden waren, benutzt. 

Die Beschreibungen sind kurz gefaßt: die Abbildungen sollen verdeutlichen, 
was selbst viele Worte nicht klarmachen können. Einer der Gründe, die z.B. die 
Abhandlungen BELINGs (1873, 1878, 1886) für uns unbrauchbar machen, ist ja 
gerade das Fehlen von Abbildungen. 


*) od — outer dististylus; es ist ein Anhang am neunten Sternit der Imago und wird in 
der Imaginal-Systematik oft bei der Artbestimmung benutzt. 


210 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Bei den Abbildungen soll man bedenken, daf eine bestimmte Variabilität 
immerhin möglich bleibt, besonders was die Färbung des Stigmenfeldes der Lar- 
ven, aber auch, was die Länge und Form der Dornen des achten abdominalen Ter- 
gits der Puppen betrifft. Manchmal mußte eine Abbildung nach einem einzigen 
Exemplar angefertigt werden. Dies ist im Text jeweils verzeichnet. Wenn mehrere 
Exemplare zur Verfügung standen und einige Variabilität auftrat, wurde die 
Abbildung nach dem meist vorkommenden Typus verfertigt. 

Es sind stets nur Larven des vierten, also des letzten Stadiums beschrieben und 
abgebildet. Das zweite und dritte Stadium weicht meist nur wenig davon ab, 
zuweilen sind aber die dunklen Flecken des Stigmenfeldes intensiver gefärbt, 
manchmal dehnen sie sich weiter aus. Auch zwischen jungen und älteren Larven 
des vierten Stadiums können Abstufungen in der Intensität der Farbe auftreten. 
Wenn dies zu Schwierigkeiten bei der Artbestimmung führt, wird darauf in der 
Beschreibung hingewiesen. 

Bei der Artbeschreibung wird auch das Milieu erwähnt, in dem die Larve vor- 
kommt; dies kann die Bestimmung erleichtern. Auch werden zu jeder Arten- 
gruppe die Arten verzeichnet, von denen Larven und Puppen noch unbekannt 
sind. Bei jeder dieser Arten habe ich auch angegeben, in welchen Teilen Europas 
sie vorkommt, so daß man sehen kann, inwieweit Verwechslung mit einer Art, 
von der die Larven und Puppen noch nicht beschrieben sind, bei der Bestimmung 
möglich ist. 


Bestimmungstabelle für die Larven (4. Stadium) 


1 Analfortsätze auch unterhalb der Analöffnung vorhanden, manchmal nur 
klein (Abb. 315—317) Hierzu auch die Tipula oleracea-Gruppe (Abb. 97). 2 
— Unterhalb der Analöffnung keine Analfortsätze; manchmal fehlen auch die 
oberen, so daß überhaupt keine Analfortsätze vorhanden sind (Abb. 314) . 14 

2 Unterhalb der Analöffnung vier Paar kurze, warzen- oder zitzenförmige Anal- 
fortsätze; keine Analfortsätze oberhalb der Analöffnung (Abb. 318) . . 3 
— Analfortsätze anders in Zahl, Form und Stellung . . 5 
Keine dunkle Zeichnung auf den Tergiten, Randlappen le (Abb. 206— 
FIED morsel: ME Side bin signata-Gruppe, S. 262 
— Tergite mit Die ce 4 


US 


4 Randlappen ziemlich pas schwarz( ?) ne mit dothan Hai (Abb. 
228—230) . . . . + + + Tipula subnodicornis-Gruppe, S. 269 
— Randlappen kürzer, nie ganz schwarz, Haarsaum weniger deutlich (Abb. 
224297) Ce . . + . Tipula rufina-Gruppe, S. 267 


Un 


Dorsale Randlappen Pole da oberhalb und unterhaib der Anal- 
öffnung je ein Paar Analfortsätze (Abb. 154-156) . 

. Untergattung SO A 246 

— Dorsale Reden Du een, manchmal mit schwarzer Zeichnung 

Tr: 

6 Dok een eng O dl Di Paak Alone fast 

unter der Analöffnung; im Leben grün (Abb. 12—14, 18) . . . 
Dolichopeza, S; 214 
— Morale Rondi co Bu a al NE 


N 


(0°) 


\O 


13 


14 


m 
LA 


16 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 2 


Tergite mit dunkler Zeichnung (bei den älteren Larven oft nur schwer zu 
sehen); dorsale und laterale Randlappen mit abgerundeter Spitze und kurzem 
Haarsaum; ein oder zwei Paar Fortsätze unterhalb der Analöffnung (Abb. 
131—133, 136, 138, 140) . . . . Untergattung Yamatotipula, S. 241 
Tergite ohne dunkle Zeichnung . . . Ne: 
Am achten abdominalen Tergit zwischen en cal Licia Randlappen 
eine auffallende Haarbürste; ein Paar Analfortsätze oberhalb und zwei Paar 
unterhalb der Analôffnung. (Abb. 115, 116, 118, 119) . 
Tipula pruinosa- cur s. 237 
Beine te ae duca und lateralem Randlappen . . . . 9 
Nur oberhalb der Analôffnung ein Paar kurze Analfortsätze, unterhalb der 
Analöffnung zu beiden Seiten ein Wulst (Abb. 97—99) . 
Tipula oleracea- cui s. 233 
Oberhalb ad internal des Anale ieee je ein Paar Fortsätze, das untere 
Paar mit je zwei kurzen Auswiichsen (Abb. 142—144, 147, 149) . 
SE Untergattung Acutipula, S. 244 
Oberhalb had ak del Analoffnung je ein Paar Fortsätze, das untere 
Paar ohne Auswüchse . . : 1.10 
Ein Paar Analfortsätze en. und, zwei Di AT det be 11 


Dorsale Randlappen ziemlich spitz, mit einem kleinen Haarpinsel am Ende 
(Abb. 105—107). . . . . + + Tipula vittata-Gruppe, S. 235 
Dorsale Randlappen mit abgerundete Spitze und ohne distalen Haarpinsel 
(Abb. 108—110) . . . mn : 2 Fipula lana-Gruppe,-S. 236 
Letztes abdominales ATEI mit alii schwarzer Behaarung (Abb. 
AE eo . . . + Tipula luteipennis-Gruppe, S. 281 


Keine auffallende SO: die am letzten abdominalen Segment . 12 
Larve braunschwarz; Randlappen mit langem Haarsaum; hinter den dorsalen 
und lateralen Randlappen kleine, mit Haaren besetzte Auswüchse (Abb. 199— 
21500 S Se og Guns AT EL MN pales Sapinala-Gruppe,; 3.260 
Larve Bellbrsun RE: Meda) 
Ventrale Randlappen Bachten poeti i En DES alle Randlappen mit 
langem Haarsaum (Abb. 123—126) . Tipula melanoceros-Gruppe, S. 239 
Ventrale Randlappen ungefähr drei- bis viermal länger als breit, Randlappen 


ebenfalls mit langem Haarsaum (Abb. 89—91) . . . Prionocera, S. 230 
Dorsale und laterale Randlappen auffallend kurz, Analfortsätze fehlen (im 
Zweifelsfall siehe auch 2) . . . STARE at 5, 
Dorsale und laterale Randlappen hei duifallena he an LP 


Hygrophile Arten ohne Mikrotrichien, statt dessen ganz kleine kutikuläre Aus- 
wüchse (nur bei etwa 50 facher Vergrößerung zu sehen); Analöffnung quer; 
Pleuren mit Auswiichsen, auf denen die Makrochaeten stehen (Abb. 239— 


BAN ate: . . … Tipula stigmatella-Gruppe, S. 270 
Xylophage heten mit Men ohne kutikuläre Auswüchse; Analôffnung 
senkrecht; Pleuren ohne Auswüchse . . . est de 


Dorsale und laterale Randlappen fast ee (Abb. 21-24) . 
Tanyptera, S. 216 
Batsalk dad Lol Randlappen id cd (Abb. 273—275) . 
Arts Tipula flavolineata-Gruppe, S. 277 


292 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


17 Dorsale und laterale Randlappen sklerotisiert, gemshornförmig (Abb. 190, 


191, IE WOI TOA TEN . + + + Tipula livida-Gruppe, S. 257 
— Dorsale und laterale Rusdiag pen ieee gemshotnförmig et a eee 
18 Vorderrand des ersten thorakalen are mit einem verdickten Saum 

(Abb. 50, 53—67) . . EENS © LS MCE NE 
— Vorderrand nicht Verdi (Abb. 52) . abs NRA 
19 Deutliche Auswüchse auf Tergiten, Pleuren aad dei (Abb. 245—248, 

250—253) . . . . . «+ + Tipula glacialis- a S. 271 
— Keine Auswichse zat de Pleuren vand Stethiten. I. = . 420 


20 Dorsale Randlappen an der Innenseite des Stigmenfeldes ganz Modes zum 
größeren Teil glänzend schwarz sklerotisiert, oft mit scharfer sklerotisierter 
Spitze; keine Linie unterhalb der Analöffnung (Abb. 171—178) . 

Tipula lunata-Gruppe, S. 253 

— Bol Baadlappen'y weniger M oder — wenn stärker sklerotisiert — 
unterhalb der Analöffnung eine sie umfassende Linie. . . | 

21 Unterhalb der Analöffnung eine sie umfassende scharfe Linie; er Rand- 
lappen mehr oder weniger sklerotisiert (Abb. 159, 161, 162, 165, 166, 168, 
LAO) Ss Ss . . + + Untergattung Vestiplex, S. 248 

— Keine scharfe mie al dee Analôffnung . . 22 

22 Ein Paar deutliche kurze Analwülste seitlich der Analöffnung: Mn quer 

EEE + 23 
== E Mr ee PR ci ER: eed 

23 Analwiilste ziemlich spitz (Abb. 280—282) . Tip unca- Cr 5.5279 

— Analwülste abgerundet (Abb. 258, 261—263, 266, 267, 270, 271) . 

Tipula varipennis-Gruppe, S. 273 

24 Dak aa ae Randen ziemlich lang (Abb. 151) . 

RA o Anomalopiera A 246 


— Dole und ble Raadlappen kürzer Ses. ee 
25 Makrochaeten am letzten abdominalen Segment Lu so a wie die dorsalen 
Randlappen (Abb. 30—31) . . . + Dictenidia, S. 218 


— Makrochaeten am letzten Abades Segment del kürzer (Abb. 33—37) 
Flabellifera, S. 218 


Bestimmungstabelle für die Puppen 


1 Prothorakalhörner länger als der Thorax breit; laterale und ventrale Dornen 
des 8. abdominalen Tergit stark entwickelt (Abb. 92—96) . Tr EEE 

: Prionocera, S. 230 

= teen SO Te wie det Thot Be oder ‚kürzer. US AE 
2 Prothorakalhörner auffallend kurz, etwa zwei- bis viermal länger als breit 
(Abb: 1251261237, 242 Ba Doge EN 5 
— Prothorakalhörner normal, d.h. etwa so lang wie di Halbe Bei is Thome 
(siche u.a. Abb. 7—9) . . nen 

3 Auf dem achten abdominalen eedt desse: Jaterale er ventral Dornen 
4 


— ine dose Doen Et dem mien ondes Tergit 2 oe 


4 


\N 


(ON 


N 


\O 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 213 


An den Hinterrändern der Tergite und Sternite ungefähr 10 kleine Dörnchen; 
vor diesen auf Sternit 5, 6 und 7 noch zwei deutliche Dornen (Abb. 294— 
IT) RER . . . . Tipula luteipennis-Gruppe, S. 281 
An den Tergit- fui ini Hinterrändern ungefähr 20 kleine Dörnchen; die 
vor diesen liegenden Dornen auf Sternit 5, 6 und 7 nur sehr undeutlich; 
weibliche Puppe mit einem kleinen zahnförmigen Fortsatz am Ende der Hypo- 


valvenscheiden (Abb. 236—238) . . Tipula subnodicornis- di S. 269 
Dornen auf den Sterniten ziemlich groß und deutlich. . . . WERNE 
Dornen auf den Sterniten klein und variabel in der Zahl. . . . . 7 
Steenikhormel 3,-3,-2/3, 2; (Abb. 25— 29). . . … Tanyptera; S 216 
Sternitformel 5, 6, 6, 2; auf dem letzten abdominalen Tergit nur ventrale 
Dornen (Abb. 285—288) . . . . . . Tipula juncea-Gruppe, S. 279 


Auf den Tergit-Hinterrändern etwa 10 kleine Dörnchen (Abb. 283—284) 
Tipula unca-Gruppe, S. 279 
We dn eroi Ato etwa sechs kleine Dörnchen (Abb. 242—244) 
Tipula stigmatella-Gruppe, S. 270 
Auf den Eeten alen Tergit sind die lateralen Dornen sehr deutlich 
entwickelt; auf dem letzten abdominalen Sternit stehen nur zwei Dornen und 
zwischen diesen bei den männlichen Puppen oft noch ein unpaariger Fortsatz; 
Sternit-formel 5, 5, 5, 4 (Abb. 68—88, 157, 158) . 
Pales, S. 222 (und vielleicht die Untergattung Ro, s. 246) 
Die ventralen Dornen des letzten abdominalen Tergits meist deutlicher als die 
lateralen; auf dem letzten abdominalen Sternit vier Dornen . . . . . 9 
Prothorakalhörner ziemlich lang — nur etwas kürzer als der Thorax breit — 
und seitlich nach vorn gebogen (Abb. 276); xylophage Arten. . . 10 
Prothorakalhörner meist kürzer, nicht nach vorn gebogen; nicht- Le 
Ae... - de TER RIED 
Tergitformel i A vi 4; Stai orinel > 2, 3, 35.2 ah 276279) . 
Tipula flavolineata-Gruppe, S. 277 
(tire ui ii oder beide anders. . .. A| 
Tergitformel 4, 4, 4, 4; Sternitformel 4, 5, 5, 3 (Abb. 3840) . 7 
‘ Dictenidia, S. 218 
id cel SE: Cai E Beide les (Abb. 41—49) . . 
Flabellifera, S. 218 
Nos dea renne nen von ne >, 6 und 7 ein Paar deutliche Dornen 13 
Keine Dornen vor den Hinterranddornen von Sternit 5, 6 und 7. . . 16 
Auch Dörnchen vor den Hinterranddornen der Tergite (Abb. 203—205) 
soa Tipula saginata-Gruppe, S. 260 
line oies vor det IA der: Tersite … … 14 
Die Hinterranddörnchen der Tergite sehr schwach, fast wie Eire (Abb. 127 
150) na . «+ + Tipula melanoceros- pu 5239 
Die dodo immersdentlich cv. =, » lla WO 
Länge ungefähr 16 mm (Abb. 117, 120—122) . 
Tipula ee B 5. 237 
Linge ungefähr 20—24 mm à (Abb 134,135, 137,139, 141), À 
3 : ‘ È gi Untergattung Yamatotipula, 3 241 


214 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


— Länge ungefähr 25—36 mm. . Tipula oleracea-Gruppe (Abb. 100—104), 
S. 233 
Tipula vittata-Gruppe, S. 235 
Tipula luna-Gruppe (Abb. 111—114), 
S. 236 
Untergattung Acutipula (Abb. 145, 146, 
148, 150), S. 244 


16 Dornen auf den Sterniten groß und deutlich. . . . . nee 
— Dornen auf den Sterniten klein; oft ganz kleine Dörnchen Fl größeren 
18 

17. Sen 5, 6 6 re a den edn etwa in Hines Döradien 
(Abb. 179—189). . . . . . Tipula lunata-Gruppe, S. 253 
— Sternitformel 5, 5, 5, 4; xi den eran etwa 6—8 kleinere Dörnchen 
(Abb: 1522193). ac . . . . Untergattung Anomaloptera, S. 246 


— Sternitformel + 6, 6, 6, 6; ‘auf dem letzten abdominalen Tergit sind nur die 
ventralen Dornen deutlich entwickelt (Abb. 192, 193, 196) . s 

i Tipula livida-Gruppe, s. 257 

— ls 5 a 6, DE Li Sa letzten abdominalen Tergit sind nur die 

ventralen Dornen deutlich entwickelt (Abb. 198) . 

Tipula Li Gane S. 260 

-- ai 4, 4, 4, >; eae de Dörnchen zwischen diesen größeren; 

Cercischeiden der Webb lang und gebogen (Abb. 160, 163, 164, 167, 


WOO) RS . . Untergattung Vestiplex, S. 248 
— Sternitformel En ok CN iR merece ziemlich klein oder es stehen klei- 
nere Dörnchen zwischen größeren . . . | 


18 Auf den Hinterrändern der letzten a Persie ie Sternite vier 
deutliche Dornen mit manchmal einigen kleinen Dörnchen zwischen ihnen . 
Tipula glacialis-Gruppe (Abb. 249, 254, 255), S. 271 

Tipula varipennis-Gruppe (Abb. 256, 257, 259, 260, 

264, 265, 268, 269, 272), S. 273 

— Auf den Hinterrändern der Tergite und Sternite mehr als sieben Dörnchen 19 

19 Abdominalende der männliche Puppe meist kugelförmig; weibliche Puppe mit 
ganz kleinem zahnförmigen Fortsatz am Ende der Hypovalvenscheiden . 

Tipula signata-Gruppe (Abb. 215—223), S. 262 
Tipula rufina-Gruppe (Abb. 231—235), S. 267 
Tipula subvafra-Gruppe (Abb. 289), S. 269 - 

— Abdominalende der männlichen Puppe links und rechts je mit konischem Aus- 
wuchs schräg unter dem Enddorn; weibliche Puppe mit deutlichem dornförmi- 
gem Auswuchs am Ende der pci (Abb. 15—17, 19, 20) . 

See Uni à Cone ARD : Dolichopeza, S. 214 


DOLICHOPEZINAE 
Dolichopeza Curtis, 1825 


D. albipes Stròm (Abb. 12—17). 


BELING 1878, Larve als sylvicola Curtis; BELING 1886, Larve und Puppe als sylvicola 
Curtis; AUDCENT 1932, Larve; SAVTSHENKO 1954, Larve. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 215 


Dolichopeza albipes : Abb. 12. Stigmen- und Analfeld von hinten; 13. Stigmenfeld von der 

Seite; 14. Haarmuster der abd. Segm. (rechts Tergit, links Sternit); 15. Abd.-Ende von der 

Seite: männl. Puppe; 16. id.: weibl. Puppe; 17. Hypovalvenscheiden von unten. D. hispanica: 

Abb. 18. Zeichnung und Haarmuster der abd. Tergite; 19. Abd.-Ende von der Seite: weibl. 
Puppe; 20. Hypovalvenscheiden von unten. 


MiriEu. BELING fand Larven und Puppen in feuchten Kissen von Alicularia 
scalaris (Hepaticae). AUDCENT fand sie in Moos an Fuß von Baumstämmen. 
SAVTSHENKO nennt: feuchte Wälder, unter Mooskissen. MANNHEIMS (1951): 
Eiablage in Sphagnum-Bülten. Ich selber fand Larven und Puppen in sehr feuchtem 
Lebermoos (Pellia spec.) am Rande eines Grabens. 

LARVE. Bei den Larven fällt am meisten die Stellung der dorsalen Randlappen 
auf: sie stehen so eng beisarnmen, daß BELING, ALEXANDER und SAVTSHENKO nur 
von einem dorsalen Randlappen sprechen. 16—18 mm; braun, Tergite mit dunkel- 
brauner Zickzackzeichnung; bei lebenden Tieren ist die Farbe hellgrün, so daß 
die Larven zwischen dem Moos nur schwer zu finden sind; die Makrochaeten sind 
nur schwach entwickelt; zwei Paar kurze Analfortsätze fast unter der Analöffnung; 
Randlappen gefärbt und behaart wie der Rest des Körpers; um die Stigmen herum 
ein unbehaartes und farbloses Feld. 


216 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


PUPPE. 15—16 mm; braun (nach BELING im Leben grün); Prothorakalhörner 
normal; Thorax zu beiden Seiten der Mitte fein netzförmig strukturiert; Bein- 
scheiden reichen fast zur Hälfte des 4. Segmentes, alle gleich lang; Tergit 7, 6, 5, 
4 mit ungefähr 14 sehr kleinen Dörnchen, die auf den weiter nach vorn gelegenen 
Tergiten weniger zahlreich und nur schwer zu erkennen sind; Sternit 7, 6, 5 mit 
ungefähr 10 kleinen Dörnchen, Sternit 4 mit etwa 6 und Sternit 3 mit 2—4 ganz 
kleinen Dörnchen; Pleuren mit je zwei kleinen, mit einem Haar versehenen Fort- 
sätzen; das zweite abdominale Tergit ist von einem dunklen Saum eingefafit. Auf- 
fallend ist der Zahn auf der Hypovalvenscheide der weibliche Puppe. 

Ich sah mehrere Larven und weibliche Puppen aus Holland und drie männ- 
liche Puppen aus England (leg. PARSONS, Cardiff), 

Nord- und Mitteleuropa. 


D. hispanica Mannheims (Abb. 18—20). 


MILIEU. VAILLANT (1953) fand die Larven in dünnen feuchten Moosschichten 
an senkrechten Felswänden, an denen Wasser niederrieselte. Ich selbst fand die 
Larven in Mooskissen auf Felsblöcken in Bächen, die vom strömenden Wasser im- 
mer feucht blieben. 

LARVE. Alles wie bei albipes, nur die Zeichnung auf den Tergiten ist anders. 

Puppe. Ich habe nur eine weibliche Exuvie gesehen. Die Spitzen der Hypoval- 
venscheiden sind gebogen; die Bedornung des letzten Abdominalsegmentes ist, 
nach diesem einen Exemplar, etwas verschieden von den Puppen von albipes. 

Ich sah eine Larve und eine weibliche Exuvie aus Frankreich (Pyrenäen). 

Südfrankreich und Spanien. 


Noch unbekannt sind die Larven und Puppen von: D. nitida Mik: Alpen; fuscipes 
Bergroth: Algerien; algira Vaillant: Algerien und graeca Mannheims: Griechenland. 


FLABELLIFERINAE 
Tanyptera Latreille, 1804 
T. atrata (Linnaeus) (Abb. 21—28). 


GERBIG 1913, Larve als flavicornis Meigen; WARDLE & TAYLOR 1926, Larve; HENNIG 
1950, Larve (Fig. 214 ist Tipula flavolineata Meigen); Cor 1951, Larve; BRAUNS 1954 a, b, 
Larve und Puppe; SAVTSHENKO 1954, Larve. | 


Mirreu. Unter der Rinde von Laubbäumen, in noch mehr oder weniger lebendem 
Holz. Ich kenne sie nur aus Betula, CoE fand sie im Stumpfe toter Sambucus, 
MANNHEIMS (in litt.) in ziemlich saftigem Buchenholz. 

LARVE. Bis etwa 30 mm; weiß bis schmutzig weiß; Makrochaeten ziemlich 
deutlich entwickelt; Mikrotrichien nur auf den vordersten Segmenten, sehr fein 
und nur mikroskopisch wahrzunehmen; keine Analfortsätze; Analspalte senkrecht; 
Stigmenfeld gleich gefärbt wie der Rest des Körpers, Randlappen fast unent-- 
wickelt. 

PUPPE. 16—30 mm; hellbraun; Prothorakalhörnchen ganz kurz, ungefähr zwei- 
mal so lang wie breit; Thorax mit feinen Querstrichen und darunter die An- 
deutung eines Dorns zu beiden Seiten der Mitte; Beinscheiden bis zum 4. Seg- 
ment, die Scheiden der Prothorakalbeine wesentlich kürzer als die des folgenden 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden PUT) 


Tanyptera atrata: Abb. 21. Stigmen- und Analfeld von hinten; 22. ventrale Randlappen; 23. 

Stigmenfeld von der Seite; 24. Haarmuster der abd. Segm. (rechts Tergit, links Sternit) ; 

25. Vorderende der Puppe mit Prothorakalhorn; 26. Prothorakalhorn; 27. Abd.-Ende von 

der Seite: männl. Puppe; 28. id.: weibl. Puppe. T. nigricornis: : Abb. 29. Abd.-Ende von 
der Seite: weibl. Puppe. 


Beinpaares und diese wieder kürzer als die des hintersten Paares; Dornen auf 
Tergiten und Sterniten ziemlich klein, auf Tergiten ziemlich unregelmäßig in 
Größe und Zahl, meist etwa sechs und auf dem achten Abdominaltergit vier Dor- 
nen; Sternitformel 3, 3, 2/3, 2. 

Ich sah viele Larven und Puppen aus Holland und Deutschland. 

Europa und Sibirien. 


T. nigricornis (Meigen) (Abb. 29). 

Miueu. Einmal fand ich eine Larve dieser Art in einem toten Stamm von 
Betula. Habituell war diese Larve nicht von afrata zu unterscheiden. 

Pure. Die weibliche Exuvie weist, mit der von atrata verglichen, wenige Un- 
terschiede auf. Die lateralen Dornen auf dem letzten abdominalen Tergit sind nur 


218 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


angedeutet, bei atrata sind sie ganz deutlich zu sehen. Die Zahl der Dörnchen auf 
den Tergitrindern ist größer: ungefähr 12. Länge der Exuvie 16 mm. 

Ich sah eine Exuvie aus Holland. 

Europa. 


Nur zwei west-palaearktische Arten. 


Malpighia Enderlein, 1912 
M. vittata (Meigen). 


LUNDSTRÖM 1906, Puppe als Ctenophora nigricoxa n. sp. 


Von dieser einzigen europäischen Art aus dieser Gattung habe ich kein Mate- 
rial gesehen. LUNDSTRÖM sammelte Puppen „unter der Rinde einer verfaulten 
Birke”. Er gibt eine wenig aussagende Abbildung einer Exuvie und auch in der 
Beschreibung werden keine weiteren Einzelheiten über die Puppe gegeben. 

Europa, Sibirien. 


Dictenidia Brullé, 1833 


D. bimaculata (Linnaeus) (Abb. 30—32, 38—40). 


BELING 1873; ALEXANDER 1920, Larve und Puppe; BRAUNS 1954 a, b, Larve und Puppe; 
SAVTSHENKO 1954, Larve. 


Miizu. Die Larven entwickeln sich in totem Laubholz und im Mulm verschie- 
dener Laubbäume. Ich fand Larven und Puppen in Betula, Fagus, Quercus und 
Salix. 

LARVE. Bis etwa 30 mm; schmutzig weiß; Makrochaeten deutlich, Mikrotrichien 
sehr fein; keine Analfortsätze; die Analspalte senkrecht; Stigmenfeld heller ge- 
färbt als die umgebenden Randlappen und der Rest des Kôrpers. 

Puppe. Bis etwa 25 mm; hellbraun; Prothorakalhörnchen seitlich nach vorn ge- 
bogen; Thorax beiderseits der Mittellinie mit netzförmiger Zeichnung, dahinter je 
ein kleiner Dorn; Beinscheiden bis zum 4. Segment, die äußeren nur wenig länger 
als die inneren; Dornen auf Sternit- und Tergiträndern deutlich entwickelt, Tergit- 
formel 4, 4, 4, 4, 4, Sternitformel 4, 5, 5, 3/5. 

Ich sah viele Larven und Puppen aus Holland, Deutschland, Belgien und Frank- 
reich. 

Europa. 


Nur eine west-palaearktische Art. 


Flabellifera Meigen, 1800 


F. elegans (Meigen) (Abb. 34, 41, 42). 

MILIEU. MANNHEIMS (1950) zog die Imagines aus Puppen, die er in Griechen- 
land aus nassem Mulm einer Platane sammelte. SCHERF (Gießen) zeigte mir eine 
Stelle im Taunus (Deutschland), wo er Larven im Mulm eines hohlen Apfel- 
baumes fand. Von dieser Stelle habe ich auch Larven züchten können. 

LARVE. Bis 30 mm; hellbraun; Makrochaeten ziemlich fein; zwischen den Mi- 


Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 219 


Br. THEOWALD : 


u 
Sr, 
S in 
N ai ven Go, n 
E 4 


Dictenidia bimaculata: Abb. 30. Stigmen- und Analfeld, ventrale Randlappen; 31. Stigmen- 

feld von der Seite; 32. Haarmuster der abd. Segm. Flabellifera : Abb. 33. F. festiva : Stig- 

menfeld (nach HENNIG); 34. F. elegans : Stigmen- und Analfeld, ventrale Randlappen: 35. 

F. pectinicornis : Stigmen- und Analfeld, ventrale Randlappen; 36. F. pectinicornis : Stigmen- 
feld von der Seite; 37. Flabellifera : Haarmuster der abd. Segm. 


220 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


krotrichien haften gern feinere Holzteilchen, die schwer zu entfernen sind; keine 
Analfortsitze; Analspalte senkrecht; Stigmenfeld heller gefärbt als der Rest des 
Körpers und von einem Saum feiner Härchen umgeben. 

Puppe. Ungefähr 27 mm; braun; Prothorakalhörnchen von normaler Länge, 
etwas nach vorn gebogen und an der Basis verbreitert; Thorax zu beiden Seiten 
der Mitte mit netzförmiger Zeichnung, dahinter je ein kleiner schuppenförmiger 
Dorn; Beinscheiden bis zum 4. Segment, alle gleichlang; Dornen auf Sternit- und 
Tergiträndern deutlich entwickelt, Tergitformel: 6, 7, 7, 7, Sternitformel: 6, 7, 7, 
4/6, die äußeren Dornen nur dürftig entwickelt. 

Ich sah Larven und daneben eine männliche und eine weibliche Puppe aus dem 
Taunus. Dann sah ich noch eine männliche Exuvie aus dem Museum Wien und 
eine weibliche Exuvie aus dem Museum Budapest. 

Mittel- und Südeuropa. 


F. festiva (Meigen) (Abb. 33). 

CZIZEK 1911, Larve; HENNIG 1950, Larve. 

MILIEU. Wahrscheinlich im Mulm toter Bäume. 

LARVE. Mir unbekannt. HENNIG gibt eine Abbildung des Stigmenfeldes. Ich 
bin nicht sicher, ob die Determination stimmt, weil mehrere Arten im Kapitel über 
die Tipuliden falsch determiniert sind. Wenn die Abbildung richtig ist, sehen die 
Stigmenfelder von festiva und elegans einander sehr ähnlich. 

Purper. Unbekannt. 

Europa. 


F. ornata (Wiedemann) (Abb. 44, 45). 

MILIEU. MANNHEIMS (1950) fand die Larven in feuchtem Mulm hohler Bu- 
chen. SCHERF (Gießen) fand sie im Mulm eines hohlen Apfelbaumes (in litt.). 

LARVE. Unbekannt. 

PUPPE. 27—28 mm; braun; Prothorakalhörner von normaler Länge, etwas nach 
vorn gekrümmt und an der Basis abgeplattet; Thorax mit linien- bis netzförmiger 
Zeichnung zu beiden Seite der Mitte und darunter zwei schr kleine schuppen- 
förmige Dornen; Beinscheiden bis zum 4. Segment, alle gleich lang; Dornen auf 
den Segmenträndern deutlich sichtbar, die Zahl ist variabel, am Rande der Ter- 
gite und Sternite ungefähr 6—10 Dornen; dorsale Dornen auf dem achten Tergit 
fast ganz rudimentär. 

Ich sah zwei männliche und eine weibliche Exuvie aus Deutschland (MANN- 
HEIMS leg.). 

Europa. 


F. pectinicornis (Linnaeus) (Abb. 35—37, 47, 48). 

CoE 1941, Larve; (HENNIG 1950, Larve, ist aber wahrscheinlich Tipula selene Meigen). 

MILIEU. MANNHEIMS (1950) fand die Larven in Buchen- und Erlenmulm. CoE 
fand sie in feuchtem Buchenmulm. SCHERF (Gießen) fand Larven im Mulm eines 
hohlen Apfelbaumes (in litt.). Ich selber fand Larven aus Eichenmulm. 

LARVE. Bis 45 mm; hellbraun; Makrochaeten ziemlich fein; zwischen den Mi- 
krotrichien haften gern feinere Holzteilchen, die schwer zu entfernen sind; keine 
Analfortsätze; Analspalte senkrecht; Stigmenfeld heller gefärbt als der Rest des 
Körpers und von einem Saum feiner Härchen umgeben. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 221 


Dictenidia bimaculata: Abb. 38. abd. Segm. von der Seite: männl. Puppe; 39. id.: weibl. 

Puppe; 40. Vorderende der Puppe mit Prothorakalhorn. Flabellifera : Abb. 41. F. elegans : 

Abd.-Ende der männl. Puppe von der Seite; 42. id. weibl. Puppe; 44. F. ornata : Abd.-Ende 

von der Seite; männl. Puppe; 45. id. weibl. Puppe; 47. F. pectinicornis : Abd.-Ende der 

männl. Puppe von der Seite; 48. id. weibl. Puppe; 49. id. Abd.-Ende der weibl. Puppe von 
unten. 


Puppe. 25—33 mm; braun; Prothorakalhörner etwas nach vorn gebogen, von 
normaler Länge; Thorax mit netzförmiger Zeichnung beiderseits der Mitte und 
unter dieser Zeichnung zwei deutliche schuppenförmige Dornen; Beinscheiden bis 
zum 4. Segment, alle gleich lang; Dornen auf den Segmenträndern deutlich sicht- 
bar, Tergitformel 4, 5, 5, 5, 5, Sternitformel 6, 7, 7, 7; die dorsalen Dornen auf 
dem letzten abdominalen Tergit sind fast ganz rudimentär. 

Ich sah mehrere Larven und Puppen aus Holland und Deutschland. 

Europa. 


Noch unbekannt sind die Larven und Puppen von: F. guttata (Wiedemann): Europa; 
flaveolata (Fabricius): Europa; magnifica (Loew): Persien; fastuosa (Loew): Europa, 
Kleinasien. 


222 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


TIPULINAE 


Pales Meigen, 1800 (= Nephrotoma Meigen, 1803 = 
Pachyrhina Macquart, 1834) 


Bis vor kurzem war es nicht möglich, die Larven aus der Gattung Pales durch 
ein allgemein gültiges Merkmal von den Larven aus der Gattung Tipula zu 
scheiden. SAVTSHENKO (1954) fand einen typischen und brauchbaren Unterschied: 
der Vorderrand des ersten thorakalen Segmentes hat bei den Arten aus der Gat- 
tung Pales einen verdickten, aus zwei Teilen bestehenden Saum, bei den meisten 
Arten aus der Gattung Tipula ist dieser Vorderrand nicht verdickt (Ausnahme: 
Tipula variicornis Schummel): Abb. 50—52. 

Die Zeichnung auf dem Stigmenfeld, besonders die dunklen Flecken unter den 
dorsalen Randlappen und die Flecken und Striche unter den Stigmen, ist variabel. 
In den Abbildungen habe ich die Zeichnung angegeben, die ich für die betref- 
fende Art für typisch halte. Die Larven und Puppen der beschriebenen Arten, und 
besonders die weiblichen Puppen, sehen einander sehr ähnlich. Die Merkmale, 
die ich zur Unterscheidung verwenden möchte, sind ziemlich variabel. Daher hat 
es meiner Meinung nach keinen Zweck, einen Schlüssel für diese Arten auf- 
zusetzen, bevor man über viel Material von allen Arten aus einem bestimmten 
Gebiet verfügt. Will man die Larven mit Hilfe der Abbildungen und der Be- 
schreibungen bestimmen, dann soll man besonders die Zeichnung und Form der 
ventralen Randlappen ins Auge fassen. Die männlichen Puppen sind ziemlich gut 
mit dem achten abdominalen Segment zu charakterisieren. 

Die Larven leben meist in einem nicht sehr feuchten Milieu; sie sind hellbraun 
und die Makrochaeten sind vielfach ziemlich fein. Die Mikrotrichien auf den 
ersten und letzten Segmenten sind ziemlich lang, Bodenteile bleiben leicht da- 
zwischen kleben, sodaf diese Segmente dunkler scheinen als der Rest des Körpers. 
Immer trifft man nur zwei kurze Analfortsätze an, die oberhalb der Analöffnung 
stehen. Die Analspalte verläuft quer. Die ventralen Randlappen haben meist eine 
nach oben gerichtete Spitze (Abb. 54), nur bei den Arten flavescens, maculata und 
submaculosa sind sie breitbasig und haben keine aufgerichtete Spitze (Abb. 
55). Das Makrochaetenmuster ist bei allen Arten gleich (Abb. 53). 

Die Prothorakalhörner der Puppe sind normal, vielleicht etwas kürzer als bei 
vielen andern Arten. Das obere Schuppenpaar auf dem Thorax, unmittelbar hin- 
ter den Prothorakalhörnern ist meist deutlich knoten- bis dornförmig entwickelt, 
die anderen Schuppen sind viel kleiner (Abb. 85). Die Beinscheiden reichen un- 
gefähr bis zur Hälfte des 4. Segmentes. Die Dornen auf der hinteren Hälfte der 
abdominalen Segmente sind deutlich entwickelt. Tergitformel 7, 7, 7, 7, 7, Ster- 
nitformel 5, 5, 5, 4. Auf dem achten abdominalen Tergit sind besonders 
die lateralen Dornen gut entwickelt, die dorsalen sind viel kleiner und die 
ventralen fast völlig rudimentär. Auf dem Sternit des achten abdominalen Seg- 
mentes stehen nur zwei Dornen, bei den männlichen Puppen steht zwischen diesen 
beiden Dornen noch ein knoten- bis stachelförmiger unpaariger Fortsatz. Das letzte 
abdominale Segment der weiblichen Puppen ist immer sehr gleichförmig (Abb. 
36:87). 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 223 


P. analis (Schummel) (Abb. 56, 68, 69). 

BELING 1886, Larve und Puppe; CZIZEK 1911, Larve und Puppe; BRAUNS 1954 b, 
Puppe. 

MILIEU. BELING und BRAUNS fanden diese Art in feuchter Erde und in der 
Streuschicht eines Erlenbruches. 

LARVE. Mir unbekannt. Ich gebe hier unter Vorbehalt Beschreibung und Ab- 
bildung nach BELING: schwärzlich aschgrau, an den ersten Segmenten stark rost- 
farbig gebräunt, seidenglänzend, die hinteren Segmente glanzlos; die schwarz- 
braunen Punkte auf dem Stigmenfeld sind in Größe, Färbung und Zahl ziemlich 
variabel. 

Pure. Ungefähr 21 mm; unpaariger Fortsatz am letzten abdominalen Segment 
der männlichen Puppe dornförmig; od-Scheiden deutlich. 

Ich sah nur eine männliche Exuvie aus Holland. 

Europa. 


P. cornicina (Linnaeus) (Abb. 60, 70, 71). 

BELING 1878, Larve und Puppe als iridicolor Schummel; VIMMER 1906, Larve (Mund- 
teile); CZIZEK 1911, Larve und Puppe; SAVTSHENKO 1954, Larve. 

MILIEU. BELING kennt diese Art aus humusreicher Erde, meist unter Sträuchern, 
SAVTSHENKO aus der Streuschicht unter Sträuchern sowie aus feuchten Wiesen, ich 
selbst fand sie u.a. in der Streuschicht unter Taxus. 

LARVE. Bis 18 mm; Makrochaeten ziemlich ausgewachsen; ventrale Randlappen 
mit nach oben gebogener Spitze. 

Puppe. 13—20 mm; unpaariger Fortsatz am letzten abdominalen Sternit der 
männlichen Puppe kugelförmig. 

Ich sah mehrere Larven und Puppen aus Holland, 

Europa. 


Erstes thorakales Segment: 50. Pales cornicina; 51. Tipula variicornis; 52. Tipula lunata. 


P. crocata (Linnaeus) (Abb. 61, 82). 

BELING 1878, Larve und Puppe; CZIZEK 1911, Larve und Puppe; DE JONG 1925, Larve. 

MILIEU. BELING fand eine Puppe am Rande eines Torfbruches in beraster Erde; 
DE JONG fand die Larven einmal bei Winterkohlpflanzen; ich selbst züchtete ein- 
mal eine Imago aus einer zwischen Graswurzeln gefundenen Larve. 

LARVE. Ungefähr 22 mm; graubraun, Pleuren heller; die Makrochaeten sind 
deutlich entwickelt; ventrale Randlappen mit nach oben gerichteter Spitze. 

PUPPE. Ungefähr 18 mm; die Dornen auf den Tergiten und Sterniten sind auf- 
fallend lang; die Zahl der Dornen auf den Tergiträndern ist variabel (6—8); 
unpaariger Fortsatz am letzten abdominalen Sternit der männlichen Puppe spitz. 


224 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Ich sah mehrere Larven und zwei weibliche Exuvien aus Deutschland (leg. 
BAUER, Wilhelmshaven), daneben eine männliche Exuvie in Sammlung BELING 
(Braunschweig). 

Europa, Aegypten, Ural. 


P. dorsalis (Fabricius) (Abb. 57, 72, 73). 

BELING 1878, Larve und Puppe ? (siehe THEOWALD & MANNHEIMS 1956). 

MiıriEu. Mir unbekannt. 

LARVE. Ungefähr 17 mm; hellbraun; Makrochaeten schwach entwickelt; ventrale 
Randlappen mit nach oben gerichteter Spitze. 

Purper. Ungefähr 17 mm; die Zahl der Dornen auf den Tergiten variiert zwi- 
schen 6 und 7; unpaariger Fortsatz am letzten abdominalen Sternit der männlichen 
Puppe spitz. 

Ich sah einige Larven aus England (leg. PArsons, Cardiff) und eine männ- 
liche Exuvie aus Holland. 

Mittel- und Nordeuropa. 


Pales: Abb. 53. Haarmuster der abd. Segm. (rechts Tergit, links Sternit), P. maculata; 
54. Stigmenfeld von der Seite: P. flavipalpis; 55. id.: P. maculata. 


P. flavescens (Linnaeus) (Abb. 58, 74, 75). 


BELING 1878, Larve und Puppe als histrio Fabricius; CZIZEK 1911, Larve und Puppe als 
histrio Scopoli; Cor 1941, Larve; BRAUNS 1954 b, Puppe. 


Mitieu. Ich empfing Larven aus einer jungen Waldanpflanzung; BELING fand 
sie an einer trockenen, karg berasten Stelle einer Wiese unmittelbar am Saume 
eines Laubholzwaldes; Cor fand Puppen in Gartenerde; BRAUNS fand sie in 
amorphen Stöcken und Stämmen. 

LARVE. Ungefähr 17 mm; hellbraun; die Umgebung des Stigmenfeldes heller 
gefärbt als bei vielen andern Pales-Arten; ventrale Randlappen schr kurz, breit- 
basig, stumpf, die Spitze nach oben gerichtet. 

PUPPE. Ungefähr 15 mm; die Zahl der Dornen auf den Tergiträndern ist 
variabel und schwankt zwischen 5 und 8; unpaariger Fortsatz am letzten abdomi- 
nalen Sternit der männlichen Puppe kurz und abgerundet. 

Ich sah mehrere Larven aus Holland und Deutschland, daneben zwei männ- 
liche Exuvien aus Rußland und eine weibliche Exuvie aus Holland. 

Europa. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 225 


Pales, Stigmen- und Analfeld, ventrale Randlappen: Abb. 56. P. analis; 57. P. dorsalis; 
58. P. flavescens; 59. P. flavipalpis; 60. P. cornicina;, 61. P. crocata. 


P. flavipalpis (Meigen) (Abb. 59, 80, 81). 

Mitieu. Eine große Zahl von Larven dieser Art fand ich in humusreicher Erde 
unter Taxus, auch beobachtete ich Eiablage in humusreicher Gartenerde. 

LARVE. Ungefähr 23 mm; Makrochaeten ziemlich schwach; ventrale Rand- 
lappen mit aufwärts gerichteter Spitze. 


226 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Pales, Stigmen- und Analfeld, ventrale Randlappen: Abb. 62. P. scalaris (nach SAv- 
TSHENKO); 63. P. quadrifaria, 64. P. pratensis (nach SAVTSHENKO); 65. P. scurra (?); 
66. P. maculata; 67. P. submaculosa. 


PUPPE. 17—20 mm; die Zahl der Dornen auf den Segmenträndern sehr kon- 
stant; unpaarer Fortsatz am letzten abdominalen Sternit der männlichen Puppe 
groß und dick, mit einem kleinen Dorn an der Spitze. 

Ich sah mehrere Larven und Puppen aus Holland. 

Europa, Nordafrika. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 227 


P. guestfalica (Westhoff) (Abb. 83, 84). 


Mmv. In der Sammlung DE MEIJERE, Amsterdam, befinden sich einige Ima- 
gines mit Exuvien mit Zettelchen „uit tuinaarde” (aus Gartenerde). 

LARVE. Unbekannt. 

Puppe. 16—17 mm; die Zahl der Dornen auf den Tergiträndern schwankt 
zwischen sechs und sieben; unpaariger Fortsatz am letzten abdominalen Sternit der 
männlichen Puppe deutlich und an der Spitze abgerundet. 

Ich sah eine männliche und eine weibliche Exuvie aus Holland (Sammlung 
DE MEIJERE, Amsterdam), daneben eine weibliche Exuvie aus Deutschland 
(Sammlung BELING, Braunschweig). 

Mittel- und Südeuropa. 


P. lunulicornis (Schummel). 


BELING 1878, Larve und Puppe als dorsalis Fabricius (siehe THEOWALD & MANNHEIMS 
1956); CZIZEK 1911, Larve und Puppe (entnimmt Beschreibung aus BELING); BRAUNS 
1954b, Puppe; SAVTSHENKO 1954, Larve. 

MILIEU. BRAUNS fand Puppen in der Streuschicht in Laubwäldern; SAVTSHENKO 
fand die Larven in Wäldern (wahrscheinlich in der Streuschicht). 

LARVE. Mir unbekannt. SAVTSHENKO meint, daß sie der Larve von pratensis 
sehr ähnlich sei. Die Unterschiede, die er verzeichnet, scheinen mir nicht deutlich. 

Puppe. Ich kenne nur die weibliche Puppe. Ungefähr 20 mm. 

Ich sah nur eine weibliche Exuvie aus Holland. 

Nord- und Mitteleuropa. 


P. maculata (Meigen) (Abb. 66). 


BELING 1878, Larve und Puppe als maculosa Meigen; CZIZEK 1911, Larve und Puppe; 
DE JonG 1925, Larve. 

MILIEU. Ich erhielt Larven aus der Streuschicht eines Waldrandes; BELING fand 
Larven in Ackererde und in einem frisch aufgeworfenen Maulwurfshügel; DE 
JonG fand Larven in Wiesen. 

LARVE. Bis 27 mm; hellbraun; Makrochaeten ziemlich schwach; ventrale Rand- 
lappen breitbasig, kurz und ohne aufwärts gerichtete Spitze. 

PupPE. Ich kenne nur die weibliche Puppe. Ungefähr 17 mm. 

Ich sah Larven aus Holland und Deutschland und einige weibliche Exuvien aus 
Holland. 

Europa. 


P. pratensis (Linnaeus) (Abb. 64). 


BELING 1886, Larve und Puppe; CZIZEK 1911, Larve und Puppe; DE JONG 1925, Larve 
und Puppe; BRAUNS 1954 b, Puppe; SAVTSHENKO 1954, Larve. 

MILIEU. BELING fand eine Larve in einem Maulwurfshügel; BRAUNS fand 
Puppen in amorphen Stöcken und Stämmen; SAVTSHENKO kennt Larven von 
Waldrändern (Streuschicht ?). 

LARVE. Ich kenne die Larve nicht und gebe Beschreibung und Abbildung nach 
BELING und SAVTSHENKO: Ungefähr 25 mm; gelblich aschgrau; ventrale Rand- 
lappen mit nach oben gerichteter Spitze. 


228 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Pales, Abd.-Ende der männl. Puppe von der Seite und von unten: Abb. 68, 69. P. analis; 
70, 71. P. cornicina; 72, 73. P. dorsalis; 74, 75. P. flavescens; 16, 77. P. quadrifaria; 
78, 79. P. scurra. 


Pure. Ich kenne nur die weibliche Puppe. Ungefähr 22 mm. 
Ich sah eine weibliche Exuvie aus Holland. 
Mitteleuropa. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 229 


P. quadrifaria (Meigen) (Abb. 63, 76, 77). 


BELING 1878, Larve und Puppe; CZIZEK 1911, Larve und Puppe; COE 1941, Larve; 
BRAUNS 1954 b, Puppe. 

Mitieu. Die Larven fand ich in der Streuschicht eines Birkengebüsches; BELING 
fand sie in Eschenstöcken und an einer Digitalis-Wurzel; Cor fand Puppen in 
altem Kuhmist; BRAUNS fand sie in der Streuschicht eines Hainbuchenbestandes. 

LARVE. Bis 18 mm; Makrochaeten ziemlich schwach entwickelt; ventrale Rand- 
lappen mit nach oben gerichteter Spitze. 

Puppe. Bis ungefähr 16 mm; unpaariger Fortsatz am letzten abdominalen Sternit 
der männlichen Puppe groß und dick, mit einer kleinen Spitze. 

Ich sah Larven aus England (leg. PARSONs, Cardiff), mehrere männliche Exu- 
vien aus Holland und eine weibliche Exuvie aus Deutschland (Sammlung BELING, 
Braunschweig). 

Europa. 


P. scalaris (Meigen) (Abb. 62). 


SAVTSHENKO 1954, Larve. 


MILIEU. SAVTSHENKO fand Larven in feuchten Wiesen, zwischen Sträuchern 
und an Moorteichen. 

LARVE. Ich kenne die Larve nicht und gebe Beschreibung und Abbildung nach 
SAVTSHENKO: Bis 26 mm; hellgrau; ventrale Randlappen mit nach oben gerich- 
teter Spitze. 

Pure. Unbekannt. 

Süd- und Südosteuropa, Iran. 


P. scurra (Meigen) (Abb. 65, 78, 79). 


Mitieu. Einige Male empfing ich Larven aus Amersfoort (Holland), die in 
Blumentöpfen gefunden waren. Es ist mir bis heute nicht gelungen, diese Larven 
weiter zu züchten. Obwohl fast sicher ist, daf es Larven von scurra sind, be- 
schreibe ich die Larven hier unter Vorbehalt. 

LARVE. Bis ungefähr 25 mm; dunkelbraun; ventrale Randlappen mit nach oben 
gerichteter Spitze. 

Puppe. Bis 20 mm; unpaariger Fortsatz am achten abdominalen Sternit der 
männlichen Puppe spitz. 

Ich sah nur zwei Exuvien aus Holland. 

Europa. 


P. submaculosa (Edwards) (Abb. 67). 


MILIEU. Parsons (Cardiff, in litt.) fand die Larven unter kurzem Gras und 
Moos an den Abhang von Küstendünen. 

LARVE. Ungefähr 18 mm; hellbraun; Makrochaeten ziemlich schwach; ventrale 
Randlappen breitbasig, stumpf und ohne aufgerichtete Spitze. 

PUPPE. Unbekannt. 

Ich sah einige Larven aus England (leg. PARSONS, Cardiff). 

Europa. 


230 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Pales, Abd.-Ende der männl. Puppe, von der Seite und von unten: Abb. 80, 81. P. flavi- 

palpis; 82. P. crocata; 83, 84. P. guestfalica; Pales : Abb. 85. Vorderende der Puppe mit 

Prothorakalhorn; 86. Abd.-Ende der weibl. Puppe von der Seite; 87. id. von unten; 88. abd. 
Sternit 6. 


Von den nachfolgenden Arten sind Larven und Puppen unbekannt: P. sullingtonensis 
(Edwards): England, Spanien, Algerien; minuscula Mannheims : Syrien, Kleinasien, Palä- 
stina; beckeri Mannheims: Kleinasien; forcipata (Pierre): Südfrankreich, Spanien; tenuipes 
(Riedel): Europa; aculeata (Loew): Europa; quadristriata (Schummel): Mittel- und Nord- 
europa; brevipennis (Wollaston): Madeira; alluaudi (Pierre): Nordafrika; euchroma (Mik): 
Südeuropa; hartigi Mannheims: Italien, Sizilien, Korsika; terminalis (Wiedemann): Süd- und 
Osteuropa, Syrien, Turkmenien; /uteata (Wiedemann): Spanien, Portugal, Südfrankreich, 
Nordafrika; rossica (Riedel): Rußland; semiflava (Strobl): Spanien; lindneri Mannheims: 
östlich Mittel- und Südeuropa, Harz, Holland; nox (Riedel): Anatolien; orbitalis (Riedel): 
Nordeuropa; nigriceps (Tjeder): Schweden; lamellata (Riedel): Mitteleuropa; szbanalis 
Mannheims: Nordafrika; saccai Mannheims: Italien; swrcoufi (Pierre): Algerien; stigma 
(Pierre): Tunis. 


Prionocera Loew, 1863 


ALEXANDER 1920, Larve und Puppe; HENNIG 1950, Larve und Puppe; SAVTSHENKO 
1954, Larve. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 231 


Die Larven aller Arten dieser Gattung leben wahrscheinlich im Wasser. Sie 
haben lange fingerförmige Randlappen mit einem schönen Haarsaum. ALEXANDER 
und HENNIG sagen, die Prothorakalhörner der Puppe seien von ungleicher Länge. 
Dies stimmt für die beschriebene nearktische Art, aber nicht für die beiden pa- 
laearktischen Arten, von denen ich die Puppe sah. Bei diesen beiden Arten sind 
die Prothorakalhörner gleich lang. 


P. pubescens Loew (Abb. 92—94). 


Mitieu. Durch MANNHEIMS erhielt ich eine männliche Exuvie aus einem Moor- 
gebiet Lettlands. 

LARVE. Unbekannt. 

Puppe. Die männliche Exuvie hat dieselbe typische Form wie die Puppe von 
turcica Fabricius. Prothorakalhörner lang und nach hinten gebogen, ungefähr 
anderthalb mal so lang wie der Thorax breit; Thorax mit Querstreifen, aber ohne 
dornförmige Strukturen; Beinscheiden bis zum dritten Segment reichend, alle gleich 
lang; auf den Hinterrändern von Tergiten und Sterniten eine Reihe von 9—14 
kleinen Dörnchen und vor dieser Reihe noch zwei Gruppen von je zwei Dörn- 
chen; auf den Pleuren vorn ein Dörnchen und hinten eine Gruppe von drei; auf 
dem letzten abdominalen Tergit hinter den lateralen Dornen noch drei kleine 
Dörnchen; die lateralen und ventralen Dornen sind stark entwickelt. 

Ich sah nur eine männliche Exuvie aus Lettland. 

Mittel- und Nordeuropa. 


P. turcica (Fabricius) (Abb. 89—91, 95, 96). 

Mitieu. Ich kenne die Larven aus Moorgebieten, wo sie unter Wasser mit dem 
Stigmenfeld am Wasserspiegel zwischen Wasserpflanzen und Sphagnum leben. 
NIELSEN (1954) beschreibt sie aus Tümpeln, Teichen und Quellen in Island, auch 
aus heißen Quellen (32°, 18° C). Ich kann keine Unterschiede zwischen dem 
isländischen Material aus heißen Quellen und dem Material aus Holland und 
Deutschland finden. Von einer melanistischen Verfärbung, die NIELSEN, RING- 
DAHL & TUXEN (1954) für mehrere Insekten aus Island angeben, ist hier nichts 
festzustellen. 

LARVE. Bis 40 mm; hellbraun; die Makrochaeten sind lang aber sehr schwach; 
die Mikrotrichien sind besonders auf den ersten Segmenten auffallend lang; um 
die Makrochaeten herum finden wir länger ausgezogene Mikrotrichien; drei Paar 
kurze dünne Analfortsätze; die Randlappen sind lang und fingerförmig und am 
Rande mit langen Haaren besetzt, die ventralen Randlappen sind am längsten. 

Puree. Bis 27 mm; (siehe pubescens Loew, es gibt einen kleinen Unterschied am 
achten abdominalen Segment der männlichen Puppe). 

Ich sah eine Anzahl von Larven und Puppen aus Holland, Deutschland und Is- 
land. 

Mittel- und Nordeuropa, Sibirien. 


Noch unbekannt sind die Larven und Puppen von: P. subserricornis (Zetterstedt): Nord- 
und Mitteleuropa; proxima Lackschewitz: Nordeuropa, Alpen, Sibirien; setosa Tjeder: Lapp- 
land; abscondita Lackschewitz: Nordeuropa und Sibirien; absentiva Mannheims: Mitteleuropa; 
serricornis (Zetterstedt): Nordeuropa und Sibirien; ringdahli Tjeder: Lappland; recta 
Tjeder: Lappland; lapponica Tjeder: Nordeuropa; tjederi Mannheims: Nordeuropa; lack- 

schewitzi Mannheims: Nordeuropa; parrii (Kirby): Grönland. 


232 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Prionocera: Abb. 89. P. turcica: Stigmenfeld und Analfortsätze; 90. id. Stigmenfeld von 

der Seite; 91. id. Haarmuster der abd. Segm.; 92. P. pubescens : Vorderende der Puppe mit 

Prothorakalhorn; 93. id. abd. Segm. 6 (rechts Tergit, links Sternit); 94. Abd.-Ende der 

männl. Puppe von der Seite: P. pubescens; 95. id.: P. turcica; 96. Abd.-Ende der weibl. 
Puppe von der Seite: P. turcica. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 233 


Tipula Linnaeus, 1758 


Diese Gattung ist bei weitem die artenreichste aus der Familie der Tipuliden. 
Sie wird in Untergattungen eingeteilt und diese teilt MANNHEIMS (1951 u.f.) 
wieder in Artengruppen. Ich werde hier Larven und Puppen in der Gruppierung 
behandeln, die MANNHEIMS für die Imagines in LINDNER: Die Fliegen der pa- 
laearktischen Region (1951 u.f.) verwendet. 


1. Untergattung Tipula Linnaeus, 1758 


Die Larven der verschiedenen Arten aus dieser Untergattung entwickeln sich in 
feuchtem bis sumpfigem Boden. Die Makrochaeten sind schwach entwickelt. 
Lateral hinter den dorsalen Randlappen steht ein kleineres oder größeres Haar- 
büschel (die melanoceros-Gruppe bildet hierin eine Ausnahme, bei ihr fehlen 
sie). Die Zahl der Analfortsätze ist verschieden. Bei den Puppen aller Arten der 
Untergattung Tipzla stehen auf Sternit 5, 6 und 7 vor den Hinterranddornen auch 
noch ein Paar deutliche Dornen (Abb. 101). Die Dornen des achten abdominalen 
Tergits sind alle deutlich entwickelt. 


a. Tipula oleracea-Gruppe 


T. czizeki De Jong, T. oleracea Linnaeus, T. paludosa Meigen (Abb. 97— 
104). 

BELING 1873, Larve und Puppe als ,,paludosa Meigen, rectius oleracea L.” ist aber palu- 
dosa Meigen; VIMMER 1906, Larve von oleracea; CZIZEK 1913, Larve von paludosa; LEVY 
1919, Larve und Puppe von oleracea; BODENHEIMER 1925, Larve von paludosa als oleracea; 
DE JONG 1925, Larve und Puppe von czizeki, oleracea und paludosa, WARDLE & TAYLOR 
1926, Larve von paludosa; OLDHAM 1928, Larve von paludosa; SELLKE 1936, Larve und 
Puppe von czizeki, oleracea und paludosa; HENNIG 1950, Larve von oleracea und paludosa; 
SAVTSHENKO 1954, Larve von oleracea und paludosa. 


Es ist mir nicht gelungen, für die Larven und Puppen dieser Arten konstante 
Differentialmerkmale zu finden. Ich gebe eine Beschreibung, die für die ganze 
Artengruppe gilt. 

Mitieu. An Wurzeln verschiedener Gemüse- und Grasarten. 

LARVE. Bis ungefähr 35 mm; hell gelbbraun; die Makrochaeten nur schwach 
entwickelt; bei den vorderen Makrochaeten des Tergits und den lateralen Makro- 
chaeten des Sternits ein kleines Büschel deutlicher dunkler Mikrotrichien; die 
Mikrotrichien in der Nähe der Makrochaetenreihe auf dem Tergit sind deutlicher 
entwickelt als auf dem Rest des Körpers; ein Paar kurze deutliche Analfortsätze; 
Analspalte quer; dorsale und laterale Randlappen mit kleinen Haarpinseln an der 
Spitze; auch lateral hinter den dorsalen Randlappen ein kleines Haarbüschel; die 
Zeichnung des Stigmenfeldes und der Randlappen variiert stark in Intensität der 
Farbe. 

Pure. Ungefähr 25—30 mm; Prothorakalhörner normal; Thorax mit feinen 
Querstrichen um die Mitte herum; Beinscheiden bei den männlichen Puppen bis 
ungefähr zur Hälfte des vierten, bei den weiblichen Puppen bis zum Ende des 
dritten Segmentes, die prothorakalen Beinscheiden auffällig kürzer als die beiden 


234 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Tipula oleracea-Gruppe: Abb. 97. Stigmen- und Analfeld, ventrale Randlappen; 98. Stig- 

menfeld von der Seite; 99. Haarmuster der abd. Segm. (rechts Tergit, links Sternit); 100. 

Vorderende der Puppe mit Prothorakalhorn; 101. abd. Sternit 6; 102. Abd.-Ende der 

männl. Puppe von der Seite; 103. id. von unten; 104. Abd.-Ende der weibl. Puppe von der 

Seite. Tipula vittata-Gruppe: Abb. 105. Stigmen- und Analfeld, ventrale Randlappen; 106. 
Stigmenfeld von der Seite; 107. Haarmuster der abd. Segm. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 235 


andern Paare; auf dem Hinterrand der Tergite ungefähr acht kleine Dörnchen; 
auf dem Hinterrand der Sternite ungefähr sechs bis acht besser entwickelte Dornen 
und vor diesen stehen noch zwei deutlich entwickelte Dornen auf Sternit 5, 6 und 
7; Tergit des letzten abdominalen Segmentes mit drei Paar deutlichen Dornen. 

Von oleracea und paludosa sah ich Larven und Puppen aus Holland und 
Deutschland, von czizek? sah ich eine Larve und eine männliche und weibliche 
Puppe aus England (PARSONS, Cardiff). 

T. czizeki : Nord- und Mitteleuropa. 

T. oleracea: Mittel- und Südeuropa. 

T. paludosa : Europa. 


Unbekannt sind die Larven und Puppen von: orientalis Lackschewitz: Süd- und Südost- 
europa; hungarica Lackschewitz: Südosteuropa; mediterranea Lackschewitz: Südeuropa; klein- 
schmidti Mannheims: Spanien; italica Lackschewitz: Italien, Dalmatien, Ungarn; flavolutes- 
cens Pierre: Kanarische Inseln, Madeira; bicolor Loew: Arabien; plumbea Fabricius: Italien. 


b. Tipula vittata-Gruppe 


T. vittata Meigen (Abb. 100—107). 

BELING 1886, Larve und Puppe; CZIZEK 1913, Larve und Puppe; BRAUNS 1954 b, Puppe. 

MiLŒuU. BELING fand Larven in der Streuschicht an feuchten Stellen im Walde, 
in der Nähe von Bächen; BRAUNS fand sie auch unter feuchtem Moos im Walde; 
ich selber unter Pellia sp. (Hepaticae) am Rande eines feuchten Grabens. 

LARVE. Ungefähr 28 mm; braungelb; Makrochaeten nur schwach entwickelt; 
Mikrotrichien um die Makrochaeten herum, auf den Pleuren und auf dem letzten 
Tergit länger als auf dem Rest des Körpers; neben dem vordersten Haar auf den 
abdominalen Tergiten und bei allen vier Haargruppen auf den abdominalen 
Sterniten ein Büschel kurzer schwarzer Mikrotrichien, ebenfalls schwarze Mikro- 
trichien bei den Haargruppen auf den thorakalen Segmenten; zwei Paar deut- 
liche Analfortsätze; Analspalte quer; dorsale und laterale Randlappen des Stig- 
menfeldes mit einem kleinen schwarzen Büschel Mikrotrichien; außerhalb des 
Wassers kleben diese Büschel Mikrotrichien zusammen und machen den Eindruck 
eines Dorns (siehe: BELING, 1886, p. 186); lateral hinter den dorsalen Randlap- 
pen gleichfalls schwarze Mikrotrichien in einem Büschel zusammenstehend. 

PUPPE. 20—28 mm; Prothorakalhörner normal; mitten auf dem Thorax eine 
Zeichnung von feinen Querstrichen; die Beinscheiden bei den weiblichen Puppen 
bis zum Ende des dritten, bei den männlichen wahrscheinlich bis auf die Hälfte 
des vierten Segmentes (da die männlichen Exuvien, die ich sah, beschädigt waren, 
kann ich dies nicht mit Sicherheit sagen); auf den Hinterrändern der abdominalen 
Tergite ungefähr 10 kleine Dörnchen; auf den Hinterrändern der Sternite unge- 
fähr sieben größere Dornen und vor diesen auf den Sterniten 5, 6 und 7 an 
beiden Seiten der Mitte noch ein Dorn; das Tergit des letzten abdominalen Seg- 
mentes trägt drei Paar deutliche Dornen. Ich sehe keine deutlichen Unterschiede 
zwischen den Puppen von T. vittata und denen der T. oleracea-Gruppe, vergl. 
Abb. 100—104. 

Ich sah Larven und Puppen aus Holland und Deutschland. 

Mittel- und Nordeuropa. 


Unbekannt sind die Larven und Puppen von tenwicornis Schummel: Osteuropa. 


236 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


7 
A 
if ayy 


Tipula luna-Gruppe: Abb. 108. Stigmen- und Analfeld, ventrale Randlappen; 109. Stigmen- 
feld von der Seite; 110. Haarmuster der abd. Segm.; 111. abd. Sternit 6; 112. Abd.-Ende der 
männl. Puppe von der Seite; 113. id. von unten; 114. Abd.-Ende der weibl. Puppe. 


c. Tipula luna-Gruppe 
T. luna Westhoff (Abb. 108—114). 


SAVTSHENKO 1954, Larve. 

MILIEU. SAVTSHENKO fand die Larven in sumpfigen Gebieten; ich selber emp- 
fing sie auch aus solchen Gebieten; es scheint, daB sie nur in feuchtem Schlamm 
vorkommen. 

LARVE. Bis ungefähr 35 mm; braungelb; die Makrochaeten nur schwach ent- 
wickelt, die Mikrotrichien besonders auf den beiden letzten Segmenten ziemlich 
lang; neben den vordersten Makrochaeten auf den abdominalen Tergiten und den 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 237 


lateralen Makrochaeten der Sternite ein Büschel kurzer schwarzer Mikrotrichien; 
solche Büschel auch auf den thorakalen Segmenten; zwei Paar deutliche Analfort- 
sätze; Analspalte quer; lateral hinter den dorsalen Randlappen ein kleines Bündel 
kurze schwarze Haare; das ganze Stigmenfeld umsäumt von einem Kranz kurzer 
aber deutlicher Haare. 

PUPPE. Ungefähr 25 mm; Prothorakalhörner normal; Thorax mit feinen Quer- 
strichen; Beinscheiden bei den weiblichen Puppen bis zum vierten, bei den männ- 
lichen Puppen bis auf die Hälfte des vierten Segmentes, die prothorakalen Bein- 
scheiden ein wenig kürzer als die beiden anderen Paare; auf den Hinterrändern 
der Tergite ungefähr zehn, der Sternite sechs bis acht ziemlich kleine Dornen, und 
vor diesen auf Sternit 5, 6 und 7 noch ein Paar Dornen in der Mitte; auf dem 
letzten abdominalen Tergit drei Paar deutliche Dornen, die ventralen mit zwei 
Spitzen. 

Ich sah Larven aus Holland und Deutschland, eine weibliche Exuvie aus Hol- 
land und außerdem noch eine männliche Exuvie aus England (leg. PARSONS, Car- 
diff). 

Nord- und Mitteleuropa. 


Unbekannt sind die Larven und Puppen von T. schmidti Mannheims: Griechenland; 
decipiens Czizek: Mitteleuropa; aureola Mannheims: Spanien. 


d. Tipula pruinosa-Gruppe 


T. pruinosa Wiedemann (Abb. 115—117). 


BELING 1878, Puppe: ist aber eine Lunatipula sp. (siehe THEOWALD & MANNHEIMS, 
1956); BELING 1886, Larve: ist wahrscheinlich pabulina Meigen (siehe THEOWALD & 
MANNHEIMS 1956); CZIZEK 1913, Larve und Puppe (nach BELING); BRAUNS 1954 b, Puppe; 
SAVTSHENKO 1954, Larve. 


MILIEU. SAVTSHENKO fand die Larven in feuchter Erde von Moorgebieten und 
an kleinen Wasserläufen; BRAUNS fand sie unter feuchtem Moos und in feuchten 
Wiesen; ich erhielt Larven und Puppen aus Moos von Steinen in einem Bach 
(pH 6). 

LARVE. Ungefähr 20 mm; hell gelbbraun; die Makrochaeten sind nur schwach 
entwickelt; neben den vorderen und hinteren lateralen Haaren der Tergite und 
neben den lateralen Haaren der Sternite ein Bündel brauner Mikrotrichien; auf der 
vorderen Hälfte der Tergite und Sternite drei bzw. vier Reihen von kurzen Haar- 
bündeln; drei Paar Analfortsätze, oberhalb der Analöffnung ein Paar längere, 
unterhalb der Analöffnung ein Paar kürzere mit an der Basis ein Paar sehr kurze; 
lateral hinter den dorsalen Randlappen ein auffallend großes Bündel Haare; das 
Stigmenfeld ist umsäumt von kurzen Haaren. 

PUPPE. Ungefähr 16 mm; Prothorakalhörner normal; Thorax mit feinen Quer- 
strichen, vorn neben der Mitte ein Paar kurze gebogene schuppenförmige Dornen, 
hinter diesen einige kürzere knotenförmige Strukturen, von denen manche mit 
kurzen starken Haaren verschen sind; Beinscheiden bis zum vierten Segment, die 
prothorakalen Beinscheiden kürzer als die beiden anderen Paare; auf den Hinter- 
rändern der abdominalen Tergite ungefähr sechs bis acht kurze Dörnchen; auf den 
Hinterrändern der abdominalen Sternite ungefähr sechs Dörnchen; auf Sternit 5, 6 


238 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


PIE en = ve a” 


bij 


Tipula pruinosa-Gruppe: Abb. 115. T. pruinosa: Stigmen- und Analfeld; 116. id. Haar- 

muster der abd. Segm. (rechts Tergit, links Sternit); 117. id. Abd.-Ende der weibl. Puppe 

von der Seite; 118. T. caesia: Stigmen- und Analfeld; 119. id. Haarmuster der abd. Segm.; 

120. id. abd. Sternit 6; 121. id. Abd.-Ende der männl. Puppe von der Seite; 122. id. Abd.- 
Ende der weibl. Puppe. 


und 7 noch ein Paar Dornen vor der Hinterrandreihe; auf dem letzten Tergit drei 
Paar Dornen. 


Ich sah Larven aus Holland und Deutschland und eine weibliche Puppe aus 
Holland. 


Nord- und Mitteleuropa. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 239 


T. lucifera Savtshenko. 


SAVTSHENKO 1954, Larve. 

MILIEU. In feuchter Erde an den Ufern großer Flüße (Ueberschwemmungs- 
gebiete). 

LARVE. Sie sieht der Larve von pruinosa sehr ähnlich. 

Puppe. Unbekannt. 

Ich kenne Larve und Puppe dieser Art nicht und gab Beschreibung nach Sav- 
TSHENKO. 

Rußland. 


T. caesia Schummel (Abb. 118—122). 


MıriEu. Wahrscheinlich in sumpfigen Gebieten am Rande von kleinen Bächen. 

LARVE. Ungefähr 20 mm; hell braungelb; Makrochaeten nur schwach ent- 
wickelt; neben den hintersten lateralen Haaren der Tergite und Sternite ein 
Büschel Mikrotrichien; die letzten Tergite mit längeren Mikrotrichien als die an- 
deren Tergite; auf den Tergiten und Sterniten Reihen von Mikrotrichien wie bei 
pruinosa; drei Paar Analfortsätze, von denen das obere Paar am längsten und das 
untere Paar verzweigt ist wie bei pruinosa, zwischen dorsalen und lateralen Rand- 
lappen ein Bündel Haare, die bei den vierten Larven sehr deutlich sind; das Stig- 
menfeld ist umsäumt von kurzen Haaren. 

Bei den jüngeren Larvenstadien und auch bei den jungen vierten Larven ist die 
Farbe der Zeichnung des Stigmenfeldes intensiver und von größerer Ausdehnung. 

Puppe. Ungefähr 15 mm; Prothorakalhörner normal; Thorax mit feinen Quer- 
strichen, vorn neben der Mitte ein Paar kurze gebogene Dornen, hinter diesen 
noch einige kürzere, mehr knotenförmige Strukturen; von diesen manche mit 
kurzen starken Haaren; Beinscheiden bis auf die Hälfte des vierten Segmentes, die 
Scheiden der Prothorakalbeine deutlich kürzer als die der andern Paare; auf den 
Hinterrändern der abdominalen Tergite und Sternite ungefähr sechs bis acht kurze 
Dörnchen, und vor diesen noch zwei Dornen neben der Mitte; drei Paar deutliche 
Dornen auf dem letzten abdominalen Tergit. 

Ich sah mehrere Larven und Puppen aus Deutschland, sie waren aus dem Ei 
gezüchtet (leg. BAUER, Wilhelmshaven). 

Mittel- und Osteuropa. 


Unbekannt sind Larven und Puppen von: T. quadrivittata Staeger: Nord- und West- 
europa; marginata Meigen: Mittel- und Nordeuropa; subpruinosa Mannheims: Finnland und 
Schweden. 

e. Tipula moesta-Gruppe 


Von keiner Art dieser Gruppe sind Larven oder Puppen bekannt. 
T. moesta Riedel: Nordeuropa, Sibirien; freyana Riedel: Finnland. 


f. Tipula melanoceros-Gruppe 


T. autumnalis Loew (Abb. 123). 


SAVTSHENKO 1954, Larve. 
Mizu. Nach SAVTSHENKO in feuchtem Boden sumpfiger Wälder. 


240 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Ml 


Ÿ \ 
\ 


SS 
= 
=, 


n 


Tipula melanoceros-Gruppe: Abb. 123. T. autumnalis: Stigmen- und Analfeld (nach Sav- 
TSHENKO); 124. T. melanoceros: Stigmen- und Analfeld; 125. id. Stigmenfeld von der Seite; 
126. id. Haarmuster der abd. Segm.; 127. id. Abd.-Ende der minnl. Puppe von der Seite; 
128. id. von hinten; 129. id. Abd.-Ende der weibl. Puppe von der Seite; 130. id. von hinten. 


LARVE. Mir unbekannt. Ich gebe Beschreibung nach SAVTSHENKO. Länge 22— 
23 mm; die letzten abdominalen Tergite fast ganz unbehaart, nur mit einigen 
schwachen Haaren; grauweiß, die ältere vierte Larve mehr gelblich mit dunkeln 
Bändern. 

PUPPE. Unbekannt. 

Mitteleuropa. 


T. melanoceros Schummel (Abb. 124—130). 
MILIEU. Ich fand die Larven in Gruppen beisammen zwischen moderndem 


<< 


ws ie N. A u 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 241 


Sphagnum in einem Hochmoorgebiet; ich erhielt sie auch aus einem Tiefland- 
moorgebiet. 

LARVE. Bis ungefähr 30 mm; grauweiß; Makrochaeten ziemlich lang aber 
schwach; die Mikrotrichien um die Makrochaeten und auf den letzten Tergiten 
sind ziemlich lang; drei Paar kurze dünne Analfortsätze; die Randlappen ein 
wenig fingerförmig, die ventralen Randlappen ebenso lang oder ein wenig länger 
als die dorsalen und alle mit einem Saum langer Haare versehen; bei den dritten 
und bei den jungen vierten Larven sind die Ränder der Randlappen intensiver 
schwarz gefärbt. 

Puppe. Ungefähr 22 mm; Prothorakalhörner normal; Thorax ohne Dornen, an 
ihrer Stelle nur einige kurze starke Haare; Beinscheiden bei den männlichen Pup- 
pen bis auf die Hälfte des vierten Segmentes, die Scheiden der Prothorakalbeine 
kürzer als die der beiden anderen Beine; Beinscheiden bei den Weibchen bis 
zum Ende des dritten Segmentes und alle gleich lang; auf den Hinterrändern der 
Tergite fast keine Dornen, statt ihrer eine Anzahl kurzer Haare, die der Stellung 
nach mit den Makrochaeten der larvalen Tergite zu vergleichen sind; auf den 
Hinterrändern der Sternite ungefähr zehn kleine Dörnchen, bisweilen von einem 
Haar ersetzt, vor diesen auf den drei letzten Sterniten noch zwei deutliche Dornen 
links und rechts der Mitte; auf dem letzten abdominalen Tergit drei Paar deut- 
liche Dornen. 

Ich sah viele Larven und Puppen aus Holland und auch einige Larven aus 
Deutschland. 

Mittel- und Nordeuropa, Sibirien. 


2. Untergattung Yamatotipula Matsumura, 1916 


Die Larven und Puppen der verschiedenen Arten aus dieser Untergattung sehen 
einander sehr ähnlich. Die Larven haben eine charakteristische Zeichnung auf den 
Tergiten; diese Zeichnung wird von sehr kurzen schwarzen und längeren farblosen 
Mikrotrichien gebildet. 


a. Tipula lateralis-Gruppe (Abb. 131—135) 


T. lateralis Meigen (Abb. 131—137). 


BELING 1878, Larve und Puppe; CZIZEK 1913, Larve und Puppe; GERBIG 1913, Larve; 
Levy 1919, Larve und Puppe (es ist nicht sicher ob diesen Autoren lateralis oder eine nahe 
verwandte Art vorgelegen hat); WHITE 1951, Larve und Puppe; SAVTSHENKO 1954, Larve. 


Mitieu. Im Wasser zwischen Wasserpflanzen und in sehr sumpfigem Ge- 
lände. 

Larve. Bis 32 mm; hell gelbbraun mit dunkler Zeichnung auf den Tergiten; 
Makrochaeten sehr schwach; ein kleines Bündel Mikrotrichien neben den vorderen 
Haaren auf den Tergiten und neben den lateralen Haaren auf den Sterniten; 
Mikrotrichien auf den letzten Tergiten stark entwickelt; drei Paar deutliche Anal- 
fortsitze; Stigmenfeld mit kurzen Haaren umsäumt; unter den Stigmen ein oder 
zwei Punkte, manchmal auch ein kleiner schwarzer Strich. 

PUPPE. 22—24 mm; Prothorakalhörner ziemlich kurz, kaum halb so lang wie 
die Breite des Thorax; Thorax mit feinen Querstrichen und vorn an den Seiten 


242 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


me min ni = "=. E 


Tipula lateralis-Gruppe: Abb. 131. Stigmen- und Analfeld; 132. id. von der Seite; 133. 

Haarmuster der abd. Segm.; 134. Abd.-Ende der weibl. Puppe von der Seite; 135. abd. 

Sternit 6; 136. T. lateralis: thor. Tergit 2; 137. id. Abd.-Ende der männl. Puppe von der 

Seite; 138. T. montium: thor. Tergit 2; 139. id. Abd.-Ende der männl. Puppe; 140. T. couckei: 
thor. Tergit 2; 141. T. solstitialis : Abd.-Ende der männl. Puppe. 


mit einer netzförmigen Struktur, die nach hinten und nach außen einen kleinen 
schuppenartigen Fortsatz bildet; Beinscheiden bei den männlichen Puppen bis auf 
die Hälfte des vierten, bei den weiblichen bis zum Ende des dritten Segmentes und 
alle gleich lang; Hinterrand der Tergite mit sechs bis acht kleinen Dörnchen; Hin- 
terrand der Sternite mit vier bis sieben Dörnchen und vor diesen auf Sternit 5, 6 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 243 


und 7 noch zwei Dornen neben der Mittellinie; auf dem achten abdominalen Ter- 
git drei Paar deutliche Dornen; am kugelförmigen Hinterende der männlichen 
Puppe noch einen kleinen Fortsatz. 

Ich sah viele Larven aus Holland, von denen ich eine männliche und fünf 
weibliche Puppen züchtete. 

Europa, Nordafrika, Kleinasien. 


T. montium Egger (Abb. 131—135, 138, 139). 


Mirieu. Die Larven dieser Art findet man im Wasser und in sehr sumpfigem 
Gelände. 

LARVE. Bis 26 mm; sehr ähnlich der Larve von lateralis; weisen einen Unter- 
schied in der Zeichnung auf den Tergiten auf, manchmal sind die meisten Ter- 
gite dunkel gefärbt, abgesehen von hellen Flecken um die Einpflanzungsstellen 
der Makrochaeten. 

Puppe. Bis 22 mm; ebenfalls der Puppe von lateralis sehr ähnlich; der Fortsatz 
am kugelförmigen Hinterende der männliche Puppe ist aber deutlich aufwärts ge- 
bogen. 

Ich empfing mehrere Larven aus Holland, aus denen ich Imagines züchtete; von 
Dr. MANNHEIMS, Bonn, erhielt ich Larven, die von Frl. RICHTER, Kiel, aus 
Eiern gezüchtet waren, 

Mittel- und Südeuropa. 


T. couckei Tonnoir (Abb. 131—133, 140). 


Mitieu. Wahrscheinlich wie bei lateralis und montium. 

LARVE. Sie sind den Larven von lateralis und montium sehr ähnlich. Länge un- 
gefähr 25 mm; hellgelbbraun; die hellbraune Zeichnung auf den Tergiten ist 
charakteristisch. 

PUPPE. Unbekannt. 

Von Dr. MANNHEIMS, Bonn, erhielt ich eine Larve, die von Frl. RICHTER, 
Kiel, aus dem Ei gezüchtet war. 

Nord- und Mitteleuropa. 


T. solstitialis Westhoff (Abb. 132—135, 141). 


SAVTSHENKO 1954, Larve. 

Miieu. Wahrscheinlich wie bei den andern Arten dieser Untergattung. 

LARVE. Ungefähr 24 mm; sie sehen denen von lateralis sehr ähnlich, weisen 
aber einen Unterschied in der Zeichnung der Tergite auf; bei dieser Art existie- 
ren nur zwei Paar Analfortsätze. 

Purpe. Ungefähr 20 mm; der Fortsatz am kugelförmigen Hinterende der männ- 
lichen Puppe ist größer als bei lateralis. 

Ich erhielt von Dr. MANNHEIMS, Bonn, einige Larven, die von Frl. RICHTER, 
Kiel, aus Eiern gezüchtet waren; daneben sah ich eine männliche und eine weib- 
liche Exuvie aus England (leg. PARSONS, Cardiff). 

Mitteleuropa. 


Unbekannt sind die Larven und Puppen von T. coerulescens Lackschewitz: Mittel- und 
Nordeuropa, England. 


244 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


b, Tipula fenestrata-Gruppe 


Unbekannt sind die Larven und Puppen der einzigen Art dieser Gruppe: fene- 
strata Schummel: Mitteleuropa. 


3. Untergattung Acutipula Alexander, 1924 (Abb. 142—146) 


MANNHEIMS (1952) unterscheidet nach den Imagines dieser Untergattung eine 
maxima- und eine fulvipennis-Gruppe. Von beiden Gruppen kann ich die Larven 
und Puppen nur von je einer Art beschreiben. Es zeigt sich, daf die Larven und 
Puppen dieser von MANNHEIMS getrennten Gruppen nur sehr geringe Unter- 
schiede auf weisen. 


a. Tipula maxima-Gruppe 


T. maxima Poda (Abb. 142—148). 


BELING 1886, Larve und Puppe; BROWN 1910, Larve; CZIZEK 1913, Larve und Puppe; 
GERBIG 1913, Larve; COE 1941, Larve; BRAUNS 1954 b, Puppe; SAVTSHENKO 1954, Larve. 


MILIEU. In sumpfigem Boden am Rande von kleinen Bächen, auch im Walde 
in der Streuschicht, wenn dieser sehr feucht ist. 

LARVE. Bis ungefähr 60 mm; hellbraun, dorsal meist etwas dunkler; Makro- 
chaeten sehr schwach; Mikrotrichien ziemlich lang, besonders auf den letzten ab- 
dominalen Segmenten; neben den vorderen Makrochaeten auf den Tergiten und 
neben den lateralen und medialen auf den Sterniten ein Bündel kleiner dunkler 
Haare; zwei Paar lange und zwei Paar kurze Analfortsätze, die ventralen Fort- 
sätze tragen die kurzen wie Papillen; Stigmenfeld umsäumt mit kurzen Haaren; 
unter den Stigmen eine dunkle Zeichnung, die hier aber nicht — wie bei f#lvi- 
pennis — rechteckig nach den ventralen Randlappen gebogen ist. 

PupPE. Bis 36 mm; Prothorakalhörner ziemlich kurz, ungefähr acht mal so lang 
wie breit; Thorax mit feinen Querstrichen, vorn ein Paar größere Schuppen, ein 
wenig nach hinten und nach der Mitte ein Paar kleinere Schuppen; Beinscheiden 
bei den männlichen Puppen bis auf das vierte Segment, bei den weiblichen Pup- 
pen bis zum vierten Segment, die Scheiden der Prothorakalbeine kürzer als die 
beiden anderen; auf den Hinterrändern der Tergite sechs bis zehn sehr kleine 
Dörnchen, sie sind auf den letzten Tergiten am größten; auf den Sterniten unge- 
fähr sechs Dörnchen, und vor diesen auch noch zwei Dornen; das abdominale 
Tergit hat drei Paar deutliche Dornen. 

Ich sah Larven und Puppen aus Holland, Deutschland, Frankreich, Spanien, 
Italien und Griechenland. 

Europa. 


Unbekannt sind Larven und Puppen von T. doriae Pierre: Italien; anormalipennis Pierre: 
Nordafrika; repanda Loew: Spanien; repentina Mannheims: Nordafrika; triangulifera Loew: 
Spanien. 


b. Tipula fulvipennis-Gruppe 


T. fulvipennis Degeer (Abb. 142—146, 149, 150). 


BELING 1878, Larve und Puppe; CZIZEK 1913, Larve und Puppe; SAVTSHENKO 1954, 
Larve. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 245 


Untergattung Acutipula: Abb. 142. Stigmen- und Analfeld; 143. Stigmenfeld von der Seite; 

144. Haarmuster der abd. Segm.; 145. abd. Sternit 5, 6 und 7 (5 oben); 146. Abd.-Ende der 

weibl. Puppe; 147. T. maxima: ventrale Randlappen; 148. id. Abd.-Ende der männl. Puppe; 
149. T. fulvipennis: ventrale Randlappen; 150. id. Abd.-Ende der männl. Puppe. 


Mitieu. In feuchtem und sumpfigem Boden am Rande von Bächen und auch in 
der Streuschicht sumpfiger Wälder. 

LARVE. Bis 40 mm; hellbraun, die Tergite etwas dunkler; sieht der Larve von 
maxima sehr ähnlich, die dunkle Zeichnung unter den Stigmen ist aber rechteckig 
nach den ventralen Randlappen gebogen. 

Puppe. Bis 30 mm; Prothorakalhörner ungefähr 12 mal länger als breit; andere 
Merkmale als maxima. 

Ich sah Larven und Puppen aus Holland und aus mehreren Teilen Europas. 

Europa. 


Unbekannt sind die Larven und Puppen von T. riedeli Mannheims: Südosteuropa; sub- 
fulvipennis spec. nov. Mannheims in litt.: Spanien. 


246 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


4. Untergattung Anomaloptera Lioy, 1864 
Im westpalaearktischen Gebiet ist nur eine Art dieser Untergattung bekannt. 


T. nigra Linnaeus (Abb. 151—153). 
BELING 1878, Larve und Puppe; CZIZEK 1913, Larve und Puppe; SAVTSHENKO 1954, 
Larve. 


Untergattung Anomaloptera: Abb. 151. T. nigra: Stigmen- und Analfeld (nach SAVTS- 
HENKO); 152. id. Abd.-Ende der männl. Puppe; 153. id. weibl. Puppe. 


MILIEU. BELING fand die Larven „am Rande eines Torfbruches in beraster 
Erde”; SAVTSHENKO fand sie in feuchter Erde von Wiesen und Moorgebieten und 
auch in moderndem Holz; ich selbst fand einmal eine Larve unter Moos an einem 
moderndem Alnus-Stock. 

LARVE. Ich gebe Beschreibung und Abbildung nach SAVTSHENKO: 24—25 mm; 
grauweiß, die letzten abdominalen Segmente manchmal etwas bräunlich; Makro- 
chaeten ziemlich stark; keine Analfortsätze; Analspalte senkrecht. 

Puppe. Länge 16 mm; Prothorakalhörner normal; Thorax mit feinen Quer- 
strichen, Schuppen und Dornen fast nicht entwickelt; Beinscheiden bei den männ- 
lichen Puppen bis auf die Hälfte des vierten Segmentes, bei den weiblichen Pup- 
pen bis zum vierten Segment; auf den Hinterrändern der Tergite sechs bis acht 
kleine Dörnchen; Sternitformel: 5, 5, 5, 4. 

Ich sah eine männliche und eine weibliche Exuvie in der Sammlung BELING 
(Braunschweig). 

Europa. 


5. Untergattung Schummelia Edwards, 1931 


Ich habe mehrmals Larven gefunden. Weil es mir aber niemals gelungen ist, 
sie zu züchten, kann ich nicht mit Sicherheit sagen, ob es die Larven von variicor- 
nis Schummel oder von yerburyi Edwards sind. Beide Arten kommen nämlich an 
der Fundstelle vor. In der Sammlung BELING (Braunschweig) sind unter dem 
Namen annulicornis Meigen (= variicornis Schummel) drei Larven vorhanden. 
Es bestehen kleine Unterschiede zwischen diesen Larven und den Larven, die ich 
in Holland sammelte. Ich kann aber nicht sagen, ob es sich hierbei um Artverschie- 
denheiten zwischen variicornis und yerburyi handelt, oder ob diese Verschieden- 
heiten nur auf der normalen Variabilität von varzicornis beruhen. Deshalb be- 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipulider 247 


schreibe ich die Larven, die ich kenne, unter dem Namen variicornis, ohne mög- 
liche Differentialmerkmale mit yerburyr. 


T. variicornis Schummel (Abb. 154—158). 


BELING 1886, Larve und Puppe als Pachyrhina annulicornis Meigen; CZIZEK 1913, Larve 
und Puppe; BRAUNS 1954 b, Puppe. 


Untergattung Schummelia: Abb. 154. T. variicornis: Stigmen- und Analfeld, ventrale Rand- 
lappen; 155. id. Stigmenfeld von der Seite; 156. Haarmuster der abd. Segm.; 157. id. Abd.- 
Ende der männl. Puppe von der Seite (nach BELING); 158. id. von unten. 


MILIEU. BELING fand die Larven an feuchten Stellen im Waldboden in der 
Umgebung kleiner Bäche; BRAUNS verzeichnet ein ähnliches Milieu; ich selbst 
fand Larven unter Pellia sp. (Hepaticae) an einem schroffen Bachrand. 

LARVE. Bis ungefähr 30 mm; grauweiß bis graugelb; Makrochaeten nur sehr 
schwach entwickelt, neben den lateralen Haaren der Sternite ein kleines Büschel 
brauner Mikrotrichien; der letzte Tergit mit längeren Mikrotrichien und mit einem 
Haarsaum, der sich von den lateralen Randlappen aus an Seiten- und Vorderrand 
des letzten abdominalen Tergits entlang zieht; zwei Paar deutliche Analfortsätze; 
dorsale Randlappen auffällig sklerotisiert und von typischer Form. Der typische 
Vorderrand des ersten thorakalen Segmentes, den SAVTSHENKO bei den Arten aus 


248 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


der Gattung Pales beschreibt, finden wir ungefähr gleichartig gebildet in der Un- 
tergattung Schummelia (vgl. Abb. 50 und 51). 

Puppe. Mir unbekannt. Ich gebe Beschreibung und Abbildung nach BELING. 
Länge bis 16 mm (?); „Die gewöhnliche Bedornung des Hinterleibes kurz...... ar 
Weil BELING diese Art als Pales aufführt und bei den Pales-Arten mehrere Male 
die Bedornung angibt wie sie oben bei Pales angedeutet ist, vermute ich, daß auch 
bei variicornis eine gleiche Zahl von Dornen vorhanden ist, also Tergitformel 7, 
7, 7, 7, 7 und Sternitformel 5, 5, 5, 4. „Unterseite des Endsegmentes der männ- 
lichen Puppe mit großen, kegelförmigen, an der Spitze zweizähnigen, nach hinten 
gerichteten Erweiterung, welche dieser Puppe vor anderen Pachyrhina-Puppen 
eigenthümlich ist und sie leicht kenntlich macht”. Ist hier vielleicht der unpaarige 
Fortsatz der männlichen Pales-Puppen gemeint, der dann bei varzicornis ganz ty- 
pisch gebildet sei ? Aus der Beschreibung der weiblichen Puppe geht noch hervor, 
daß die dorsalen Dornen des letzten abdominalen Tergits nicht entwickelt sind: 
dies steht im Gegensatz zu den Puppen aus der Gattung Pales, wo gerade die 
ventralen meist fast ganz fehlen. | 

Ich sah mehrere Larven aus Holland und aus Deutschland (Sammlung BELING, 
Braunschweig). 

Europa. 


Unbekannt sind die Larven und Puppen von: T. zernyi Mannheims: Alpen und Pyrenäen; 
zonaria Goetghebuer: Mitteleuropa; butzi Edwards: Korsika; yerburyi Edwards: Westeuropa. 


6. Untergattung Arctotipula Alexander, 1933 


Von dieser Untergattung habe ich von keiner Art Larven oder Puppen gesehen. 
Es gibt auch keine Beschreibungen oder Abbildungen davon. MANNHEIMS (in 
litt.) vermutet daß T. saginata Bergroth zu dieser Untergattung gehört oder ihr 
nahesteht. Ich beschreibe diese Art jedoch noch bei der Untergattung Lunatipula, 
zu der sie auch wohl gestellt wird. 


Unbekannt sind die Larven und Puppen von: T. besselsi Osten-Sacken: Grönland; sali- 
cetorum Siebke: Nordeuropa und Nordasien; czliata Lundström: Novaja Zemlja, Nord- 
asien; lackschewitzi Mannheims: Nordeuropa, Nordasien. 


7. Untergattung Vestiplex Bezzi, 1924 


Die Larven haben ein Paar kurze Analfortsätze und eine quere Analspalte; hart 
unter der Analöffnung zicht sich eine Linie entlang; die dorsalen Randlappen sind 
mehr oder weniger sklerotisiert. Die Puppen haben normale Prothorakalhörner; 
die Beinscheiden reichen bei den männlichen Puppen bis auf die Hälfte des vier- 
ten bei den weiblichen Puppen bis zum Ende des dritten Segmentes und sind alle 
ungefähr gleich lang; Sternitformel 4, 4, 4, 2; die Zahl der Dornen auf den Ter- 
giten ist variabel und die Dornen sind ziemlich klein; auf dem achten abdominalen 
Tergit nur deutliche laterale und ventrale Dornen; bei den weiblichen Puppen 
sind die Cercischeiden außerordentlich stark entwickelt. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 249 


Untergattung Vestiplex: Abb. 159. Haarmuster der abd. Segm.; 160. abd. Sternit 6; 161. 
T. scripta: Stigmen- und Analfeld, ventrale Randlappen; 162. id. Stigmenfeld von der Seite; 
163. id. Abd.-Ende der männl. Puppe; 164. id. weibl. Puppe; 165. T. hortorum: Stigmen- 
und Analfeld, ventrale Randlappen; 166. id. Stigmenfeld von der Seite; 167. id. Abd.-Ende 
der männl. Puppe; 168. T. nubeculosa: Stigmenfeld (nach BRAUNS); 169. T. excisa: Abd.- 
Ende der männl. Puppe; 170. T. arctica: Stigmenfeld (nach NIELSEN und ALEXANDER). 


250 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


a. Tipula scripta-Gruppe 


T. scripta Meigen (Abb. 159—164). 

BELING 1873, Larve und Puppe; CZIZEK 1913, Larve und Puppe; BRAUNS 1954 a, b, 
Larve und Puppe; SAVTSHENKO 1954, Larve. 

MiLIEU. BELING fand die Larven in der Streuschicht unter Sträuchern und in 
Laub- und Nadelwäldern; BRAUNS kennt die Larven und Puppen nur aus der 
Streuschicht von Laubwäldern und diese Art soll sogar charakteristisch sein für 
Buchenwälder; SAVTSHENKO fand Larven in nur wenig feuchtem Waldboden; ich 
selber erhielt mehrmals Larven aus der Streuschicht von Laubwäldern. 

LARVE. Ungefähr 25 mm; hell braungelb, Tergite etwas dunkler; Makrochaeten 
zum Teil ziemlich stark; die thorakalen Segmente und die letzten abdominalen 
Segmente mit ziemlich langen Mikrotrichien; Randlappen des Stigmenfeldes zum 
größeren Teil sklerotisiert. 

Puppe. Länge 22—28 mm; Thorax mit Querstrichen, vorn ein Paar starke 
schuppenförmige Fortsätze, in der Mitte eine etwas größere Schuppe; auf den 
Hinterrändern der Tergite sechs bis acht kleine Dörnchen, die auf den ersten ab- 
dominalen Tergiten ganz klein sind. 

Ich züchtete Larven aus Holland, sah Larven aus Deutschland (leg. RUCKEN, 
Kiel) und sah mehrere Exuvien aus Holland und Deutschland. 

Europa. 


Unbekannt sind Larven und Puppen von: T. hartigi Mannheims: Sizilien; intermixta 
Riedel: Spanien; pallidicosta Pierre: boreal-alpin. 


b. Tipula nubeculosa-Gruppe 


T. hortorum Linnaeus (Abb. 159, 160, 165—167). 
BRAUNS 1954b, Puppe; SAVTSHENKO 1954, Larve als nubeculosa Meigen. 


Mitieu. Ich fand einmal zwei Larven im Walde unter Moos. 

LARVE. Ungefähr 25 mm; hellbraun; Makrochaeten zum Teil stark entwickelt; 
Mikrotrichien auf den ersten und letzten Segmenten ziemlich lang; Randlappen des 
Stigmenfeldes weniger sklerotisiert als bei scripta. 

PUPPE. Ungefähr 20 mm; Thorax wie bei scripta, nur die hinteren Schuppen fast 
nicht entwickelt; auf dem Hinterrand der Tergite vier bis zehn kleine Dörnchen. 

Ich sah zwei Larven aus Deutschland und daneben zwei männliche Exuvien aus 
Rußland. 

Mittel- und Nordeuropa. 


T. nubeculosa Meigen (Abb. 168). 

BELING 1873, Larve und Puppe (siehe THEOWALD & MANNHEIMS 1956); CZIZEK 1913, 
Larve und Puppe (entnimmt die Beschreibung aus BELING 1873); BRAUNS 1954a, b, Larve 
und Puppe. 

Miieu. BRAUNS fand die Larven und Puppen in der Streuschicht von Nadel- 
wäldern. 

LARVE. Mir unbekannt. Ich gebe Beschreibung und Abbildung nach BRAUNS. 
Bis 35 mm; graugelb; Makrochaeten stark entwickelt; dorsale Randlappen nur mit 
schmalem sklerotisiertem Strich. 

Puppe. Mir ebenfalls unbekannt; Beschreibung und Abbildung nach BRAUNS. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 251 


Bis 28 mm; Thorax mit Querstrichen und schuppenförmigen Dornen; auf den 
Hinterrändern der Tergite sechs bis zehn kleine Dörnchen. 
Mittel- und Nordeuropa. 


c. Tipula cisalpina-Gruppe 


Von keiner Art aus dieser Gruppe sind Larven oder Puppen bekannt. 


T. cisalpina Riedel: Alpen; saccai Mannheims: Norditalien; hemapterandra Bezzi: Alpen. 


d. Tipula excisa-Gruppe 


T. excisa Schummel (Abb. 169). 

Mimieu. Unbekannt. 

LARVE. Unbekannt. 

Puppe. Ungefähr 18 mm; Thorax mit Querstrichen und schuppenförmigen 
Dornen wie bei scripta; auf den Hinterrändern der Tergite ungefähr fünf kleine 
Dôrnchen. 

Ich sah nur eine männliche Exuvie. 

Boreoalpin. 


T. arctica Curtis (Abb. 170). 

NIELSEN 1910, Larve und Puppe; ALEXANDER 1919, Larve und Puppe. 

Mimieu. NiELSEN fand die Larven im Boden unter Cassiope (Ericaceae). 

LARVE. Ich kenne die Larve dieser Art nicht und gebe Beschreibung und Ab- 
bildung nach ALEXANDER und NIELSEN: 23— 24 mm; hellbraun, vorn etwas 
dunkler; Makrochaeten zum Teil stark entwickelt; ALEXANDER sagt, daf bei dieser 
Art vier Analfortsätze vorkommen, ich glaube aber aus den Zeichnungen ALEX- 
ANDERS und NIELSENs schließen zu müssen, daß gerade diese Art, wie die andern 
Arten dieser Untergattung, nur zwei ganz kurze Analfortsätze hat, und daß 
ALEXANDER die Verdickungen um die Analöffnung herum mit den Fortsätzen bei 
andern Arten verwechselt hat; an der Basis der dorsalen Randlappen ein kleiner 
dunkler Fleck. 

Puppe. Beschreibung und Abbildung nach ALEXANDER: 18—23 mm; Thorax 
mit Querstrichen und schuppenförmigen Dornen wie bei scripta; auf der Hinter- 
hälfte der Tergite drei bis vier kleine Dörnchen; alle anderen Merkmale wie bei 
der Untergattung angegeben. 

Nordeuropa. 


Unbekannt sind die Larven und Puppen von: T. hemiptera Mannheims: Rumänien, Un- 
garn; franzi Mannheims: Alpen; sexspinosa Strobl: Alpen; riedeliana Mannheims: Alpen; 
laccata Lundström & Frey: Nordeuropa, Sibirien; sintensi Lackschewitz: Nordeuropa; fragili- 
cornis Riedel: Italien; Zosswigi Mannheims: Kleinasien. 


8. Untergattung Lunatipula Edwards, 1931 


Während die Larven und Puppen der Artengruppen der Untergattung Vesti- 
plex einander sehr ähneln und es daher möglich war, eine allgemeingültige Diag- 
nose für die prae-imaginalen Stadien dieser Untergattung aufzustellen, ist dies in 
der Untergattung Lunatipula unmöglich: die Larven und Puppen der verschie- 
denen Artengruppen sind überaus verschieden. 


252 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Tipula lunata-Gruppe: Abb. 171. Haarmuster der abd. Segm.; 172. T. cava: Stigmen- und 

Analfeld, ventrale Randlappen; 173. T. fascipennis: id.; 174. T. lunata: id.; 175. T. lunata: 

dors. Randlappen von der Seite; 176. T. selene: Stigmen- und Analfeld, ventrale Randlappen; 

177. T. selene: dors. Randlappen von der Seite; 178. T. vernalis: Stigmen- und Analfeld, 
ventrale Randlappen. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 253 


a. Tipula lunata-Gruppe 


Larven und Puppen sehen denen der Untergattung Vestiplex sehr ähnlich: auch 
in dieser Gruppe sind die Analfortsätze kurz und dick, ist die Analspalte quer und 
sind die dorsalen Randlappen der Larve ziemlich stark sklerotisiert. Es fehlt jedoch 
eine scharfe Linie unterhalb der Analöffnung. Die Puppen der //nata-Gruppe ha- 
ben normale Prothorakalhörner; die Beinscheiden der männlichen Puppen reichen 
bis auf die Hälfte des vierten, die der weiblichen Puppen bis zum Ende des dritten 
Segmentes; auch hier ist die Zahl der Dornen auf den Hinterrändern der Tergite 
variabel und auf dem achten Tergit stehen nur deutliche laterale und ventrale 
Dornen; die Sternitformel ist aber meist 5, 6, 6, 4 und bei den weiblichen Puppen 
sind die Cercischeiden verlängert. 


T. angelica spec. nov. Mannheims in litt. (Abb. 188, 189). 


Es ist nicht meine Absicht mit dieser Beschreibung der Puppe den Namen angelica für 
den Gebrauch in der zoologischen Nomenklatur festzulegen (vgl.: Copenhagen Decisions on 
Zoological Nomenclature, art. 114, 1). 


Mirreu. Unbekannt. 

LARVE. Unbekannt. 

Puppe. Ungefähr 23 mm; auf dem Thorax drei Paar schuppenförmige Ver- 
dickungen; auf den Hinterrändern der Tergite deutliche Dornen: auf den letzten 
Segmenten immer vier und zwischen diesen jedesmal noch drei kleine undeut- 
liche Dörnchen; auf den mehr nach vorn liegenden Segmenten sind die Dornen 
kleiner und undeutlicher und ist die Zahl schwer zu bestimmen; auch auf den 
Sterniten stehen manchmal sehr kleine Dörnchen zwischen den größeren Dornen. 

Ich sah ein Weibchen (paratypoid) mit Exuvie aus Israel aus Coll. MAnn- 
HEIMS, Bonn. 

Israel. 


He cava Riedel (Abb. 171,.172, 179, 188, 189). 

CoE 1941, Larve. 

Miuieu. Coe fand Larven in altem Kuhmist; PARSONS (in. litt.) fand sie im 
Walde unter Gras. 

LARVE. Ungefähr 28 mm; braungelb; Makrochaeten zum Teil stark entwickelt; 
die Mikrotrichien auf den ersten und letzten Segmenten ziemlich lang, diese sehen 
deshalb etwas dunkler aus; dorsale Randlappen stark sklerotisiert; an der Basis der 
ventralen Randlappen eine dreieckige schwarze Zeichnung. 

Puppe. Ungefähr 23 mm; auf den Hinterrändern der Tergite sechs bis acht 
Dörnchen von ungleicher Größe und nach vorn immer kleiner werdend; auf den 
Hinterrändern der Sternite vier bis sechs größere und kleinere Dornen. 

Ich sah zwei Larven und zwei männliche Exuvien aus England (leg. PARSONS, 
Cardiff) und eine weibliche Exuvie aus Holland. 

Europa. 


T. engeli spec. nov. Theowald in litt. (Abb. 181). 


Es ist nicht meine Absicht mit dieser Beschreibung der Puppe den Namen engeli für den 
Gebrauch in der zoologischen Nomenklatur festzulegen( vgl.: Copenhagen Decisions on 
Zoological Nomenclature, art. 114, 1). 


254 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Milieu. MANNHEIMS fand eine Puppe, aus der er eine männliche Imago züch- 
tete, in der Humusdecke eines Mischwaldes. 

LARVE. Unbekannt. 

Puppe. 23 mm; mittlere Thoraxschuppen deutlich entwickelt; vier bis sechs 
ziemlich deutliche Dornen auf den Hinterrändern der Tergite; die Dornen auf den 
Sterniten sind deutlicher entwickelt, Formel: 5, 6, 6, 4. 

Ich sah eine männliche Exuvie aus Griechenland (Olymp, Prioni, 1200 m, 
3.—13.V1.1956). 

Griechenland und Spanien. 


Beschreibung der Imago (im Druck) in Entom. Berichten, Band 17. Ich widme diese 
neue Art Herrn Prof. Dr. H. ENGEL, Direktor des Zoologischen Museums Amsterdam. 


T. fascipennis Meigen (Abb. 171, 173, 182, 186, 189). 


CoE 1941, Larve; (SAVTSHENKO 1954 beschreibt eine Larve als fascipennis. Wahrschein- 
lich hat ihm aber recticornis Schummel vorgelegen). 

Muieu. Cor fand Larven in altem Kuhmist; PARSONS (in litt.) fand Larven 
und Puppen unter modernden Farnwedeln und feuchtem Gras. 

LARVE. Ungefähr 27 mm; bräunlich grau; Makrochaeten kurz aber deutlich; 
Mikrotrichien auf den ersten und letzten Segmenten ziemlich lang; dorsale Rand- 
lappen des Stigmenfeldes stark sklerotisiert; an der Basis der ventralen Rand- 
lappen eine braunschwarze Zeichnung. 

Puppe. Thorax mit drei Paar schuppenförmigen Auswüchsen, wobei die hin- 
teren nur schwach entwickelt sind; auf den Hinterrändern der Tergite vier bis acht 
größere und kleinere Dornen, nach vorn werden diese Dornen immer undeut- 
licher; Tergitformel ungefähr 5, 6, 6, 4; die Cercischeiden der weiblichen Puppe 
auffallend kurz. 

Ich erhielt mehrere Larven und Puppen aus England (leg. PArsons, Cardiff). 

Mittel- und Südeuropa. 


T. helvola Loew (Abb. 185, 189). 

MILIEU. Unbekannt. 

LARVE. Unbekannt. 

Puppe. Länge 18 mm; die hintersten Schuppen auf dem Thorax nur ganz 
schwach entwickelt; auf den Hinterrändern der Tergite ziemlich große Dornen, 
auf den letzten Tergiten immer vier, mehr nach vorn werden sie kleiner aber die 
Zahl größer. 

Ich sah nur eine männliche Exuvie aus Holland. 

Mittel- und Südeuropa. 


T. imbecilla Loew (Abb. 184, 189). 


Mitieu. Unbekannt. 

LARVE. Unbekannt. 

Puppe. Ungefähr 20 mm; die hintersten Schuppen auf dem Thorax nur schwach 
entwickelt; Dornen auf den Hinterrändern der Tergite ziemlich schwach; Tergit 
7 mit vier größeren und einem kleineren Dorn, auf den anderen Tergiten unge- 
fähr acht Dörnchen; die Dornen auf den Sterniten etwas größer. 


de Dt PS 


CE nee D CE O 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 255 


180 181 


Tipula lunata-Gruppe: Abb. 179. T. cava: Abd.-Ende der männl. Puppe; 180. T. selene: 

id.; 181. T. engeli spec. nov. Theowald in litt; 182. T. fascipennis: id.; 183. T. vernalis: 

id.; 184. T. imbecilla, id.; 185. T. helvola: id.; 186. T. fascipennis: Abd.-Ende der weibl. 

Puppe; 187. T. vernalis: id, 188. Abd.-Ende der weibl. Puppe von anderen Arten der 
T. lunata-Gruppe; 189. abd. Sternit 5, 6 und 7 (5 oben). 


Ich sah ein Männchen (paratypoid, design. MANNHEIMS, aus der Sammlung 
Loew, mit viereckigem violettem Zettelchen) mit Exuvie aus der Staatssammlung 
München. Es ist ein Stück von der Insel Rhodus, das LOEW in ,,Europàische 
Dipteren I’ beschreibt. 

Rhodus. 


256 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


T. lunata Linnaeus (Abb. 171, 174, 175, 179, 188, 189). 


BELING 1873, Larve und Puppe; CZIZEK 1913, Larve und Puppe; BRAUNS 1954 b, Puppe; 
SAVTSHENKO 1954, Larve. 


MILIEU. BELING fand die Larven in der Streuschicht von Laub- und Nadel- 
wäldern; BRAUNS fand sie in der Streuschicht von Nadelwaldern; SAVTSHENKO 
in der Streuschicht von Wäldern; in der Sammlung DE MEIJERE, Amsterdam, 
sind Imagines mit Exuvien und Zettelchen „gekweekt uit wilgenmolm” (gezüch- 
tet aus Weidenmulm); ich selbst fand sie in der Streuschicht eines Birkengebüsches 
und erhielt sie aus Humuserde. 

LARVE. Bis 30 mm; braungrau, Tergite und Sternite etwas dunkler; Makro- 
chaeten kurz aber stark; Mikrotrichien auf den ersten und letzten Segmenten ziem- 
lich lang; dorsale Randlappen stark sklerotisiert, laterale mit einem ziemlich 
großen schwarzen Flecken, ventrale fast ganz schwarz. 

Puppe. Bis 24 mm; die mittleren Schuppen des Thorax fast zu Dornen ausge- 
wachsen, die hinteren sehr schwach; auf den Hinterrändern der Tergite kleine 
deutliche Dornen, nach vorne hin undeutlicher, auf dem siebenten Tergit vier 
deutliche Dornen, mehr nach vorne bis zu acht Dörnchen; die Zahl der Sternit- 
dornen ist ein wenig variabel, meist aber um 5, 6, 6, 4, die äußeren Dornen auf 
Sternit 4 sehr klein. Ich finde keinen Unterschied zwischen den männlichen 
Puppen von lunata und denen von cava. 

Ich sah und züchtete mehrere Larven aus Holland und erhielt sie aus Deutsch- 
land (leg. RUCKEN, Kiel). 

Europa. 


T. peliostigma Schummel (Abb. 189). 
BELING 1878, Larve und Puppe; CZIZEK 1913, Larve und Puppe; BRAUNS 1954 b, Puppe. 


Miıriev. BELING fand Larven unter Moos in Laubwäldern, BRAUNS unter Moos 
an feuchten Stellen in Eichenwald. 

LARVE. Ich kenne die Larve nicht und gebe die Beschreibung nach BELING: Un- 
gefähr 16 mm (nicht in heißem Wasser abgetötet !); „An der Basis der Innenseite 
eines jeden dieser beiden (ventralen) Hautzapfen ein schwarzbrauner, glänzender 
dreieckiger oder keilförmiger Fleck mit langgezogenen spitzen Ecken, an der 
Spitze der Innenseite mit kleinen schwarzbraunen glänzenden Pünktchen”. Viel- 
leicht ist die Spitze der ventralen Randlappen also etwas anders gezeichnet als bei 
cava. Aus BELINGs Beschreibung geht weiter hervor, daß sie die Larven von cava 
sehr ähnlich sehen. 

Puppe. Ist mir unbekannt und ich übernehme Berings Beschreibung: Länge bis 
22 mm; der Puppe von /unata sehr ähnlich. 

Ich sah keine Larven oder Puppen dieser Art. 

Mittel- und Südeuropa. 


T. selene Meigen (Abb. 171, 176, 177, 180, 188, 189). 

BELING 1878, Larve und Puppe (ist aber //vida); CZIZEK 1913, Larve und Puppe 
(übernimmt die Beschreibung aus BELING); HENNIG 1950 gibt Abbildungen der Larve unter 
dem Namen „Ctenophora pectinicornis L.’ (Abb. 209, 210, 212). 


MILIEU. CHISWELL (Bristol) fand eine Larve im Mulm eines toten Baumes; 
MANNHEIMS (Bonn) züchtete Imagines aus Larven, die in Buchenmulm gefunden 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 257 


waren; ich selber fand Larven zwischen Mulm und Moos am Fuß einer toten 
Birke. 

LARVE. Ungefähr 32 mm; fast weiß; Makrochaeten ziemlich stark entwickelt; 
Mikrotrichien auf den ersten und letzten Segmenten deutlich; hell gelbbraun; dor- 
sale Randlappen stark sklerotisiert und fast ebenso lang wie die lateralen; ven- 
trale Randlappen mit großem schwarzem Fleck. 

Puppe. Mittlere Schuppen des Thorax ziemlich stark entwickelt, hintere nur 
sehr schwach; auf den Hinterrändern der Tergite vier deutliche Dornen, oft einige 
kleine Dörnchen zwischen den großen, auf den Sterniten sind die Dornen etwas 
größer, Formel meist 5, 6, 6, 4. 

Ich sah zwei Larven aus Holland und einige Exuvien und Puppen aus Deutsch- 
land (MANNHEIMS, Bonn) und Dänemark (NIELSEN, Silkeborg). 

Mitteleuropa. 


T. vernalis Meigen (Abb. 171, 178, 183, 187, 189). 


BELING 1878, Larve und Puppe; CZIZEK 1913, Larve und Puppe; DE JONG 1925, Larve; 
SAVTSHENKO 1954, Larve. 


Mitieu. BELING fand Larven unter Gras, DE JONG kennt die Larven aus Wie- 
sen, SAVTSHENKO fand sie an Waldrändern und nur selten in feuchten Wiesen. 
Ich selbst fand Larven in der Streuschicht eines Birkengebüsches und erhielt eine 
Larve aus einem Bach(!). In der Sammlung DE MEIJERE, Amsterdam, befindet 
sich eine Exuvie mit Zettelchen: ,,Larve uit veengrond” (Larve aus Moorboden). 

LARVE. Ungefähr 25 mm; graubraun, die ersten und letzten Segmente etwas 
dunkler; Makrochaeten kurz aber stark; Mikrotrichien auf den ersten und letzten 
Segmenten ziemlich lang; die dorsalen Randlappen nicht völlig sklerotisiert. 

Puppe. Bis ungefähr 21 mm; auf den Hinterrändern der Tergite vier bis acht 
oder mehr kleine, undeutliche Dörnchen; Dornen auf den Sterniten deutlich. 

Ich sah einige Larven und Puppen aus Holland und England (leg. PARSONS, 
Cardiff). 

Europa. 


Von einer großen Anzahl meist süd- und südosteuropäischer Arten sind die Larven und 
Puppen noch nicht bekannt. Von den mittel- und westeuropäische Arten nenne ich: s00s7 
Mannheims: Mittel-, Süd- und Osteuropa; pustulata Pierre: Mittel- und Südeuropa; brun- 
neinervis Pierre: Mittel- und Südeuropa; limitata Schummel: Mittel- und Nordeuropa; mel- 
lea Schummel: Mittel-, Nord- und Osteuropa; affinis Schummel: Mittel-, Nord- und Ost- 
europa; #rispinosa Lundström: Nordeuropa und Nordasien. 


b. Tipula livida-Gruppe 


Die Larven der Arten aus dieser Gruppe sind leicht zu kennen, da die dorsalen 
und lateralen Randlappen völlig sklerotisiert sind. Sie sind schmal und wie Gems- 
hörner gebogen. Die Puppen haben nur ventrale Dornen auf dem achten Tergit, 
die dorsalen und lateralen sind fast unentwickelt. 


T. livida Van der Wulp (Abb. 190—193, 197). 


BELING 1878, Larve und Puppe als selene Meigen; CZIZEK 1913, Larve und Puppe als 
selene Meigen; SAVTSHENKO 1954, Larve; CHISWELL 1955, Larve. 


258 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Tipula livida-Gruppe: Abb. 190. T. livida: Stigmen- und Analfeld, ventrale Randlappen; 

191. id. Stigmenfeld von der Seite; 192. id. Abd.-Ende der weibl. Puppe; 193. id. männl. 

Puppe; 194. T. recticornis: Stigmen- und Analfeld; 195. id. Stigmenfeld von der Seite; 

196. T. pseudocinerascens: Abd.-Ende der männl. Puppe; 197. T. livida-Gruppe: Haarmuster 

der abd. Segm. Tipula falcata-Gruppe: Abb. 198. T. subselenitica: Abd.-Ende der männl. 
Puppe. 


MILIEU. BELING fand Larven und Puppen in stark vermodertem Buchenholz und 
in der humösen Streuschicht von Buchenwäldern; SAVTSHENKO fand die Larven 
am Fuß von Bäumen in trockenen Laub- und Mischwäldern; CHISWELL fand die 
Larven unter feuchtem Moos in einem Buchenwald, später auch in der Streuschicht 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 259 


von andern Wäldern; ich selber fand die Larven in der Streuschicht eines Birken- 
gebüsches. 

LARVE. Bis ungefähr 30 mm; sehr hell braun, vorn etwas dunkler; Makro- 
chaeten schwach aber lang, die medianen Makrochaeten auf den Sterniten kurz; 
die Mikrotrichien auf den thorakalen Segmenten ziemlich lang; keine Analfort- 
sitze; Analspalte senkrecht; die Basis der dorsalen Randlappen — man spricht 
besser von Randhörnern — auch auf dem Stigmenfeld und auf dem achten Ter- 
git dunkel gefärbt und ein wenig sklerotisiert. 

Puppe. Bis ungefähr 24 mm; das mittlere Paar der thorakalen Schuppen beson- 
ders deutlich entwickelt und zweiteilig; Beinscheiden bei den männlichen und den 
weiblichen Puppen bis zum Ende des dritten Segmentes und alle gleich lang; auf 
den Hinterrändern der abdominalen Tergite sechs bis neun deutliche Dornen, die 
nach vorn etwas kleiner werden; die Dornen auf den Hinterrindern der Sternite 
sind deutlicher und größer, ihre Zahl variiert ein wenig und ich möchte als Ster- 
nitformel schreiben: 4, 6, 6, 6, auf dem letzten Sternit stehen auch wohl fünf, 
auf Sternit 6 und 5 manchmal sieben oder acht Dornen, auf Sternit 4 stehen 
manchmal sechs, meist jedoch nur zwei Dornen. 

Ich sah Larven und Puppen aus Holland, England (Parsons, Cardiff) und 
Deutschland (Sammlung BELING). 

Mitteleuropa. 


T. pseudocinerascens Strobl (Abb. 196). 


Miieu. KüHNELT (Graz) züchtete Imagines aus Puppen, die er in Spanien 
sammelte, wahrscheinlich im Boden eines Nadelwaldes. 

LARVE. Unbekannt. Wahrscheinlich sind sie den Larven von /ivida sehr ähn- 
lich. 

Puppe. Ungefähr 15 mm; die mittleren thorakalen Schuppen deutlich ent- 
wickelt; Beinscheiden bei den männlichen Puppen bis auf die Hälfte des vierten 
Segmentes; auf den Hinterrändern der abdominalen Tergite ungefähr acht kleine 
Dörnchen; die Dornen auf den Sterniten größer, meist etwa sechs und dazwischen 
vereinzelt einige kleinere Dörnchen. 

Ich sah zwei männliche Exuvien aus Spanien (leg. KüHNELT, Graz). 

Spanien. 


T. recticornis Schummel (Abb. 194, 195, 197). 

SAVTSHENKO 1954, Larve als fascipennis Meigen. 

Mitieu. In der Streuschicht von wenig feuchten Wäldern und unter Sträuchern 
(SAVTSHENKO). 

LARVE. Beschreibung nach SAVTSHENKO, Abbildung nach einem Stück aus der 
Sammlung BELING (Braunschweig): Länge 28—29 mm; die Larven sind denen 
von /ivida sehr ähnlich, nur ist die Basis der dorsalen Randlappen nicht skleroti- 
siert; an der Basis dieser Randlappen auf dem Stigmenfeld und auf dem achten 
Tergit keine dunkle Flecken. 

Puppe. Unbekannt. 

Ich sah zwei Larven in der Sammlung BELING (Braunschweig). 

Mitteleuropa. 


260 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Bemerkung: SAVTSHENKO beschreibt diese Art als fascipennis, war sich aber 
der Bestimmung nicht gewiß (in litt.). In der Sammlung Beling fand ich die 
Larven unter dem Namen melanoceros Schummel, dies ist aber eine Fehlbestim- 
mung. Da die Larven denen von /ivida sehr ähnlich sind und in Mitteleuropa nur 
eine verwandte Art von /vida bekannt ist (recticornis), glaube ich, daß diese Lar- 
ven zu recticornis gehören. 


Unbekannt sind aus dieser Artengruppe noch die Larven von einer Anzahl von süd- 
europäischen Arten und von circumdata Siebke aus Nordeuropa und den Alpen. 


c. Tipula falcata-Gruppe 


T. subselenitica spec. nov. Mannheims in litt. (Abb. 198). 


Es ist nicht meine Absicht mit dieser Beschreibung der Puppe den Namen subselenitica 
für den Gebrauch in der zoologischen Nomenklatur festzulegen (vgl.: Copenhagen Decisions 
on Zoological Nomenclature, art. 114, 1). 


Miuieu. KüHNELT (Graz) fand in Spanien die Puppe im Spaltenhumus einer 
Kalkfelswand. 

LARVE. Unbekannt. 

PuPPe. Ungefähr 18 mm; Prothorakalhörner normal; Thoraxschuppen deut- 
lich, besonders das mittlere Paar; Beinscheiden bei den männlichen Puppen bis auf 
die Hälfte des vierten Segmentes; auf den Hinterrändern der Tergite fünf bis acht 
kleine Dörnchen; die Dornen auf den Sterniten ein wenig größer, Sternitformel 
6, 6, 6, 2, ab und zu ist jedoch ein Dorn nicht entwickelt oder es steht ein kleines 
Dörnchen zwischen den größeren; auf dem achten abdominalen Tergit sind nur 
die ventralen Dornen deutlich entwickelt, die anderen Dornen fast nicht; das 
Abdominalende der männlichen Puppe ist sehr typisch geformt. 

Ich sah nur eine männliche Exuvie aus Spanien (leg. KüHNELT, Graz). 

Spanien. 


Von dieser vornehmlich südeuropäischen Gruppe sind aus Mitteleuropa noch bekannt: 
magnicauda Strobl, longidens Strobl und bullata Loew. Von keiner dieser Arten sind Larven 
oder Puppen bekannt. 


d. Tipula saginata-Gruppe 


In dieser Gruppe wird nur saginata Bergroth gestellt. Nach MANNHEIMS (in 
litt.) gehôrt diese Art wahrscheinlich zu der Untergattung Arctotipula. Von den 
älteren Autoren wird sie in der Untergattung Lunatipula gestellt. Meiner Meinung 
nach ist es auch möglich, daß sie zur Untergattung Tzpula gehört. 


T. saginata Bergroth (Abb. 199—205). 


Mitieu. In kalten Bergbächen zwischen Wasserpflanzen. 

LARVE. Bis ungefähr 32 mm; dorsal hellbraun mit dunkelbraunem Mittel- 
streifen, die Seiten fast schwarz, ventral hellbraun; die junge Larve des 4. Sta- 
diums hat dorsal eine typische schwärzliche Zeichnung; Makrochaeten ziemlich 
schwach entwickelt, alle umgeben von einem Biindel längerer Mikrotrichien; drei 
Paar deutliche, dünne Analfortsätze; Randlappen ziemlich breit, alle von gleicher 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 261 


V Y 
W vv VYV vv W ' 


Tipula saginata-Gruppe: Abb. 199. T. saginata: Stigmenfeld; 200. id. Analfeld; 201. id. 

Stigmenfeld von der Seite; 202. id. Haarmuster der abd. Segm.; 203. id. abd. Segm. 6 der 

Puppe (rechts Tergit, links Sternit); 204. id. Abd.-Ende der männl. Puppe; 205. id. Vor- 
derende der Puppe mit Prothorakalhorn. 


262 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Form und mit langen Haaren umsäumt; hinter den dorsalen und lateralen Rand- 
lappen Auswüchse mit kleinen Haarbüscheln. 

Puppe. Bis ungefähr 28 mm; Prothorakalhörner normal; Thoraxschuppen fast 
nicht entwickelt; Beinscheiden bei den männlichen Puppen bis zum vierten Seg- 
ment; auf den Hinterrändern der Tergite und Sternite steht eine Reihe von kleinen 
Dôrnchen, vor diesen stehen auf den Tergiten lateral und auf den Sterniten medial 
auch noch einige kleinen Dörnchen; auf den Pleuren steht vorn ein großer Dorn 
mit zwei Spitzen, hinten drei kleinere Dornen deren größter ebenfals zwei Spitzen 
hat; auf dem achten abdominalen Tergit stehen drei Paar deutlich entwickelte 
Dornen, überdies findet man hinter den dorsalen und lateralen Dornen noch 
einige kleinere Dörnchen, homolog zu den Auswüchsen hinter den dorsalen und 
lateralen Randlappen der Larven. 

Ich sah Larven und männliche Puppen aus dem Sauerland (leg. DITTMAR, 
Albaum) und Larven aus Italien und Spanien (leg. BERTRAND, Paris). 

Mittel- und Südeuropa. 


9. Untergattung Oreomyza Pokorny, 1887 


In dieser Untergattung kann man mehrere Artengruppen unterscheiden, deren 
Larven und Puppen ebenfalls sehr verschieden sind. 


a. Tipula signata-Gruppe 


Larven meist unter 20 mm; Makrochaeten schwach; vier: Paar zitzenförmige 
Analfortsätze unter der Analöffnung; Analspalte quer; Randlappen des Stigmen- 
feldes nur schwach entwickelt. Die Puppen haben zahlreiche kleine Dornen auf 
den Hinterrändern der Tergite und Sternite; die Beinscheiden bei den männlichen 
Puppen bis auf die Hälfte des vierten, bei den weiblichen Puppen bis zum Ende 
des dritten Segmentes; auf dem achten abdominalen Tergit sind die lateralen 
und ventralen Dornen immer stark entwickelt, die dorsalen Dornen jedoch weniger 
stark und oft fast rudimentär, auf den Hypovalvenscheiden der weiblichen Puppe 
steht am Ende ein sehr kurzer Zahn. 


T. alpium Bergroth (Abb. 206, 214, 215, 220). 

Mitieu. Ich fand Puppen im Moos und in der Streuschicht unter Eichen. 

LARVE. Bis etwa 16 mm; graubraun; Makrochaeten schwach entwickelt; Mikro- 
trichien ziemlich lang. 

PUPPE. Ungefähr 14 mm; Thoraxschuppen nur wenig entwickelt, vorn auf dem 
Thorax an beiden Seiten der Mitte eine netzförmige Struktur; alle Beinscheiden 
fast gleich lang, manchmal jedoch die mittlere etwas kürzer als die äußere; auf 
den Hinterrändern der Tergite etwa zehn kleine Dörnchen, auf den Sterniten 
sechs bis zehn; das ventrale Paar Dornen auf dem achten abdominalen Tergit hat 
zwei Spitzen, die dorsalen Dornen sind nur sehr schwach. 

Ich sah drei Puppen aus Holland und erhielt einige Larven aus England (leg. 
PARSONS, Cardiff). 

Mitteleuropa. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 263 


sy 


Mn, 


Tipula signata-Gruppe: Abb. 206. T. alpium: Stigmenfeld; 207. T. marmorata: id.; 208. id. 
Stigmenfeld von der Seite; 209. T. obsoleta: Stigmen- und Analfeld (die Analfortsätze ein- 
gezogen); 210. T. signata: id. (die Analfortsätze gestreckt); 211. id. laterale Randlappen; 
212. T. staegeri: laterale Randlappen; 213. T. nielseni: Stigmenfeld (nach VAILLANT); 


214. T. signata-Gruppe: Haarmuster der abd. Segm. (rechts Tergit, links Sternit). 


T. marmorata Meigen (Abb. 207, 208, 214, 216, 217, 221). 


BELING 1886, Larve und Puppe. 
Mugu. Ich fand Larven und Puppen unter Moos am Baumstamm und unter 


Moos in Wäldern, auch fand ich Larven in völlig trockenem Lehm unter dürrem 
Moos auf Steinen (diese Larven hielten anscheinend eine Trockenruhe). Immer 
fand ich die Larven und Puppen an trockenen, oft sehr trockenen Stellen. 
LARVE. Ungefähr 20 mm; braungelb; Mikrotrichien ziemlich lang. 


264 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Puppe. Bis 16 mm; Thorax mit Querstrichen; kleine Dornen an der Basis der 
Antennenscheiden; die Tergite mit einer Reihe von ungefähr zehn Dôrnchen, 
die Sternite mit fünf bis zehn; auf dem letzten abdominalen Tergit sind die 
dorsalen Dornen fast nicht entwickelt, die ventralen Dornen haben immer nur 
eine Spitze. 

Ich sah Larven und Puppen aus Holland und Frankreich. 

Europa. 


T. nielseni spec. nov. Mannheims in litt. (Abb. 213). 


Es ist nicht meine Absicht mit dieser Beschreibung der Larve den Namen nielseni für den 
Gebrauch in der zoologischen Nomenklatur festzulegen (vgl.: Copenhagen Decisions on 
Zoological Nomenclature, art. 114, 1). 

VAILLANT 1955, Larve. 


MILIEU. VAILLANT kennt die Larven aus Schlamm. 

LARVE. Mir unbekannt, ich gebe Abbildung nach VAILLANT. Wahrscheinlich 
ist die Larve der von signata sehr ähnlich. 

Purper. Unbekannt. 

Alpengebiet. 


T. obsoleta Meigen (Abb. 209, 214). 

SAVTSHENKO 1954, Larve. 

MILIEU. PARSONS (Cardiff) fand die Larven unter Moos in Wäldern. 

LARVE. Ungefähr 20 mm; graugelb; laterale Randlappen des Stigmenfeldes 
ziemlich lang, länger als bei alpium und marmorata; SAVTSHENKO zeichnet in 
seiner Abbildung an der Basis der dorsalen Randlappen einen dunklen Flecken, 
den ich jedoch bei meinen Exemplaren nicht finden konnte. 

Puppe. Ungefähr 16 mm; auf dem Thorax links und rechts der Mitte eine 
feine netzförmige Struktur mit einer kleinen Schuppe am hinteren Ende; auf den 
Tergiten und Sterniten eine Reihe von ungefähr zehn kleinen Dörnchen; die 
ventralen Dornen auf dem letzten Sternit haben zwei Spitzen, die dorsalen sind 
fast nicht entwickelt. Ich sehe keinen Unterschied zwischen den Puppen von 
staegeri und denen von obsoleta, die ich aus England erhielt. 

Ich sah zwei Larven und einige männliche Exuvien aus England (leg. PARSONS, 
Cardiff). 

Nord- und Mitteleuropa. 


T. signata Staeger (Abb. 210, 211, 214, 218, 223). 
BELING 1878, Larve und Puppe; CZIZEK 1913, Larve und Puppe; BRAUNS 1954 b, Larve; 
SAVTSHENKO 1954, Larve. 


Mugu. BELING fand Larven im Moos alter Buchenwalder; BRAUNS kennt sie 
aus Moos am Rande von Bächen und Quellen; SAVTSHENKO fand sie im Moos 
am Fuß von Baumstämmen in Laubwäldern; ich selbst fand sie in ziemlich 
trockenem Moos auf Steinen und in etwas feuchterem Moos am Rande einer 
Quelle. Ich habe den Eindruck, daß die Larven dieser Art ein trockeneres Milieu 
vorziehen als die von staegeri Nielsen. 

LARVE. Bis ungefähr 20 mm; gelbbraun; die lateralen Randlappen ein wenig 
länger als bei staegeri. 

Puppe. Ungefähr 18 mm; auf dem Thorax links und rechts von der Mitte eine 
netzförmige Struktur mit den Rudimenten der vordersten und mittleren Schuppen 


À 
f 
{ 
À 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 265 


am Rande; auf den Hinterrändern der Tergite und Sternite ungefähr zehn kleine 
Dôrnchen, auf dem siebenten Sternit manchmal weniger, bisweilen nur fünf; auf 
dem letzten Tergit drei Paar Dornen, die dorsalen und lateralen ziemlich klein, 
die ventralen größer und mit zwei Spitzen. 

Ich sah Larven und Puppen aus Holland, Belgien, Deutschland (Sauerland, 
leg. DITTMAR, Albaum) und Andorra. 

Europa. 


Tipula signata-Gruppe: Abb. 215. T. alpium: Abd.-Ende der männl. Puppe; 216. T. marmo- 

rata: id.; 217. T. marmorata: Antennenscheiden mit Dorn; 218. T. signata: Abd.-Ende der 

männl. Puppe; 219. T. staegeri: id.; 220. T. alpium: Abd.-Ende der weibl. Puppe; 221. T. 
marmorata: id.; 222. T. staegeri: id.; 223. T. signata: id. 


T. staegeri Nielsen (Abb. 212, 214, 219, 222). 

Mirieu. Unter feuchtem Moos. Diese Art bevorzugt anscheinend ein feuchteres 
Milieu als signata. | 

LARVE. Sie ist der Larve von signata sehr ähnlich. Ungefähr 18 mm; braungelb; 
die lateralen Randlappen ungefähr ebenso lang wie die dorsalen und etwas kürzer 
als die von signata. 

PuppPe. Ungefähr 15 mm; auf dem Thorax links und rechts eine netzförmige 
Struktur mit Rudimenten der vordersten und mittleren Schuppen am Rande; auf 
den Hinterrändern der Sternite und Tergite ungefähr zehn Dörnchen, auf dem 


266 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100 ARES 1957 


Ps 


sen 


DA 


ANN NS 
N N 


Tipula rufina-Gruppe: Abb. 224. T. rufina: Stigmen- und Analfeld, ventrale Randlappen; 

225. id. Stigmenfeld von der Seite; 226. T. cheethami: Stigmenfeld; 227. id. Stigmenfeld 

von der Seite. Tipula subnodicornis-Gruppe: Abb. 228. T. subnodicornis: Stigmen- und 

Analfeld einer Larve des 2. Stadiums; 229. id. des 4. Stadiums: 230. T. goriziensis: 
Stigmenfeld (nach VAILLANT). 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 267 


siebenten Sternit manchmal weniger; auf dem achten Tergit sind die dorsalen 
Dornen nur schwach entwickelt, die ventralen am grôfiten, sie haben hier zwei 
Spitzen. 
Ich sammelte und erhielt Larven und Puppen aus Holland, Belgien und Andorra. 
Europa. 


Unbekannt sind Larven und Puppen von: T. subsignata Lackschewitz: Alpengebiet; bene- 
signata spec. nov. Mannheims in litt: Alpengebiet; pechlaneri spec. nov. Mannheims in litt.: 
Alpengebiet und Persien; serrulata Lackschewitz: Pyrenäen. 


b. Tipula rufina-Gruppe 


Larven und Puppen der Arten dieser Gruppe sind denen der signata-Gruppe 
ziemlich ähnlich. 


T. rufina Meigen (Abb. 224, 225, 233—235). 

Mik 1882, Larve und Puppe. 

Mitieu. Ich fand und erhielt Larven und Puppen aus sehr feuchtem Moos und 
Wasserpflanzen aus Bächen und Quellen, fand sie aber auch manchmal in 
etwas trocknerem Moos. Anscheinend bevorzugt die Larve ein sehr feuchtes 
Milieu. 

LARVE. Meist ungefähr 20 mm, manchmal bis 24 mm; hellbraun mit dunklen 
Flecken auf den Tergiten, die einen schmalen dunklen Mittelstreifen und zwei 
breitere Seitenstreifen bilden; Pleuren hell; Makrochaeten ziemlich kurz; Mikro- 
trichien auf den ersten und letzten Segmenten ziemlich lang; die kleinen Haare 
um das Stigmenfeld sind ein wenig länger als bei den Arten der s/gnata-Gruppe; 
vier Paar zitzenförmige Analfortsätze unter der Analöffnung. 

Puppe. Bis ungefähr 17 mm; auf dem Thorax eine netzförmige Struktur zu 
beiden Seiten der Mitte, vorderste und mittlere Schuppen ziemlich deutlich ent- 
wickelt; Beinscheiden bei den männlichen Puppen bis auf die Hälfte des vierten, 
bei den weiblichen Puppen bis zum Ende des dritten Segmentes und fast alle von 
gleicher Länge; auf den Hinterrändern von Sterniten und Tergiten ungefähr zehn 
kleine Dörnchen, die nach vorn immer kleiner und undeutlicher werden; auf dem 
letzten abdominalen Tergit drei Paar deutliche Dornen, die ventralen Dornen 
zweispitzig. 

Ich sammelte und erhielt Larven und Puppen aus Holland, Belgien, Frankreich 
und Andorra. 

Europa. 


T. cheethami Edwards (Abb. 226, 227, 231, 232). 

Mitieu. Wahrscheinlich zwischen feuchtem Moos. 

LARVE. Bis ungefähr 20 mm; braun, Pleuren fast schwarz, Tergite mit schwar- 
zer Zeichnung; Pleuren im Gegensatz zu rufina sehr dunkel gefärbt; Makrochaeten 
nur schwach entwickelt; die Haare am Rande der Randlappen länger als bei rz- 
fina; vier Paar zitzenförmige Analfortsätze unter der Analöffnung. 

Puppe. Ungefähr 15 mm; Prothorakalhörner normal; auf den Hinterrindera 
von Tergiten und Sterniten etwa zehn kleine Dörnchen; Beinscheiden bei den 
männlichen Puppen bis zum Ende des dritten Segmentes, die mittleren etwas 


268 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


238 


Tipula rufina-Gruppe: Abb. 231. T. cheethami : Abd.-Ende der männl. Puppe; 232. id. 

Haarmuster der abd. Segm.; 233. T. rufina: Abd.-Ende der männl. Puppe; 234. id. weibl. 

Puppe; 235. id. Haarmuster der abd. Segm.; Tipula subnodicornis-Gruppe: Abb. 236. T. 

subnodicornis : Abd.-Ende der männl. Puppe; 237. Vorderende der Puppe mit Prothorakal- 
horn; 238. id. Haarmuster der abd. Segm. 


kürzer als die äußeren; auf dem letzten abdominalen Tergit drei Paar deutliche 
Dornen, die ventralen zweispitzig. 
Ich sah zwei Larven und eine männliche Puppe aus England (leg. PARSONS, 
Cardiff) und erhielt eine Larve aus dem Sauerland (leg. DirrMar, Albaum). 
England, Alpen, Pyrenäen und Sauerland. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 269 
c. Tipula subnodicornis-Gruppe 


T. subnodicornis Zetterstedt (Abb. 228, 229, 236— 238). 

BELING 1886, Larve und Puppe (= pruinosa Wiedemann, siehe THEOWALD & MANN- 
HEIMS 1956). 

Mitieu. Wahrscheinlich nur in Tieflandmooren. 

LARVE. Ungefähr 20 mm; hellbraun, die Pleuren dunkelbraun; Makrochaeten 
kurz und schwach; unter der Analöffnung vier Paar zitzenförmige Analfortsätze; 
alle Randlappen gleich lang, schwarz sklerotisiert und mit einem Saum von ziem- 
lich langen Haaren. 

Pure. Ungefähr 15 mm; Prothorakalhörner sehr kurz und nahe an den Thorax 
gerückt; Thoraxschuppen fast nicht entwickelt; Beinscheiden bei den weiblichen 
Puppen bis auf die Hälfte des vierten Segmentes; auf den Hinterrändern der 
Sternite und Tergite viele (bis zu 20) kleine Dörnchen und vor diesen auf Ster- 
nit 5, 6 und 7 noch zwei ganz kleine Dörnchen, manchmal dort aber nur starke 
Haare; auf dem achten abdominalen Tergit drei Paar deutliche Dornen; am Ende 
der Hypovalvenscheide ein ganz kleiner zahnförmiger Fortsatz. 

Ich sah eine Larve des 4. Stadiums, einige Junglarven und eine weibliche 
Puppe, die alle von PARSONS (Cardiff) aus Eiern gezüchtet waren. 

Nord- und Mitteleuropa. 


T. goriziensis Strobl (Abb. 230). 

VAILLANT 1955, Larve. 

MILIEU. VAILLANT kennt die Larve aus Schlamm. 

LARVE. Mir unbekannt; ich gebe Abbildung nach VAILLANT. Wahrscheinlich 
ist die Larve der von subnodicornis ähnlich. 

Puppe. Unbekannt. 

Alpengebiet. 


d. Tipula subvafra-Gruppe 


T. breviantennata Lackschewitz (Abb. 289). 

MILIEU. Unbekannt. 

LARVE. Unbekannt. 

Puppe. Ungefähr 17 mm; Prothorakalhörner ziemlich lang, aber noch nicht so 
lang wie der Thorax breit; Thoraxschuppen fast nicht entwickelt; Beinscheiden der 
männlichen Puppe fast bis zur Hälfte des vierten Segmentes; Dornen auf den Seg- 
menträndern klein aber deutlich; auf den Tergiten etwa 15, auf den Sterniten etwa 
10 Dörnchen, zwischen ihnen oft feine Haare; dorsale, laterale und ventrale Dor- 
nen auf dem achten abdominalen Tergit deutlich entwickelt, die ventralen zwei- 
spitzig. 

Ich sah eine männliche Exuvie in der Sammlung MANNHEIMS (Bonn) aus Al- 
gerien. 

Alpen, Apennin, Sierra Nevada und Atlasgebirge. 


Aus dieser Artengruppe sind u.a. Larven und Puppen von subvafra aus Mitteleuropa noch 
unbekannt. Wahrscheinlich gehören aber noch mehrere andere Arten in diese Artengruppe. 


270 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


e. Tipula stigmatella-Gruppe (Untergattung Mediotipula Pierre, 1924) 


Die Larven haben keine Mikrotrichien, dafür aber eine große Anzahl kleiner 
stumpfer kutikulärer Auswüchse; die Randlappen sind sehr klein; auf den Pleuren 
jedes Segmentes sind zwei Auswüchse, auf denen die Haare stehen. Die Puppen 
haben sehr kleine Prothorakalhörner, die ungefähr dreimal länger als breit sind; 
Beinscheiden bei den männlichen Puppen bis zum Ende des vierten, bei den 
weiblichen Puppen bis auf die Hälfte des dritten Segmentes. 


T. sarajevensis Strobl (Abb. 243—244). 


Mureu. Wahrscheinlich leben die Larven in feuchtem Moos. 

LARVE. Ungefähr 12 mm (?); hell graugelb; Makrochaeten nur schwach ent- 
wickelt; keine Analfortsätze; Analspalte quer; der hintere Auswuchs auf den 
Pleuren ist größer und deutlicher als der vordere. Ich fand keinen Unterschied 
zwischen den Larven von sarajevensis und denen von stigmatella. 

Puppe. Ungefähr 14 mm; die Thoraxschuppen fast nicht entwickelt, links und 
rechts auf dem Thorax eine netzförmige Struktur mit deutlichen Querstrichen; auf 
den Hinterrändern der Tergite und Sternite sechs bis zehn kleine Dörnchen, die 
nach vorn immer kleiner und undeutlicher werden; die dorsalen Dornen auf 
dem achten abdominalen Tergit nur sehr schwach entwickelt; auf den Hypovalven- 
scheiden der weiblichen Puppe am Ende ein kleiner zahnförmiger Auswuchs. 

Ich kenne einige Larven und Puppen aus Coll. LoEw, Berlin, die mit den 
Imagines trocken an der gleichen Nadel steckten. 

Süd- und Mitteleuropa. 


T. stigmatella Schummel (Abb. 239—242). 


MiLIEu. Zwischen sehr feuchtem, berieseltem Moos am Rande von Bächen und 
auf bemoosten Steinen in Bächen. 

LARVE. Bis 18 mm; hell braungelb; Makrochaeten nur schwach entwickelt; keine 
Analfortsätze; Analspalte quer; die Haare auf den Pleuren stehen auf Auswüch- 
sen, von denen die hinteren weit größer sind als die vorderen. 

Puppe. Ungefähr 15 mm; auf dem Thorax links und rechts eine netzförmige 
Struktur mit starken Querstrichen; Thoraxschuppen fehlen; Beinscheiden bei den 
weiblichen Puppen bis auf die Hälfte des vierten Segmentes; auf den Hinter- 
rändern der Tergite und Sternite sechs bis zehn kleine Dörnchen, die nach vorn 
immer kleiner und undeutlicher werden; auf dem achten Tergit sind nur die 
ventralen Dornen deutlich entwickelt; am Ende der Hypovalvenscheiden der 
weiblichen Puppe ein kleiner zahnförmiger Auswuchs. Ich fand keinen Unter- 
schied zwischen den weiblichen Puppen von stzgmatella und denen von sarajeven- 
523; 

Ich sammelte Larven in Andorra, aus denen ich ein Weibchen züchtete. 

Mittel- und Südeuropa. 


Unbekannt sind die Larven und Puppen von T. siebkei Zetterstedt: Europa; fulvogrisea 
Pierre: Nordafrika; bidens Bergroth: Mittel- und Südeuropa; brolemanni Pierre: Pyrenäen; 
vaillanti spec. nov. Mannheims in litt.: Nordafrika. 


Da 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 271 


Tipula stigmatella-Gruppe: Abb. 239. T. stigmatella: Stigmen- und Analfeld, ventrale Rand- 

lappen; 240. id. Stigmenfeld von der Seite; 241. id. Haarmuster der abd. Segm.; 242. Vor- 

derende der Puppe mit Prothorakalhorn; 243. T. sarajevensis: Abd.-Ende der männl. Puppe 
von der Seite; 244. id. weibl. Puppe. 


f. Tipula glacialis-Gruppe 


Eine nach larvalen Merkmalen sehr charakteristische Gruppe: die Makrochaeten 
stehen bei den Larven auf mehr oder weniger deutlichen Auswüchsen. Die Rand- 
lappen des Stigmenfeldes sind ungefähr von gleicher Form wie bei der Gattung 
Pales; zwei kurze Analfortsitze; Analspalte quer. Sternitformel bei den Puppen 
4, 4, 4, 2; Beinscheiden bei den männlichen Puppen bis auf die Hälfte des vierten, 
bei den weiblichen Puppen bis zum Ende des dritten Segmentes. 


T. pabulina Meigen (Abb. 245— 249, 255). 


BELING 1878, Larve und Puppe; CZIZEK 1913, Larve und Puppe; COE 1941, Puppe; 
BRAUNS 1954 b, Puppe. 


Miuieu. BELING fand die Larven in Humusboden unter Bäumen und Sträuchern, 
einmal in altem Kuhmist; CoE in der Streuschicht unter Bäumen; ich selbst sam- 
melte sie in der Streuschicht eines Birkengebüsches. 

LARVE. Bis ungefähr 20 mm; gelbbraun bis dunkelbraun; Makrochaeten kurz 
aber stark, am Ende meist federförmig gespalten; alle Makrochaeten stehen auf 


272 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Tipula glacialis-Gruppe: Abb. 245. T. pabulina: Stigmen- und Analfeld, ventrale Rand- 

lappen; 246. id. Stigmenfeld von der Seite; 247. id. Querschnitt abd. Segm. 6; 248. id. 

Haarmuster der abd. Segm.; 249. id. Abd.-Ende der männl. Puppe; 250. T. truncorum : 

Stigmen- und Analfeld, ventrale Randlappen; 251. id. Stigmenfeld von der Seite; 252. id. 

Querschnitt abd. Segm. 6; 253. id. Haarmuster der abd. Segm.; 254. id. Abd.-Ende der 
männl. Puppe; 255. id. weibl. Puppe. 


deutlichen Auswüchsen, von denen das obere hintere Paar auf den Pleuren fast 
fingerförmig ist; die Mikrotrichien sind kurz und schwarz; Analfortsätze sehr 
kurz; die dorsalen Randlappen sind kürzer als die lateralen. 

Puppe. Bis ungefähr 20 mm; vordere und mittlere Thoraxschuppen deutlich 
entwickelt; auf den Hinterrändern der Tergite sechs bis acht Dornen; die Dornen 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 273 


auf den Pleuren sind stark entwickelt; auf dem achten abdominalen Tergit sind 
nur die lateralen und ventralen Dornen entwickelt, von denen die ventralen am 
größten sind. 

Mir sind einige Larven und Puppen aus Holland bekannt und ich erhielt von 
Dr. MANNHEIMS, Bonn, Larven, die von Frl. RICHTER, Kiel, aus Eiern gezüchtet 
waren. 

Europa. 


T. truncorum Meigen (Abb. 250—255). 


BELING 1873, Puppe als Winnertzii Egger; BELING 1878 Larve und Puppe; BELING 
1886, Larve und Puppe als Winnertzii Egger; CZIZEK 1913, Larve und Puppe als truncorum 
und als Winnertzii; BRAUNS 1954 b, Puppe; SAVTSHENKO 1954, Larve. 


Mitieu. BELING fand die Larven unter Gras und in der Streuschicht unter 
Bäumen, BRAUNS in der Streuschicht von Wäldern, ich selbst zwischen Moos und 
in der Streuschicht im Laubwald. 

LARVE. Gelbbraun bis dunkelbraun, Tergite und Pleuren dunkler als die Ster- 
nite; die kurzen, aber starken Makrochaeten stehen auf kleinen Auswüchsen, nur 
die Auswüchse auf den Pleuren sind fast so stark wie bei pabulina; Mikrotrichien 
deutlich und dunkelbraun; Analfortsätze kurz; ziemlich lange spitze dorsale und 
laterale Randlappen. 

Puppe. Ungefähr 20 mm; vordere und mittlere Thoraxschuppen deutlich; auf 
den Hinterrändern der Tergite vier bis sechs Dornen; auf dem letzten abdominalen 
Tergit sind nur die ventralen stark, die lateralen sind ziemlich schwach und die 
dorsalen fast gar nicht entwickelt. 

Ich sammelte und erhielt Larven und Puppen aus Holland und sah sie aus 
Deutschland (Sammlung BELING, Braunschweig). 

Europa. 


Unbekannt sind Larven und Puppen von einer Anzahl meist alpiner Arten, u.a. von 
glacialis Pokorny. 


g. Tipula varipennis-Gruppe 


Die Larven und Puppen der Arten dieser Gruppen gleichen denen der glacialis- 
Gruppe, jedoch fehlen den Larven die Auswüchse und sind die Dornen auf den 
Sterniten der Puppen meist etwas kleiner, manchmal stehen auch noch kleinere 
Dörnchen zwischen den größeren. 


T. cinereocincta Lundström (Abb. 256, 257, 263, 267—269). 
BRAUNS 1954a, b, Larve und Puppe. 


MILIEU. Unter Moos an Baumstämmen. 

LARVE. Ich kenne die Larve nicht und übernehme Beschreibung und Abbildung 
von BRAUNS: Ungefähr 22 mm; Analfortsätze sehr kurz; die dorsalen Randlappen 
ein wenig kürzer als die lateralen. 

Pure. Ungefähr 18 mm; vordere und mittlere Thoraxschuppen deutlich; auf 
den letzten Sterniten vier deutliche Dornen oft mit einigen kleinen dazwischen; 
auf den Tergiten vier bis sechs meist deutlich entwickelte Dornen; auf dem ach- 


274 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 275 


ten Tergit sind die dorsalen Dornen fast nicht entwickelt und die lateralen klei- 
ner als die ventralen. 

Ich sah eine männliche und zwei weiblichen Exuvien aus Deutschland (Coll. 
MANNHEIMS, Bonn). 

Nord- und Mitteleuropa. 


T. hortensis Meigen. 

BELING 1873, Larve und Puppe; GERBIG 1913, Larve. 

Larven und Puppen dieser Art sind mir nicht bekannt. Die Beschreibung 
BELINGS ist nicht artspezifisch und vielleicht hat er sie mit winthemi Lackschewitz 
verwechselt (siehe: THEOWALD & MANNHEIMS, 1956). Die Beschreibung GERBIGs 
ist sehr unbestimmt, und ich weiß nicht, ob GERBIG sie richtig determiniert hat. 

Nord- und Mitteleuropa. 


T. hortulana Meigen (Abb. 256, 257, 263, 266). 

BELING 1886, Larve und Puppe; CZIZEK 1913, Larve und Puppe. 

Miuizu. Unter Moos in der Streuschicht im Walde. 

LARVE. Bis ungefähr 22 mm; grau braungelb; Makrochaeten kurz aber deut- 
lich; Mikrotrichien auf den ersten und letzten Segmenten ziemlich lang; Anal- 
fortsitze kurz; die Zeichnung und die Form des Stigmenfeldes und der Rand- 
lappen gleicht sehr der Zeichnung und Form von »zbeculosa: nur die Linie zwi- 
schen Stigmenfeld und Analfeld geht hier nicht unter der Analöffnung herum. 

Pure. Ungefähr 20 mm; vordere und mittlere Schuppen auf dem Thorax 
deutlich entwickelt; auf dem Hinterrand der Tergite sechs bis acht größere und 
kleinere Dornen; die Dornen auf den Hinterrändern der Sternite etwas größer, 
Formel ungefähr 4, 4, 4, 2; die dorsalen Dornen auf dem letzten abdominalen 
Tergit sind nicht entwickelt; Abdominalende der männlichen Puppe wie varipen- 
nis. 

Ich sah einige Larven und Puppen aus Deutschland (Sammlung BELING, 
Braunschweig). 

Europa. 


T. irrorata Macquart (Abb. 256, 257, 261—265). 

BELING 1873, 1886, Larve und Puppe (siehe: THEOWALD & MANNHEIMS, 1956); CZIZEK 
1913, Larve und Puppe; BRAUNS 1954 a, Larve; SAVTSHENKO 1954, Larve. 

MiLıEU. Unter Moos am Fuß von Bäumen und in der Streuschicht von Laub- 
wäldern. 

LARVE. Ungefähr 25 mm; hell braungelb, dorsal etwas dunkler; Makrochaeten 
ziemlich stark entwickelt; Analfortsätze sehr kurz; die dorsalen Randlappen kürzer 
als die lateralen. 


Tipula varipennis-Gruppe: Abb. 256. Vorderende der Puppe mit Prothorakalhorn; 257. Abd.- 
Ende der weibl. Puppe; 258. T. varipennis: Stigmen- und Analfeld, ventrale Randlappen; 
259. id. abd. Segm. 6 der Puppe (rechts Tergit, links Sternit); 260. id. Abd-Ende der 
männl. Puppe; 261. T. irrorata: Stigmen- und Analfeld, ventrale Randlappen; 262. id. Stig- 
menfeld von der Seite; 263. id. Haarmuster der abd. Segm.; 264. id. abd. Segm. 6; 265. id. 
Abd.-Ende der männl. Puppe; 266 T. hortulana: Stigmen- und Analfeld. 


276 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Puppe. Bis ungefähr 20 mm; vordere und mittlere Thoraxschuppen deutlich; 
auf den Hinterrändern der Tergite vier bis acht sehr kleine Dornen; auf den 
Sterniten deutliche Dornen, Formel 4, 4, 4, 2; die lateralen Dornen des letzten 
abdominalen Tergits sind nur schwach, die dorsalen fast nicht entwickelt. 

Ich sah viele Larven und Puppen aus Holland und Deutschland (leg. MANN- 
HEIMS, Bonn). 

Nord- und Mitteleuropa. 


T. luridirostris Schummel (Abb. 256, 257, 263, 270—272) 

Mirieu. NIELSEN (Silkeborg) fand Larven und Puppen zwischen dem Rohr 
eines Schilfdaches. 

LARVE. Bis 29 mm; hell braungelb, Tergite dunkler mit Zeichnung; Makro- 
chaeten ziemlich schwach; Analfortsätze sehr kurz, auch nach Abtötung im heißen 
Wasser oft nicht ganz ausgestreckt und man sieht dann unter der Analöffnung 
herum nur einen dicken Wulst; Randlappen kurz und fast ohne dunklen Fleck. 

Puppe. Bis ungefähr 22 mm; vordere und mittlere Thoraxschuppen deutlich; 
auf den Hinterrändern der Tergite meist vier kleine Dörnchen; auf den Sterniten 
links und rechts zwei oder drei kleine Dörnchen; Beinscheiden bei den männ- 
lichen Puppen bis auf die Hälfte des vierten, bei den weiblichen Puppen bis zum 
Ende des dritten Segmentes; die dorsalen Dornen auf dem achten abdominalen 
Tergit fehlen; Abdominalende der männlichen Puppe wie varipennis. 

Ich sah eine Anzahl Larven und Puppen aus Dänemark (leg. NIELSEN, Silke- 
borg). 

Bemerkung: Die Larven und Puppen dieser Art sind deutlich verschieden von denen 


der Arten varipennis, pseudovariipennis und hortulana, obwohl die Imagines dieser Arten 
einander sehr ähnlich sind. 


Nordeuropa und Alpen. 


T. pseudovariipennis Czizek (Abb. 256, 257). 

MiıriEu. Wahrscheinlich die Streuschicht von Wäldern. 

LARVE. Unbekannt. 

Puree. Bis ungefähr 26 mm; vordere und mittlere Thoraxschuppen deutlich 
entwickelt; auf den Hinterrändern der Tergite links und rechts drei oder vier 
kleine Dörnchen; die Dornen auf den Sterniten sind etwas größer, Formel 4, 4, 4, 
2; die dorsalen Dornen auf dem achten abdominalen Tergit nicht entwickelt. 

Ich sah nur zwei weibliche Exuvien aus der Sammlung BELING (Braunschweig). 

Europa. 


T. varipennis Meigen (Abb. 256—260). 

BELING 1873, Puppe; BELING 1886, Larve; CZIZEK 1913, Larve und Puppe; GERBIG 
1913, Larve (ist aber wahrscheinlich melanoceros); Cor 1941, Puppe; SAVTSHENKO 1954, 
Larve. 

MILIEU. BELING fand Larven und Puppen in feuchter humöser Erde; CoE 
fand eine Puppe in der Streuschicht unter Laubbäumen. 

LARVE. Ungefähr 20 mm; braungelb; Makrochaeten deutlich entwickelt; Mi- 
krotrichien auf den ersten und letzten Segmenten ziemlich lang; Analfortsätze 
kurz; die dorsalen Randlappen kürzer als die lateralen. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden Zj 


272 


=< 
= 
— 
< 


WWW. Wy: 


Tipula varipennis-Gruppe: Abb. 267. T. cinereocincta: Stigmenfeld (nach BRAUNS); 268. id. 

abd. Segm. 6 der Puppe (rechts Tergit, links Sternit); 269. id. Abd.-Ende der männl. Puppe; 

270. T. luridirostris: Stigmen- und Analfeld, ventrale Randlappen; 271. id. Stigmenfeld von 
der Seite; 272. id. abd. Segm. 6 der Puppe. 


Puppe. Ungefähr 20 mm; vordere und mittlere Thoraxschuppen deutlich ent- 
wickelt; auf den Hinterrändern der Tergite fünf bis acht kleine Dornen; auf den 
Sterniten sind die Dornen größer, Formel 4, 4, 4, 2; auf dem achten abdominalen 
Tergit sind die lateralen Dornen nur schwach entwickelt und die dorsalen kaum. 

Ich sah und erhielt Larven aus Deutschland (leg. MANNHEIMS, Bonn), England 
(PARSONS, Cardiff) und sah zwei weibliche Exuvien aus der Sammlung BELING 
(Braunschweig), zwei männliche erhielt ich von PARSONS (Cardiff). 

Europa. 


Unbekannt sind Larven und Puppen von T. caerulea Mannheims & Nielsen: Norwegen 
und Lappland; T. jutlandica Nielsen: Dänemark; pseudoirrorata Goetghebuer: Mitteleuropa; 
quadarramensis Strobl: Spanien; spathifera Mannheims: Italien; kaisilai Mannheims: Finn- 
land; pseudohortensis Meigen: Nordeuropa. 


h. Tipula flavolineata-Gruppe 


T. flavolineata Meigen (Abb. 273—279). 


BELING 1873, Larve und Puppe; CZIZEK 1913, Larve und Puppe; WARDLE & TAYLOR 
1926, Larve; WARDLE 1926, Puppe; HENNIG 1950, Larve als Tanyptera atrata Meigen 
(Abb. 214); BRAUNS 1954 b, Puppe. 

MILIEU. In moderndem Holz verschiedener Baumarten z.B. Acer, Alnus, Betula, 
Fagus, Populus, und Quercus; BRAUNS fand sie auch in der Streuschicht von Na- 


278 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Tipula flavolineata-Gruppe: Abb. 273. T. flavolineata: Stigmen- und Analfeld, ventrale 

Randlappen; 274. id. Stigmenfeld von der Seite; 275. id. Haarmuster der abd. Segm.; 276. 

id. Vorderende der Puppe mit Prothorakalhorn; 277. id. abd. Segm. 6 der Puppe (rechts 
Tergit, links Sternit); 278. id. Abd.-Ende der männl. Puppe; 279. id. weibl. Puppe. 


delwäldern; ich selbst fand die Larven in Acer, Betula und Quercus. Sie leben 
unmittelbar unter dem Mulm im harten Holz. 

LARVE. Bis ungefähr 30 mm; weiß bis grauweiß; Makrochaeten kurz aber deut- 
lich; Mikrotrichien nur auf den ersten Segmenten; keine Analfortsätze; Analspalte 
senkrecht; Randlappen schr kurz und nur wenig länger als bei Tanyptera atrata L. 

Pure. Bis 26 mm; hell gelbbraun; Prothorakalhörner lang und nach vorn ge- 
bogen wie bei Dictenidia und Flabellifera; sie sind so lang wie der Thorax 
breit; Thoraxschuppen fast nicht entwickelt; Beinscheiden bei den männlichen 
Puppen bis auf die Hälfte des vierten, bei den weiblichen bis zum Anfang des vier- 
ten Segmentes; Dornen auf den Hinterrändern der Tergite größer als auf den 
Sterniten, Tergitformel 4, 4, 4, 4, 4, Sternitformel 2, 3, 3, 2; die dorsalen Dor- 
nen auf dem letzten abdominalen Tergit sind kaum entwickelt. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 279 


Ich sammelte und erhielt viele Larven und Puppen aus Holland und Deutsch- 
land. 
Europa. 


In diese Gruppe wird nur flavolineata gestellt. 


i. Tipula unca-Gruppe 


T. unca Wiedemann (Abb. 280—284). 
BELING 1886, Larve und Puppe; CZIZEK 1913, Larve und Puppe. 


Mrtieu. BELING fand die Larven in feuchtem Moos; PARSONS (Cardiff) fand 
sie in der Streuschicht und auch im Moos eines feuchten Waldes. 

LARVE. Bis ungefähr 22 mm; graubraun; Makrochaeten kurz und schwach; 
neben den lateralen Haaren auf Tergiten und Sterniten ein Bündel kurzer Haare, 
die besonders auf den Sterniten sehr deutlich sind; Mikrotrichien auf den ersten 
und letzten Segmenten wie auch auf den Pleuren ziemlich lang; ein Paar kurze 
Analfortsätze; die dorsalen Randlappen kürzer als die lateralen. 

Puppe. Bis ungefähr 20 mm; Prothorakalhörner kurz, knapp vier mal so lang 
wie breit; Thoraxschuppen fast nicht entwickelt; Beinscheiden bei den männ- 
lichen Puppen bis zum Ende des vierten, bei den weiblichen bis auf die Hälfte des 
vierten Segmentes; auf den Hinterrändern der Tergite ungefähr zehn Dörnchen, 
auf den Sterniten sechs bis neun; auf Sternit 4 und 3 neben den Beinscheiden zu 
beiden Seiten auch noch ein kleiner Dorn vor dem Hinterrand-Dorn; auf dem 
letzten abdominalen Tergit sind nur die lateralen und ventralen Dornen ent- 
wickelt. 

Ich sah drei Larven aus England (leg. PARSONS, Cardiff) und zwei Exuvien 
aus Deutschland (Sammlung BELING, Braunschweig). 

Nord- und Mitteleuropa. 

Einzige Art dieser Gruppe. 


k. Tipula juncea-Gruppe 


T. juncea Meigen (Abb. 285—288). 

Miueu. Unbekannt. 

LARVE. Unbekannt. 

Puppe. Bis 25 mm; Prothorakalhörner auffällig kurz, ungefähr viermal so lang 
wie breit; das mittlere Schuppenpaar auf dem Thorax ist deutlich entwickelt; Bein- 
scheiden der männlichen Puppe bis auf die Hälfte des vierten, bei der weiblichen 
Puppe bis zum Ende des dritten Segmentes; die Dornen auf den Hinterrändern der 
Tergite sind klein und stehen in unregelmäßigen Absätzen, auf den letzten Ter- 
giten stehen fünf bis acht Dörnchen, nach vorne zu stehen sie immer häufiger oft 
bis zu zwanzig; die Dornen auf den Sterniten sind viel deutlicher, die äußeren 
sind immer kleiner als die mittleren, Formel 5, 6, 6, 2; die dorsalen und lateralen 
Dornen des letzten abdominalen Tergits sind nur sehr schwach entwickelt. 

Ich kenne nur eine männliche und eine weibliche Exuvie aus Holland. 

Mitteleuropa. 


280 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Tipula unca-Gruppe: Abb. 280. T. unca: Stigmen- und Analfeld; 281. id. Stigmen- und 

Analfeld von der Seite; 282. id. Haarmuster der abd. Segm.; 283. id. Abd.-Ende der männl. 

Puppe; 284. id. weibl. Puppe. Tipula juncea-Gruppe: Abb. 285. T. juncea: abd. Segm. 6 der 

Puppe (rechts Tergit, links Sternit); 286. id. Vorderende der Puppe mit Prothorakalhorn; 

287. id. Abd-Ende der männl. Puppe; 288. id. weibl. Puppe. Tipula subvafra-Gruppe: Abb. 
289. T. breviantennata: Abd.-Ende der männl. Puppe. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 281 


294 


N it y 


NN 290 


= IS 
AN me 


293 


Tipula luteipennis-Gruppe: Abb. 290. T. luteipennis: Stigmenfeld; 291. id. Stigmenfeld von 

der Seite; 292. id. Analfeld; 293. id. Haarmuster der abd. Segm. (rechts Tergit, links 

Sternit); 294. id. Vorderende der Puppe mit Prothorakalhorn; 295. id. Abd.-Ende der männl. 
Puppe; 296. id. weibl. Puppe. 


l. Tipula luteipennis-Gruppe 


T. luteipennis Meigen (Abb. 290—296). 

BELING 1886, Larve und Puppe; CZIZEK 1913, Larve und Puppe; Levy 1919, Larve und 
Puppe; SAVTSHENKO 1954, Larve. 

Mitieu. Die Larve findet man fast nur in Tieflandmooren. 

LARVE. Bis ungefähr 30 mm; grau braungelb, die letzten Segmente dunkler; 
Makrochaeten lang aber schwach; die Mikrotrichien bilden auf den thorakalen 
Segmenten eine seidenartige Behaarung, während sie auf den letzten abdominalen 
Segmenten stark und schwarz sind; drei Paar Analfortsitze, von denen ein Paar 
nur kurz ist; alle Randlappen ungefähr gleich lang und mit einem Saum langer 
Haare. 

Puppe. Bis 29 mm; Prothorakalhörner kurz und etwa viermal so lang wie 
breit; Thoraxschuppen fast nicht entwickelt; Beinscheiden bei den männlichen 
Puppen bis zum Anfang des vierten, bei den weiblichen bis zum Ende des dritten 
Segmentes; auf den Hinterrindern der Tergite und Sternite etwa zehn kleine 
Dörnchen, die besonders auf den Tergiten sehr klein sind; vor den Hinterrand- 


282 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Dornen auf Sternit 5, 6 und 7 stehen auch noch zwei Dornen; auf dem letzten 
abdominalen Tergit drei Paar deutliche Dornen. 

Ich sammelte und erhielt viele Larven und Puppen aus Holland. 

Nord- und Mitteleuropa. 


Einzige Art dieser Gruppe. 
m. Tipula pagana-Gruppe 


T. pagana Meigen. 

BELING 1878, Larve und Puppe. 

Ich kenne die Larven und Puppen dieser Art nicht und gebe Beschreibung nach 
BELING. 

MiLieu. BELING fand die Larven an sehr feuchten Stellen im Walde. 

LARVE. „Bis 9 mm lang, ganz ausgestreckt um fast die Hälfte linger” (in 
heifem Wasser abgetötet also wahrscheinlich 16 mm); „schmutzig röthlich gelb- 
lich”; „die gewöhnliche Behaarung sehr kurz und schwarzbraun”; „dorsale und 
laterale Randlappen kurz und stumpf, die lateralen länger als die dorsalen, die 
ventralen Randlappen dick und stumpf”; „der wulstig vortretende After der 
weiblichen Larve mit vier bis fünf ganz kurzen zapfenförmigen Erhöhungen in 
Querreihe”. 

Puppe. „Bis 14 mm”; Prothorakalhörner „kurz’(?); Beinscheiden bei den 
männlichen Puppen bis zum Ende, bei den weiblichen Puppe bis zum Anfang des 
vierten Segmentes; auf den Hinterrindern der Tergite und Sternite ,,zahlreiche 
kurze, ungleich lange” Dürnchen; auf dem letzten abdominalen Tergit die dor- 
salen Dornen wahrscheinlich nur schwach entwickelt. 


Nord- und Mitteleuropa. 
Einzige Art dieser Gruppe. 


BEDEUTUNG DER MORPHOLOGISCHEN MERKMALE VON LARVEN UND PUPPEN FÜR 
DIE PHYLOGENETISCHE SYSTEMATIK 


Das bisher aufgestellte System der Tipuliden gründet sich nur auf morpholo- 
gische Merkmale der rezenten Imagines, und es unterliegt keinem Zweifel, daf es 
mehrfach geändert werden muß, wenn es so gut wie möglich fundiert 
sein soll. Jede Ergänzung unserer Kentnisse über die Tipuliden, nach phy- 
siologischen, palaeontologischen, embryologischen, serologischen Gesichtspunkten 
oder, wie in dieser Arbeit, nach der Morphologie der prae-imaginalen Stadien, 
kann nützliche Hinweise hierzu geben. Im IV. Kapitel dieser Arbeit sind Larven 
und/oder Puppen von mehr als 80 westpalaearktischen Arten beschrieben und wir 
haben diese nach der heute gebräuchlichen Imaginal-Systematik geordnet. Dabei 
fällt auf, daß bestimmte Larvenformen in verschiedenen, manchmal wenig ver- 
wandten Artengruppen auftreten. Wir werden untersuchen, wie weit dies auf 
Unvolkommenheiten des bisher gebrauchten auf imaginale Merkmale begründeten 
»Imaginal-Systems” hindeutet, und wie das System auf Grund der Morphologie 
von Larven und Puppen abgeändert werden kann. 

Das ,,Prae-Imaginal-System”, das ich hier aufstelle, soll nicht als ein Ersatz für 
das Imaginal-System angesehen werden. Vielmehr soll es dazu dienen, neben dem 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 283 


Imaginal-System ein neues zu entwerfen, das sich auf die Morphologie sowohl 
der prae-imaginalen Stadien als auch der Imagines gründet, also eine breitere Basis 
hat als das bisherige rein ,,imaginale”. 

Bevor wir aber die Verwandtschaftsbeziehungen bei Larven und Puppen be- 
sprechen, sind noch einige Probleme grundsätzlicher Art zu behandeln, die hier- 
bei von Wichtigkeit sind. 


1. Inkongruenz zwischen Larval- und Imaginalsystem 


Die Stelle, die man auf Grund palaeontologischer Befunde den Dipteren im 
System der Insekten zuweist, deutet darauf hin, daß diese Ordnung seit ihrem 
ersten Auftreten holometabol war. Dies gilt also auch für die Tipuliden. Die 
Entwicklung von Larven und Imagines braucht darum nicht parallel zu laufen: 
Leben doch Larven und Imagines in einer ganz verschiedenen Umwelt. Die Larven 
werden Anpassungen an terrestrisches oder aquatisches Leben zeigen: Anpassungen 
an Bodenfaktoren, während die Imagines an das Leben in der Luft, also an 
Klimafaktoren angepasst sein werden. Weil es nicht notwendig ist, daß Boden- 
und Klimafaktoren sich zu gleicher Zeit und nach derselben Richtung hin ver- 
änderen brauchen, werden Larven und Imagines, was die Anpassung betrifft, 
verschiedenen Entwicklungslinien folgen können. Neben einer und derselben 
Larvenform können also verschiedene Formen von Imagines auftreten und umge- 
kehrt. Daraus folgt, daß zwischen dem larvalen und dem imaginalen System eine 
Inkongruenz bestehen kann, die manchmal nur durch nicht-morphologische 
Befunde erklärt werden kann. In diesem Fall kann man aber keinem der beiden 
Systeme den Vorzug geben, es sei denn, es wird mit Sicherheit bewiesen, daß die 
verwendeten Merkmale eines der beiden Systeme größeren systematischen Wert 
haben als die des anderen. 

Aus der Tatsache, daß die Dipteren schon seit ihrem Entstehen holometabol 
sind, kann man schließen, daß die Merkmale der Imagines weder aus den Merk- 
malen der Larve abgeleitet, noch damit verglichen werden können. Allerdings 
ist es möglich, die larvalen Strukturen einer bestimmten Familie mit denen einer 
anderen Familie oder Ordnung zu vergleichen (z.B. der Tipuliden mit Bibioniden 
oder Mecopteren). 

Bei dem pupalen Stadium liegen die Verhältnisse ein wenig anders. Wie schon 
im III. Kapitel angedeutet, finden wir dort Strukturen, die teilweise bestimmten 
Strukturen der Larven, teilweise denen der Imagines homolog sind. Hier ist also 
ein Vergleich mit beiden möglich. 


2. Bewertung der morphologischen Merkmale 


Die morphologischen Merkmale, die wir an Larve, Puppe und Imago wahr- 
nehmen können, beziehen sich zum Teil auf Strukturen, die für das bestimmte 
Stadium mit seiner besonderen Lebensweise in einem gegebenen Milieu notwendig 
oder jedenfalls nützlich sind. In diesem Fall sprechen wir von adaptiven Merkma- 
len, von Merkmalen mit adaptivem Wert. Als Beispiel seien die Dornen auf der 
Puppe der Tipuliden genannt. Die Puppe benutzt sie, um sich aus dem Boden, 
Moospolster oder Holzmulm hinaus zu arbeiten, bevor die Imago die Exuvie 
verläßt. 


284 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Auch kommen Strukturen vor, die, soweit wir feststellen können, wenig oder 
keinen Wert für die Lebensweise eines bestimmten Stadiums haben. Wir nennen 
diese nicht-adaptive Merkmale. Ein Beispiel dafür ist die Stellung der Makrochae- 
ten auf den Segmenträndern der Larven. Soweit wir feststellen können, ist es 
für die Larve ganz unwichtig, ob die acht Haare alle gleich weit voneinander 
entfernt stehen oder ob einige Haare dichter beisammenstehen. 

Nicht-adaptive Strukturen können zufällig in der Entwicklungsgeschichte einer 
Gruppe auftreten und müssen bei Aenderungen von Milieu oder Lebensweise nicht 
unbedingt verschwinden. Sie können daher eine große Bedeutung für die Fest- 
stellung phylogenetischer Beziehungen haben. Adaptive Strukturen dagegen sind 
in starkem Maße dem Einfluß von Veränderungen in Milieu oder Lebensweise 
unterworfen. Sie können übrigens bei nah verwandten Arten stark abweichen, bei 
entfernter stehenden ähnlich sein: Parallel-Entwicklung oder Konvergenz. Daher 
haben sie für die Verwandtschaftsbestimmungen im allgemeinen weniger großen 
Wert. 

Für das Aufstellen eines Systems ist es also wichtig zu wissen, in wiefern 
bestimmte Strukturen adaptiv sind oder nicht, weil man hieraus gegebenenfalls 
auf bestimmte Verwandtschaftsverhältnisse schließen kann. Dieser adaptive Wert 
ist aber bei den Tipuliden bei den meisten Strukturen noch nicht oder ungenügend 
untersucht worden. Im Allgemeinen kann man aber sagen, daß typische adaptive 
Merkmale, im oben gemeinten Sinne, bei den Larven mit ihrer stark am Boden 
gebundenen Lebensweise und ihrer längeren Lebensdauer häufiger auftreten 
werden als bei den Imagines, die nur kurze Zeit leben und sogar Witterungs- 
änderungen nur wenig angepaßt sind. Das Larval-System dem Imaginal-System 
vorzuziehen, weil die Larven einfacher gebaut sind und die Uebereinstimmungen 
zwischen den verschiedenen morphologischen Strukturen deutlicher überblicken 
lassen (vergl. LENZ 1941), ist daher gefährlich. Man soll zuerst die verschiedenen 
Strukturen auf ihren adaptiven Wert prüfen, bevor man entscheidet, ob in einer 
Gruppe das larvale System dem imaginalen vorgezogen werden darf. Für die 
Larven der Tipuliden werden wir denn auch erst untersuchen, welchen Wert wir 
den einzelnen Merkmalen beilegen dürfen. 

In bestimmten Fällen zeigt sich, daß auch die adaptiven Strukturen einen 
gewissen Wert haben. Sie gestatten manchmal die Möglichkeit, das relative Alter 
der unterschiedenen morphologischen Strukturen zu bestimmen und in Zusam- 
menhang damit das relative Alter der unterschiedenen Gruppen zu ermitteln. 
Eine adaptive Struktur kann wegen Funktionsänderung oder Funktionsverlust 
verschwinden oder in eine homologe Struktur übergehen, d.h. in eine Struktur, 
die grundsätzlich morphologisch mit der ursprünglichen Struktur übereinstimmend 
ist, aber in der Funktion abweicht. Wird nun später die erste Funktion aufs neue 
notwendig, so wird diese Struktur nicht wieder in der alten Form auftreten, 
sondern es wird eine analoge Struktur entstehen, d.h. eine Struktur, die nach der 
Funktion, aber nicht nach der morphologischen Herkunft vergleichbar ist. (Gesetz 
von Dorro). Es sind nur wenige Fälle bekannt, wo eine funktionelle Struktur, 
nachdem sie wegen Funktionsverlust verloren gegangen oder rudimentär geworden 
war, sich aufs neue in der ursprünglichen Form entwickelte. Daher können wir 
mit Hilfe der Homologie, der Analogie und einiger Kenntnisse des ursprünglichen 
Milieutypus und der ursprünglichen Lebensweise oft feststellen, welche Struktur 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 285 


ursprünglich, welche mehr sekundär ist, und im Zusammenhang damit: welche 
Artengruppe relativ alter, welche relativ jünger ist. 


3. Das ursprüngliche Milieu der Larven. 


Fossile Tipuliden-Larven und -Puppen sind bis jetzt nicht gefunden worden. 
Wir müssen also versuchen, von anderer Seite Hinweise über das ursprüngliche 
Milieu der Tipuliden zu erhalten. Betrachtungen hierüber sind selbstverständlich 
mehr oder weniger spekulativ. Ich gebe hier die Auffassung, die mir nach unseren 
heutigen Kenntnissen iber Larven und Puppen als die bestfundierte erscheint. 

Die Larven der rezenten Arten leben im Wasser, in sehr feuchtem bis mäßig 
feuchtem Substrat, in mehr oder weniger trockener Erde, manchmal auch in Holz. 
Welches ist nun das ursprüngliche Milieu der Tipuliden-Larven? Die Entwicklung 
des Respirationssystems zeigt uns hier die Richtung in der wir die Lösung zu 
suchen haben. Bei den meisten Insekten ist das Respirationssystem holo- oder 
peripneustisch, d.h. alle oder doch die meisten thorakalen und abdominalen 
Segmente tragen Stigmen. Bei den Dipteren ist dies anders: die meisten Dipteren- 
Larven sind amphipneustisch, d.h. nur auf dem thorakalen und auf dem letzten 
abdominalen Segment findet man Stigmen. Man nimmt an, daß sich das amphi- 
pneustische System auf dem Wege der Reduktion aus dem urspriinglicheren holo- 
pneustischen entwickelt hat. Es gibt unter den Dipteren aber auch Familien und 
Gattungen mit einem abweichenden Atmungs-System. Die Bibionidae, Scatopsidae, 
Fungivoroidea und Itonidoidea haben zum größten Teil holo- oder peripneustische 
Larven: eines der primitiven Merkmale für diese Gruppen. Daneben gibt es 
unter den Nematoceren mehrere Gruppen mit metapneustischem Stigmensystem, 
d.h. nur die Stigmen auf dem achten abdominalen Segment sind erhalten und 
funktionstüchtig. Dieses kommt u.a. auch bei den Tipuliden-Larven vor. Man 
nimmt allgemein an, das metapneustische System habe sich sekundir aus dem 
amphipneustischen unter Reduktion der prothorakalen Stigmen entwickelt. Hierauf 
weist bei T7pula maxima Poda eine Queranastomose im ersten thorakalen Segment 
hin (SLIPKA, 1952), eine Anastomose, die sonst nur in Segmenten vorkommt, 
die mit Stigmen versehen sind. Auch das Vorkommen nicht-funktioneller Stigmen 
auf dem Prothorax, z.B. bei aquatischen Tabaniden-Larven, weist auf die Mög- 
lichkeit hin, daß die prothorakalen Stigmen nach Verlust ihrer Funktion rück- 
gebildet werden und verschwinden können. 

In der Ordnung der Dipteren sehen wir also eine Entwicklungstendenz vom 
holopneustischen nach dem amphipneustischen Respirationssystem. Was ist nun 
die Ursache für das Auftreten des metapneustischen Systems bei den Arten 
verschiedener Familien. Wir stellen fest, daß dieses System sich nicht auf 
eine bestimmte Familie oder auf eine Gruppe von nahe verwandten Familien 
beschränkt. Man findet dieses System bei Gruppen, die nur schr wenig Verwandt- 
schaft zeigen: bei den nahe verwandten Tipuliden, Cylindrotomiden und Limonii- 
den, aber daneben auch bei Liriopeiden, Culiciden und bei einem Teil der 
Psychodiden, ebenso wie bei einigen Gruppen aus den Brachyceren, z.B. bei einem 
Teil der Stratiomyiiden. Ist dieses metapneustische System nun infolge einer zufällig 
in diesen Gruppen auftretenden Entwicklungstendenz entstanden oder gibt es 
dafür eine andere Erklärung ? 


286 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Wenn wir die Lebensweise der verschiedenen Arten untersuchen, finden wir, 
daß gerade in den Gruppen mit metapneustischen Larven sehr viele Formen 
auftreten, die aquatisch oder semi-aquatisch leben. Betrachten wir die Gruppen 
mit amphipneustischem System, so stellt sich heraus, daß es vorwiegend 
terrestrische Formen sind. Viele aquatische Formen leben an der Oberfläche des 
Wassers und hängen mit dem Stigmenfeld des letzten abdominalen Segmentes am 
Wasserspiegel zwischen den Wasserpflanzen. Dieses weist darauf hin, daf wir 
das metapneustische System als eine Adaption an das Wasserleben betrachten 
dürfen. Diese Auffassung wird noch verstärkt, wenn wir auch die verschie- 
denen apneustischen Formen untersuchen, d.h. Formen ohne Stigmen, also mit 
Hautatmung. Diese Formen treten ebenfalls in ganz verschiedenen und wenig 
verwandten Familien auf. Auch sie leben zum größten Teil im Wasser, aber 
nicht an der Oberfläche, sondern auf dem Boden (z.B. die Tendipediden). Die 
Schlußfolgerung liegt hier auf der Hand: wir haben das metapneustische System 
als ein adaptives System zu sehen, als eine Anpassung an das Leben an der 
Wasseroberfläche oder auch in semi-aquatischem Substrat; urspünglich also eine 
Anpassung, die aber bei späterem Uebergang zu terrestrischem Leben nicht mehr 
verloren ging: das amphipneustische System wurde nicht aufs Neue erworben. 

Die Larven der Tipuliden, die heute terrestrisch leben und alle ein metapneus- 
tisches Respirationssystem haben sind also ursprünglich aquatisch oder semi- 
aquatisch gewesen und sekundär terrestrisch geworden. 


4. Ursprüngliche und sekundäre Merkmale der Larven 


Um ursprüngliche Merkmale zu finden, suchen wir nach gemeinsamen Merk- 
malen der Larven der Tipuliden und der anderen primitiven Gruppen. Die 
Mecopteren sind den Dipteren nahe verwandt: sie bilden zusammen eine 
monophyletische Gruppe (HENNIG 1953), d.h. jede zu einer dieser Ordnungen 
gehörende Art ist mit jeder anderen zur diesen Ordnungen gehörenden Art näher 
verwandt als mit irgendeiner Art ausserhalb dieser Gruppe. 

In dieser Verwandtschaftsgruppe sind die Mecopteren primitiver im Bau geblieben 
als die Dipteren, das trifft sowohl für die Larven als auch für die Imagines zu. 
Mecopteren-Larven sind eucephal und besitzen ein peripneustisches Respirations- 
system, beide Merkmale sind primitive Merkmale. Unter den Dipteren sind 
die Larven der Bibioniden sehr ursprünglich gebaut: auch sie sind eucephal und 
peripneustisch. Wenn wir bei den Tipuliden, die auch eine ziemlich primitive 
Familie darstellen, Strukturen finden, die auch noch bei Mecopteren und 
Bibioniden vorkommen, deutet das darauf hin, daß diese Strukturen als ursprüng- 
liche anzuschen sind. 

Bei den Mecopteren haben die Larven des ersten Stadiums (Abb. 297) auf der 
zweiten Hälfte der ersten sieben abdominalen Tergite sechs Warzen in einer 
Reihe. Auf den beiden mittelsten Warzen steht ein langes, gegliedertes Haar, 
auf den anderen steht ein kürzeres, ungegliedertes Haar. Nach der ersten Häutung 
sind diese Warzen fast ganz rudimentär und wir finden auf den Hinterrändern 
der Tergite sechs normale Haare an Stelle der rückgebildeten Warzen (Abb. 298). 

Die Larven von Bibio (Abb. 299) haben auf der Hinterhälfte der ersten sieben 
abdominalen Tergite sechs schlanke fleischige Fortsätze. (Ich nehme hier nur 
die Larven von Bibio; die Larven von Dilophus sind mit denen von Bibio 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 287 


Abb. 297—302: die ersten sieben abd. Segm. (rechts Tergit, links Sternit, mitten Pleurit) 
von 297. Panorpa spec. I. Larvenstadium, 298. id. ältere Larve, 299. Bibio spec., 300. Ti- 
pula pabulina, 301. Dictenidia bimaculata, 302. Prionocera turcica. Abb. 303—305: Hinter- 
leibsende der Larven von 303. Bibio spec. (von hinten), 304. Bibio spec. (von der Seite), 

305. Dictenidia bimaculata (von hinten). 


vergleichbar; die Larven der anderen Gattungen weichen mehr ab und sind 
weniger bekannt). 

Auf der hinteren Hälfte der ersten sieben abdominalen Tergite der Tipuliden- 
larven finden wir je acht Makrochaeten, von denen aber links und rechts die 
beiden mittleren oft dicht nebeneinander stehen, in einigen Fällen berühren sie 
sich sogar (Abb. 301), manchmal stehen sie auch zusammen auf einer kleinen 
Warze (glacialis-Gruppe, Abb. 300) oder auf einer kleinen Fläche ohne 
Mikrotrichien. 

Es ist möglich, daß die behaarten Warzen der Mecopteren-Larven, die fleischigen 
Fortsätze der Bibio-Larven und die Makrochaeten der Tipuliden-Larven ein 
adaptives Merkmal bilden und daß sie der Fortbewegung dienen. Die Zahl dieser 
„Fortsätze” ist aber gewiß nicht adaptiv. Wir ziehen die Folgerung, daß 
die ursprüngliche Zahl dieser Fortsätze auf der zweiten Hälfte der ersten sieben 
abdominalen Tergite sechs ist. Die Fortsätze erscheinen bei den Tipuliden als 
Makrochaeten. In dieser Familie ist die Zahl aber wegen Verdoppelung des 
mittelsten Haares links und rechts auf acht gestiegen. Am ursprünglichsten ist 


288 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


hier das Muster, bei dem diese aus Verdopplung entstandenen Haare dicht 
nebeneinander stehen (vergl. Abb. 301 und 302). 

Das Muster und die Zahl der Fortsätze auf Pleuren und Sterniten sind bei 
diesen drei Gruppen wohl deshalb nicht mit einander vergleichbar, weil die 
Mecopteren-Larven Pseudopodien haben. Bei den Bibioniden und Tipuliden 
aber sieht es so aus: Bibio-Larven (Abb. 299) haben auf den Pleuren zwei 
Fortsätze, einen auf der vorderen und einen auf der hinteren Hälfte; bei den 
meisten Tipuliden (Abb. 301) findet man dort zwei deutliche Makrochaeten, 
neben den hinteren aber meist noch zwei sehr kleine Makrochaeten; letztere dürften 
sekundären Ursprungs sein. Auf den Sterniten der Bibio-Larven (Abb. 299) 
finden wir hintereinander zwei Reihen von je vier Fortsätzen; die der vordersten 
Reihe stehen dichter beieinander als die der hinteren. Bei den meisten Tipuliden 
(Abb. 301) finden wir hier zweimal vier Haare; diese stehen aber in Gruppen 
von zwei Haaren, die vordersten zwei Gruppen stehen meist dichter zusammen 
als die hintersten (Abb. 300). In vielen Fällen stehen die Haare jeder Gruppe 
dicht beieinander, oft aber auch stehen sie entfernter von einander. Das Weit-aus- 
einander-stehen möchte ich als ursprünglicher bezeichnen und zwar im Zusam- 
menhang mit den anderen Uebereinstimmungen, wie wir sie schon im Muster 
der ,,Fortsitze” von Bibioniden und Tipuliden gesehen haben. 

Die letzten abdominalen Stigmen von Bibio (Abb. 303—304) liegen nicht 
seitwärts am Körper, sondern ein wenig dorsal. Kranial von den Stigmen stehen 
am Hinterrande des achten abdominalen Segmentes entlang nicht sechs, sondern 
nur vier schlanke, fleischige Fortsätze; kaudal von den Stigmen stehen vier Fort- 
sätze, von denen aber zwei zu den Pleuren gehören. Diese kranialen und kaudalen 
Förtsätze sind etwas länger als die auf den andern Tergiträndern und sie stimmen 
in ihrem Bau ungefähr mit den dorsalen und lateralen Randlappen überein, wie sie 
sich z.B. bei Dictenidia und Flabellifera finden. Aus diesem Bau kann man sehr 
leicht das Stigmenfeld mit den Randlappen der Tipuliden (Abb. 305) ableiten. 
Bei den Tipuliden setzt zentral am Stigmenfeld ein Muskel an, dessen Anhef- 
tungsstellen auch deutlich als schwarze Punkte zwischen und schräg unter den 
Stigmen wahrzunehmen sind. Mit diesem Muskel kann das Stigmenfeld einge- 
zogen werden, sodaß die ventralen Randlappen auf die Stigmenöffnungen ge- 
klappt werden und diese schließen. Die lateralen und dorsalen Randlappen blei- 
ben dabei meist fast aufrecht stehen. Bei den Bibio-Larven kommt dieser Muskel 
nicht vor. Wahrscheinlich ist dieser Muskel für den mehr senkrechten Stand des 
Stigmenfeldes der Tipuliden verantwortlich. Hätten die Larven von Bibio diesen 
Muskel und wären die Fortsätze kaudal vom Stigmenfelde etwas kleiner, so 
stimmte ihr Stigmenfeld volkommen mit dem der Larven der Tipuliden überein, 
besonders mit dem von Dictenidia und Flabellifera. 

Die Analspalte bei den Larven von Bibio steht senkrecht und ist nicht von 
Analfortsätzen umgeben. Dieses findet man auch bei mehreren Arten der Tipu- 
liden, namentlicht bei den xylophagen Arten (Dictenidia, Tanyptera, Flabellifera 
u.a.). 


Bei den Mecopteren, Bibioniden und Tipuliden kommen also folgende nicht- 
oder wenig-adaptive Strukturen vor : 
1. Auf dem Hinterrand der abdominalen Tergite sechs ,,Fortsätze”, von denen 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 289 


bei den Tipuliden links und rechts ein Exemplar verdoppelt ist. Primitiver ist die 
Stellung der durch Verdopplung entstandenen Makrochaeten. 

2. Auf den Pleuren steht vorn und hinten ein deutlicher ,,Fortsatz”. Bei den 
Tipuliden steht im primitiven Fall hinten nur ein deutliches Haar, statt drei Haare. 

3. Auf den Sterniten kommen zwei Reihen von vier „Fortsätzen” vor; im pri- 
mitiven Fall stehen diese nicht in Gruppen zusammen, sondern voneinander ent- 
fernt. 

4. Die Randlappen des Stigmenfeldes der Tipuliden kann man vergleichen mit 
den Fortsätzen kranial und kaudal der letzten abdominalen Stigmen von Bibio. Im 
primitiven Fall sind sie spitz, ohne Haarsaum und fleischig, wie bei Bzbzo. 

5. Die Analspalte steht bei Bibio, und im primitiven Fall auch bei den Tipu- 
liden, senkrecht und ist nicht von Analfortsätzen umgeben. 


Aus der Tatsache, daß diese Strukturen nicht nur vereinzelt bei einer oder 
mehreren Gruppen der Tipuliden zu finden sind, sondern alle zusammen bei 
einigen Gruppen — sehr deutlich bei den Gattungen Dictenidia und Flabellifera 
und mit nur einigen Abweichungen bei der Gattung Pales, der Untergattung 
Vestiplex, die Tipula lunata-Gruppe, die T. varipennis-Gruppe und die T. glacialis- 
Gruppe — müßen wir schließen, daß die betreffenden Gruppen einen ursprüng- 
lichen Bau zeigen. 

Aus all diesem geht auch hervor, daß die Larven der ursprünglichen Arten mit 
terrestrischen Formen verwandt waren und höchstens das Vermögen besaßen, 
das Stigmenfeld abzuschließen. Daß solche Larvenformen in einem feuchten 
Milieu leben konnten, ist in Kapitel III schon gesagt. 

Zugleich weist dies darauf hin, daß die ursprünglichen Formen nicht aquatisch, 
sondern semi-aquatisch gelebt haben. Sie haben dabei die prothorakalen Stigmen 
verloren. Später sind mehrere Arten zu der terrestrischen Lebensweise zurück- 
gekehrt, ohne nennenswerte morphologische Aenderungen zu erfahren, während 
andere Arten sich noch mehr dem semi-aquatischen oder aquatischen Milieu 
angepaßt haben; dies hatte Umbildung der Randlappen und Auftreten von Anal- 
fortsätzen zur Folge. 


Wir wollen noch kurz einige sekundäre Strukturen untersuchen, die wir bei den 
Larven der Tipuliden finden. 

Behaarung. Neben dem primitiven Muster treten einige Modifikationen auf. 
Die durch Spaltung entstandenen Doppelhaare auf den Tergiten weichen weiter 
auseinander (Abb. 302). Vor den Hinterrandhaaren der Tergite wird lateral ein 
Haar neugebildet. Die Haarpaare auf den Sterniten drängen dichter zusammen 
(Abb. 300). Die mikroskopischen Makrochaeten auf den Pleuren verlängern 
sich (Abb. 302). 

Stigmenfeld. Bei den hygrophilen Arten entsteht am Stigmenfeld entlang ein 
Saum kleiner Haare (Abb. 307). Dieser breitet sich bis etwa über die Randlappen 
aus (Abb. 308). Hierbei kann es zu einer Verbreiterung der Randlappen kommen 
(Abb. 309). Eine maximale Verbreiterung und zugleich eine Verlängerung sehen 
wir bei den aquatischen Arten (Abb. 310). Die Randlappen werden hier funk- 
tionell bei der Atmung eingeschaltet. Innerhalb des Haarsaumes und der Rand- 
lappen kann eine Luftblase festgehalten werden, sodaß die Larve auch unter 


290 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Abb. 306—313: Stigmenfeld von 306. Dictenidia bimaculata, 307. Tipula obsoleta, 308. T. 

oleracea, 309. T. lateralis, 310. T. melanoceros, 311. T. selene, 312. T. livida, 313. Tany- 

piera atrata. Abb. 314—319: Analfeld von 314. Tipula vernalis, 315. T. solstitialis, 316. T. 
lateralis, 317. T. maxima, 318. T. signata, 319. Dolichopeza albipes. 


Wasser für einige Zeit die Sauerstoffversorgung sicherstellen kann. Bei den 
terrestrischen Formen können die Randlappen sklerotisiert (Abb. 311, 312), 
in einigen Fällen ganz verschwunden sein (Abb. 313). 

Analfortsätze. Weil in allen Fällen, wo Analfortsätze auftreten, eine quere 
Analspalte vorhanden ist, glaube ich, daß beide Merkmale voneinander abhängig 
sind. In Kapitel III sind die verschiedenen Formen der Analfortsätze der Tipu- 
lidenlarven behandelt. Bei den Larven der terrestrischen Arten findet man höch- 
stens ein Paar Fortsätze, die oft nur klein und schwer als solche zu erkennen 
sind (Abb. 314). Sie stehen oberhalb der Analöffnung. Bei den Larven der semi- 
aquatischen und aquatischen Arten sind sie meist viel deutlicher entwickelt. Ein 
Paar oberhalb und ein Paar unterhalb der Analöffnung (Abb. 315) dürfte wohl 
die ursprünglichste Form darstellen (Tipula vittata-Gruppe, T. luna-Gruppe, 
T. solstitialis): haben doch Arten mit verzweigten unteren Analfortsätzen als 
Eilarve nur unverzweigte Fortsätze (z.B. Prionocera turcica, Tipula melano- 
ceros, T. lateralis, T. montium, T. fulvipennis). Verzweigung des unteren 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 291 


Paares (Abb. 316), wie bei Prionocera, Tipula pruinosa-Gruppe, T. lateralis- 
Gruppe, T. saginata-Gruppe, T. Iuteipennis-Gruppe oder sonstige Modi- 
fikationen wie bei der Untergattung Acutipula (Abb. 317) sind dann wohl als 
sekundär anzusehen. Die zwei Paar Analfortsätze bei den Larven von Dolichopeza 
(Abb. 319) stehen zwar beide fast unterhalb der Analöffnung; dennoch glaube 
ich nicht, daß es sich hier um eine Verzweigung des unteren Paares handelt, also 
das obere Paar verloren gegangen ist. Mir scheint vielmehr, daß die Analöffnung 
sekundär nach oben und das obere Paar Fortsätze mehr nach unten gerückt ist. 
Die Larven der signata-, rufina-, und subnodicornis-Gruppe haben vier Paar 
zitzenförmige, kurze Analfortsätze unter der Analöffnung (Abb. 318). Die 
Eilarven von marmorata (Tipula signata-Gruppe) — die einzige Art dieser Grup- 
pe, deren Eilarve ich gesehen habe — hat an derselben Stelle vier unverzweigte 
zitzenförmige Papillen. Auch hier spielt vielleicht sekundäre Verlegung von 
Analöffnung und/oder Analfortsätzen eine Rolle. 


5. Ursprüngliche und sekundäre Merkmale der Puppen 


Bei den Puppen sind bedeutend weniger Strukturen adaptiv als bei der Larve. 
Dies hängt u.a. damit zusammen, daß der Puppenzustand nur eine kurze Zeit der 
Entwicklungsperiode einnimmt, meist höchstens vierzehn Tage, daß während 
dieser Periode keine Nahrung aufgenommen wird und daß die Puppe sich kaum 
bewegt. Nur die reife Puppe strebt vor dem Schlüpfen der Imago zur Oberfläche 
des Substrates mit Hilfe der Dornen an den Segmenträndern. 

Wir zählen kurz die verschiedenen Strukturen der Puppe auf und stellen dabei 
fest, inwieweit es sich hierbei um Anpassung oder Ursprünglichkeit handelt. 

Prothorakalhörner. Sie kommen in verschiedenen Formen vor. Meist sind sie 
kurz (Abb. 320), manchmal lang (Abb. 321), in einigen Fällen sehr kurz (Abb. 
322). Allgemein wird angenommen, daß diese Unterschiede in der Länge mit dem 
Milieu im Zusammenhang stehen: aquatische Formen hätten lange, terrestrische 
Formen kurze Hörner. Dieses trifft aber nicht immer zu; man würde bei Tipula 
saginata (Abb. 205) und T. /uteipennis (Abb. 322) entsprechend ihrer aquatischen 
Lebensweise lange Hörner erwarten; sie sind jedoch bei saginata normal, bei 
luteipennis sehr kurz. Es ist noch eine offene Frage, ob sie bei den rezenten 
Formen noch als Atmungsorgan dienen. DE MEIJERE (1902) untersuchte die 
Prothorakalhörner bei Dictenidia bimaculata und Tipula irrorata. Er fand weder 
eine Oeffnung noch eine dünnere Membran, wie bei den Puppen der anderen 
Dipteren, deren Hörner noch der Atmung dienen. Es ist also unwahrscheinlich, 
daß sie bei den Tipulidenpuppen funtionstüchtig sind. Ziemlich kurze funktionelle 
Prothorakalhörner sind wahrscheinlich ursprünglich. Bei einigen aquatischen 
Arten sind sie länger ausgewachsen (z.B. Prionocera spec. Abb. 321). Bei sekun- 
därem Funktionsverlust und damit Verlust ihres adaptiven Wertes konnten sie 
z.B. bei Tipula luteipennis, einer semi-aquatischen bis aquatischen Art (Abb. 
321), sehr klein werden. Eine Untersuchung der Prothorakalhörner auf Funktion 
und Bedeutung wäre sehr erwünscht. 

Zur Bestimmung der Verwandtschaften haben die Prothorakalhörner nur 
geringen Wert, da nur bei einigen Arten Abweichungen in Bau und Länge auf- 


292 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


322 


Abb. 320—322: Prothorakalhörner von 320. Tipula oleracea, 321. Prionocera turcica, 322. 
Tipula luteipennis. Abb. 323—324 : Abd. Stern. 6 von 323 Tipula lunata, Abb. 324. T. luna. 


treten. Vielleicht kann ein vergleichendes Studium des Endes dieser Hörner 
wertvolle Einzelheiten zur Verwandtschaftsbestimmung erkennen lassen. 

Bedornung. Wenn die Puppe sie benutzt, um sich aus dem Boden hervor- 
zuarbeiten, hat die Bedornung adaptiven Wert. Es fällt auf, daß bei den meisten 
terrestrischen Arten auf Tergiten und Sterniten eine konstante Zahl großer und 
deutlicher Dornen steht (Abb. 323). Bei den hygrophilen Arten ist die Zahl 
schwankend und sind die Dornen kleiner (Abb. 324). Die Puppen von Bibio 
haben keine Dornen auf den Hinterrändern der Segmente, die der Mecopteren 
nur kleine undeutliche Verdickungen. Bei den Puppen der hygrophilen Tipuliden- 
arten ist mit einer variablen Zahl von kleinen Dornen auf den Tergiten und 
Sterniten meist das Vorkommen von zwei zusätzlichen Dornen auf der Hinterhälfte 
der drei letzten abdominalen Sternite verbunden (Abb. 324). Da die Makrochaeten 
der Larve den Dornen der Puppen bedingt homolog sind, würde man dies wohl 
bei allen Puppen erwarten (vergl. Abb. 91 und 93). Obwohl bei den hygrophilen 
Arten die Zahl der Dornen variabel ist, stimmt sie oft ungefähr mit der Zahl 
der Makrochaeten auf den Segmenträndern der Larven überein. Aus diesen ver- 
schiedenen Gründen glaube ich, daß die Puppen dieser hygrophilen Arten eine 
ursprünglichere Bedornung haben als die der terrestrischen Arten, und daß wir 
die großen Dornen der letzteren als eine Anpassung anzusehen haben, die es 
der Puppe ermöglicht, sich aus dem trockeneren Boden hervorzuarbeiten. Bei den 
xylophagen Arten der Gattung Tanyptera sind die Dornen sehr klein; hier bleibt 
die Puppe im Holz ruhen und die Imago durchbricht selbst den Mulm. 

Die Zahl der Dornen ist nicht adaptiv. Deshalb hat sie bei den terrestrischen 
Arten, wo sie konstant ist, einen Wert für die Verwandtschaftsbestimmung. 

Beinscheiden. Da die Länge der Beinscheiden nicht von der Länge der Beine 
der Imagines abhängt, ist auch dieses Merkmal wichtig, um stammesgeschichtliche 
Zusammenhänge zu klären. 

Letztes abdominales Segment. Die Form der verschiedenen Teile des letzten 
abdominalen Segmentes hängt mehr oder weniger mit dem Bau des Hypopygs 
und des Ovipositors der Imagines zusammen. Um Verwandtschaftsbestimmungen 
zu ermitteln, kann man diese Strukturen aber besser bei den Imagines selbst 
studieren, weil dort deutlichere Differenzen auftreten als bei den Puppen. Eine 
Ausnahme bilden jedoch die Dornen auf dem Tergit des letzten abdominalen 
Segmentes. Diese sind den Randlappen der Larve homolog, sie sind aber nicht 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 293 


immer gleich deutlich entwickelt. Ebenso wie die Dornen auf den Segmenträndern 
ist auch die Zahl für die Verwandtschaftsbestimmung wieder aufschlußreich. 


6. Die Verwandtschaft zwischen den Artengruppen 


In diesem Abschnitt verwenden wir die neutraleren Ausdrücke: Artenkomplex, 
Artenverband und Artengruppe, um die nach larvalen Merkmalen sich ergebenden 
Verwandtschaftsbeziehungen auszudrücken. Eventuell können später, bestimmte 
dieser vorläufigen taxonomischen Einheiten Unterfamilien-, Gattungs- oder Unter- 
gattungswert erhalten, wenn sich zeigen sollte, daß diese Artengruppen des prae- 
imaginalen Systems dem des jetzigen imaginalen Systems gegenüber den Vorzug 
verdienen. Je nachdem, ob die wichtigsten Merkmale der Larve und Puppe mehr 
oder weniger ursprünglich oder adaptiv sind, kann man innerhalb der Familie 
der Tipuliden einige Artenkomplexe unterscheiden. 

Der Flabellifera-Komplex: Flabellifera (S. 218), Dictenidia (S. 218), Pales 
(S. 222), die Trpula varipennis-Gruppe (S. 273) und die T. glacialis-Gruppe 
(S. 271). Die Larven dieses Komplexes werden durch ein primitives Haarmuster, 
primitiv gebaute Randlappen und das völlige oder fast völlige Fehlen von Anal- 
fortsätzen gekennzeichnet; bei der Puppe kommen auf den Segmenträndern große 
deutliche Dornen vor, die Dornen auf dem achten abdominalen Tergit sind 
teilweise reduziert. 

Der Vestiplex-Komplex umfafit: die Untergattung Vestiplex (S. 248) und die 
Tipula lunata-Gruppe (S. 253). Es muß den vorhergehenden Komplex nahe ver- 
wandt sein, weicht aber von ihm ab, indem die dorsalen Randlappen der Larve 
mehr oder weniger deutlich sklerotisiert sind. Eventuell könnte man ihn als eine 
Untergliederung des Flabellifera-Komplexes ansehen. 

Der Tipula-Komplex umfaßt: die Untergattungen Tipula (S. 238) Yamatotipula 
(S. 241) und Acutipula (S. 244). Die Puppe ist primitiv gebaut: die Dornen 
auf den Segmenträndern sind klein, die Zahl ist schwankend; die Zahl der Dornen 
auf dem achten abdominalen Tergit ist nicht reduziert. Die Larve hat ein sekun- 
däres Haarmuster und ihre Randlappen sind mehr oder weniger funktionell in 
den Dienst der Atmung getreten. Analfortsätze sind deutlich entwickelt. 

Der Tipula rufina-Komplex umfaßt: die T. rufina- (S. 267), die T. signata- 
(S. 262) und die T. subnodicornis-Gruppe (S. 269). Dieser Komplex hat viele 
sekundäre Merkmale. Die Randlappen sind manchmal verkürzt, aber zugleich tritt 
eine Ausdehnung des Stigmenfeldes über den verkürzten Randlappen auf. Die 
Analfortsätze sind typisch nach Stellung und Form und weichen hierin von den 
Arten der anderen Komplexe ab. Auch das Haarmuster ist sekundär. Die Puppe 
hat auf den Segmenträndern eine große Zahl kleiner Dornen, viel mehr als die 
Puppen aus dem T'ipula-Komplex. Auf dem achten abdominalen Tergit ist die 
Zahl der Dornen oft reduziert oder aber ein Teil dieser Dornen ist nur dürftig 
entwickelt. Ein typisch nicht-adaptives, sekundäres Merkmal in dieser Gruppe 
ist das Auftreten eines kleinen zahnförmigen Fortsatzes auf den Hypovalven- 
scheiden der weiblichen Puppen. 

Die Arten aus dem Flabellifera- und Vestiplex-Komplex sind alle terrestrisch 
oder xylophag, diejenigen aus dem T'ipula-Komplex semi-aquatisch oder aquatisch, 
die Arten aus dem Tipula rufina-Komplex sind teils terrestrisch, teils semi-aqua- 
tisch oder aquatisch. 


294 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Der Flabellifera-Komplex 

ALEXANDER (1931) vereinigte die Gattungen Dictenidia (S. 218), Flabellifera 
(S. 218) und Tanyptera (S. 216) mit einigen anderen nicht im palaearktischen 
Gebiet vorkommenden Gattungen zu einem Genus: Ctenophora (= Flabellifera), 
weil er die Unterschiede im Bau der Fühler bei den Imagines — denn darauf 
war diese Einteilung gegründet — nicht von generischem Wert hielt. Flabellifera 
und Dictenidia sind auch, was Larven und Puppen betrifft, nahe verwandt. Ich 
fasse sie darum zu der Flabellifera-Gruppe zusammen. Tanyptera aber zeigt als 
Larve und Puppe einige abweichende Merkmale: Die Randlappen sind fast völlig 
reduziert, das Haarmuster ist nicht mehr ganz ursprünglich: auf ein und demselben 
Tergit kann z.B. links das zweite und dritte Haar dicht beisammen stehen, rechts 
jedoch fast um die halbe Haarlänge voneinander entfernt sein. Die Prothorakal- 
hörner der Puppe sind stark verkürzt. Daher fasse ich die Arten aus dieser Gattung 
in der Tanyptera-Gruppe zusammen. Bau und Lebensweise der Larve aber deuten 
darauf hin, daf die beiden Gruppen Tanyptera und Flabellifera nahe verwandt 
sind. Ich fasse beide zusammen in den Flabelltfera-Verband. 

Die Gattung Pales (S. 222) bildet nach Larven und Puppen eine sehr homogene 
Gruppe. Neben den Flabellifera-Verband kann Pales in einen eigenen, den Pales- 
Verband gestellt werden. Die subtilen Artengruppen, die MANNHEIMS (1951) 
nach den Imagines unterscheidet, sind nach Larven- und Puppen-Merkmalen nicht 
zu erkennen. Nach dem feinen Unterschied im Bau der ventralen Randlappen 
zwischen flavescens, maculata, submaculosa und den anderen Arten aus diesem 
Verband kann man höchstens Untergruppen unterscheiden, aber keinesfalls eine 
Unterteilung in Gruppen vornehmen, die der Unterscheidung zwischen der 
Flabellifera- und der Tanyptera-Gruppe entspräche. 

Von der Untergattung Schummelia (S. 246) ist oben variicornis behandelt 
worden, wahrscheinlich ist sie repräsentativ für alle Arten aus dieser Untergattung. 
Vorläufig werde ich sie als die Schummelia-Gruppe bezeichnen. Die Larve von 
variicornis und vermutlich aller Arten dieser Gruppe weichen erheblich von denen 
der anderen Tipuliden-Gruppen ab. Sie zeigen aber am Vorderrande des ersten 
thorakalen Segmentes eine ähnliche zweiteilige Verdickung wie die Larven der 
Pales-Gruppe (Abb. 50, 51). Weil dieses Merkmal gar nicht adaptiv ist, bringe ich 
vorläufig die Schummelia-Gruppe mit der Pales-Gruppe in den Pales-Verband 
unter. Das Vorkommen in semi-aquatischem Milieu, das Vorhandensein von Anal- 
fortsätzen während die Randlappen stark sklerotisiert sind, weisen darauf hin, daß 
diese Artengruppe vom sekundär terrestrischen Leben aufs neue zum semi-aquati- 
schen übergegangen und wahrscheinlich noch jung ist. Puppen sind von dieser 
Artengruppe nicht bekannt; vielleicht werden diese später noch nähere Auf- 
klärung über die Verwandtschaft geben. 

Auch die Larven und Puppen von »igra (Untergattung Anomaloptera, S. 246) 
zeigen Uebereinstimmung mit denen der Pales-Gruppe. Typisch ist die Ueberein- 
stimmung zwischen den Tergitformeln und — obwohl in geringerem Maß — 
den Sternitformeln der beiden Gruppen. Weil ich die Larven und Puppen nicht 
gut kenne, stelle ich diese Gruppe nur unter Vorbehalt in den Pales-Verband. 

Die Tipula varipennis-Gruppe (S. 273) und die 7. glacialis-Gruppe (S. 271) 
bilden zwei nahe verwandte Gruppen, die sich von den anderen Gruppen aus 
dem Flabellifera-Komplex nur dadurch unterscheiden, daß die Beinlängen der 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 295 


männlichen und weiblichen Puppen verschieden sind und Tergit- und Sternitformel 
abweichen. Untereinander sind die varipennis- und die glacialis-Gruppe durch den 
Bau der Larven ein wenig verschieden. Beide Gruppen stelle ich in den glacialis- 
Verband. 

Die Tipula unca-Gruppe steht ziemlich isoliert. Vielleicht ist sie in einen 
gesonderten Verband — den unca-Verband — zu stellen, die auf Grund des 
Baues der Larve wohl dem varipernis-Gruppe nahe stehen dürfte. 

Die mir bekannten Larven der Arten der varipennis-Gruppe sind untereinander 
ein wenig verschieden im Bau der Randlappen (Abb. 258, 261, 266, 267) und 
die Puppen in der Bedornung der abdominalen Tergite (Abb. 259, 264, 268, 272). 
Innerhalb dieser Gruppe sehen wir eine fortschreitende Reduktion der Randlappen 
(vergl. Abb. 267, 261, 258, 270). Die Randlappen von Tipula luridirostris (Abb. 
270) sind fast ebenso klein wie die von T. flavolineata (Abb. 273). Die abdo- 
minalen Tergite der Puppen von Tipula varipennis, T. pseudovaritpennis, T. 
hortulana (Abb. 259) und T. irrorata (Abb. 264) haben ungefähr acht kleine 
Dörnchen; bei T. cinereocincta (Abb. 268) sind noch etwa sechs vorhanden, 
von denen vier ziemlich groß sind; bei T. /uridirostris (Abb. 272) sind nur vier 
deutliche Dornen vorhanden. Die erstgenannten Arten haben auf den abdominalen 
Sterniten vier deutliche Dornen und manchmal noch ein oder zwei sehr kleine 
Dörnchen; T. cinereocincta hat etwa fünf deutliche Dornen und T. /uridirostris 
sechs oder sieben. Die Puppe von Tipula flavolineata hat ebenso wie die Puppe 
von T. luridirostris vier Dornen auf den Tergiten (Abb. 277), auf den Sterniten 
sind aber nur drei vorhanden. Ich glaube, wir müssen T. flavolineata, deren Larven 
und Puppen auch mehrere adaptive Merkmale mit dem Flabellifera-Verband 
(Tanyptera-Gruppe) gemein haben, in einen eigenen Verband: den Tipula flavo- 
lineata-Verband stellen, der sowohl mit dem Flabellifera- als auch mit dem Tipula 
glacialis-Verband verwandt ist. 


Zusammenfassend kommen wir also zu der folgenden Einteilung: 


Flabellifera-Komplex 
Flabellifera-Verband: Flabellifera-Gruppe 
Tanyptera-Gruppe 
Tipula flavolineata-Verband: T. flavolineata-Gruppe 
Tipula glacialis-Verband: T. glacialis-Gruppe 
T. varipennis-Gruppe 

Tipula unca-Verband: T. unca-Gruppe 
Pales-Verband : Pales-Gruppe 

Schummelia-Gruppe ? 

Anomaloptera-Gruppe ? 


Der Vestiplex-Komplex 


Die Vestiplex-Gruppe (Untergattung Vestiplex, S. 248) und die Tipula lunata- 
Gruppe (S. 253), zeigen nähere Verwandtschaft mit dem Tipula glacialis-Verband 
(vgl. die Bedornung der Puppe). Die Vestiplex- und die Tipula lunata-Gruppe 
zeigen mehr oder weniger fortgeschrittene Sklerotisierung der dorsalen Randlap- 
pen. Die Larven und Puppen dieser Gruppen sind einander sehr ähnlich. Deshalb 
stelle ich sie zusammen in den Vestiplex-Verband. 


296 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


MANNHEIMS (1953) unterscheidet in der Untergattung Vestiplex u.a. die scripta-, die 
nubeculosa- und die excisa-Gruppe. Ich habe von jeder Gruppe Larven und/oder Puppen 
von einer oder mehreren Arten gesehen. Diese sind einander aber so ähnlich, daß ich auf 
Grund der prae-imaginalen Stadien dieser Unterscheidung nicht zustimmen kann. Ich stelle 
deshalb alle diese Imaginal-Gruppen zusammen in die Vestiplex-Gruppe. In der Untergattung 
Lunatipula unterscheidet MANNHEIMS (in litt.) u.a. die /unata-, die cava-pustulata-, die pelto- 
stigma-, die fascipennis- und die helvola-Gruppe. Auch diese Artengruppen muss ich nach den 
prae-imaginalen Stadien in einer Gruppe: die Tipula lunata-Gruppe, zusammenfassen. 


Zum Vestiplex-Komplex möchte ich auch die Tipula livida-, die T. falcata- und 
die T. juncea-Gruppe rechnen. Die bekannten Puppen der Arten dieser drei 
Gruppen zeigen starke Reduktion in der Zahl der Dornen auf dem achten Tergit: 
nur die ventralen Dornen sind hier noch entwickelt, die dorsalen und lateralen 
sind stark reduziert oder fehlen. Bei den Larven der 7. /ivida-Gruppe ist die 
Sklerotisierung der dorsalen und lateralen Randlappen bis zum Aeußersten fort- 
geschritten. Auch das Haarmuster der Tergite ist sekundär. Deshalb stelle ich 
die T. livida-Gruppe nicht in den Vestiplex-Verband, sondern neben dem Vesti- 
plex-Verband in den Tipula livida-Verband. Die Larven der 7. falcata- und der 
T. juncea-Gruppe sind mir nicht bekannt, deshalb kann ich über diese Gruppen 
weiter nichts aussagen. 


Zusammenfassend kommen wir zu folgender Einteilung: 


Vestiplex-Komplex 
Vestiplex-Verband: Vestiplex-Gruppe 
Tipula lunata-Gruppe 
Tipula livida-Verband: T. livida-Gruppe 
Tipula falcata-Verband: T. falcata-Gruppe ? 
T. juncea-Gruppe ? 


Der Tipula-Komplex 


Neben einer primitiv gebauten Puppe finden wir hier Larven, die sekundär 
dem aquatischen oder semi-aquatischen Milieu angepaßt sind. Die Puppen sind 
ziemlich einförmig gebaut, die Larven zeigen Uebergänge zwischen mehr oder 
weniger dem Milieu angepaßten Formen. Daher können wir eine Anzahl Gruppen 
unterscheiden. 

Die Tipula oleracea- (S. 233) und die T. vittata-Gruppe (S. 235) haben 
Randlappen, über denen das Stigmenfeld sich nur zum Teil ausgebreitet hat. 
Der obere Teil der dorsalen und lateralen Randlappen ist noch spitz wie bei den 
primitiven Formen. Beide Gruppen zeigen untereinander Verschiedenheit in der 
Entwicklung der Analfortsätze. Man kann sie nach Larven und Puppen in einen 
Verband, den Tipula oleracea-Verband, vereinigen. 

Die Tipula luna- (S. 236), Yamatotipula- (S. 241) und Acutipula-Gruppe 
(S. 244) haben Randlappen wie bei dem oleracea-Verband, nur sind hier die 
spitzen Oberteile verschwunden: die Randlappen sind kürzer und abgerundet. 
In der Yamatotipula-Gruppe, die durch eine dunkle Zeichnung auf den Tergiten 
der Larve charakterisiert wird, bildet solstitialis eine Abweichung in der Zahl 
der Analfortsätze. Die weitere Uebereinstimmung ist aber derart, daß darauf keine 
Spaltung in zwei Gruppen vorgenommen werden kann. Höchstens können wir 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 297 


hier zwei Untergruppen unterscheiden. Die T. luna- und die Acutipula-Gruppe 
zeigen Unterschiede in der Entwicklung der Analfortsätze. Ich stelle diese drei 
Gruppen in den Yamatotipula-Verband zusammen, in dem die T. /una-Gruppe und 
die Acutipula-Gruppe näher verwandt sein dürften. 


MANNHEIMS (1952) unterscheidet in der Untergattung Yamatotipula zwei Artengruppen. 
Ich kenne nur Larven und Puppen aus einer dieser Gruppen. 


Die Larven der Tipula pruinosa- (S. 237) und der T. melanoceros-Gruppe (S. 
238) haben stärker ausgewachsene und besonders länger behaarte Randlappen als 
die der vorigen Gruppen. Sie zeigen untereinander im Bau der Analfortsätze 
Uebereinstimmung. Die Haarbürsten hinten zwischen den dorsalen und lateralen 
Randlappen bei den Larven der T. pruinosa-Gruppe bilden einen charakteristi- 
schen Unterschied. Beide Gruppen vereinige ich im Tipula pruinosa-Verband. In 
diesen Verband möchte ich auch die T. luteipennis-Gruppe (S. 281) stellen. Die 
larvalen und pupalen Merkmale stimmen ungefähr überein mit denen der anderen 
Arten dieses Verbands, nur sind die Prothorakalhörner bei /zterpennis kurz, was 
auf eine besondere Stellung hindeutet. 


Zusammenfassend kommen wir hier zu der folgenden Einteilung: 


Tipula-Komplex 
Tibula oleracea-Verband T. oleracea-Gruppe 
T. vittata-Gruppe 
Yamatotipula-Verband: Yamatotipula-Gruppe 
T. luna-Gruppe 
Acutipula-Gruppe 
Tipula pruinosa-Verband: T. pruinosa-Gruppe 
T. melanoceros-Gruppe 
T. luteipennis-Gruppe 


Der Tipula rufina-Komplex 


Die nicht-adaptive Zeichnung auf den Tergiten der Larve weist hier auf 
Verwandtschaft der Tipula rufina- (S. 267) mit der T. subnodicornis-Gruppe 
(S. 269) hin, obwohl letztere in der Form der Randlappen bei den Larven (ein 
adaptives Merkmal!) und in der Form der Prothorakalhörner bei den Puppen 
abweicht. Beide Gruppen bringe ich in einen Verband, den ich Tipula rufina- 
Verband nenne. Alle Arten dieses Verbandes sind hygrophil. Die Tipula signata- 
Gruppe (S. 262) stelle ich in einen getrennten Verband: den Tipula stgnata- 
Verband. Die Arten dieser Gruppe leben alle terrestrisch, sie haben kürzere 
Randlappen und der Haarsaum hat sich nicht so weit über den Randlappen 
ausgedehnt wie bei den Arten des Tipula rufina-Verbandes. 


Wir kommen also zu folgender Einteilung: 


Tipula rufina-Komplex 
Tipula rufina-Verband: T. rufina-Gruppe 
T. subnodicornis-Gruppe 
Tipula signata-Verband: T. signata-Gruppe 


298 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 
Die übrigen Gruppen 


Zu der Unterfamilie Dolichopezinae (Abb. 325—329) werden jetzt u.a. die 
Gattung Dolichopeza (Untergattungen: Dolichopeza und Oropeza) und die Gat- 
tung Megistocera gerechnet. Von diesen Gattungen sind Larven und Puppen aus 
dem palaearktischen und dem nicht-palaearktischen Gebiet bekannt: aus dem 
palaearktischen Gebiet: Dolichopeza (Dolichopeza) albipes Ström und D. (Doli- 
chopeza) hispanica Mannheims (S 214); aus Südafrika: Dolichopeza (Dolicho- 
peza) hirtipes Alexander und D. (Dolichopeza) flavifrons Alexander (Woop 
1952); aus dem nearktischen Gebiet: Dolichopeza (Oropeza) obscura Johnson 
(ALEXANDER 1920); aus dem neotropischen Gebiet: Megistocera longipennis 
Macquart (ROGERS 1949). 


Abb. 325—329: Stigmen- und Analfeld von 325. Dolichopeza albipes, 326. D. flavifrons 

(nach Woop), 327. D. hirtipes (nach Woop), 328. D. obscura (nach ALEXANDER), 329. 

Megistocera longipennis (nach Rogers). Abb. 330—332: Hypopharynxplatte von 330. 
Tipula saginata, 331. T. oleracea, 332. Prionocera turcica. 


Neben einigen auffallenden Uebereinstimmungen zeigen sie auch typische 
Unterschiede. Die Larven haben zwei Paar Analfortsätze, diese stehen mehr unter 
als neben der Analöffnung, also anders als bei der Tipula luna- und der Acu- 
tipula-Gruppe. Die Puppen haben drei Paar Dornen auf dem achten abdominalen 
Tergit, die weiblichen Puppen einen zahnförmigen Fortsatz auf den Hypovalven- 
scheiden (Abb. 15—17, 19—20), dieser Fortsatz ist meist größer und hat auch 
eine andere Stellung als bei den Puppen des Tipula rufina-Komplexes. Es gibt 
aber auch eine große Zahl von Unterschieden. Die Randlappen der Larven der 
palaearktischen Arten albipes und hispanica (Abb. 325) sind primitiv gebaut; 
ihre Stellung ist typisch, weil die dorsalen Randlappen dicht nebeneinander stehen 
und den Eindruck eines einzigen unpaaren Randlappens erwecken. Bei den süd- 
afrikanischen Arten birtipes und flavifrons sind die Randlappen nicht mehr 
primitiv gebaut: bei hirtipes (Abb. 327) sind sie kurz und mit einem Haarsaum 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 299 


versehen, wie bei den Arten der Tipula rufina- und T. signata-Gruppe; bei 
flavifrons (Abb. 326) sind die dorsalen Randlappen kurz und abgerundet, die 
lateralen länger und spitz, aber nicht so schlank wie bei den primitiven Formen 
des Flabellifera-Komplexes. Bei der nearktischen Art obscura (Abb. 328) sind 
sie kürzer als bei den palaearktischen Arten, aber viel deutlicher als bei flavifrons. 
Sie stehen bei dieser Art auch nicht dicht nebeneinander. Die neotropische Art 
longipennis (Abb. 329) hat stark verlängerte und lang behaarte Randlappen, 
die in der Form und der Zeichnung denen der Gattung Prionocera sehr ähnlich 
sehen. Auf dem vorletzten Segment steht bei hirtipes, flavifrons und obscura 
(Abb. 326—328) zu beiden Seiten ein stumpfer, konischer Fortsatz; dieser fehlt 
bei den anderen Arten. Bei den Puppen von obscura, albipes und hispanica stehen 
auf den hinteren Hälften der abdominalen Tergite und Sternite ungefähr zehn 
kleine Dornen; bei den afrikanischen Arten fehlen diese oder sind nur angedeutet; 
bei longipennis stehen nur einige kleinere Dornen auf den Segmenträndern, aber 
vor diesen stehen auf Sternit drei bis sieben auch noch zwei Dornen. Die Länge 
der Beinscheiden und der Prothorakalhörner zeigt auch noch Unterschiede. 

Die großen und deutlichen Unterschiede auch in sicher nicht-adaptiven Merk- 
malen weisen auf verschiedene Artengruppen hin. Dies ist, wenn man die Ver- 
breitung betrachtet, auch nicht verwunderlich. Wenn wir die verschiedenen Arten 
mit den Arten aus den oben besprochenen Komplexen vergleichen, können wir 
fast keine Uebereinstimmung entdecken. Daher stelle ich diese Arten, auch schon 
deshalb, weil sie als Imagines zu einer getrennten Unterfamilie gerechnet werden, 
in einen eigenen Artenkomplex. Dieser Komplex umfaßt wenigstens die folgenden 
Gruppen: 

Dolichopeza-Komplex 
D. albipes-Gruppe (palaearktischen Arten) 
D. hirtipes-Gruppe (hirtipes aus Südafrika) 
D. flavifrons-Gruppe (flavifrons aus Südafrika) 
D. obscura-Gruppe (obscura, nearktisch) 
Megistocera-Gruppe (longipennts, neotropisch) 


Aus der Gattung Prionocera (S. 230) sind von den palacarktischen Arten die 
Puppe von pubescens (Abb. 92—94) und die Larve und Puppe von turcica 
(Abb. 89—91, 95, 96) bekannt; von der nearktischen Art fuscipennis beschrieb 
ALEXANDER (1920) Larve und Puppe. Untereinander zeigen diese Arten sehr viel 
Uebereinstimmung, sie sehen aber auch den prae-imaginalen Stadien von Tipula 
saginata (Abb. 199—205) aus dem palaearktischen und Megistocera longipennis 
(Abb. 329) aus dem neotropischen Gebiet sehr ähnlich. Diese Uebereinstimmun- 
gen hängen wohl zum Teil mit der Lebensweise zusammen. Es sind alles aquatische 
Arten und als solche typisch dem Leben im Wasser angepaßt, besonders was die 
Form des Stigmenfeldes und der Randlappen bei den Larven betrifft. Auffallige 
Unterschiede findet man im Bau der Prothorakalhôrner: bei Megistocera longi- 
pennis und Prionocera fuscipennis sind sie lang und zudem ungleich lang; bei 
Prionocera pubescens und P. turcica sind sie kürzer und gleichlang aber immer 
noch länger als bei den anderen palaearktischen Arten; bei Tipula saginata sind sie 
ungefähr von normaler Länge. Dieser Unterschied in der Entwicklung dieser 
Organe bei Arten, die ein und dasselbe Milieu bewohnen, macht eine genaue 


300 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Untersuchung über etwaige Funktion dieses Organs wünschenswert. Megistocera 
longipennis weicht durch die zwei Paar Analfortsätze, die geschuppten Fühler- 
scheiden, die ungleich langen und verlängerten Beinscheiden und den zahnförmigen 
Fortsatz am Ende der Hypovalvenscheiden der weiblichen Puppe — alles nicht- 
adaptive Merkmale — erheblich von den anderen Arten ab. Deshalb belasse ich 
diese Art vorläufig im Dolichopeza-Komplex. Neben dem schon angedeuteten 
Unterschied in der Länge der Prothorakalhörner weicht saginata von den Priono- 
cera-Arten ab durch die nicht-verlängerten Dornen auf dem achten abdominalen 
Tergit und durch die weniger verlängerten und breiteren Randlappen der Larve. 
Einen auffallenden Unterschied zeigt noch der Bau der Hypopharynxplatte. Sie 
stimmt bei Tipula saginata (Abb. 330) im Bau mit der Hypopharynxplatte der 
Arten aus dem Tipula oleracea-Verband (Abb. 331) überein, weicht aber von der 
Hypopharynxplatte der Arten von allen anderen mir bekannten Gruppen, auch 
von der Gattung Prionocera (Abb. 332) ab. Aus diesem Grunde stelle ich 
Tipula saginata in eine Sondergruppe: die Tipula saginata-Gruppe, und rechne 
diese zum Tipula oleracea-Verband, in dem sie eine stark differenzierte und 
angepasste Gruppe bildet. Nach MANNHEIMS (in litt.) gehört sie vermutlich in die 
Untergattung Arctotipula, von der aber bisher keine Larven und Puppen bekannt 
sind. Gehört diese Untergattung vielleicht auch zum T. oleracea-Verband? 

Die palaearktischen und nearktischen Arten aus der Gattung Prionocera sind 
einander nahe verwandt, obwohl man sie wegen der Längen-Unterschiede in der 
Analfortsätze und der Prothorakalhörner in gesonderte Gruppen stellen muß. 
Die Unterschiede mit dem przinosa-Verband sind nicht groß und die Unterschiede, 
welche groß sind beruhen auf Anpassungen. Deshalb sehe ich den Prionocera- 
Verband als nahe verwandt mit dem pruinosa-Verband und rechne ihn zum Tipula- 
Komplex. Der Prionocera-Verband bildet im Tipzla-Komplex einen stark dif- 
ferenzierten und angepaßten Verband. 


MANNHEIMS (1951) unterscheidet in der Gattung Prionocera drei Artengruppen. Ich habe 
nur von einer dieser Gruppen Larven und Puppen gesehen. 


Die Tipula stigmatella-Gruppe (Untergattung Mediotipula, S. 270) weicht in 
mancher Hinsicht von den anderen Gruppen ab. Sehr charakteristisch für diese 
Gruppe ist die Form des Stigmenfeldes und der Randlappen sowie das Fehlen 
der Mikrotrichien bei der Larve, die kurzen Prothorakalhörner und die verlän- 
gerten Beinscheiden bei der Puppe. Bei den beschriebenen palacarktischen und 
nicht-palaearktischen Arten gibt es keine, die irgendwelche Uebereinstimmung 
mit Larven oder Puppen der T. stzgmatella-Gruppe zeigen. Nur der charakteris- 
tische zahnförmige Fortsatz am Ende der Hypovalvenscheiden von den weiblichen 
Puppen des Tzpula rufina-Komplexes ist auch hier vorhanden. Da es sich hier 
aber nur um ein vereinzeltes übereinstimmendes Merkmal handelt, neben einer 
großen Anzahl von Unterscheidungsmerkmalen, darf man dies wohl als Konvergenz- 
Entwicklung betrachten. Wir sind daher wohl genötigt, diese Artengruppe in 
einen eigenen Komplex zu stellen: den Mediotipula-Komplex. (PIERRE, 1924, 
hat für fulvogrisea Pierre aus Algerien — eine der Arten aus diesem Komplex — 
die Gattung Mediotipula errichtet). 


Von den genau beschriebenen nicht-palaearktischen Arten kann man einen 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 301 


Teil sofort in die oben aufgestellten Artengruppen einordnen, für einen anderen 
Teil aber wird es notwendig sein, neue Artengruppen, ja sogar neue Arten- 
komplexe zu entwerfen. Dies ist auch von vorne herein zu erwarten, wenn man 
die ausgedehnte geographische Verbreitung und das Alter der Familie betrachtet. 
Bevor man damit einen Anfang machen kann, ist es aber notwendig, daf eine 
größere Zahl von Larven und Puppen aus den verschiedenen Regionen beschrieben 
wird. Wir werden uns darum nicht in allzu spekulative Betrachtungen über die 
Verwandtschaft der nicht-palaearktischen Arten verlieren, sondern warten, bis 
darüber mehr bekannt ist. 


7. Ueberblick über die Verwandtschaften nach prae-imaginalen und imaginalen 
Merkmalen 


Es ist bis heute noch unmöglich, eine Neueinteilung der Tipuliden zu geben, 
die sich sowohl auf prae-imaginalen wie imaginalen Merkmalen gründet. Dazu ist 
unsere Kenntnis der prae-imaginalen Stadien noch zu lückenhaft. Genau bekannt 
sind Larven und Puppen von ungefähr 10% der west-palaearktischen Arten und 
von etwa 0,5% der Arten aus den anderen Regionen. Von den meisten Gattungen, 
die im west-palaearktischen Gebiet keine Vertreter haben, sind die Larven und 
Puppen nicht oder nur sehr ungenügend bekannt. Auch soll man darauf achten, 
daß mehrere Gattungen und Untergattungen der west-palaearktischen Region 
auch in anderen Regionen viele Vertreter haben, sogar eine überwiegend nicht- 
palaearktische Verbreitung haben können. Bevor sich die Verwandtschaften 
endgültig klären lassen, ist es notwendig von diesen Gattungen auch Larven und 
Puppen nicht-palacarktischer Arten kennenzulernen. 

In Tafel 1 vergleiche ich deshalb nur das ,,prae-imaginale” und das ,,imaginale” 
System der west-palaearktischen Arten: das prae-imaginale System wie es oben 
aufgestellt ist, das imaginale System nach MANNHEIMS (1951 u.f. und in litt.). 
In Tafel 2 gebe ich dann einen Vorschlag zur Neueinteilung nur dieser west- 
palaearktischen Arten. (Die Untergattungen Schummelia und Anomaloptera sind 
fortgelassen, da die prae-imaginalen Stadien dieser Untergattungen noch zu dürftig 
bekannt sind). Dieser Vorschlag soll erst von den Imaginal-Systematikern der 
nicht-palaearktischen Regionen überprüft und von den Prae-Imaginal-Systematikern 
dieser Regionen ergänzt werden, bevor sich endgültig Gattungen und Unter- 
gattungen aufstellen lassen. Nur für einige Artengruppen mit überwiegend west- 
palaearktischer Verbreitung ist es vielleicht möglich, schon bald endgültige 
Gattungen und Untergattungen aufzustellen. 

Dieser Vorschlag wird nicht weiter begründet, da dies weit die Grenzen dieser 
Arbeit überschreiten würde. Eine Bewertung der Merkmale der Imagines ist 
dazu u.a. notwendig. Der Vorschlag gründet sich auf folgendes Prinzip: jedes 
Merkmal, das entweder im Imaginal- oder im Prae-Imaginal-System Gattungs- 
oder Untergattungswert hat, soll für ein endgültiges System verwertet werden. 

Da es sich hier um einen Vorschlag handelt, habe ich die neuen Gattungen 
und Untergattungen noch nicht benannt, damit wenn sonst noch Aenderungen 
stattfinden müssen, keine neuen Synonyme der schon so langen Synonymliste 
hinzuzufügen sind. 


302 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


Tafel 1. Einteilung der west-palaearktischen Tipuliden 


Nach prae-imaginalen Merkmalen 


Dolichopeza-Komplex 
Dolichopeza-Verband: D. albipes-Gruppe 


Flabellifera-Komplex 


Flabellifera-Verband: Flabellifera-Gruppe 
Tanyptera-Gruppe 
Pales-Verband: Pales-Gruppe 
Schummelia-Gruppe ? 
Anomaloptera-Gruppe ? 
Tipula glacialis-Verband: T. glacialis-Gruppe 
T. varipennis-Gruppe 
T. unca-Gruppe 


Tipula flavolineata-Verband: T. flavolineata-Gruppe 


Vestiplex-Komplex 


Vestiplex-Verband: Vestiplex-Gruppe 
Tipula lunata-Gruppe 
Tipula livida-Verband: T. livida-Gruppe 
Tipula falcata-Verband: T. falcata-Gruppe ? 
T. juncea-Gruppe ? 


Tipula-Komplex 


Tipula oleracea-Verband: T. oleracea-Gruppe 
T. vittata-Gruppe 
T. saginata-Gruppe ? 
Yamatotipula-Verband: Yamatotipula-Gruppe 
Tipula luna-Gruppe 
Acutipula-Gruppe 
Tipula pruinosa-Verband: T. pruinosa-Gruppe 
T. melanoceros-Gruppe 
T. luteipennis-Gruppe 
Prionocera-Verband: P. turcica-Gruppe 


Tipula rufina-Komplex 
Tipula rufina-Verband: T. rufina-Gruppe 
T. subnodicornis-Gruppe 
Tipula signata-Verband: T. signata-Gruppe 
Mediotipula-Komplex 
Mediotipula-Verband: Tipula stigmatella-Gruppe 


Nach imaginalen Merkmalen 
(MANNHEIMS 1951 u.f. und in litt.) 


Dolichopezinae 
Dolichopeza 


Flabelliferinae 


Flabellifera 
Dictenidia 
Malpighia 
Tanyptera 
Tipulinae 
Pales 
Prionocera: serricornis-Gruppe 
turcica-Gruppe 
pubescens-Gruppe 
Tipula (Tipula) oleracea-Gruppe 
vittata-Gruppe 
luna-Gruppe 
melanoceros-Gruppe 
(Yamatotipula) lateralis-Gruppe 
fenestrata-Gruppe 
(Acutipula) maxima-Gruppe 
fulvipennis-Gruppe 
(Anomaloptera) 
(Schummelia) 
(Arctotipula) inkl. T. saginata 
(Vestiplex) scripta-Gruppe 
nubeculosa- 
Gruppe 
excisa-Gruppe 
cisalpina-Gruppe 
(Lunatipula) lunata-Gruppe 
cava-pustulata- 
Gruppe 
peliostigma- 
Gruppe 
fascipennis- 
Gruppe 
selenis-Gruppe 
livida-Gruppe 
helvola-Gruppe 
falcata-Gruppe 
(Oreomyza)  varipennis- 
Gruppe 
pabulina-Gruppe 
irrorata-Gruppe 
hortensis- 
Gruppe 
signata-Gruppe 
rufina-Gruppe 
subnodicornis- 
Gruppe 
luteipennis- 
Gruppe 
flavolineata- 
Gruppe 
juncea-Gruppe 
unca-Gruppe 
subvafra-Gruppe 
(Mediotipula) 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 


Tafel 2. VORSCHLAG ZU EINER NEUEINTEILUNG DER WEST-PALAEARKTISCHEN TIPULIDEN 


AUF GRUND VON LARVALEN, PUPALEN UND IMAGINALEN MERKMALE. 


Die Artengruppen benenne ich hier mit den Namen des Imaginal-Systems. 


1. Gattung Dolichopeza Curtis, 1825 
2. Gattung Flabellifera Meigen, 1800 


Untergattung Flabellifera Meigen, 1800: Flabellifera pectinicornis-Gruppe 


Dictenidia bimaculata-Gruppe 
Untergattung Tanyptera Latreille, 1804: Tanyptera atrata-Gruppe 


3. Gattung Pales Meigen, 1800 


4. Gattung Oreomyza Pokorny, 1887 
Untergattung Oreomyza Pokorny, 1887: Tipula glactalis-Gruppe 
Tipula varipennis-Gruppe 
Tipula irrorata-Gruppe 
Tipula hortensis-Gruppe 
TE EN Tipula unca-Gruppe 
IUntereattuno Mr REN ES Tipula flavolineata-Gruppe 


5. Gattung Vestiplex Bezzi, 1924 

Untergattung Vestiplex Bezzi, 1924: Tipula cisalpina-Gruppe 
Tipula scripta-Gruppe 
Tipula nubeculosa-Gruppe 
Tipula excisa-Gruppe 

Untergattung Lunatipula Edwards, 1931: Tipula lunata-Gruppe 
Tipula cava-T. pustulata-Gruppe 
Tipula peliostigma-Gruppe 
Tipula fascipennis-Gruppe 
Tipula helvola-Gruppe 
Tipula selenis-Gruppe 

Umerpattuns u.a LADA baed-Gtuppe 

ERE STIA IT or Pene eaten del e : Tipula falcata-Gruppe 
Tipula juncea-Gruppe ? 


6. Gattung Tipula Linnaeus, 1758 

Untergattung Tipula Linnaeus, 1758 : Tipula oleracea-Gruppe 
Tipula vittata-Gruppe 

Untergattung Arctotipula Alexander,1931: Tipula besselsi-Gruppe 
Tipula saginata-Gruppe ? 

Untergattung Yamatotipula Matsumura, 1916: Tipula lateralis-Gruppe 
Tipula fenestrata-Gruppe 
Tipula luna-Gruppe 
Tipula maxima-Gruppe 
Tipula fulvipennis-Gruppe 

Wnterpattuno nenn... pla priora Gip pe 
Tipula melanoceros-Gruppe 
Tipula luteipennis-Gruppe 


7. Gattung Prionocera Loew, 1844: Prionocera serricornis-Gruppe 
Prionocera turcica-Gruppe 
Prionocera pubescens-Gruppe 


En GEUR EEn 
Wntenoattin ope Neenee : Tipula rufina-Gruppe 
Tipula subnodicornis-Gruppe 
Untergattune itt mt... Tipala signdig-Gruppe 


9. Gattung Mediotipula Pierre, 1924 


304 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 
LITERATURVERZEICHNIS 


ALEXANDER, C. P. 1919, "The Crane-flies collected by the Canadian Arctic Expedition 
1913—1918”. Rept. Canad. Arctic Exped. 1913—1918, vol. III, part C, p. 3c—30c. 

ALEXANDER, C. P., 1920, "The Crane-Flies of New York, Pt. II, Biology and Phylogeny”. 
Corn. Univ. Agric. Exper. Sta, Mem. 38, p. 691—1133. 

ALEXANDER, C. P., 1932, "Biology and Ecology of Tipulidae’. Arch. Hydrobiol. Suppl. 9, 
D AS a 

ALEXANDER, C. P., 1942, "Guide to the insects of Connecticut”. Conn. State Geol. and Nat. 
Hist. Survey, Bull. 64, p. 196—486. 

ALEXANDER, C. P., 1954, "Records and Descriptions of Japanese Tipulidae IV”. Phil. Journ. 
Science, vol. 83, p. 263—306. 

ANTHON, S., 1908, "The larva of C. angustipennis Loew”. Journ. Morphol., vol. 19, p. 
541—560. 

BELING, T., 1873, „Beitrag zur Naturgeschichte verschiedener Arten aus der Familie der 
Tipuliden”. Verh. zool. bot. Ges. Wien, vol. 23, p. 575—592. 

BELING, T., 1878, „Zweiter Beitrag zur Naturgeschichte verschiedener Arten aus der Fa- 
milie der Tipuliden”. Verh. zool. bot. Ges. Wien, vol. 28, p. 21—56. 

BELING, T., 1886, „Dritter Beitrag zur Naturgeschichte verschiedener Arten aus der Familie 
der Tipuliden”. Verh. zool. bot. Ges. Wien, vol. 36, p. 171—214. 

BODENHEIMER, F., 1925, „Beiträge zur Kenntnis der Kohlschnake. Zur Kenntnis der Larve”. 
Zool. Jahrb., Syst. vol. 48, p. 129—154. 

BORGMEIER, T., 1955, „Grundfragen der Systematik” aus: „Die Wanderameisen der neo- 
tropischen Region”. Studia Entomologica, vol. 3, p. 22—51. 

BRAUER, F., 1862, „Beiträge zur Kenntnis der Panorpiden-Larven”. Verhandl. k. k. Zool. 
Bot. Ges. Wien, vol. 13, p. 307—324. 

BRAUER, F., 1883, „Die Zweiflügler der Kais. Mus. zu Wien III. Systematische Studien 
auf Grundlage der Dipteren-Larven”. Denkschrift Akad. Wiss. Wien, Math.-Nat., 
vol. 47, p. 1—100. 

BRAUNS, A., 1954a, „Terricole Dipterenlarven”, p. 63 uf. 

BRAUNS, A., 1954b, „Puppen terricoler Dipterenlarven”, p. 64 uf. 

BROCHER, E., 1909, "Métamorphoses de T. lunata Lin’. Ann. biol. lacustre, vol. 4, p. 
42—43. 

BROWN, J. M., 1910, "Some Points in the Anatomy of the Larva of Tipula maxima. 
Respiration and Circulation”. Trans. Linn. Soc. London, ser. 2, vol. 11, p. 125— 
13% 

CHISWELL, J. R., 1955, "On the last instar Larva of Tipula livida v. d. Wulp”. Proc. Roy. 
Ent. Soc. London, Ser. A, vol. 30, p. 127—136. 

Cog, R. L., 1941, "Some breeding records of British Tipulidae”. Ent. Month. Mag., vol. 77, 


DR. 

CZIZEK, K., 1911, „Tipulidae Moravicae I’. Zeitschr. Mähr. Landesmuseums, vol. 11, p. 
1—90. 

CZIZEK, K., 1913, „Tipulidae Moravicae II’. Zeitschr. Mähr. Landesmuseums, vol. 13, 
[Ss Sl 


EDWARDS, F. W., 1931, "Some suggestions on the classification of the Genus Tipula”. 
Ann. Mag. Nat. Hist. Ser. 10, vol. 8, p. 75—82. 

EMDEN, F. I., 1957, "The taxonomic significance of the characters of immature insects”. 
Ann. Rev. Ent. vol. 2, p. 91—106. 

FORBES, S. A., 1891, Seventeenth report State Entmologist nox. benef. insects State of 
Illinois, Springfield. 

GERBIG, F., 1913, „Ueber Tipulidenlarven mit besonderer Berücksichtigung der Respirations- 
organe”. Zool. Jahrb., Syst., vol. 35, p. 127—181. 

GHILAROV, M. S., 1956, "The significance of the soil in the origin and evolution of in- 
sects’ (russisch). Rev. Ent. de l’URSS, vol. 23, p. 487—502. 

GORDON, I., 1955, “Importance of larval characters in classification”. Nature, vol. 176, 
P#911- 912. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 305 


HART, C. A., 1898, On the Entomology of the Illinois River and adjacent Waters”. Bull. 
Illinois State Lab. Nat. Hist., vol. 4, part. 6, p. 149— 273. 

HEMMING, F., 1953, "Copenhagen Decisions on Zoological Nomenclature”. 

HEMMINGSEN, A. M., 1952, "The oviposition of some crane-fly species from different types 
of localities’. Vidensk. Medd. fra Dansk naturh. Foren., vol. 114, p. 365—430. 

HENNIG, W., 1948, 1950, 1952, „Die Larvenformen der Dipteren’’. Akademie-Verlag, Ber- 
lin. 

HENNIG, W., 1950a, „Grundzüge einer Theorie der Phylogenetischen Systematik’. Deut- 
sches Ent. Inst. Berlin. 

HENNIG,W., 1953, „Kritische Bemerkungen zum phylogenetischen System der Insekten’ 
Beitr. zur Ent., vol. 3, Sonderheft, p. 1—85. 

HENNIG, W., 1954, „Flügelgeäder und System der Dipteren, unter Berücksichtigung der aus 
dem Mesozoikum beschriebenen Fossilien’. Beitr. zur. Ent. vol. 4, p. 248—388. 

Hysrop, J. A., 1910, "The smoky Cranefly (T. infuscata Loew)”. U.S. Dept. Agric. Bull. 85, 
p. 119—132. 

JAMES, M. T., 1953, "An objective aid in determining generic limits’. Syst. Zool., vol. 2, 
part. 3, p. 136—137. 

JOHANNSEN, O. A., 1910, "Insects notes for 1909”. Maine Agric. Exper. Sta. Bull. 117, p. 
21—44. 

JOHANNSEN, O. A., 1934, "Aquatic Diptera I, Nematocera, excl. of Chironomidae and 
Ceratopogonidae”. Cornell Univ. Agric. Exper. Sta., Mem. 164, p. 1—71. 

JOHNSON, C. W., 1906, "Notes on some Dipterous Larvae”. Psyche, vol. 13, p. 1—4. 

Jong, W. H. DE, 1925, „Een studie over emelten en hare bestrijding’. diss. Wageningen. 

LENZ, F., 1941, „Die Metamorphose der Chironomiden-Gattung Cryptochironomus”. Zool. 
Anz., vol. 133, p. 29—41. 

Levy, L., 1919, ‘Contributions à l'étude des métamorphoses aquatiques des Diptéres’’. Ann. 
biol. lacustre, vol. 9, p. 201—248. 

LINDNER, E., 1949, „Die Fliegen der Palaearktischen Region”. Handbuch. 

LovETT, A. L., 1915, ’’Tipulid work in prune wood. Ctenophora angustipennis Loew”. 
Oregon State bienn. croppest and hort. rept. 2, p. 166—169. 

LUNDsTROM, C., 1906, „Beiträge zur Kenntnis der Dipteren Finlands II, Tipulidae’. Act. 
Soc. pro fauna et flora Fennica, vol. 29, part. 2, p. 3—27. 

MALLOCH, J. R., 1917, “A preliminary Classification of Diptera based upon larval and 
pupal Characters, I’. Bull. Illinois State Lab. Nat. Hist., vol. 12, p. 161—410. 

MANNHEIMS, B., 1951, 1952, 1953, “Tipulidae” in LINDNER: „Die Fliegen der Palaearkti- 
schen Region”. 

MANNHEIMS, B., 1953a, „Zur Kenntnis der Tipuliden Italiens”. Ann. Inst. Zool. Un. 
Napoli, vol. 5, part. 4, p. 1—8. 

MANNHEIMS, B., 1954, „Die Tipuliden Ostfennoskandiens”. Notulae Ent., vol. 34, p. 29—50. 

MANNHEIMS, B., 1954a, „Die Tipuliden Griechenlands’. Bonner Zool. Beitr., Sonderband 1, 
p. 149—182. 

MANNHEIMS, B. & P. NIELSEN, 1953, „Tipula (Oreomyza) caerulea n.sp. (Dipt.)”. Ent. 
Medd., vol. 26, p. 586—587. 

MEIJERE, J. C. H. DE, 1902, „Ueber die Prothorakalstigmen der Dipterenpuppen”. Zool. 
Jahrb., Syst. vol. 15, p. 623—692. 

MEIJERE, J. C. H. DE, 1911, „Studien über Südostasiatischen Dipteren V”. Tijdschr. Ent. 
vol. 54, p. 64. 

MK, J., 1882, „Metamorphose von Tipula rufina Mg’. Wien. Ent. Zeitung, vol. 1, p. 35. 

NEEDHAM, J. G., 1903, "Some new Life Histories of Diptera”, in "Aquatic Insects in N. 
York State”. N. York State Mus., Bull. 68, p. 279—287. 

NEEDHAM, J. G. « C. BETTEN, 1901, "Aquatic Insects in the Adirondacks”. N. York State 
Mus., Bull. 47, p. 383—612. 

NIELSEN, J. C., 1910, "A catalogue of the insects of north-east Greenland with description of 
some larvae”, in: „The insects of the Danmark expedition”. Meddel. Gronland, 
vol. 43, part 2, p. 55—68. 

OLDHAM, J. N., 1928, On the final larval Instar of T. paludosa Mg. and T. lateralis Mg.” 
Proc. Roy. Phys. Soc. Edinburgh, vol. 21, p. 217—252. 


’ 


306 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


PACKARD, C. M. « B. G. THOMPSON, 1929, "The Range Crane Flies in California”. U.S. 
Dept. Agric. Dept. Circ. 172, p. 3—8. 

RENNIE, J., 1916, "On the biological and economic significance of Tipula paludosa I”. Ann. 
appl. biol., vol. 2, p. 235—240. 

RENNIE, J., 1917, idem II, Ann. appl. biol., vol. 3, p. 116—137. 

ROGERS, J. S., 1928, "Description of the Immature Stages of some New Zealand Crane- 
Flies I”. Trans. New Zealand Inst. vol. 58, p. 301—309. 

ROGERS, J. S., 1949, "The life history of Megistocera longipennis (Macquart)”. Occasional 
papers of the museum of Zoology, Univ. of Michigan, Nr. 521. 

. SAVTSHENKO, E. N., 1954. „Die wichtigsten Merkmale der meistverbreiteten Arten von 
Schnaken (Diptera, Tipulidae)” (russisch). Zool. J. Moscou, vol. 33, p. 616—636. 

SELLKE, K., 1936, „Biologische und Morphologische Studien an schädlichen Wiesen- 
schnaken”. Zeitschr. wiss. Zool., Ser. A. vol. 148, p. 465—555. 

SLIPKA, J., 1952, "Tracheälni system larev rodu Tipula L.’. Act. Soc. Zool. Bohemosloveni- 
cae, vol. 16, p. 179—194. 

SLIPKA, J., 1952a, "Le Systeme Trachéal des Larves de Diptères-Nematocera du point de vue 
de l'Évolution”. Act. Soc. Ent. Cechosl., vol. 49, p. 5—16. 

STEIN, P., 1920, „Zur Biologie von Ctenophora atrata L.’. Zool. Jahrb., Syst., vol. 43, p 


23—40. 
STEINER, P., 1930, „Studien an Panorpa communis L.”. Zeitschr. wiss. Biol., ser. A, vol. 17, 
p. 1—67. 


THEOWALD, B., & B. MANNHEIMS, 1956, „Die Tipuliden der Sammlung Beling’’. Ent. Be- 
richten, vol. 16, p. 245—258. 

Toxopeus, L. J., 1930, „De Soort als Functie van Plaats en Tijd”. 

VAILLANT, F., 1955. “Recherches sur la faune madicole de France, de Corse et d'Afrique du 
Nord”. Thésis, Paris. 

WALTON, G. A., 1944, “An undescribed aquatic Tipulid larva”. Journ. Soc. British Ent., vol. 
2, p. 166-168. 

WARDLE, E. A., 1926, "The Respiratory System of contrasting Types of Cranefly Larvae”. 
Proc. Zool. Soc. London, 1926, p. 25—48. 

WARDLE, R. A. & E. A. TAYLOR, 1926, "The cephalic Skeleton of contrasting Types of 
Cranefly Larvae”. Proc. Zool. Soc. London, 1926, p. 1—23. 

WHITE, J. H., 1951, “Observations. on the life history and biology of T. lateralis Mg.”. 
Ann. appl. Biol., vol. 38, p. 847—858. 

WILSON, F. E., 1929, “Concerning Crane Flies’. Victorian Naturalist, vol. 46, p. 88—94. 

Woop, H. G., 1952, “The Crane-Flies of the South-West Cape”. Ann. S. Afr. Mus., Cape 
Town, vol. 39, p.1—327. 


Br. THEOWALD : Die Entwicklungsstadien der Tipuliden 


abdominalis 199 
abscondita 231 
absentiva 231 
aculeata 230 
ACUTIPULA 244 
AESHNOSOMA 198 
affinis 257 
albipes 214 
albistigma 199 
algira 216 
alluaudi 230 
alpium 262 
analis 223 
angelica 253 
angustipennis 198 
annulicornis 247 
ANOMALOPTERA 246 
anormalipennis 244 
antennata 199 
apicata 198 
arctica 251 
ARCTOTIPULA 248 
astigma 230 
atrata 216 
atridorsum 199 
aureola 237 
autumnalis 239 


beckeri 230 

bella 199 
belloides 199 
benesignata 267 
besselsi 248 
bicolor 235 
bicornis 199 
bidens 270 
bimaculata 218 
bonaespei 199 
BRACHYPREMNA 198 
breviantennata 269 
brevipennis 230 
brolemanni 270 
brunneinervis 257 
bullata 260 

butzi 248 


caerulea 277 
caesia 239 

caffra 199 
caloptera 199 
capicola 199 
cava 253 
cheethami 267 
chionoides 199 
ciliata 248 
cinereocincta 273 


circumdata 260 
cisalpina 251 
coerulescens 243 
collaris 200 
cornicina 223 
coronata 200 
couckei 243 
crocata 223 
CTENACROSCELIS 198 
CTENOPHORA 198 
cunctans 200 
cuneipennis 198 
czizeki 233 


decipiens 237 
dejecta 200 
dichroithorax 199 
DICTENIDIA 218 
dispellens 198 
DOLICHOPEZA 

198, 214 
DOLICHOPEZINAE 214 
dolichorus 199 
doriae 244 
dorsalis 224 


elegans 218 
eluta 200 
engeli 253 
euchroma 230 
excisa 251 


fascipennis 254 
fastuosa 221 
fenestrata 244 
ferruginea 199 
festiva 220 
FLABELLIFERA 
198, 218 
FLABELLIFERINAE 216 
flagellata 199 
flaveolata 221 
flavescens 224 
flavicans 200 
flavifrons 198 
flavipalpis 225 
flavolineata 277 
flavolutescens 235 
forcipata 230 
fragilicornis 251 
franzi 251 
freyana 239 
frontalis 199 
fulvipennnis 244 
fulvogrisea 270 
fumipennis 199 


VERZEICHNIS DER GATTUNGEN UND ARTEN 


furca 200 
fuscipennis 199 
fuscipes 216 


glacialis 273 
GONIOTIPULA 198 
goriziensis 269 
graeca 216 
graminivora 200 
guestfalica 227 
guttata 221 


HABROMASTIX 198 
hartigi 230, 250 
helvola 254 
hemapterandra 251 
hemiptera 251 
hilli 198 
hirtipennis 198 
hispanica 216 
histrio 224 
HOLORUSIA 198 
hortensis 275 
hortorum 250 
hortulana 275 
hungarica 235 
huttoni 199 


ignobilis 200 
imbecilla 254 
infuscata 200 
intermixta 250 
iridicolor 223 
iroquois 200 
irrorata 275 
italica 235 


jocosa 200 
juncea 279 
jutlandica 277 


kaisilai 277 
kleinschmidti 235 
kosswigi 251 


laccata 251 
lackschewitzi 231, 248 
lamellata 230 
lapponica 231 
lateralis 241 
limitata 257 
lindneri 236 
livida 257 
longidens 260 
longipennis 199 
LONGURIO 199 


307 


lucifera 239 
luna 236 

lunata 256 
LUNATIPULA 251 
lunulicornis 227 
luridirostris 276 
luteata 230 
luteipennis 281 


MACROMASTIX 199 
maculata 227 
magnicauda 260 
magnifica 221 
MALPIGHIA 218 
marginata 239 
marmorata 263 
maxima 244 
MEDIOTIPULA 270 
mediterranea 235 
MEGISTOCERA 199 
melanoceros 240 
mellea 257 
micropteryx 199 
minuscula 230 
minusculoides 199 
minusculus 199 
moesta 239 
montium 243 


NEPHROTOMA 222 
nielseni 264 
nigra 246 
nigriceps 230 
nigricornis 217 
nigricoxa 218 
nitida 216 

nobilis 200 

nox 230 
nubeculosa 250 


obscura 198 
obsoleta 264 
oleracea 233 
orbitalis 230 
OREOMYZA 262 
orientalis 235 
ornata 220 
OROPEZA 199 
oropezoides 200 


pabulina 271 
PACHYRHINA 222 
pagana 282 
PALES 199, 222 
pallidicosta 250 
paludosa 233 


308 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 2, 1957 


pati 199; 231 
pechlaneri 267 
pectinicornis 220 
pedata 200 
peliostigma 256 
petiolata 199 
plumbea 235 
pomposa 200 
pratensis 227 
PRIONOCERA 199, 230 
proxima 231 

pruinosa 237 
pseudocinerascens 259 
pseudohortensis 277 
pseudoirrorata 277 
pseudovariipennis 276 
pubescens 231 
pustulata 257 


quadarramensis 277 
quadrifaria 229 
quadristriata 230 
quadrivittata 239 


tecta 231 
recticornis 259 
repanda 244 
repentina 244 


riedeli 245 
riedeliana 251 
ringdahli 231 
rivertonensis 198 
rossica 230 
rubiginosa 198 
rufina 267 


saccai 230, 251 
saginata 260 
salicetorum 248 
sarajevensis 270 
scalaris 229 
schmidti 237 
SCHUMMELIA 246 
scripta 250 
scurra 229 
selene 256 
semiflava 230 
serricornis 231 
serrulata 267 
serta 200 
setosa 231 
sexspinosa 251 
siebkei 270 
signata 264 
silvester 199 
simplex 200 


sintensi 251 
solstitialis 243 
soosi 257 

soror 200 
spathifera 277 
spinosa 199 
staegeri 265 
stigmatella 270 
STYGEROPIS 199 
subanalis 230 
subfulvipennis 245 
submaculosa 229 
subnodicornis 269 
subpruinosa 239 
subselenitica 260 
subserricornis 231 
subsignata 267 
subvafra 269 
sullingtonensis 230 
surcoufi 230 
sylvicola 214 


TANYPTERA 199, 216 
tenuicornis 235 
tenuipes 230 
terminalis 230 
testaceus 199 

TıpuLA 199, 233 


TIPULINAE 222 
TIPULODINA 200 
tjederi 231 
triangulifera 244 
trispinosa 257 
trivittata 200 
truncorum 273 
turcica 231 


ultima 200 
unca 279 
usitata 200 


vaillanti 270 
variicornis 247 
varipennis 276 
vernalis 257 
VESTIPLEX 248 
vittata 218, 235 


winnertzii 273 
XIPHURA 200 


YAMATOTIPULA 241 
yerburyi 248 


zernyi 248 
zonaria 248 


TT | 
PA a LCA rt ok 


% 
£ 
= 

x 


x a: rb ane oe ar 2 En 
Nederlandsche Entomologische Vetistici 


BESTUUR 


Dr. G. Barendrecht, President (1955—1961), Heemstede-Aerdenhout. 

Prof. Dr. D. J. Kuenen, Vice-President (1953—1959), Leiden. 

G. L. van Eyndhoven, Secretaris (1957—1963), Haarlem. 

Dr. G. Kruseman, Bibliothecaris (1954—1960), Amsterdam. 

Mr. C. M. C. Brouerius van Nidek, Penningmeester (1956— 1962), 
's-Gravenhage. 

Ir. G. A. Graaf Bentinck, (1952—1958), Amerongen. 

Dr. F. E. Loosjes (1955—1958), Bennekom. 


COMMISSIE VAN REDACTIE VOOR DE PUBLICATIES 


Dr. G. Barendrecht (1955—1961), Heemstede- Aerdenhout. 
Dr. A. Diakonoff (1955—1958), Leiden. 

G. L. van Eyndhoven (1954—1957), Haarlem. 

Dr. L. G. E. Kalshoven (1955—1958), Blaricum. 

B. J. Lempke (1956—1959), Amsterdam. 

P. Chrysanthus (1955—1958), Oosterhout, N.B. 

Dr. C. F. A. Bruijning (1957—1960), Oegstgeest. 

J. J. de Vos tot Nederveen Cappel (1955—1958), Leiden. 


BESTUUR DER AFDELING VOOR TOEGEPASTE ENTOMOLOGIE 


Dr. F. E. Loosjes, Voorzitter, Bennekom. 
Dr. D. Dresden, Secretaris, Utrecht. 
Dr. Ir. G. S. van Marle, Deventer. 
E. Th. G. Elton, Oosterbeek (G.). 
Dr. C. de Jong, Bilthoven. 


De contributie voor het lidmaatschap bedraagt f15.—, voor student-leden 
f 2.50, per jaar. — Begunstigers betalen jaarlijks minstens f 15.—. 

De leden, behalve de student-leden, ontvangen gratis de Entomologische 
Berichten van 12 nummers per jaar, waarvan de prijs voor student-leden f 1.50 
per jaar, voor niet-leden f 1.— per nummer bedraagt. 

De leden kunnen zich voor f 10.— per jaar abonneren op het Tijdschrift voor 
Entomologie; hiervan bedraagt de prijs voor niet-leden f 30.— per jaar. 

De oudere publicaties der Vereniging zijn voor de leden tegen verminderde 
prijzen verkrijgbaar. 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE 


Het Tijdschrift voor Entomologie wordt uitgegeven door de Nederlandsche 
Entomologische Vereeniging en is bestemd voor de publicatie van de resultaten 
van de studie der Entomologie van algemene en bijzondere aard. Het verschijnt 
in één deel van 300—350 bladzijden per jaar, bestaande uit vier afleveringen. 
Bovendien worden supplementdelen handelende over bijzondere onderwerpen, 
op onregelmatige tijdstippen uitgegeven. 


ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN —Ss> KE 


De Entomologische Berichten worden eveneens door de Nederlandsche Entomo- % x 


logische Vereeniging uitgegeven en zijn bestemd voor de publicatie van kortere — 
artikelen, van faunistische notities etc., alsmede van de Verslagen der Vergade- Ek 


ringen en van mededelingen van het Bestuur. Zij verschijnen twaalf maal per jaar — a | 
in een aflevering van 16 of meer bladzijden. Deze 12 afleveringen vormen samen 


een deel. 


Alle zakelijke correspondentie betreffende de Vereniging te richten aan de 
Secretaris, G. L. van Eyndhoven, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O. 

Alle correspondentie over de redactie van het Tijdschrift voor Entomologie te 
richten aan de Redacteur, Dr. A. Diakonoff, Rijksmuseum van Natuurlijke 
Historie, Leiden. 

Alle correspondentie over de redactie van de Entomologische Berichten te rich- 
ten aan de Redacteur, B. J. Lempke, Oude IJselstraat 1211, Amsterdam-Z.2. 

Alle betalingen te richten aan de Penningmeester, Mr. C. M. C. Brouerius van 
Nidek, Leuvensestraat 94, ’s-Gravenhage, postgiro 188130, ten name van de Ne- 
derlandsche Entomologische Vereeniging te ‘s-Gravenhage. 

Alle correspondentie betreffende de Bibliotheek der Vereniging te richten aan 
de Bibliotheek, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O 


INHOUD 
DIAKONOFF, A. — Remarks on Cryptophlebia Walsingham and related 
genera (Lepidoptera, Tortricidae, Olethreutinae) . . . . . . . . 129 
RoEPKE, W. — The genus Nyctemera Huebner, U. . . . . . . . 147 
BOTOsANEANU, L. — Quelques Trichoptères nouveaux de Roumanie. . . 179 


THEOWALD, Br. — Die Entwicklungsstadien der Tipuliden (Diptera, Nema- 


tocera), insbesondere der west-palaearktische Arten. . . . . . . 195 L 4 


VOOR ENTOMOLOGIE | 


UITGEGEVEN DOOR 


DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING 


Tijdschrift voor Entomologie, deel 100. afl. 3 Gepubliceerd 20.X1.1957 


NOTICE TO CONTRIBUTORS 


Contributors will receive free of charge fifty reprints of their papers, joint authors have 
to divide this number between them at their discretion. Additional reprints may be ordered 
when returning proofs ; they will be charged at about two Dutch cents per page. 

Manuscripts should be written in Dutch, English, French, German or Italian. If they 
contain descriptions of new genera, species, etc., they should be in one of the four last 
mentioned languages; only when the descriptions form a minor part of the paper, the 
manuscript may be written in Dutch, with the descriptions in one of these languages. Papers 
in Dutch should contain a short summary in one of these four languages. : 

Manuscripts should be typewritten in double spacing on only one side of the paper, with 
a margin of at least three cm at the left side of each sheet. Paragraphs should be indented. : 
Carbon copies cannot be accepted, as handling makes them illegible. 

Captions for text figures and plates should be written on a separate sheet in double 
spacing, numbered consecutively in arabic numerals ; the use of a, b, c, or any other sub- 
division of the figure numbering should be avoided. 

Drawings for reproduction should be on good paper in Indian ink, preferably at least 
one and a half times as large as the ultimate size desired. Lettering should be uniform, . 
and, after reduction, of the same size. Photographs should be furnished as shiny positive 
prints, unmounted. Plates should be arranged so as to fill a whole page (11.5 x 19 cm) 
of the Tijdschrift, or a portion thereof. Combinations of illustrations into groups are 
preferable to separate illustrations since there is a minimum charge per block. 

Names of genera and lower systematic categories, new terms and the like are-to be under- 
lined by the author in the manuscript by a single straight line. Any other directions as to 
size or style of the type are given by the editors, not by the author, Italic type or spacing 
to stress ordinary words or sentences is to be avoided. Dates should be spelled as follows : 
either ”10.V.1948” or "10 May, 1948”. Other use of latin numerals should be avoided, as 
well as abbreviations in the text, save those generally accepted. Numbers from one to ten 
occurring in the text should be written in full, one, two, three, etc. Titles must be kept 
short. Footnotes should be kept at a minimum. 

Authors will be charged with costs of extra corrections caused by their changing of the 
text in the proofs. 

Bibliography should not be given in footnotes but compiled in a list at the end of the 
paper, styled as follows : 

Mosely, M. E., 1932. "A revision of the European species of the genus Leuctra (Pleco- 


ptera)”. Ann. Mag. Nat, Hist. ser. 10, vol. 10, p. 1—41, pl. 1—5, figs. 1—57. 
Text references to this list might be made thus: 
"Mosely (1932) says....” or ”(Mosely, 1932)”. 


The editors reserve the right to adjust style to certain standards of uniformity. 


Manuscripts and all communications concerning editorial matters should be sent to: 
Dr. A. DIAKONOFF, Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden, The Netherlands. 


DIE GATTUNGEN DER PALAEARKTISCHEN 
TORTRICIDAE 


I. ALLGEMEINE AUFTEILUNG DER FAMILIE UND DIE 
UNTERFAMILIEN TORTRICINAE UND SPARGANOTHINAE 


VON 


NIKOLAUS S. OBRAZTSOV 
Sea Cliff, New York, U.S.A. 


3. FORTSETZUNG UND SCHLUSS 
Kommentar zum Katalog 


1. Pandemis ribeana (Hb.). — Als der älteste Name dieser Art ist cerasana Hb., 1786, 
zu betrachten. In der Literatur dieses und des vorigen Jahrhunderts wurde der obige Um- 


stand leider übersehen; deshalb hielten WocKE (1871, p. 236, No. 699), REBEL (1901, p. 


87, No. 1540a) und die späteren Autoren die Verôffentlichung des Namens cerasana mit 
dem Datum der HÜBNERschen "Sammlung der europ. Schmetterlinge” (1796—99, Tortr., t. 
19 fig. 119). Demzufolge wurde der in der ,,Sammlung” (t. 18 fig. 114) veröffentlichte 
Name ribeana Hb. wegen seiner ,,Seitenprioritat’’ bevorzugt und in der Literatur als der 
Name der Art eingebürgert. Es scheint uns unzweckmässig diesen Gebrauch zu ändern (wie 
dies z.B. KLOET & HINCKS, 1945, p. 120, machen), da es sich hier um einen Obstgarten- 
schädling handelt, der als ribeana wohl bekannt ist. 


2. P.? gravana Car. — Ich bezweifle die Selbständigkeit dieser Art sehr. Vielleicht 
handelt es sich hier nur um eine der Individualformen der P. heparana (Schiff). 


3. P. ? emptycta Meyr. — Die generische Zugehörigkeit dieser Art ist sehr fraglich. Sie 
soll einen Vorderflügelkostalumschlag beim Männchen haben, was in der Gattung Pandemis 


_ Hb. ganz fremd wäre. 


4. Parapandemis chondrillana (HS.) — Die von mir in der Zoologischen Sammlung des 


Bayerischen Staates untersuchten Cotypen der „Tortrix” eulogiana Kenn. (Umgebung von 
 Dscharkent, Semiretshie, 1913, RÜCKBEIL leg, 3 4 und 1 © ) erwiesen ihre volle Identität 


mit chondrillana. 


5. P. praefloratana (Kenn.) — Diese mir in Natura nicht bekannte Art erinnert so 
stark an chondrillana HS., dass eine artliche Zusammengehörigkeit beider Formen sehr mög- 
lich erscheint. 


6. Argyrotaenia pulchellana (Hw.). — Der gebräuchlichere Name dieser Art (politana 
Hw.) ist ein objektives Homonym von Phalaena Tortrix politana Schiff., 1776, die gegen- 
wärtig als Lathronympha hypericana (Hb.) bekannt ist (vgl. OBRAZTSOV, 1953, p. 79—81). 
Es bleibt demzufolge nichts anderes übrig als dem Namen pulchellana Hw. das Vorrecht 
zu geben (s. LHOMME, 1939, p. 268). 

Der Artname acerana Hw. hat eigentlich Priorität vor diversana Hb. Die von HAWORTH, 
1811, veröffentlichte Beschreibung bezieht sich zweifellos auf diese Art. Gleichzeitig zitierte 
aber dieser Autor die gleichnamige Figur von HÜBNER (1796—99, t. 19 fig. 118), die 
HAWORTH für dieselbe Art hielt. Diese Figur stellt aber in der Tat eine andere Art dar, 


| _ nämlich Archips rosana (L.). STEPHENS (1834, p. 79), Woop (1839, p. 132, t. 30 fig. 869) 
_ und WESTWOOD « HUMPHREYS (1845, p. 114, t. 80 fig. 12) haben acerana Hw. als die 


309 


310 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 (224) 


heute als diversana Hb. bekannte Art gedeutet. Da aber HÜBNER (1822, p. 58) aus seiner 
zunächst nicht-binär veröffentlichten acerana (auf welche sich auch die HAWORTHsche 
Veröffentlichung zum Teil bezieht) einen nomenklatorisch gültigen Namen früher als die 
obenerwähnten Autoren machte, ist er als erster revidierende Autor zu betrachten. Dem- 
zufolge, ist diversana Hb. der einzig gültige Name der in Frage stehenden Art. 


7. Choristoneura diversana (Hb.) — Die Originale zu den KENNELschen (1910) Figuren 
10 und 11 befinden sich in der Zoologischen Sammlung des Bayerischen Staates und stam- 
men von Speyer, Pfalz, 17.VI.1894 (Fig. 10) und 7.VI.1904 (Fig. 11), H. Disqué leg. 


8. Ch. luticostana (Chr.) Von allen übrigen Choristoneura-Arten unterscheidet sich 
luticostana durch einen besonders gut entwickelten Kostalumschlag der Vorderflügel des 
Männchens und könnte vielleicht eine eigene Untergattung bilden. Zuweilen ist die Vorder- 
flügelader Ms etwas der Me genähert, während sie bei den übrigen Choristoneura-Arten 
näher zur Cuı steht. Ausserdem hat /uticostana einfarbige Vorderflügel, was für die Gat- 
tung ziemlich ungewöhnlich ist. 


9. CARADJA (1938, p. 111) erwähnt eine Art aus Schensi (Nord-China), die angeblich 
der Catamacta provocata Meyr. nahe steht, aber viel blasser und grösser ist. Diese Art ist 
nicht näher beschrieben und blieb unbenannt. 


10. Der eigentümliche Bau des Vorderflügelkostalumschlages bei den Männchen von 
Archips capsigerana (Kenn.), A. tharsaleopa (Meyr.) und A. piceana (L.), wie auch die 
sehr ähnliche Flügelzeichnung dieser Arten, weisen auf ihre nahe Verwandtschaft hin. 
Falls eine solche Ähnlichkeit auch im Genitalbau bestehen sollte (in dieser Hinsicht wurde 
bis jetzt nur p/ceana untersucht), wäre es wohl zweckmässig diese Artgruppe als eine eigene 
Untergattung aufzufassen. 


11. Archips podana (Sc.) — Ein näheres Studium der Synonymie dieser Art zeigt, dass 
oporana L. der älteste Artname ist. Die meisten Autoren haben aber diesen Namen auf 
piceana L. übertragen oder wenigstens für ein Synonym dieser Art erklärt (HÜBNER, 1822; 
TREITSCHKE, 1829, 1830; FREYER, 1833; DUPONCHEL, 1836; u.a.), jedoch zu Unrecht. 

Die Urbeschreibung der oporana lautet bei LINNé (1758) wie folgt: ,,oporana. 207. 
P. [halaena} Tortrix alis superioribus ferrugineis griseo maculatis reticulatisque. — Wilk. 
pap. 17. t. 2 a. 4. — Habitat in Malo.” Diese Diagnose weist ganz eindeutig auf die 
WiLkessche Figur als auf den Ikonotypus; diese Abbildung ist deshalb entscheidend für 
die Identifizierung der von LINNé als oporana aufgestellten Art. An der angegebenen Stelle 
bildete WILKES (1747) Falter und Raupen eines Wicklers ab, in dem nur podana Sc. und 
keinesfalls piceana L. erkannt werden kann. Die Raupen sind auf einem Pfirsichzweig abge- 
bildet, was nochmals auf eine Obstgarten- und keinesfalls auf eine forstschädliche Art hin- 
weist. Auch die die Figur begleitende Charakteristik bestätigt unsere Ansicht: „The Plumb- 
Tree Moth. The Caterpillar feeds in Gardens on various Fruit-trees: It changes to a Chrysalis 
about the End of May, within Leaves spun together, and lies in that State till the Middle 
of June, when the Moth appears. See ALBIN, Pl. 36.’ Auf der obenerwähnten Tafel von 
ALBIN (1720) sind verschiedene podana-Formen ganz naturgetreu und unverkennbar darge- 
stellt. In der zweiten Auflage seines Werkes, nennt WILKES (1773) die in Frage stehende 
Art ,,operana’, was nochmals, trotz des Druckfehlers, auf ihre Identität mit der LiNNéschen 
oporana hinweist. 

Trotzdem es offensichtlich ist, dass der Name oporana L. dem der podana Sc. vorangeht, 
halte ich es doch für zweckmässig podana als Artnamen beizubehalten. Dies ist insbesondere 
aus dem Grunde wichtig, da der Name oporana von verschiedenen Autoren ganz willkürlich 
gebraucht wurde (CHARPENTIER, 1821: für Pandemis ribeana Hb. und Archips sorbiana 
Hb.; ILLIGER, 1801, HÜBNER, 1822, TREITSCHKE, 1829, 1830, DUPONCHEL, 1836, u.a.: für 
Archips piceana L.; HAWORTH, 1811, STEPHENS, 1829, 1834, Woop, 1839, part. WERNE- 
BURG, 1864, ua: für A. podana Sc.; WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845: für A. crataegana 
Hb.). Zu gleicher Zeit ist der Artname podana Sc. ein Begriff geworden und wurde mehr 
als 100 Jahre lang in ein und demselben Sinne gebraucht, und nur ganz zufällig missbraucht 
(z.B., MATSUMURA, 1900, 1901: für Archips ingentana Chr.). Ausserdem ist podana der 


(225) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 311 


Name einer bekannten schädlichen Art, die in der Literatur ausschliesslich unter diesem 
Namen bekannt ist. 

Die Angaben über das Vorkommen von podana im Fernen Osten sind recht zweifelhaft, 
da alle von mir gesehenen, als podana bestimmten Falter aus dem Ussurilande, der Mand- 
schurei und China sich als breviplicana Wlsm. oder decretana asiatica Wlsm. erwiesen. 
Deshalb scheint das Vorkommen von podana auch in Japan sehr fraglich zu sein. 


12. À. vulpeculana (Fuchs) — Diese aus Konia (Kleinasien) nach zwei Weibchen auf- 
gestellte Art bleibt zur Zeit recht rätselhaft. Ihr Autor nahm ihre Verwandtschaft mit 
podana Sc. als zweifellos an, beschrieb aber die Vorderflügelform als etwas abweichend 
und die Zeichnung als weniger entwickelt. Da die podana-Weibchen mit kaum ausgezogenem 
Vorderflügelapex und einer unvollständig entwickelten Zeichnung auf bleichem Grunde 
auch in Mitteleuropa bisweilen auftreten, nehme ich an, dass vulpeculana am ehesten eine 
etwas abweichende podana-Form ist. | 


13. A. decretana (Tr.) — In meiner Notiz über die Synonymie dieser Art (OBRAZTSOV, 
1949a, p. 198) habe ich nachgewiesen, dass ihr älteste Name betulana Hb. ist. Da der 
letztere Artname in diesem Sinne seit seiner Veröffentlichung (1787) niemals mehr gebraucht 
wurde, fand ich es für besser den Namen decretana Tr. aufrecht zu erhalten. 


14. À. breviplicana Wlsm. — Diese noch niemals abgebildete Art scheint einen Übergang 
zwischen decretana Tr. und ingentana Chr. zu bilden. Von der letzteren kann sie durch 
einen kürzeren Vorderflügelkostalumschlag des Männchens und schmälere Vorderflügel unter- 
schieden werden. Von decretana trennt breviplicana ihr rotbrauner Fleck am äussersten Apex 
der Vorderflügel und die in der Aussenhälfte ockerfarbigen Hinterflügel. Bei decretana- 
Männchen sind die letzteren nur ganz selten am Apex anders als im diskalen Flügelteil und 
niemals so lebhaft gefärbt. 


15. À. crataegana (Hb.) ab. confluens nom. nov. — Für die hübsche von DUPONCHEL 
(1835) abgebildete und irrtümlicherweise als roborana bezeichnete Aberration, schlage ich 
hier den obigen neuen Namen vor. Es handelt sich um eine seltene, obwohl auch in anderen 
Gegenden entdeckte Individualform (s. BARRETT, 1905, t. 444 fig. 3b). Diese Form wird 
durch die mit der basalen Verdunkelung verbundene Mittelbinde der Vorderflügel charak- 
terisiert. 


16. A. longicellana W\sm. — Das Vorhandensein eines Kostalumschlages beim Männchen 
und ein ausgezogener Vorderflügelapex beim Weibchen, unter welchem der in seiner Mitte 
gebauchte Termen eingezogen ist, sprechen wohl zugunsten einer wenigstens vorläufigen 
Einreihung der longicellana bei den echten Archips-Arten, obgleich die lange (beim Weib- 
chen kürzere) Mittelzelle, welche beim Männchen etwa bis 4/5 der Vorderflügellänge reicht, 
diese Art von den ibrigen unterscheidet. Die richtige systematische Stellung der Art kann 
nur durch eine Genitaluntersuchung endgültig entschieden werden. 

In meinem Katalog (p. 152) versäumte ich die Abbildungen von longicellana zu zitieren: 
MATSUMURA, 1931, p. 1065, fig.; ESAKI, 1932, p. 1450, fig. 


17. A. rosana (L.) — Die aus Ostrussland beschriebene orientana Krul. ist bestimmt 
eine geographische Unterart, die in manchen Gegenden, sogar im Westen Europas, die 
Stammform rosana L. vollständig ersetzt. Diese Unterart erinnert stark an ab. splendana 
Kenn., ist aber meistens mehr rostfarbig. Die letzterwähnte Aberration, die nach einem zwerg- 
haften Stück aufgestellt wurde, stimmt mit ochreana Dufr. überein. Sie tritt vereinzelt auch 
in nördlichen Gegenden auf, wo die dunklere ssp. rosana vorherrscht. Was die Verbreitungs- 
grenzen der ssp. orientana betrifft, so sind diese noch nicht genau geklärt. 


18. A. rosaceana (Harr.) — Das von KENNEL (1908—10, p. 128, t. 6 fig. 52) als diese 
Art veröffentlichte Bild bezieht sich ebenso wie die Beschreibung auf die rein nearktische 
arcticana Möschl., die artlich und generisch (Choristoneura) verschieden ist. 


19. A. sorbiana (Hb.) — Jedem, der die Gelegenheit gehabt hat, die unter dem obigen 
Namen wohl bekannten Art bei ROESEL V. ROSENHOF (1746, Cl. IV, p. 7, t. 2) zu sehen, 


312 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 (226) 


wo sie schön abgebildet und in allen Ständen zutreffend beschrieben ist, muss es ganz unbe- 
greiflich sein, wie es dazu kam, dass dieser grosse Wickler, eine der riesigen europäischen 
Tortriciden-Arten, bis zu ihrer Veröffentlichung bei HüBNER unbekannt bleiben konnte. In 
der Tat hat diese Art sogar zwei prae-HÜBNERsche Namen, die bis auf KLOET & HINCKS, 
1945, in allen Lepidopteren-Katalogen übersehen wurden. 

Der älteste Artname stammt von MüLLER (1774) und wurde durch folgende Beschreibung 
begleitet: ,,Phal. [aena] Tinea Hebenstreitella alis subfuscis priorum maculis tribus obscuris 
umbraticis. — Roes. ins. ph. 4 t. 2. — In horto.” Die zweitälteste Beschreibung stammt 
von DE VILLERS (1789), welcher die Art Phalaena Tortrix Pyrana nannte und ausser VON 
ROESEL noch DEGEER (1771, p. 469) zitierte. Diese Beschreibung war so schlecht, dass 
WERNEBURG (1864, vol. 1, p. 194, Anm. 19) sie zu cerasana Hb. (= Pandemis ribeana Hb. 
ab.) zog. Es ist kaum zu zweifeln, dass DE VILLERS die schöne RoEsELsche Figur und nicht 
die dürftige DEGEERsche Beschreibung als Basis für seine pyrana ansah. 

Trotz aller Evidenz, dass hebenstreitella Müll. eine unbestreitbare Priorität vor sorbiana 
Hb. hat, möchte ich lieber auf den „ausgegrabenen’’ MULLERschen Namen (den fast niemand 
kennt !) verzichten und sorbiana Hb. als einzig bekannten gebrauchen. 


20. Homona retractana (Wkr.) — Obgleich der Vorderflügelkostalumschlag dieser Art nur 
als ein leicht nach oben umgebogener und länger beschuppter Kostalrand angedeutet und der 
Sacculus etwas anders als gewöhnlich bei Homona-Arten gebildet ist, zeigt retractana in 
ihren meisten Merkmalen viel mehr Ähnlichkeit mit dieser Gattung als mit Epagoge Hb. 
oder Capua Stph., in die sie vorher eingereiht wurde. 


21. H.? illotana (Kenn.) — Diese nach einem einzigen weiblichen Exemplar aufgestellte 
Art scheint in der Nähe von retractana Wkr. einen besseren Platz als unter den Epagoge- 
oder Capua-Arten zu finden. Ihre „kleinen, dem Gesicht anliegenden Palpen’’ passen keines- 
falls zu den erwähnten Gattungen. Trotzdem, ist die Einreihung der zllotana auch unter 
Homona nur als provisorisch zu betrachten. 


22. H. ? vallifica Meyr. — Über diese Art, die überhaupt keinen Kostalumschlag beim 
Männchen hat, äusserte sich MEYRICK (1935) wie folgt: "This peculiar species, with 
unique sexual character, has little resemblance to an ordinary Homona, but the palpi and 
neuration are in entire accordance.” 


23. Cacaecimorpha pronubana (Hb.) — Das Original zur KENNELschen (1910) Figur 
14 befindet sich in der Zoologischen Sammlung des Bayerischen Staates und stammt von 
Südfrankreich, el, 25.IV.1897, 1 9 aus der Sammlung H. Disqué. Die als eine eigene 
Art betrachtete perochreana HS. ist m.E. nur eine aberrative Form von pronubana. 


24. Syndemis musculana (Hb.) — Das Original zur KENNELschen (1910) Figur 27 be- 
findet sich in der-Zoologischen Sammlung des Bayerischen Staates und stammt von Regens- 
burg, Oberpfalz, SCHMID leg, 1 9 aus der Sammlung H. Disaue. 


25. Aphelia (Aphelia) viburniana (F.) — REBEL (1901) unterschied bei dieser Art 
ausser der namenstypischen noch zwei weitere Formen, galiana Curt. und wripunctana 
Tgstr., die voneinander hauptsächlich durch ihre Vorderflügeltönung verschieden seien. 
Wegen dieser Auffassung äusserte sich KENNEL (1910): „Da alle diese Varianten sowohl in 
Allgemeinfärbung, wie in Deutlichkeit der Zeichnung durch alle Übergänge verbunden sind 
und darum nicht auseinandergehalten können, so lässt man am besten die besonderen Be- 
zeichnungen für Varr., die nicht genügend zu definieren sind, ganz fallen.” 

Was die Vorderflügeltönung betrifft, so hat wohl KENNEL Recht und ich möchte mich 
seiner Meinung anschliessen. Die extremen Zeichnungsaberrationen sind dagegen leicht zu 
unterscheiden und sie bedürfen deshalb einer Benennung. Als namenstypische männliche 
Form der Art ist die völlig zeichnungslose anzunehmen; unitana Hb. und galiana Stph. sind 
ihre Synonyme. Die typische weibliche Form wurde von HÜBNER als rhombana bezeichnet 
(mit der echten rhombana Schiff., die eine Acleris-Art ist, hat sie nichts zu tun). Sie wird 
durch das Vorhandensein einer Binde und eines Kostalfleckes im Vorderflügel gekenn- 


(227) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 313 


zeichnet. Da HÜBNER (1796—99) die beiden viburniana-Geschlechter als erster abbildete und 
die FaBRICIUSschen Typen der Art anscheinend nicht mehr vorhanden sind, bleibt nichts 
anderes übrig als der obigen Auffassung zu folgen. 

Die gezeichnete männliche Form, deren Extrem KENNEL (1910, t. 9 fig. 19) irrtüm- 
licherweise als die typische Form des Männchens bezeichnete, stimmt mit ab. scrophulariana 
HS. überein; unipunctana Tgstr. ist ihr Synonym. Diese Form stellt keine beständige nörd- 
liche Unterart dar, wie dies REBEL (1901) meinte, sondern tritt fast überall auf, wo die Art 
fliegt. Die zeichnungslose weibliche Form kann als ab. brunneana Zett. bezeichnet. werden. 


26. A. (Zelotherses) paleana (Hb.) — An dieser Stelle möchte ich eine merkwürdige 
dimorphe weibliche Form erwähnen, die sich durch ihre schmalen und zugespitzten Vorder- 
flügel auszeichnet (Abb. 81). Sie lag mir in zwei Exemplaren von Oberbayern vor (Holo- 
typus und Paratypus, Murnau, Oberbayern, 5.VIII.1945, L. SHELJUZHKO leg., Zoologische 
Sammlung des Bayerischen Staates). Ich bezeichne diese Form als A. (Z.) paleana (Hb.) 
ab. stenoptera nova. Ähnliche Weibchen habe ich auch von anderen Lokalitäten mehrfach 
gesehen. 

Es ist kaum anzunehmen, dass es sich bei den zahlreichen, kürzlich von Torr (1951) auf- 
gestellten paleana-Formen (s. den Katalog, p. 157) wirklich um beständige geographische 
Unterarten handelt. Die hauptsächlich auf feinere Färbungsabänderungen begründeten Unter- 
schiede können bei grösseren Serien fast in jeder paleana-Population beobachtet werden. 
Deshalb bedarf der geographische Charakter der von TOLL angegebenen Merkmale noch einer 
sorgfältigen Nachprüfung. Exemplare, die den meisten von TOLL aufgestellten ,,Unterarten” 
entsprechen, sind mir auch aus Oberbayern bekannt. Aus meiner eigenen Erfahrung kann 
ich trotzdem angeben, dass solche weit verbreiteten und geographisch nicht beschränkten 
Aberrationen wie die wohl bekannten ab. intermediana HS. und ab. icterana Fröl. an be- 
stimmten kleinen Flugplätzen eine gewisse Neigung zur Bildung von Lokalformen zeigen, 
was wohl mit der vermutlich erblichen Natur dieser Formen im Zusammenhang steht. Das 
Material, nach welchem die neuen Formen von ToLL aufgestellt wurden, war zum grössten 
Teil sehr gering (bei fumatana Toll sechs Exemplare, bei fischeri Toll drei, bei den übrigen 
Formen wird die Individuenzahl überhaupt nicht erwähnt). Vorsichtshalber bezeichne ich in 
meinem Kataloge alle diese ,,Unterarten” vorläufig als Formen von unbestimmter Natur, 
solange die näheren Studien fehlen. 

Die von CHRISTOPH (1877) als eine selbständige Art aus Persien beschriebene verbascana 
ist zweifellos eine geographische Unterart der paleana. Da ihr Name durch die bis jetzt noch 
unentzifferte Tortrix verbascana Schrk. (SCHRANK, 1802, p. 78) praeokkupiert wird, schlage 
ich vor die von CHRISTOPH aufgestellte Unterart als A. (Z.) paleana (Hb.) ssp. christophi 
nom. nov. zu bezeichnen. 


27. A. (Z.) amplana (Dup.) — Der zunächst nicht-binär publizierte Artname amplana 
bekam seine nomenklatorische Gültigkeit erst bei DUPONCHEL (1836). Inzwischen hat 
HÜBNER (1825) diesen Namen in peramplana geändert und ihn unter Epagoge veröffentlicht. 
Da der Name amplana in der Literatur viel mehr bekannt ist als peramplana, wäre es er- 
wünscht ihn auch weiter zu erhalten, wenn auch mit DUPONCHEL als Autor. 

Das Original zur KEnNELschen (1910) Figur 39 stammt aus Andalusien, 1884 (Stgr.) und 
befindet sich in der Zoologischen Sammlung des Bayerischen Staates. 


28. A. (Z.) ochreana (Hb.) — WERNEBURG (1864) war geneigt, in Pyralis reticulana F. 
die erste Veröffentlichung der in Frage stehenden Art zu erkennen. Da dies von keinem der 
späteren Autoren bestätigt wurde, gibt es keinen Grund den eingebürgerten Artnamen 
ochreana Hb. zu verwerfen. 

Zwei ochreana-Männchen aus den Hautes Alpes, sowie zwei weitere, ebenfalls männliche 
Exemplare in der Zoologischen Sammlung des Bayerischen Staates, die zwar unbezettelt 
sind, aber vermutlich von derselben Lokalität stammen, unterscheiden sich von Faltern aus 
anderen Gegenden so stark, dass ich sie hier als A. (Z.) ochreana (Hb.) ssp. chretieni nova 
bezeichne. Die mittlere Binde sowie der Präapikalfleck an der Costa der Vorderflügel sind 
viel blasser, die Mittelbinde ist dabei dorsal weniger erweitert. Hautes Alpes; Holotypus, 
9.VIII.1899, und Paratypus, 4.VI.1899, P. CHRÉTIEN leg. (aus der Sammlung H. Disque). 


314 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 . (228) 


29. A. (Djakonovia) euxina (Djak.) — Diese ursprünglich aus der Krim beschriebene 
Art lag mir in je einem männlichen Exemplar auch von Kleinasien (Konia, 1914, M. Kors, 
Zoologische Sammlung des Bayerischen Staates) und Griechenland (Morea, 1919, L. SHEL- 
JUZHKO leg. in seiner Sammlung) vor. Die beiden Falter wurden genitaliter untersucht. Die 
zunächst als eine imperfectana-Unterart aufgestellte regisborissi Dren. gehört nach meiner 
tiefsten Überzeugung auch hierher. Demzufolge bedürfen die älteren Angaben der imper- 
fectana Ld. für die Balkanhalbinsel einer Bestätigung. 


30. A. (D.) praeclarana (Kenn.) — Ein Männchen dieser zunächst aus dem Tarbagatai- 
Gebirge aufgestellten Art lag mir auch aus dem Kursk-Gebiet (Zentralrussland) vor. Es 
stimmte ganz gut mit den praeclarana-Faltern in dem Zoologischen Institut zu Leningrad 
überein. 


31. A. (D.) scutellana (Obr.) — KENNEL (1919) schrieb von zwei Männchen der ,,Tor- 
trix praeclarana Kenn.” aus der Dscharkent-Umgebung, die „sehr gross und etwas matt ge- 
färbt” sind. Von diesen lag mir ein Exemplar aus der Zoologischen Sammlung des Bayerischen 
Staates vor, das zweifellos zu der von mir auf Grund eines anderen Materials aufgestellten 
scutellana gehött. 

An dieser Stelle möchte ich Unterschiede zwischen scutellana und praeclarana erwähnen, 
da ich scutellana in der Originalbeschreibung nur mit accuratana Kenn. und continentana 
Rbl. verglichen hatte. Das Wurzelfeld der Vorderflügel ist am Kostalrand nicht so scharf wie 
bei praeclarana begrenzt, von dieser Begrenzung ist kaum mehr als je ein Fleck in der 
Mittelzelle und am Dorsum vorhanden. Die Schrägbinde überschreitet kaum die Mittelzelle 
und ist vom gegenüberstehenden Dorsalfleck weit getrennt. Der Apikalfleck ist nach innen 
zugespitzt. Die Adern sind gegen den Saum hin nicht braun. 


32. A. (D.) accuratana (Kenn.) — CARADJA (1927, p. 419) hat diese Art in die 
Gattung Epichorista Meyr. gestellt; diese Gattung unterscheidet sich von Aphelia im Genital- 
bau sehr wesentlich. Mir ist keine palaearktische Epichorista-Art bekannt, und ich glaube 
deshalb nicht, dass accuratana wirklich hierher gehört. Solange die Genitalien dieser Art nicht 
untersucht sind, möchte ich accuratana lieber unter den Djakonovia-Arten einreihen, an die 
sie am meisten erinnert. 


33. Clepsis (Clepsis) helvolana (Fröl.) — Als ältester Name dieser Art müsste wohl 
senecionana Hb. betrachtet werden. Da es aber sehr fraglich ist, ob dieser Name über- 
haupt zur Synonymie der ‘gewöhnlich als „Tortrix rusticana Tr.’ bekannten Art gehört, 
möchte ich lieber auf seine Verwendung verzichten. Die HÜBNERsche senecionana-Figur gibt 
keine genügende Basis zur genauen Identifizierung der abgebildeten Art. Auch die spätere 
Beschreibung bei FRÖLICH (1828, p. 29) ist ziemlich oberflächlich. HERRICH-SCHÄFFER 
(1855, Index, p. 39) hat sezecionana mit einem Fragezeichen in der Synonymie der rusticana 
angeführt. HEINEMANN (1863, p. 192) meinte, dass semecionana möglicherweise Laspeyresia 
aurana (F.) sei; LAHARPE (1858, p. 77) erwähnt eine serecionana unter den Coccyx-Arten, 
mit der Beziehung auf die HÜBNERsche Figur 263. 

Der nächste Artname ist helvolana Fröl. Die Originalbeschreibung der helvolana entspricht 
gut der später veröffentlichten Figur 301 bei HÜBNER-GEYER (1830) und bezieht sich 
zweifellos auf ein ,,rusticana’’-Weibchen. Das abgebildete Exemplar soll nach FRÖLICH 
(1830) „von den voralpen Algäu’s’” stammen, nämlich von Würtemberg, wie dies GEYER 
berichtete (vgl. HEMMING, 1937, vol. 1, p. 220). Der Name helvolana stammt anscheinend 
von SCHIFFERMILLER & DENIS (1776), die ihn als ein „nomen nudum’ veröffentlichten und 
Convallaria polygonatum als Futterpflanze der Raupe erwähnten. An dieser Pflanze (wie 
auch an manchen anderen) lebt die ,,rusticana -Raupe. 

In der Literatur ist die in Frage stehende Art gewöhnlich als rusticana Tr. bekannt. 
Dieser Name ist der drittälteste. Er kann nicht gebraucht werden, da er durch Tortrix rusti- 
cana Hw., 1811 (= Epinotia solandriana L.) praeokkupiert ist. Aus der Originalbeschreibung 
von TREITSCHKE ergibt sich ausserdem ganz deutlich, dass er nicht die Absicht hatte, rust?- 
cana als eine neue Art aufzustellen. Er gab nur eine ausführliche Beschreibung zur 
HÜBNErschen (1796—99) Figur 102. Diese Figur ist wirklich der rusticana Tr. ähnlich, 


(229) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 315 


stimmt aber mit dieser Art nicht überein. HERRICH-SCHÄFFER (1851, p. 205) hat diese 
Figur ganz zutreffend als terreana Tr. (= Capua favillaceana Hb.) identifiziert, obgleich 
mit dem richtigen Vermerk, dass an der Abbildung ,,der Umriss nicht ganz bezeichnend” sei. 
Die HuBNERsche rusticana-Figur zeigt der gleichnamigen Art von TREITSCHKE gegenüber 
einen dunklen Fleck in der Mitte des Vorderflügelkostalrandes, der für favillaceana so typisch 
ist. Auf diese Weise hat TREITSCHKE einen Fehler begangen, als er seine rusticana als die 
von HÜBNER abgebildete Art identifizierte. Dementsprechend, ist helvolana Fröl. der einzige 
nomenklatorisch gültige Name für die in Frage stehende Art. 


34. C. (Pseudamelia) unicolorana (Dup.) — Die Form #hagoni Seeb., welche REBEL 
(1901) als eine Unterart ansprach, ist nur eine Aberration und wird in verschiedenen Teilen 
des Artareals beobachtet. Es gibt auch keine Möglichkeit in /abatiana Breign. mehr als eine 
Aberration zu sehen. Der Name iberica Kenn. ist ein Synonym der namenstypischen Form 
des Weibchens. 


35 C. (P. ?) crispinana (Kenn.) — Das gesamte Aussehen dieser Art spricht zugunsten 
ihrer Zugehörigkeit zur Gattung Clepsis. KENNEL (1919) stellte sie in die Nähe der 
steineriana (Hb.) Ill.; die Erwähnung der bleiglänzenden Querwellen veranlasst zur Vermu- 
tung, dass die Art der rogana Gn. näher stehen soll, die bei KENNEL (1910) neben steine- 
riana eingereiht ist. 


36. C. (P.) rogana (Gn.) — Das von KENNEL (1910, t. 9 fig. 44) abgebildete Weibchen 
stammt von Oderbruck, Oberharz, 12.VII.1905, Sammlung H. Disqué (Zoologische Samm- 
lung des Bayerischen Staates). Die Form dohrniana HS. ist keine Unterart, sondern nur 
eine überall mehr oder weniger häufig auftretende Aberration. 


37. C. (P.) rolandriana (L.) — Das Original zur KENNELschen (1910) Figur stammt 
aus Wien, Sammlung H. Disqué (Zoologische Sammlung des Bayerischen Staates). 


38. C. (Siclobola) dumicolana (Z.) — Der Beschreibung der ssp. austriaca Ams. fehlt 
jede Angabe des typischen Materials und der genauen Lokalität, von welcher dieses Material 
stammt. Falls austriaca mit Exemplaren aus Fiume übereinstimmen sollte, wäre sie von der 
namenstypischen sizilianischen Unterart kaum verschieden. 


39. C. (S.) semialbana (Gn.) — Die englischen Autoren der ersten Hälfte des 19. Jahr- 
hunderts haben diese Art, und wohl mit Recht, als modeeriana L. bezeichnet (HAWORTH, 
1811, p. 423; STEPHENS, 1829, 1834; WooD, 1839; WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845; u.a.). 
WERNEBURG (1864, vol. 1, pp. 231, 269, 457, 548) war der gleichen Meinung. Alle diese 
Autoren haben aber übersehen, dass modeeriana nur eine Umbenennung der zunächst als 
rurinana von LINNÉ (1758) veröffentlichten Art darstellt. Dieser letztere Artname ist 
deshalb der älteste für die gegenwärtig als semialbana Gn. bekannte Art. Da seit der Ver- 
öffentlichung der semialbana (also mehr als 100 Jahre) die Art hauptsächlich unter diesem 
Namen bekannt ist, finde ich es für unzweckmässig die eingebürgerte Nomenklatur zu 
ändern. 


40. C. (S.) liratana (Chr.) — Die männlichen Genitalunterschiede dieser und der vorigen 
Art sind so gering, dass ich dazu neige liratana als eine zwerghafte Form der semialbana Gn. 
zu betrachten. Bis zur Untersuchung der weiblichen Genitalien von liratana, fasse ich trotz- 
dem die beiden als selbständıge Arten auf. 


41. C. (S.?) retiferana (Stt.) — Die von KENNEL (1910) auf der Tafel 10 als Figur 8 
veröffentlichte Abbildung bezieht sich wohl auf eine andere Art. 


42. C. (S.) spectrana (Tr.) — Der gebräuchlichere Name dieser Art, costana F., muss 
leider verworfen werden. Die von FABRICIUS (1787) unter diesem Namen veröffentlichte 
Beschreibung war keine Aufstellung einer neuen Art, sondern nur eine falsche Anwendung 
des von SCHIFFERMILLER & DENIS (1776) publizierten Namens, der sich auf eine andere 
Art, nämlich auf Paramesia gnomana (Cl.) bezieht. Von den zahlreichen Synonymen der 
costana F. (non Schiff.), ist posticana F., 1794 sehr fraglich; nur WERNEBURG (1864) ver- 


316 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 (230) 


mutete, dass dieser Name sich wohl „auf ein geflogenes Stück” der costana F. bezieht. Der 
Name betulana Don., 1806, ist durch betulana Hb., 1787 (= Archips decretana Tr.) prae- 
okkupiert: die beiden wurden als Phalaena-Arten aufgestellt. Der Name gromana (Hb.) 
Ill., 1801, beruht wieder auf einer Verwechslung der Art mit Paramesia gnomana (Cl); 
vinculana Tr., 1830, ist wegen der Angabe der „antennis maris pectinatis’’ sehr verdächtig. 
Es bleibt nur spectrana Tr., 1830, übrig, da dieser Name der einzige ist, der keinen Zweifel 
hervorruft und allen aan Bedingungen entspricht. 

Die Originale zu den beiden KENNELschen (1910) Figuren stammen aus Berlin- Pod 
15. und 20. Mai 1894, Sammlung H. Disqué (Zoologische Sammlung des Bayerischen 
Staates). 


43. C. (S.) unifasciana (Dup.) — Auf Grund der Priorität müsste der Artname unifas- 
ciana Dup., 1843, zurücktreten und den Platz für croceana Hw., 1811, freigeben. Da aber 
der HAWORTHsche Name sich nicht nur auf diese Art bezieht (HAWORTH zitierte bei der 
Beschreibung auch die HÜBNERsche, 1799, Figur 120, die wohl Pandemis cinnamomeana Tr. 
darstellt), fand ich es für zweckmässig den Artnamen unifasciana Dup. aufrecht zu erhalten. 
Die artliche Zugehörigkeit der älteren consimilana Hb., 1822, ist ziemlich fraglich. 

Die unlängst als eine eigene Art von Madagaskar aufgestellte placida Diak. ist zweifellos 
nur eine wrifasciana-Unterart, da die Form und Bedornung der Processus basales der 
unifasciana, ebenso wie die Gestaltung des Sacculus, ziemlich bedeutend variieren und ich 
habe solche Genitalstrukturen wie bei placida mehrmals auch bei den palaearktischen zni- 
fasciana-Faltern beobachtet. 

Das von KENNEL (1910) als Figur 35 abgebildete Exemplar stammt von Speyer, Pfalz, 
19.VI.1899, Sammlung H. Disqué (Zoologische Sammlung des Bayerischen Staates). 


44. C. (S.) neglectana (HS.) — Vier männliche Cotypen der dorana Kenn. aus der 
Dscharkent-Umgebung (Zoolegische Sammlung des Bayerischen Staates) stimmen im Geni- 
talbau und in der Flügelzeichnung mit den europäischen neglectana-Faltern vollständig über- 
ein. 


45. C. (S.) sarthana (Rag.) — Auf Grund eines Cotypen-Studiums der celsana Kenn. 
(drei Männchen und ein Weibchen aus der Dscharkent-Umgebung, Zoologische Sammlung 
des Bayerischen Staates) habe ich mich von der Identität dieser Art und sarthana überzeugt. 


46. C. (S.) eatoniana (Rag.) — Trotz der Meinung CARADJAs (1916, p. 46, nota), dass 
die einander sehr ähnlich aussehenden fluxana Kenn., eatoniana Rag. und granadana Wlsm. 
artlich verschieden seien, zeigte die Genitaluntersuchung ihre artliche Zusammengehörigkeit. 
Dementsprechend, ist fluxana nur als eine eatoniana-Aberration zu betrachten; auf die 
Identität der granadana und fluxana hat bereits ZERNY (1934, p. 15) hingewiesen. Von den 
übrigen bekannten Clepsis-Arten, zeichnet sich eatoniana durch ihre besonders langen Socii 
aus. 


47. C. (S.) imitator (Wlsm.) — Von sinapina Btlr. soll sich diese Art durch das Vor- 
handensein eines Vorderflügelkostalumschlages des Männchens unterscheiden. Ich habe 
leider keine echten sinapina-Stücke gesehen; von imitator habe ich dagegen vier Männchen 
untersucht. Bei einem von diesen war der Kostalumschlag auf einer Seite nach unten umge- 
bogen und deshalb sah der Vorderflügel wie „„umschlaglos’ aus. Es scheint mir durchaus 
möglich zu sein, dass auch bei dem sinapina-Typus ein Präparationsfehler oder eine Miss- 
bildung des Kostalrandes vorhanden war. Eine Klärung dieser Frage wäre sehr erwünscht. 


48. C. (S.) strigana (Hb.) — Das Original zur KENNELschen (1910) Figur 44 (ab. 
stramineana HS.) befindet sich in der Zoologischen Sammlung des Bayerischen Staates 


(Sammlung H. Disqué) und ist mit ,,EPPELSH.’’ (= EPPELSHEIM), ohne weiteren Angaben, 
bezettelt. 
49. (C.?) staintoni nom. nov. — Die systematische Stellung dieser Art ist sehr fraglich. 


Sie hat ausserordentlich lange Palpen wie keine andere bekannte Clepsis-Art, die Genitalien 


(231) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 3 


sind bis jetzt nicht untersucht. Der Artname Tortrix reticulata Stt. ist durch die gleiche 
Namenkombination von STRÖM, 1783 (= Acleris rbombana Schiff. ab. reticulata Strôm) 
praeokkupiert, weshalb ich den obigen neuen Namen vorschlage. 


50. Adoxophyes reticulana (Hb.) — Es gibt keinen Grund, den Namen reticulana Hb. 
durch orana F.R. zu ersetzen wie dies von LHOMME (1939, p. 245) vorgeschlagen wurde. 
Bei diesem Namen besteht keine objektive Homonymie mit Tortrix reticulana Hw., 1811 
(= Acleris sparsana Schiff.), da die beiden Arten unter verschiedenen Gattungsnamen ver- 
öffentlicht wurden. 

Bei dieser Gelegenheit möchte ich die schöne Publikation von BRADLEY (1952) erwähnen, 
die dieser Art gewidmet ist und die in meinem Kataloge auf der Seite 165 unerwähnt blieb. 
Laut dieser Arbeit ist die an derselben Seite als eine eigene Art angeführte fasciata Wlsm. ein 
Synonym von reticulana Hb. 


51. A. sutschana (Car.) — Die Genitalien dieser Art zeigen kleinere Unterschiede im 
Umriss der Valvae denen von reticulana Hb. gegenüber, weshalb ich sutschana (wenigstens 
vorläufig) als eine selbständige Art ansprechen möchte. 


52. Ptycholoma magnificana HS. — Das von KENNEL (1910) abgebildete Exemplar 
stammt aus Sarepta, Sammlung H. Disqué (Zoologische Sammlung des Bayerischen Staates). 


53. Lozotaenia cupidinana (Stgr.) — In der Literatur war diese Art bis jetzt als ,,Tortrix 
croceana Hb.” bekannt. Als einen binären Namen finden wir croceana bei HÜBNER (1822, 
p. 60) unter der Bezeichnung „Pseudoips croceana”, mit der Indikation: HÜBNER, 1796—99, 
t. 19 fig. 120, wo dieser Name zum ersten Mal als nichtbinär veröffentlicht wurde. In einer 
späteren Publikation, hat HÜBNER (1825, p. 389) diese Art als „Pandemis croceana” ange- 
führt. Es gibt keine andere HÜBNERsche croceana als seine obenerwähnte Figur 120. 

Es genügt einen Blick auf diese Figur zu werfen, um sich zu überzeugen, dass sie nicht 
die Art darstellt, die die späteren Autoren als „Tortrix croceana” bezeichneten. Der nach- 
stehende Vergleich ist ziemlich überzeugend. 


Hb. Figur 120, croceana Tortrix croceana auct. 
Kopf weisslich. Kopf rötlich ockergelb. 

Vorderflügel : Vorderflügel : 
Netzzeichnung kaum angedeutet; Netzzeichnung stark entwickelt; 
Basalverdunkelung deutlich; Basalverdunkelung schwach; 

Mittelbinde nicht unterbrochen und zum Mittelbinde unterbrochen und wenigstens 
grössten Teil scharf begrenzt; im unteren Teil unscharf begrenzt; 
Praeapikalmakel scharf gezeichnet. Praeapikalmakel weniger scharf gezeichnet. 
Hinterflügel : Hinterflügel : 
fast so breit wie die Vorderflügel; merklich breiter als die Vorderflügel; 
grau mit einer dunkleren Saumlinie. hellgelblich, am Saum etwas dunkler. 


Was ist aber denn die croceana-Figur 120? HAWORTH (1811, p. 424) hat sie als die Art 
identifiziert, die später von DUPONCHEL (1843, p. 135) als unifasciana (eine Clepsis-Art des 
vorliegenden Kataloges; s. Notiz 43) beschrieben wurde. Diese Art erinnert freilich etwas 
an die erwähnte Figur, ist aber bestimmt nicht konspezifisch mit ihr. FRÖLICH (1828, p. 36) 
deutete diese Figur als die gegenwärtig als Pandemis cinnamomeana (Tr.) bekannte Art. 
Der weissliche Kopf und der ganze Habitus des abgebildeten Falters stimmen ziemlich gut 
mit dieser Art überein; nur die Vorderflügelgrundfarbe ist in der Abbildung wohl zu 
leuchtend und das Basalfeld etwas anders gebildet. Trotzdem möchte ich mich der Ansicht 
FROLICHs anschliessen, da ich keine andere mitteleuropäische Art kenne, die mit der 
Husnerschen Figur so viel Ähnlichkeit wie cinnamomeana hätte. HERRICH-SCHÄFFER (1855, 
Index, p. 12) wollte in dieser Figur Pandemis corylana (F.) sehen, aber mit dieser Art hat 
sie bestimmt nichts zu tun. 

Jetzt kommen wir zur Frage: wie konnte es geschehen, dass die HÜBNERsche Figur 120 
für croceana auct. (= cupidinana Stgr.) gehalten wurde ? HÜBNER hat nirgends die Heimat 


318 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 (232) 


des abgebildeten Falters angegeben. Erst GUENEE (1845, p. 138) hat Südfrankreich als diese 
angeführt. Dies hat er bestimmt ebenso willkürlich gemacht wie LEDERER (1859, p. 248), 
der als Heimat des abgebildeten Falters Andalusien nannte. Erst später hat er noch Süd- 
frankreich (anscheinend nach GUENEE) beigefügt. Dabei synonymisierte er croceana mit 
cupidinana Stgr. und gab dem ersteren Namen den Vorrang. In dieser Auffassung wurde 
der Name croceana von MILLIERE (1868) in die Literatur eingeführt, aber wie wir dies bereits 
gesehen haben, mit Unrecht. Der HÜBNERsche Name bezieht sich keinesfalls auf die in 
Frage stehende Art, deren einzig gültiger Name cupidinana Stgr. ist. 


54. L. forsterana (F.) — Die nördliche Form nordlandiae Strd. ist ziemlich fraglich und 
bedarf kaum einer Abtrennung; die südliche fag? Cost. ist dagegen sehr typisch und unter- 
scheidet sich von der mitteleuropäischen Form so stark, dass sie den Eindruck einer selb- 
ständigen Art macht. 


55. Paramesia gnomana (Cl.) — Die artliche Zusammengehörigkeit der als eine eigene 
Art aufgestellten montedorea Wehrli und der gromana wurde von mir genitaliter geprüft. 


56. P. aetnana (Zerny) — Diese Art, deren Genitalien noch nicht untersucht werden 
konnten, ist vielleicht mit gromana Cl. konspezifisch. 


57. Paraclepsis cinctana (Schiff.) — Die Zähnchen-Zahl an der Aedoeagus-Spitze ist 
recht variabel und diese fehlen manchmal vollständig. Dementsprechend muss dieses Merkmal 
in der Gattungscharakteristik gestrichen werden. 


58. Epagoge stereomorpha (Meyer.) — Wie ich mich auf Grund einer Untersuchung 
zweier von ihrem Autor bestimmten männlichen Exemplare (West-Tienmuschan, Provinz 
Tschekiang, China, 11.VI.1932 und ,, China”, Dr. H. HÔNE, Museum A. KÖNIG in Bonn) 
überzeugen konnte, steht diese Art der grotiana F. nach ihrem Genitalbau so nahe, dass sie 
wohl mit dieser artlich zusammengehört. Die beiden stereomorpha-Männchen waren leider 
so stark beschädigt, dass es unmöglich war, die äusseren Merkmale zu prüfen. 


59. E. treitschkeana (Tr.) — FRÖLICH (1828, p. 76) hat eine Art aufgestellt, die er 
Tortrix treitscheana nannte. Diese stimmt mit Glyphipteryx bergstraesserella (F.) (Gly- 
phipterygidae) überein. Da der Autor keine Ableitung des Artnamens gab, kann man hier 
formell keine „Invalid Original Spelling” feststellen. Dementsprechend betrachte ich Tortrix 
treitschkeana Tr. und T. treitscheana Fröl. nicht als homonym, obwohl sie in eine und 
derselben Gattung aufgestellt wurden, und erhalte den eingebürgerten Namen treitschkeana 
für die Epagoge-Art. 


60. Es ist vorläufig schwer zu behaupten, dass alle hier als Epagoge behandelten Arten 
wirklich zu dieser Gattung gehören. Längere Zeit wurde Epagoge Hb. als synonym mit 
Capua Stph. aufgefasst. Ausserdem wurden auch manche andere Gattungen hierher gestellt, 
die in meiner Klassifikation als selbständig betrachtet werden. Über calvicaput Wlsm. schrieb 
WALSINGHAM (1900) z.B. wie folgt: „I place this in the genus Epagoge, having regard to 
its neuration; but the single specimen before me, although evidently distinct from any 
known species, has been somewhat injured, and I cannot be certain that it is a true Epagoge.” 


61. (E. ?) minuta (Wlsm.) — Der älteste Name dieser Art (pusillana Wkr.) ist durch 
die rätselhafte Phalaena Tortrix pusillana Schiff., 1776 (= ? Laspeyresia discretana Wek. 
oder ? Lathronympha hypericana Hb.) praeokkupiert und wird in unserm Kataloge durch 
minuta Wism. (das zweitälteste Synonym) ersetzt. Nach DIAKONOFF (1941a) steht diese 
Art der xanthomitra Diak. sehr nahe, die angeblich eine echte Epagoge-Art ist. 


62. Capua favillaceana (Hb.) — Als ältester Artname sollte wohl rusticana (Hb.) Zinck. 
betrachtet werden (s. die Notiz 33 dieses Kommentars). Da aber dieser Name sich nur auf 
eine sehr fragliche Abbildung gründet und längere Zeit für die Bezeichnung einer anderen 
Art gebraucht wurde, wäre es wohl unvorsichtig, den Namen rusticana als ein Substitut 


(233) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 319 


für favillaceana zu benutzen. Der Artname favillaceana Hb. ist nicht ,,preoccupé par favil- 
laceana HÜBNER (1797), syn. de Peronea sparsana” wie dies LHOMME (1939, p. 242) 
meinte, da der letztgenannte Name, obwohl gleichzeitig mit dem ersteren, unter einem 
anderen Gattungsnamen (als Eutrachia Hb.) binär geworden ist. 


63. Philedonides prodromana (Hb.) — Der älteste Artname ist /unana Thnbg. (s. 
BENANDER, 1946a, p. 75). Da dieser Name seit seiner Veröffentlichung sehr selten ge- 
braucht wurde und die Art hauptsächlich als prodromana Hb. bekannt ist, fand ich es 
zweckmässig, der üblichen Nomenklatur auch in meinem Kataloge zu folgen. 


64. Batodes (?) stenochorda (Diak.) — Die weiblichen Genitalien dieser Art, die nach 
einem einzigen Exemplar aufgestellt wurde, passen viel besser zur Gattung Batodes Gn. als 
zu Epagoge Hb., wohin stenochorda von ihrem Autor gestellt wurde. Die richtige systemati- 
sche Stellung der Art kann nur nach einer Untersuchung der männlichen Genitalien geklärt 
werden. 


65. Hastula hyerana Mill. ab. pallens Chapm. — Das Original zur KENNELschen (1908) 
Figur stammt aus Südfrankreich (Sammlung H. Disqué, Zoologische Sammlung des Baye- 
rischen Staates). 


66. H. joannisiana (Rag.) — Der etwas kürzere Stiel der Vorderflügeladern Ra und Rs 
ist ebenso wie die Genitalunterschiede dieser Art von hyerana Mill., bestimmt nur von 
artlichem, nicht generischem Wert. 


67. Pseudargyrotoza conwagana (F.) — Diese Art ist gewöhnlich als ,,conwayana” be- 
kannt, der ursprüngliche Name war aber conwagana F. In der Originalpublikation gab 
FABRICIUS (1775) keine Ableitung dieses Namens an; als conwagana hat er ihn auch in seiner 
„Mantissa Insectorum’’ (1787, p. 235) angeführt. Den gleichen Namen finden wir auch bei 
DE VILLERS (1789, p. 412). GMELIN (1788) hat als erster den Namen in conwayana ge- 
ändert, gab aber keine Begründung dieser Emendation. FABRICIUS (1794, p. 277) ist dieser 
Verbesserung gefolgt und hat den Artnamen mit C. CONWAY in Zusammenhang gebracht: 
„CONWAY anglus olim per nemora Londinensis comes indefessus.” 

Da in der Originalbeschreibung und auch in der nächsten Publikation von FABRICIUS kein 
Druckfehler notiert wurde, muss der Name conwagana als eine „Valid Original Spelling” 
betrachtet werden; ihre Emendation in conwayana ist dagegen eine „Erroneous Subsequent 
Spelling”. 


68. Olindia ulmana (Hb.) — Obwohl der Artname schumacherana F. (1787) Priorität 
vor ulmana Hb. (1822) hat (s. WOLFF, 1952, p. 55), wurde er seit seiner Veröffentlichung 
anscheinend nur von FRÔLICH (1828, p. 64) gebraucht. In der späteren Literatur finden 
wir ausschliesslich den Namen wlmana Hb.; nur WockE (1871, p. 242, No. 794) erwähnt 
schumacherana als ein fragliches Synonym dieser Art. In meinem Kataloge behalte ich die 
übliche Artnomenklatur bei. 


69. Isotrias rectifasciana (Hw.) — Als namenstypische Form der Art ist die mit einer den 
Dorsalrand erreichenden Mittelbinde und einem frei stehenden Praetornalfleck der Vorder- 
flügel zu betrachten. Bei der ab. pseudomodestana nom. nov. (ich schlage diesen neuen 
Namen für die Form vor, die von DUPONCHEL, 1836, irrtümlicherweise als modestana Tr. 
bezeichnet wurde) ist dieser Fleck mit der Mittelbinde derartig verbunden, dass oberhalb 
des Dorsum eine Gabel entsteht. Bei der ab. curvifasciana Stph. erreicht die Mittelbinde den 
Dorsalrand nicht. 

Die südeuropäischen rectifasciana-Falter haben einen gelbbräunlichen Vorderflügelgrund, 
die Binden sind weniger scharf gezeichnet und mehr bräunlich: ssp. insubrica M.-R. Die 
Falter aus Spanien haben die Vorderflügel grau verdüstert und ihre Zeichnung erscheint 
weniger auffallend: ssp. castiliana Rag. Die Unterschiede, welche in der Diagnose der 
cuencana Kenn. dieser letzteren Form gegenüber hervorgehoben werden, müssen wohl durch 
das verschiedene Sammlungsalter der untersuchten Falter erklärt werden. MITTERBERGER 
(1915, p. 177) erwähnt ein Stück dieser Form aus der Neapel-Umgebung; ich vermute hier 


320 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 (234) 


teher ssp. isubrica, die in Norditalien und im Südtirol die einzige Form der Art is und 
vielleicht auch weiter nach Süden geht. 


70. I. hybridana (Hb.) — Das Original zur KENNELschen (1910) Figur 26 stammt aus 
Budapest (Sammlung H. Disqué, Zoologische Sammlung des Bayerischen Staates) und ist 
ein Männchen; an der Figur ist der Hinterleib irrtümlicherweise als weiblich dargestellt. 

Es ist sehr auffallend, dass zwischen hybridana und rectifasciana Hw. keine Genital- 
unterschiede bestehen. Manchmal ist es ziemlich schwer die beiden Arten auch äusserlich zu 
unterscheiden. Nicht weniger interessant ist auch die Tatsache, dass die Vikarianz der 
rectifasciana und hybridana stets ziemlich scharf zum Vorschein kommt und die beiden nur 
an wenigen Plätzen in Grenzgebieten nebeneinander fliegen. Alles dies bedarf eines näheren 
Studiums. 


71. Cnephasia cinareana Chrét. — Diese Art ist mir nicht in Natura bekannt. Sie wird 
durch das Fehlen einer Chitinleiste am Sacculus charakterisiert, scheint aber mit den übrigen 
Cnephasia-Arten, denen diese Leiste ebenfalls fehlt, in keiner nahen Verwandtschaft zu 
stehen (vgl. FILIPJEV, 1935) Es ist deshalb wenig verständlich, warum RéAL (1953, p. 59) 
cinareana unter seinen Crephasia (s. str.)-Arten, d.h. Arten mit einer wohl entwickelten 
Chitinleiste, untergebracht hat. 


72. C. sedana (Const.) — Diese Art bildet zwei ziemlich gut differenzierte Unterarten: 
ssp. alaicana Car. (der ältere Name dieser letzteren Unterart, marcidana Kenn., ist ein 
objektives Homonym von Tortrix marcidana Fröl., 1828 [= Capua favillaceana Hb.} und 
muss wegfallen). Die asiatische ssp. alaicana wird durch das öftere Auftreten der lang- 
flügeligen Männchen und eine durchschnittlich dunklere Vorderflügelfärbung charakterisiert. 
Diese „Langflügeligkeit’ allein stellt keine konstante geographische Erscheinung dar und 
wird auch unter ssp. sedana beobachtet. Die Form valderiana Trti. & Vrty., obwohl sie 
unter den südeuropäischen Populationen vorherrscht, tritt auch in Zentralasien auf. 

Was die Synonymie betrifft, so hatte ich Gelegenheit, den Typus der obscurana Osth. zu 
untersuchen und ihre Identität mit ssp. alaicana festzustellen. Was Cnephasia oricasis Meyr. 
betrifft, so scheint diese nicht zu sedana zu gehören wie dies FILIPJEV (1934, p. 1408; 1935, 
p. 56) meinte, sondern eine von ihr verschiedene Art zu sein (s. Notiz 98 meines Kom- 
mentars). 


73. C. heinemanni nom. nov. — LEDERER (1859, p. 252) hat den Namen monochromana 
in litt. in die Synonymie der Eana canescana (Gn.) eingeschaltet, bevor die gewöhnlich als 
Cnephasia monochromana Hein. bekannte Art von HEINEMANN (1863) veröffentlicht wurde. 
Wegen dieser objektiven Homonymie, schlage ich für die HEINEMANNsche Art den obigen 
neuen Namen vor. 


74. C. terebrana (Ams & Her.) — Als erste Veröffentlichung dieser Art ist die Beschrei- 
bung ihrer Raupe zu betrachten, die vier Jahre früher (1931) als die des Falters (1935) 
erfolgte. 


75. C. orientana (Alph.) — Diese Art gehört in die Nähe der vorhergehenden Arten, 
wird durch einen Sacculus ohne Chitinleiste charackterisiert und hat mit gweneana Dup. 
nichts zu tun. Dies wurde von GERASIMOV (1931) und FıLipjEv (1934, 1935) festgestellt 
und auch von mir geprüft. Was die systematische Stellung der maraschana Car. betrifft, so 
bedarf diese einer Nachprüfung. 


76. C. callimachana Trti. — Nach der Angabe ihres Autors, soll diese Art der fragosana 
Z. nahe stehen. Solange die Genitalien nicht untersucht sind, ist die systematische Stellung 
der Art nur als provisorisch zu betrachten. 


77. C. longana (Hw.) — Die Originale zu den drei KENNELschen Figuren befinden sich 
in der Zoologischen Sammlung des Bayerischen Staates (Sammlung H. Disqué): Figur 19, 
Männchen, stammt von Hamburg, 23.VII.1888; Fig. 21, Weibchen, von Sylt, Juli 1887; Fig. 
22 ist ein unbezetteltes Weibchen. 


(235) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 321 


78. C. nuraghana Ams. — Von der Originalbeschreibung und der ihr beigefügten Genital- 
abbildung dieser Art habe ich leider nicht die Überzeugung gewinnen können, dass es sich 
um eine von longana Hw. verschiedene Art handelt. Nach meiner Ansicht liegen alle vom 
Autor angegebenen Merkmale im Rahmen der /ongana-Variabilitat. 


79. C. gueneana (Dup.) — Bei dieser Art erreicht die Chitinleiste am Sacculus der Valva 
bis zu ein Drittel ihrer Länge. 

Die nach einem einzigen Weibchen von Taormina (Sizilien) aufgestellte taurominana 
Razowski ist auf ein stark beschädigtes Genitalpräparat begründet. Die Originalabbildung 
zeigt zerrissene Bursa copulatrix und Lamella postvaginalis. Das Präparat war anscheinend 
so unglücklich mazeriert worden, dass der Ductus bursae, die Cervix und der anliegende 
obere Teil des Corpus bursae verschmolzen und ein gemeinsames Röhrchen bildeten (dies 
geschieht manchmal, wenn die Lauge, in welcher man das Präparat kocht, zu stark ist), 
welches der Autor für ein Ductus bursae erklärte. Dieser ist bei keiner bekannten Crephasia- 
Art so lang wie in der Abbildung und grenzt niemals so nahe zu Lamina dentata. Die 
letztere scheint bei zaurominana auch stark deformiert zu sein. Was die im Vergleich zu 
gueneana etwas verschiedene Länge der Apophyses anteriores und posteriores betrifft, so ist 
diese allein diagnostisch wertlos, da sie bei mehreren Crephasia-Arten öfters variiert. Die 
äusseren Merkmale geben auch keinen Grund taurominana von gueneana zu trennen. 


80. C. tofina Meyr. — In der Originalbeschreibung dieser Art wird betont, dass die 
männlichen Genitalien denen von pumicana Z. ähnlich sind. 


81. C. andreana (Kenn.) — Nach der Angabe ihres Autors, nimmt diese Art eine inter- 
mediäre Stellung zwischen pumicana Z. und vetulana Chr. ein. Solange die Genitalien der 
andeana nicht untersucht sind, muss die systematische Stellung dieser Art als provisorisch be- 
trachtet werden. 


82. C. albatana Chrét. — Von dieser Art is vorläufig bekannt, dass sie der virginana 
Kenn. nahe stehen soll. Genitaluntersuchung fehlt. 


83. C. orthoxyana Real — Die Selbständigkeit dieser Art, die der communana HS. ziem- 
lich nahe steht, bedarf einer sorgfältigen Nachprüfung. In grossen communana-Serien, die ich 
untersucht hatte, fand ich mehrere Stücke mit etwas breiteren Valvae, manchmal auch Exem- 
plare mit einem leicht verschiedenen Flügelschnitt. Da ich aber auch Übergänge zwischen 
solchen Extremen und der gewöhnlichen communana fand, bin ich überzeugt, dass es sich 
hier um ein und dieselbe Art handelt. Sollte die Zahnreihenzahl der Lamina dentata bei 
communana und orthoxyana sich wirklich unterscheiden (diesem Merkmal habe ich leider 
s. Zt. keine entsprechende Aufmerksamkeit gewidmet), könnte dies wohl für die artliche 
Selbständigkeit der orthoxyana sprechen. 

Was die Verbreitung der orthoxyana betrifft, so erwähnt RéAL (1951) auch Exemplare aus 
Belgien, Deutschland, Österreich, der Schweiz und Algerien, die er auf Grund ihrer äusseren 
Merkmale als zu dieser Art gehörig anspricht. Diese Angaben finde ich zu ungenügend 
begründet, um sie im Kataloge anzuführen. 


84. C. apenninicola Obr. — Von den beiden bei der Veröffentlichung der Art angegebenen 
Namen (einem vor der Beschreibung und dem anderen unter der Genitalabbildung), stellt 
appenicola einen Druckfehler dar. Richtig ist der Artname apenninicola, welcher unter der 
Abbildung in der Originalpublikation steht. 


85. C. fulturata Rbl. (?) — Die Veröffentlichung dieser Art entspricht kaum den For- 
derungen für die Beschreibung einer neuen Art. Die Falter werden nur ganz unzureichend 
mit pascnana Hb. verglichen, mit welcher sie streng genommen in keiner nahen Verwandt- 
schaft stehen. Soweit dies die der Originalbeschreibung beigefügten Abbildungen beurteilen 
lassen, erinnert fulturata am meisten an hispanica Obr., nur das Weibchen ist weniger scharf 
als das der letzteren gezeichnet. Es ist nicht ausgeschlossen, dass die beiden nur Unterarten 
ein und derselben Art sind. 


322 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 (236) 


86. C. conspersana Dougl. — KENNEL (1910, p. 201, t. 10 fig. 34—7) kannte anscheinend 
diese Art nicht, da seine Figuren 34 und 35 sich wohl auf genitalana P. & M. beziehen, 
während die Figuren 36 und 37 sehr stark an Cnephasiella abrasana (Dup.) erinnern. 
RéAL (1952, p. 221; 1953, p. 58) schreibt: „Je me suis apercu ensuite en étudiant DOUGLAS 
que cet auteur ne désigne en réalité pas la C. conspersana Pierce: la figure qu'il donne 
représente à coup sur ce que PIERCE distingue comme soi-disant nouvelle espèce, sous le 
nom de genitalana, nom actuellement courant, désignant en particulier une espèce française.” 
Andererseits meint RéAL, dass der richtige Artname für conspersana P. & M. (non Dougl. 
sec. Réal) chrysantheana Dap. sei, da nach seiner Meinung das von DUPONCHEL als diese 
letztere Art zitierte Exemplar (es ist unverständlich, warum RéAL es nicht als Typus be- 
zeichnet) zu conspersana P. & M. am besten passt. RéAL erwähnt aber nicht, ob er die 
Genitalien dieses Exemplares untersucht hat; deswegen scheinen seine Ausführungen wenig 
überzeugend zu sein. Ich finde es deshalb unbegründet, die übliche conspersana Dgl.-No- 
menklatur zu ändern und in meinem Kataloge folge ich ihr so, wie sie von PIERCE & 
METCALFE (1922) vorgeschlagen wurde. Man kann hoffen, dass dieses nomenklatorische 
Problem durch ein eingehendes Studium der DouGLasschen conspersana-Typen bald gelöst 
wird. 


87. C. chrysantheana (Dup.) — Seit der Publikation der grundlegenden Arbeit von 
PIERCE & METCALFE (1922) ist dieser Artname ein Begriff geworden. Desto trauriger wäre 
es, wenn die Ausführungen über die Nomenklatur der chrysantheana, welche kürzlich von 
RéAL (1952, 1953) verôffentlicht wurden, richtig wären. Wie aus meiner vorigen Notiz 
(86) zu sehen ist, identifiziert REAL conspersana P. & M. mit chrysantheana Dup. Die ge- 
wöhnlich als chrysantheana bekannte Art schlägt er dementsprechend vor als wilkinsoni Réal 
zu bezeichnen. Ausser dieser Art unterscheidet RéAL noch eine weitere, die angeblich auch 
in Frankreich fliegt, und bezeichnet sie als alternella Stph. Diese letztere „a été longtemps 
confondue avec l'espèce précédente [d.h. wilkinsoni} sous le nom de C. chrysantheana et 
fréquemment appellée C. wahlbomiana, même après qu’on eût séparé les espèces collectivement 
réunis par LINNÉ [sic !} sous ce nom....” (Man muss notieren, dass Linné niemals diese 
Arten „collectivement réunis” hat, die später als „wahlbomiana” bekannt wurden. Das war 
ein Fehler seiner Nachfolger). „Les genitalia mâles [von alternella} montrent un sacculus 
(processus inférior de la harpe) bien plus court chez C. wilkinsoni (à peine plus de la 
moitié de la longueur de la harpe contre 3/4 à ?/5) et de plus le sacculus reste droit 
distalement au lieu de s’arquer. Les genitalia femelles diffèrent également, mais les caractères 
sont difficiles à distinguer sans une bonne habitude.” 

Diese Ausführungen bedürfen einer kritischen Besprechung. Der Typus der chrysantheana 
Dup. stammt aus Deutschland (DUPONCHEL, 1846, p. 298). Wenn diese Art mit conspersana 
P. & M. identisch wäre, könnte man hoffen, dass diese letztere Art in Deutschland wieder 
entdeckt würde. Trotzdem liegen uns keine sicheren Angaben über das Auffinden der con- 
spersana, weder in Deutschland, noch in anderen mitteleuropäischen Ländern vor. Sie ist eine 
Art, die vermutlich nur in Grossbritannien vorkommt. Deshalb erwähne ich in meinem 
Kataloge alle Angaben über diese Art (ausser die für England) nur als recht fraglich. 

Bekanntlich schaffte die Arbeit von PIERCE & METCALFE (1922) Ordnung in der „wahl- 
bomiana’-Gruppe. Auf Grund dieser Publikation unterschied und unterscheidet man auch 
jetzt die meistens nur genitaliter diagnostizierbaren Crephasia-Arten dieser Gruppe. Die ge- 
wöhnlichste Art bezeichnet man üblich als chrysantheana. Wenn RéAL Recht hätte, wäre es 
auch dann zweckmässig, diesen Gebrauch zu ändern und aus der so mühsam erreichten Ord- 
nung wieder ein Chaos zu machen ? Desto mehr, da es ausser der RéArschen Ansicht noch 
eine andere gibt, die bei den meisten Autoritäten Beifall fand. So schrieb FıLıpJEv (1934a): 
Feu M. JOANNIS, qui me fut durant de longues années le plus obligeant des correspondants, 
peu de temps avant sa mort, a bien voulu réexaminer le type de DUPONCHEL [der chysan- 
theana}; il m'a envoyé deux photographies et m'a confirmé que l'interprétation de l'espèce 
par MEYRICK et PIERCE lui paraissait la bonne.” 

In meinem Kataloge folge ich der Ansicht, dass chrysantheana Dup. dieselbe Art ist wie 
die gleichnamige Art von MEYRICK, PIERCE & METCALFE, FILIPJEV, ADAMCZEWSKI und den 
meisten der gegenwärtigen Autoren. Dagegen identifiziere ich conspersana P. & M. als die 
unter diesem Namen von DouGLAs (1846) aufgestellte Art. 


(237) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 323 


Was wilkinsoni Real betrifft, so stellt diese ein Synonym von chrysantheana Dup. et 
auct. (nec Réal) dar. Es gibt keine weitere eigene Art, die alternella (Stph.) Réal heisst. 
Noch ADAMCZEWSKI (1936) hat ganz deutlich gezeigt, dass die Genitalien von chrysantheana 
ziemlich bedeutend variieren, was sich besonders in der Entwicklung des Sacculus der Valva 
erkennen lässt. Auf Grund eines sehr umfangreichen Materials habe auch ich festgestellt, 
dass die Chitinleiste am Sacculus bald länger, bald kürzer ist, und die Extreme durch eine 
Reihe von Übergängen miteinander verbunden sind. Bei einer kürzeren Leiste bleibt der 
distale Sacculus-Teil gerade (’wilkinsoni’’), bei einer längeren steigt er plötzlich aufwärts 
(„alternelld’). Fast jede grössere chrysantheana-Serie liefert Material zu einer solchen 
Feststellung. In allen Fällen bleibt nur die Aedoeagus-Form artlich konstant (von dieser sagt 
RéAL nichts), ebenso wie bei den Weibchen das Gebiet des Ostium bursae. Die Form der 
Lamina dentata ist nicht beständig und bildet allein noch keine Artcharakteristik. 


88. C. virgaureana (Tr.) — CHARPENTIER (1821, p. 83) vermutete in asseclana der 
SCHIFFERMILLERschen Sammlung eine Art der ,,wahlbomiana’-Gruppe, die er mit der 
HüÜBNerschen (1811—13) Figur 203 für identisch hielt. TREITSCHKE (1835, p. 89) äusserte 
sich ganz ausdrücklich: „Diese Asseclana ist aber nicht Wahlbomiana [= walbomiana Hb. 
= alticolana HS.], sondern die von ihr sehr verschiedene Virgaureana mihi.” Als virgaureana 
Tr. identifizierte asseclana Schiff. auch HERRICH-SCHÄFFER (1851, p. 201), der seinen 
Urteil über die Arten der SCHIFFERMILLERSchen Sammlung auf dem Zeugnis von FISCHER 
v. RÖSLERSTAMM, der diese Sammlung persönlich revidierte, gründete. HÜBNER (1796—99, 
t. 4 fig. 19: 1822, p. 58) hat den Namen asseclana ganz unbegründet auf eine Epiblema-Art 
übertragen, erkannte aber später (1825, p. 377) seinen Fehler und bezeichnete seine bisherige 
asseclana-Figur 19 als similana Schiff. Die Nomenklatur dieser letzteren Art wird näher 
im zweiten Teil meiner generischen Revision besprochen. An dieser Stelle möchte ich nur 
betonen, dass der älteste Name für die gewöhnlich als virgaureana Tr. bekannte Art 
asseclana Schiff. ist. 

Ich halte es für unzweckmässig, dem Namen, welcher längere Zeit für die Bezeichnung 
einer ganz anderen Art gebraucht wurde, seiner Priorität wegen neue Anwendung zu geben. 
Es scheint mir noch, dass auch interjectana Hw., 1811, das ältere Synonym der virgaureana, 
welches in der ersten Hälfte des vorigen Jahrhunderts und fast ausschliesslich von englischen 
Autoren gebraucht wurde, wenig Recht auf eine Wiederentstehung hat (RÉAL, 1952, p. 220, 
dem die Priorität von asseclana Schiff. anscheinend unbekannt blieb, schlug vor die in 
Frage stehende Art, d.h. virgaureana interjectana zu nennen). Der Artname virgaureana Tr. 
ist durch sein mehr als 120 jähriges Alter gewissermassen geschütz und fand eine weite An- 
wendung in der entomologischen Literatur bis zu unserere Zeit. Er wäre deshalb schr er- 
wünscht, virgaureana Tr. auf die Liste der geschützten zoologischen Namen zu stellen. 


89. C. pascuana (Hb.) — Der gebräuchliche Name dieser Art ist auch gefährdet, 
allerdings aus einem etwas anderen Grunde als der der vorigen. In seinen Notizen über 
manche französische Crephasia-Arten, schreibt RéAL (1952, p. 220), dass die HUBNERsche 
Figur von pascuana (pasivana) dieselbe Art sei, welche gewöhnlich als incertana Tr., Typus 
der Gattung Crephasiella Adamcz., bekannt ist. Dementsprechend soll die bisher als pascuana 
bekannte Art obsoletana Wood heissen. Glücklicherweise ist REAL nicht der erste revidierende 
Autor; ausserdem ist sein Argument, das sich nur auf eine nicht einwandfreie Figur gründet, 
sehr schwach. TREITSCHKE (1835) wies als erster auf die wichtigsten Unterschiede zwischen 
den drei kleinsten mitteleuropäischen Crephasia-Arten (pascuana Hb., incertana Tr. und 
virgaureana Tr.) hin. Auf diese Weise fixierte er ganz ausdrücklich den pascuana-Begriff. 
PIERCE & METCALFE (1922) bestätigten diesen Begriff durch eine Genitaluntersuchung. 

Von der nomenklatorischen Seite ist der Artname pascuana auch unanfechtbar. In seiner 
binären Form wurde er 1822, also zehn Jahre früher als obsoletana Wood," 1832, ver- 
öffentlicht. 

Die Art variiert ziemlich stark und verschiedene Übergänge von dunklen zu ganz hellen 
Exemplaren, von solchen mit, zu solchen ohne Vorderflügelzeichnung, sind bekannt. Es ist 
meistens vollständig unmöglich, eine scharfe Grenze zwischen allen diesen Formen zu 
ziehen. Die als Aberrationen in meinem Kataloge bezeichneten Formen habe ich nur der 
Vollständigkeit halber angeführt. Trotzdem finde ich es unmöglich die kürzlich als 


324 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 (238) 


pseudotypica Réal aufgestellte Form von der namenstypischen abzusondern, da diese der 
Artbeschreibung bei TREITSCHKE (1835, p. 253), die als erste zu betrachten ist, am 
besten entspricht. Fraglich bleiben die beiden ägyptischen Formen, pyrophagana Rbl. und 
linophagana Rbl., die von ihrem Autor zu pascuana gerechnet wurden. Es ist ganz möglich, 
dass diese mit pascuana überhaupt nicht konspezifisch sind. 


90. C. kenneli nom. nov. — Der Artname obsoletana Kenn., unter welchem diese Art 
bekannt ist, muss als ein Homonym zu obsoletana Wood, 1832, fallen und durch den 
neuen obigen ersetzt werden (obsoletana Wood = pascuana Hb.). 


91. C. genitalana P. & M. — Uber die Nomenklatur dieser Art sehe meine Notiz 86. 
Bis auf weiteres bleibt der Artname bestehen. 


92. C. hellenica nom. emend. — Der Monotypus dieser Art stammt von ,,Graecia” (= 
„EÀA4z”). Obwohl ich der Schriftleitung von „Eos, wo der Artnamen in helenica 
verdruckt wurde, schon vor einigen Jahren eine Druckfehlerliste sandte, blieb diese bis 
heute unveröffentlicht. Da alle von mir in „Eos 1950 veröffentlichten Artnamen entweder 
von geographischen oder persönlichen Namen abgeleitet wurden, handelt es sich auch 
im Fall helenica um eine "Invalid Original Spelling” und ich fühle mich zu der obigen 
Emendation berechtigt. 


93. C. bogodiana Trti. — Diese Art erinnert äusserlich sehr an die vorige; trotzdem 
betrachte ich ihre systematische Stellung nur als provisorisch, solange die Genitalien von 
bogodiana nicht untersucht sind. 


94. Als „Species incertae sedis’ gebe ich bei Crephasia nur solche Arten an, die 
unter diesem Gattungsnamen veröffentlicht oder von MEYRICK (1912, 1913) hier eingereiht 
wurden, oder die Arten, deren Verwandtschaft zu Crephasia von ihren Autoren angegeben 
wurde. Alle diese Arten benötigen einer näheren Untersuchung. 

ZERNY (1940, p. 23) erwähnt zwei Crephasia-Arten aus Nordpersien: sabulosa Fil. 
mit ssp. definita Fil. und transcaspica Fil. Diese sind , Nomina nuda”. 


95. C. (?) albamana Schmidt — In der Originalbeschreibung wurde diese Art mit 
nubilana Hw. verglichen. Dies scheint mir aber durchaus nicht ausreichend zu sein, um 
alhamana za Neosphaleroptera Réal zu stellen, deren Typus nubilana ist. 


96. C. (?) luctuosana Rbl. — Nach dem Originalphoto zu beurteilen, welches der Art 
beschreibung beigefügt ist, zeigt diese Art eine gewisse Ähnlichkeit mit Eana incanana 
(Stph.). 


97. C. (?) mienshani (Car.) — In der Originalbeschreibung wurde diese Art als eine 
„isoliert stehende” charakterisiert, die „äusserlich an manche Crephasia erinnert”. 


98. C. (?) oricasis Meyr. — FILIPJEV (1934, 1935), dem es gelang, eine von den Cotypen 
dieser Art zu untersuchen, identifizierte sie als mit sedana Const. synonym. In den männlichen 
Genitalien konnte er keine Unterschiede finden. Anscheinend bestand die ursprüngliche 
Cotypen-Serie von oricasis aus einer Mischung von wenigstens zwei Arten, da MEYRICK in 
der Originalbeschreibung seiner oricasis schrieb: „apical tuft of sacculus [d.h. die Spitze 
einer Chitinleiste] grey, at about 1/3 of valva.” Bekanntlich hat sedana überhaupt keine 
Chitinleiste am Sacculus. Dementsprechend kann der oricasis-Typus mit sedana nicht identisch 
sein. Aus diesem Grunde kann ich mich auch der Meinung FıLipJEvs nicht anschliessen und 
nehme an, dass der oricasis-Typus eher eine Art aus der fragosana-virginana-Gruppe ist, 
wähıend der von FILIPJEV untersuchte Cotypus sedana alaicana Car. war. Näheres wird viel- 
leicht nach der Verötfentlichung der Revision der MEYRIcKschen Typen von J. F. Gates 
CLARKE geklärt. 


99. Cnephasiella incertana (Tr.) — Vgl. meine Notiz 89. 


(239) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 325 


100. Exapate duratella Heyd. — Die beiden von KENNEL (1910) abgebildeten Falter 
stammen aus den Hautes Alpes, Oktober 1899, von Larix gezogen (Sammlung H. Disqué, 
Zoologische Sammlung des Bayerischen Staates). 


101. Eana (Ablabia) osseana (Sc.) — Allein unter der europäischen osseana-Form (ssp. 
osseana Sc.) unterscheidet RéAL (1953) zwei Unterarten, drei Rassen und zwei Individual- 
formen. Aber die von ihm als Unterarten bezeichneten Formen (ssp. osseana und ,,ssp.” 
biformana Haud.) sind nicht lokalbeständig, wie ich dies mehrfach konstatieren konnte. 
Diese Formen sind in verschiedenen Arealteilen nebeneinander zu finden, und sind 
fast stets durch Übergänge miteinander verbunden. Ich beschrinke mich deshalb nur 
auf ssp. osseana mit einer mehr oder weniger entwickelten Flügelzeichnung und 
ihr Extrem, ab. impunctana Strd., die zeichnungslos ist. Die Farbenvarianten sind sehr zahl- 
reich und geben eine ununterbrochene Reihe von blassgelb bis tiefockerbraun. Bei der 
nordamerikanischen ssp. niveosana Pack. (ich hatte die Gelegenheit ausser der zahlreichen 
Serien auch einen Cotypus dieser Form im Museum of Comparative Zoology zu Cambridge 
genitaliter zu untersuchen) ist die Vorderflügelgrundfarbe mehr oder weniger und dabei 
sehr typisch grau. Angeblich soll diese Unterart auch auf dem europäischen Kontinent in 
Lappland entdeckt worden sein. Die vom Westpamir beschriebene ssp. darvaza Obr. hat 
silberweissgrauliche Vorderflügel, ist verhältnismässig sehr gross und kann leicht für eine 
Eana argentana (Cl.) gehalten werden. 


102. E. (A.) canescana (Gn.) — Wie ich mich auf Grund des Materials aus verschiedenen 
Gegenden (Schweiz, Österreich, Polen) überzeugt habe, stellt candidana Ldh. keine Lokal- 
form dar. Sie ist nur eine Aberration, die hier und da zusammen mit der namenstypischen 
Form auftritt. 


103. E. (? Eana) rastrata (Meyr.) — Diese Art ist sehr rätselhaft. Bei ihrer Aufstellung 
hat MEYRICK sie als eine der penziana Thnbg. nahe stehende Art bezeichnet, was in dieser 
Gruppe ganz unzureichend erscheint. Vielleicht ist der Name ein Synonym einer der früher 
bekannten Arten, oder hat er als Substitut für eine der später aufgestellten Arten zu gelten. 


104. E. (E.) derivana (Lah.) — Die von RéAL (1953) vorgeschlagene Abtrennung der 
paraliana Z. als einer von derivana verschiedenen Art, beruht zweifellos auf einem Miss- 
verständnis. Dieser Autor hat die von MULLER-RUTZ (1929, p. 128, t. 2 fig. 5, 5a—c) abge- 
bildeten männlichen Genitalien für solche der schweizerischen derivana gehalten. In der 
Tat hat aber MÜLLER-RUTZ (1932, p. 231) in einer seiner späteren Publikationen ganz deut- 
lich gezeigt, dass diese Abbildungen sich auf Eana incanana (Stph.) beziehen. Ich glaube 
jedoch, dass die Figuren 5b—c, die von einem korsikanischen Männchen stammen, eher zu 
joannisi Schaw. gehören. Im allgemeinen muss erwähnt werden, dass alle erwähnten 
MÜLLER-RuTZschen Genitalfiguren der Cnephasiini so dürftig sind, dass sie überhaupt nicht 
in Betracht gezogen werden können. 

Alle von mir untersuchten derivana-Exemplare aus der Schweiz und aus Südtirol weichen 
in keiner Hinsicht von der Art ab, die von KREMKY (1935) unter diesem Namen ange- 
führt wurde. Ich finde deshalb keine Möglichkeit paraliana von derivana zu trennen. 


105. E. (E.) penziana (Thnbg.) — Die von manchen Autoren als selbständige Art auf- 
gefasste bellana Curt. ist weder nach den äusseren Merkmalen, die alle möglichen Über- 
gänge zur namenstypischen penziana aufweisen, noch nach dem Genitalbau von penziana zu 
trennen. Sie weist auch keine geographische Isolation von dieser letzteren auf und ist deshalb 
nur als eine Aberration zu betrachten. 

Ich zweifle nicht, dass colguhounana Barr. auch eine penziana-Form ist. Die Genitalunter- 
schiede beider sind ganz gering und unbeständig. Übergänge zu colguhounana können in 
verschiedenen Arealteilen der penziana entdeckt werden, in manchen Gegenden tritt sie aber 
als die einzige Form der Art auf. Die Exemplare aus der Ukraine (SOVINSKIJ, 1937, p. 26) 
neigen zur Bildung einer besonderen Unterart, die von der britischen colguhounana abweicht. 
Eine sichere Klärung des colguhounana-Problems könnte wohl durch weitere Studien er- 
reicht werden. 


326 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 (240) 


106. E. (E.) antiphila (Meyr.) — Von dieser Art ist vorläufig nur bekannt, dass sie an 
cottiana Chrét. erinnern soll. 


107. E. (E.) nervana (Joann.) — Ein Vergleich der nevadensis Rbl. und nervana hat 
gezeigt, dass die beiden genitaliter nicht zu trennen sind. Die rötlichbraune Vorderflügel- 
färbung der nervana, die REBEL als Unterscheidungsmerkmal seiner nevadensis gegenüber 
angab, ist ebenso unbeständig wie die schärfere Flügelzeichnung der letzteren Form. Die 
beiden können voneinander nicht einmal immer als Aberrationen getrennt werden. Wenn bei 
nevadensis die schwarze Adernbestäubung bisweilen schwächer als bei nervana erscheint, so 
liegt auch hier keine bestimmte Grenze zwischen den beiden Formen. 

Die von JOANNIS (1930) veröffentlichte zervana-Abbildung ist ziemlich misslungen, die 
der ReBELschen nevadensis stellt ein besonders blasses Exemplar dar. 

Nach dem männlichen Genitalbau steht nervana (= nevadensis) der cottiana Chret. wohl 
am nächsten, doch ist die Valva etwas schmäler als bei dieser und die freie Spitze der Sac- 
culus-Leiste etwas länger. Der Aedoeagus ist bei den beiden ausserordentlich ähnlich, nur 
das Coecum penis von »ervana ist weniger breit und scheint deshalb etwas länger zu sein. 


108. E. (?) dominicana (Kenn.) und E. (?) agricolana (Kenn.) — Die beiden wurden 
als Doloploca-Arten aufgestellt. Nach ihrem Flügelschnitt, der bei den beiden Arten fast 
gleich ist, erinnern sie sehr wenig an die übrigen Arten dieser Gattung. In der Zoologischen 
Sammlung des Bayerischen Staates ist dominicana durch zwei Cotypen vertreten, welchen 
leider der Genialien fehlen. Sie wurden anscheinend noch von KENNEL zur Untersuchung 
gebraucht und sind nicht mehr zu finden. Dies erschwert eine richtige Beurteilung der syste- 
matischen Stellung der Art, deren äussere Merkmale, besonders der Flügelschnitt und die 
Palpen, am besten zu denen der Gattung Eana passen. Obwohl die artliche Zusammengehörig- 
keit der beiden dominicana-Cotypen unzweifelhaft zu sein schein, fehlt einem Exemplar die 
Hinterflügelader M3 und die M2-Basis ist der Cu1 in einer Weise genähert, wie dies sonst 
nur bei Tortricodes- und Oxypteron-Arten zu beobachten ist. Vielleicht ist dieses Geäder 
gegebenenfalls als eine Missbildung zu betrachten. 

Von agricolana, deren Typen sich in der Sammlung A. BANG-Haas befinden sollen, habe 
ich kein Exemplar gesehen. Auf Grund der Originalbeschreibung nehme ich aber an, dass 
diese Art wohl der dominicana am nächsten steht. 


109. Doloploca (?) buraetica Stgr— Diese Art erinnert äusserlich an manche Eana- 
Arten. 
110. D. (?) characterana Snell. — Die äusseren Merkmale dieser Art sind denen der 


Gattung Doloploca so unähnlich, dass ich nicht zweifle, dass sie hier irrtümlicherweise ein- 
gereiht wurde. Die characterana-Palpen sind deutlich aufwärts gebogen, ihr Terminalglied 
ist länger als bei punctulana Schiff. und praeviella Ersch., deren generische Zugehörigkeit zu 
Doloploca ausser jedem Zweifel steht, der Saugriissel ist ziemlich lang. Alle diese Merkmale 
sind aus den Originalbildern der characterana ersichtlich. Solange die Art nicht näher unter- 
sucht ist, habe ich mich dafür entschieden, die für sie von ihrem Autor bestimmte systemati- 
sche Stellung beizubehalten. 


111. D. (?) lineata Wism. — Bei der Einreihung dieser Art zu Doloploca folge ich 
ausschliesslich WALSINGHAM (1900), der schrieb: „It is much smaller than the two known 
species of Doloploca, but in form and structure it agrees better with this genus than with the 
Cnephasia group of Tortrix.” | 


112. Fast mit Sicherheit kann man sagen, dass keine von den als „Species incertae sedis” 
bei Tortrix angeführten Arten zu dieser Gattung in meiner Auffassung gehört. Die systema- 
tische Stellung aller bedarf eines näheren Studiums. 


113. Ergasia (?) stibiana (Snell.) — Provisorisch habe ich diese Art an der angegebenen 
Stelle angeführt, da stzbiana nach ihrer Flügel- und Palpenform am meisten an die Ergasia- 
Arten erinnert. 


(241) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 327 


114. Die bei Croesia Hb. eingereihten „Species incertae sedis” wurden als Argyrotoxa 
(Stph.) Agass. beschrieben oder von MEYRICK (1912, 1913) als solche identifiziert. Ihre 
systematische Stellung bedarf einer Revision. 


115. Acleris latifasciana (Hw.) — In der Literatur wurde diese Art längere Zeit als 
schalleriana auct. bekannt. Es war angeblich HAWORTH (1811), der als erster den 
LinNéschen Artnamen schalleriana falsch gebraucht und ihn für die später als labeculana 
Frr. benannte Form angewandt hat. Auch HÜBNER (1823, 1825) erkannte in schalleriana die 
mit labeculana identische Form, obwohl ihm die HAWORTHsche Publikation wohl kaum be- 
kannt war. Die späteren Autoren sind dieser falschen Nomenklatur ziemlich einstimmig ge- 
folgt, und erst SHELDON (1930, p. 195; 1931, p. 30) wies auf diesen Fehler hin. Er zeigte, 
dass der Name schalleriana L. sich auf eine andere Art bezieht, nämlich auf die, welche in 
der post-LiNNéschen Literatur als logiana auct. bezeichnet wurde. 

Es ist zwar sehr bedauerlich, aber es muss im Zusammenhang mit diesem Problem die 
eingebürgerte Nomenklatur folgender Acleris-Arten geändert werden: 


latifasciana Hw., 1811 — Dieser Name ersetzt schalleriana auct. (Art No. 1469 des 
Stgr.-Rbl. Kataloges, 1901, p. 83). 
schalleriana L., 1861 — Dieser Name ersetzt logiana auct. (Art No. 1452 desselben 


Kataloges, p. 81). 
logiana Cl., 1759 — Dieser Name ersetzt niveana F., 1787 (Art No. 1459 desselben 
Kataloges, p. 82). 

Von diesen drei Fällen könnte nur der letztere bestritten werden, und der Name niveana 
F. könnte wohl durch eine Prioritätsaufhebung gerettet werden. Der Name schalleriana L. 
soll aber nur in dem Sinne angewandt werden, in welchem er von seinem Autor vorge- 
schlagen wurde. Die Fehler der späteren Autoren können nicht in Betracht genommen wer- 
den: in der Nomenklatur schafft kein Fehler Regel ! 


116. A. sparsana (Schiff.) — SCHIFFERMILLER (1776) hat diese Art als sparsana ver- 
öffentlicht; FABRICIUS (1787) zitierte den Namen als „sponsana Schiff.’ mit Beziehung auf 
die Originalpublikation. Da in der letzteren kein Druckfehler ersichtlich ist, kann die 
FABRICIUssche Emendation nur als unberechtigt betrachtet werden und die Originalschreib- 
weise des Namens ist zu erhalten, desto mehr, da FABRICIUS seiner Emendation keine Be- 
gründung gab. 

Die Originale zu den KENNELschen (1908) Figuren 22 (ab. halliana Thnbg.) und 23 
(f. typica) stammen von Speyer, Pfalz, 2.VII.1897 und 4.VIII.1892, Sammlung H. Disqué 
(Zoologische Sammlung des Bayerischen Staates). 


117. A. rbombana (Schiff.) — Wie aus den Publikationen von SHELDON (1931, p. 81) 
und LHOMME (1939, p. 287) hervorgeht, ist der älteste Name dieser Art rhombana Schiff. 
Obwohl er wenig bekannt ist und sehr selten gebraucht wurde, entscheide ich für seine 
Wiederherstellung, da sonst keine Stabilität zu erreichen wäre: bis jetzt bezeichnen manche 
Autoren diese Art als contaminana Hb., die anderen als reticulata Ström. 


118. A. aspersana (Hb.) — Das Original zu der KENNELschen Figur 39 ist ein Männ- 
chen, welches irrtümlicherweise mit einem weiblichen Hinterleib abgebildet ist. Es stammt 
aus Speyer, Pfalz, 7.VII.1892, Sammlung H. Disqué (Zoologische Sammlung des Bayerischen 
Staates). 


119. A. tripunctana (Hb.) — Diese Art wurde bis jetzt irrtümlicherweise als ferrugana 
auct. bezeichnet (über den richtigen Sinn des Namens ferrugana Schiff. s. meine Notiz 122). 
Von allen bekannten Synonymen konnte ich nur /ripunctana Hb. als Substitut wählen, da die 
älteren Namen centrana F., 1794, und approximana F., 1798, sehr fraglich sind. 

Die Variabilität der Art ist ziemlich bedeutend und man kann sich nur wundern, dass die 
Zahl der benannten Aberrationen glücklicherweise nicht besonders gross ist. Manche #77- 
punctana-Formen sind denen der ferrugana Schiff. ziemlich ähnlich und können mit diesen 
verwechselt werden. Meistens gelingt es trotzdem, die beiden Arten auch ohne Genital- 
untersuchung zu unterscheiden. Bei tripunctana ist der Vorderflügelapex stärker hervorge- 


328 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 (242) 


zogen und der Termen ist zwischen den Adern M1 unr M2 mehr oder weniger konkav. Bei 
ferrugana tritt der Apex niemals so deutlich hervor und der Termen zwischen diesem und 
dem Tornus ist sehr flach. Besonders deutlich sieht man dies auf der mittels Xylol ange- 
feuchteten Flügeln, wo der stets unter den Fransen verborgene Flügelrand sich deutlich 
zeigt. Je zwei bis drei genitaliter bestimmte Exemplare beider Arten genügen meistens voll- 
ständig, um die weiteren Falter auch ohne Genitaluntersuchung zu identifizieren. Ausserdem 
fehlt der tripunctana stets der braune oder schwarze, aus aufgeworfenen Schuppen bestehende 
Punkt im Basalteil der Vorderflügel unterhalb der Mittelzelle, welcher für ferrugana sehr 
typisch ist und ihr nur ganz selten fehlt. 


120. A. ferrumixtana (Ben.) — Wie ich mich bereits an einer anderen Stelle (OBRAZTSOV, 
1949b, p. 211) geäussert habe, scheint mir die Selbständigkeit dieser Art ziemlich fraglich 
zu sein. Auch KANERVA (1935, p. 141) ist dieser Meinung. Die Cornuti-Zahl ist m.E. in 
dieser Gruppe ein wenig überzeugendes Merkmal. Da aber BENANDER (1950) in seiner 
jüngsten Publikation einen weiteren Unterschied, nämlich die Cornuti-Form, der #ripunctana 
Hb. gegenüber hervorhob, habe ich mich doch entschieden ferrumixtana (wenigstens vor- 
läufig) als eine eigene Art aufzufassen. 


121. A. ocydroma (Meyr.) — Nach der Angabe ihres Autors, soll diese Art in die Nähe 
der tripunctana Hb. gehören. 


122. A. ferrugana (Schiff.) — Schon bei der Aufstellung ihrer fissurana waren PIERCE & 
METCALFE (1915) nicht imstande, die Frage zu lösen, was die echte ferrugana (Schiff.) Tr. 
sei. Sie schrieben: „As the original type specimen of SCHIFFERMILLER is probably unavailable 
for examination, and as more recent authors have failed to confirm the STEPHENSian genus 
Paramesia, we have decided to leave the usually accredited Peronea ferrugana where it is, 
and to describe the present species under the name Peronea (? Paramesia) fissurana.”’ Kurz: 
ferrugana von PIERCE & METCALFE ist die gleichnamige Art von REBEL (1901, No. 1473) 
und anderer Autoren, d.h. unsere #ripunctana Hb. (s. oben die Notiz 119). Die Nomenklatur 
der als fissurana bekannten Art bedarf einer besonderen Besprechung. 

Ein näheres Studium der älteren Literatur überzeugt uns, dass das Problem, was ferrugana 
der SCHIFFERMILLERschen Sammlung war, sogar ohne eine Typenuntersuchung ziemlich 
einfach zu lösen ist. SCHIFFERMILLER (1776) hat diese Art ganz kurz definiert: ,,Rostbrauner 
W. [ickler}’. ZINCKEN (1821, p. 59), der als erster nach ILLIGER die SCHIFFERMILLERsche 
Sammlung revidierte, wies auf die Ähnlichkeit dieser ferrugana mit der Figur 127 (rufana) 
von HÜBNER (1796—99) hin. HÜBNER (1825, p. 384) bestätigte später diese Vermutung 
und synonymisierte seine rufana mit ferrugana Schiff. TREITSCHKE (1835, p. 136), den man 
gewöhnlich als einen ,,Revisor” der ferrugana betrachtet, äusserte sich ganz ausdrücklich: 
„Rufana, Hbnr. Fig. 127 ist die Hauptart.” Mit diesen Worten wählte er aus der Anzahl 
von Formen der von ihm als ferrugana aufgefassten Art den Typus, welcher mit dem 
SCHIFFERMILLERschen zusammenfällt. 

HERRICH-SCHAFFER (1851) identifizierte die von ihm aufgestellte lithargyrana mit ,,Fer- 
rugana Mus. Schiff.’ und zog rufana Hb. Fig. 127 als Synonym zu ihr. Der Name /ithar- 
gyrana HS. war für diese Art nicht neu. HERRICH-SCHÄFFER zitierte als ihren „Autor in litt.” 
PODEVIN, was mit den Worten TREITSCHKES (1830, p. 264) über ferrugana Schiff. ganz gut 
übereinstimmt: „Ich traf ihn [den Schmetterling] in Sammlungen auch mit dem Namen 
Lythargyrana.” Es bleibt deshalb keinen Zweifel, dass ferrugana Schiff., rufana Hb. (Fig. 
127) und /ithargyrana HS. ein und dieselbe Art sind. 

WOLFF (1952, p. 56—59) meinte, dass der Artname ferrugana von SCHIFFERMILLER & 
DENIS (1776) als ein „nomen nudum” zu betrachten sei, da er angeblich „without any 
description” veröffentlicht wurde. Das kann nicht stimmen, da die meisten Beschreibungen 
von SCHIFFERMILLER nicht besser als die seiner ferrugana sind. Sie stellen nur die ,,diag- 
nostizierenden” deutschen Namen dar und von diesem Standpunkt aus, könnte auch die Be- 
zeichnung ,,Rostbrauner Wickler’’ keine bessere Diagnose für eine Art sein, welche wie 
gegebenenfals „lithargyrana” wirklich keine bessere Merkmale als nur die rostbraune Grund- 
farbe bietet. Falls wir aber nicht SCHIFFERMILLER, sondern TREITSCHKE als den ersten 
ferrugana-Autor anerkennen wollten, so könnte man auch dann (wie oben en nur 
„lithargyrana” als ferrugana-Typus betrachten. 


(243) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 329 


BENANDER (1950) sprach lithargyrana HS. und fissurana P. & M. als conspe- 
zifisch an. In der Tat, es gibt keine Unterschiede im Genitalbau beider Formen, was auch ich 
durch meine eigenen Studien bestätigen kann. Bereits KENNEL (1908), der wie überhaupt 
alle seine Zeitgenossen zwischen tripunctana Hb. und fissurana P. & M. nicht unterschied 
und die beiden Arten als ,,ferrugana” bezeichnete, sagte über lithargyrana HS. folgendes: 
„Möglicherweise handelt es sich doch um eine Form der Ac. [alla] ferrugana; ich fing sie 
mit letzterer zusammen in der Rheinpfalz im September an einer Stelle, wo ferrugana sehr 
gemein war.” Als ich dieses ökologische Problem einmal mit Herrn H. PFISTER (Hof/Saale), 
der eine grosse Erfahrung im Sammeln der Kleinschmetterlinge hat, besprach, teilte 
er mir mit, dass diese Zeilen KENNELs seinen eigenen Beobachtungen nicht entsprechen. 
Nach Herrn PFISTERS Worten, bewohnen ,,fissurana’ und „lithargyrana” getrennte Flug- 
plätze, was wohl für die artliche Selbständigkeit beider Formen spricht. Mir scheint es aber, 
daß ein getrenntes Vorkommen zweier Formen keinesfalls ein Beweis ihrer artlicher 
Selbständigkeit ist, da bei einer anderen Acleris-Art, hastiana L., der Formenbestand 
der einzelnen Populationen recht verschieden ist und einen ausgesprochen lokalgeographi- 
schen Charakter hat. Morphologisch sind fissurana und lithargyrana zweifelios conspezifisch 
und gehören zu der Art, die ich in meinem Kataloge als ferrugana Schiff. bezeichne. 

Die Variabilität der ferrugana Schiff. ist nicht geringer als die der tripunctana Hb. Die 
namenstypische Form der Art (= lithargyrana HS.) charakterisiert sich durch die einfarbig 
bräunlichroten Vorderflügel, deren Costa bisweilen durch einen kaum dunkleren dreieckigen 
oder rhombischen Fleck gezeichnet ist. Unterhalb der Mittelzelle, im Basalteil der Vorder- 
flügel befindet sich öfters ein Fleck, der aus einer Gruppe aufgeworfener Schuppen be- 
steht und gleich wie die Grundfarbe oder etwas heller gefärbt ist. Dieser Form nähert sich 
ab. rubidana HS., bei welcher der Kostalfleck viel dunkler, bisweilen ganz schwarz ist. 
Ganz verschieden von den beiden erwähnten Formen ist ab. selasana HS. (= fissurana P. 
& M.), die den Eindruck einer eigenen Art macht. Bei ihr ist die Vorderflügelgrundfarbe 
meistens heller und durch zahlreiche dunklere Wellen durchzogen; der Kostalfleck ist ge- 
wöhnlich nur ganz leicht angedeutet und der Fleck aufgeworfener Schuppen ist schwarz. Ihr 
nahe steht die ab. brachiana Frr. (= costimaculana P. & M.); hier ist der Kostalfleck 
stark entwickelt und besteht aus einer mehr oder weniger breiten braunen, bisweilen schwar- 
zen Bogenlinie, die einen Fleck der Grundfarbe an der Costa von unten umfasst. Wenn 
dieser Bogen in drei getrennte Punkte aufgelöst ist, entsteht die ab. tripunctulana Hw. (= 
trimaculana P. & M.). Bei der ab. bifidana Hw. ist der Kostalbogen mittels eines Quer- 
bandes mit dem Dorsum verbunden und bildet eine Art Y-Zeichen. Die mit zahlreichen 
schwarzen Punkten am Grunde bestreute Form heisst ab. motana Don. (= multipunctana P. 
& M.); ihre Vorderflügelzeichnung kann sonst jeder der obenerwähnten Formen entsprechen. 
Die vermutlich artlich auch zu ferrugana Schiff. gehörende ab. radiana Haud. hat eine 
dunkle strahlenartige Bestaubung; diese Form ist mir nicht näher bekannt. 

Über die Merkmale, die ferrugana Schiff. von tripunctana Hb. trennen, s. meine Notiz 
119. 


123. A. quercinana (Z.) — Das Original zur KENNELschen (1908) Figur stammt aus 
Speyer, Pfalz, 23.VI.1893, Sammlung H. Disqué (Zoologische Sammlung des Bayrischen 
Staates). Nachstehend wird eine neue Aberration beschrieben, die an manche ferrugana- 
Formen erinnert und mit diesen verwechselt werden kann. 

A. querciana ab. disquei nova — Vorderflügel wie bei der Nennform, bleich ocker- 
gelblich oder rostbräunlich angeflogen. Der Perlmutteglanz ist stark reduziert oder fehlend, 
obwohl die Gitterzeichnung erhalten bleibt. Ein braunes oder schwärzliches Dreieck, das 
eine Art Umrandung des Kostalfleckes bildet. Speyer, Pfalz, H. Disqué leg.; Holotypus, 
Weibchen, 29.IX. 1901; Paratypen, drei Weibchen, 19.VI.1888, 18. und 21.IX.1884; Zoo- 
logische Sammlung des Bayerischen Staates. Ein weiteres Stück (Männchen) aus Berlin- 
Finkenkrug befindet sich in der Sammlung Dr. H. G. AMSEL. 


124. A. schalleriana (L.) — Die Originale zu den KENNELschen (1908) Figuren 34 und 
35 (beide Weibchen) stammen aus Speyer, Pfalz, September 1882 und 1885, Sammlung H. 
Disqué (Zoologische Sammlung des Bayerischen Staates). Über die Nomenklatur dieser Art 
s. meine Notiz 119. 


330 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 (244) 


125. A. variegana (Schiff.) — Originale zu den KENNELschen (1908) Figuren 11, 12 und 
14 stammen aus Speyer, Pfalz, 24.IX.1885, 24.IX.1895 und 4.IX.1892, Sammlung H. 
Disqué (Zoologische Sammlung des Bayerischen Staates). 


126. A. ulmicola (Meyer.) — Laut der Originalbeschreibung soll diese Art an boscana F. 
erinnern, von welcher sie sich „by sinuate termen’ unterscheidet. 


127. A. logiana (Cl.) — Über die Nomenklatur dieser Art s. meine Notiz 119. 


128. A. hastiana (L.) — Die ausserordentlich reiche Variabilität dieser Art verleitete zur 
Aufstellung einer Anzahl von Aberrationen. Dieser Namenschwarm beruht zum grössten 
Teil auf ganz unbedeutenden Abänderungen und soll sorgfältig revidiert werden. Das geht 
jedoch über die Rahmen meiner Übersicht heraus, weshalb diese Revision auf ihren Forscher 
wartet. Für die von KENNEL (1908, p. 71, t. 3 fig. 37) irrtümlicherweise als confixana Hb. 
bezeichnete Aberration schlage ich den Namen ab. pseudoconfixana nom. nov. vor. Den 
durch einen der MÜLLER-RUTZschen Namen praeokkupierten Namen grisea Dufr. ersetze ich 
durch ab. subgrisea nom. nov. 

Es soll an dieser Stelle erinnert werden, dass die mit hastiana längere Zeit zusammen- 
geworfene scabrana Schiff. eine eigene Art ist. Ihr ist meine Notiz 130 gewidmet. 


129. A. hippophaéana (Heyd.) — Es ist nicht endgültig geklärt, ob hippophaëana eine 
eigene Art ist oder ob sie mit hastiana L. artlich zusammengehört. Die Genitalien beider 
sind ganz gleich in beiden Geschlechtern, jedoch sind Übergänge nach den äusseren Merk- 
malen bis jetzt unbekannt. Eine sorgfältige Prüfung des Problems wäre sehr erwünscht. 


130. A. scabrana (Schiff.) — Diese Art wurde mit hastiana L. zusammengeworfen, unter- 
scheidet sich aber von dieser durch den Genitalbau. Der nachstehende Vergleich zeigt die 
Genitalunterschiede beider Arten. 


A. scabrana (Schiff) A. hastiana (L.) 


&. Tegumen einfach. 
Socii nur analwärts erweitert. 


Aedoeagus lang. 

Pars inflabilis ausser den drei stachelför- 
migen Cornuti noch mit einer kurzen 
Chitinplatte. 

© . Lamella antevaginalis subquadrat, kurz, 
nicht länger als breit, umfasst das Ostium 
bursae nicht. 

Die distale Erweiterung des Ductus bursae 
lang. 

Cervix bursae deutlich entwickelt und sich 
allmählich in den Ductus bursae verwan- 


delnd. 


4 . Tegumen mit einer Crista. 

Socii wie anal- so auch oralwärts erwei- 
tert. 

Aedoeagus kurz. 

Pars inflabilis mit drei bis sechs Cornuti; 
Chitinplatte länglich. 


©. Lamella antevaginalis lang, in der 
Mitte schmäler, das Ostium bursae von 
oben beider seits umfassend. 

Die distale Erweiterung des Ductus bursae 
kurz. 

Cervix bursae unentwickelt und der Ductus 
bursae entspringt vom selben Corpus bur- 
sae. 


Die äusseren Unterschiede von scabrana der hastiana gegenüber sind meistens nicht kon- 
stant und können zum Zweck einer Artdiagnostik kaum dienen. FıLıpJEv (1930) charak- 
terisierte scabrana als „langflügelig” im Vergleich zu bastiana. Obgleich die Vorderflügel 
der ersteren wirklich meistens etwas gestreckter zu sein scheinen, der Apex etwas deutlicher 
herausgezogen ist, der Termen schräger und der Tornus etwas flacher ist, sind alle diese 
Merkmale auch bei den Männchen, wo sie doch öfter zu erkennen sind, nicht beständig, 
während die Weibchen beider Arten überhaupt breitere und kürzere Flügel haben. Die 
relativ „kurzflügeligen” scabrana-Stücke stellen so wie die ziemlich „langflügeligen” hastiana- 
Stücke durchaus keine grosse Seltenheit in beiden Geschlechtern dar. 

Mehr beständig ist m.E. die Grundfärbung der scabrana, die anscheinend niemals so leb- 
haft wie die der hastiana öfters ist und niemals eine rôtliche Tönung der braunen Stellen 
aufweist. 


(245) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 331 


MÜLLER-RUTZ (1936) versuchte Artunterschiede zwischen scabrana und hastiana in den 
Gruppen aufgeworfener Schuppen zu finden. Er bezeichnet solche Schuppen bei scabrana 
als entweder ganz schwarz oder mit einem weissen Rand umgeben, die von hastiana als 
meistens mit gelblichen Schuppen vermischt. In meinen grossen Serien habe ich keine Be- 
ständigkeit dieses Merkmales gefunden und glaube deshalb, dass dieser Unterschied viel- 
leicht nur lokal (z.B. bei den Populationen aus der Schweiz) zum Vorschein kommt. 
FILIPJEV (1930) vermutete Unterschiede in der Anordnung der Gruppen aufgeworfener 
Schuppen, verfügte aber über kein frisches Material. Die mir vorliegenden Serien bieten 
solche Unterschiede an: die untere Schuppengruppe des Basalfeldes der Vorderflügel ist bei 
hastiana die grösste und gewöhnlich die einzige in dieser Reihe, während bei scabrana alle 
Schuppengruppen der Basalreihe untereinander fast gleich gross sind. Leider erscheint dieses 
Merkmal meistens als wertlos, da nur wenige Sammlungsstücke genügend frisch sind um 
diese Arten auch ökologisch, aber dieses Gebiet blieb bis jetzt kaum erforscht. 

Die Vörderflügelzeichnungsvariabilität von scabrana ist viel geringer als die der hastiana, 
Vorderflügelunterseite: bei scabrana hat der Kostalrand in seinem Basalteil einfarbige Fran- 
sen; die der hastiana sind hier wenigstens ein Mal gescheckt. Und noch: scabrana hat einen 
zur Costa anliegenden Vorderflügelteil fein quer gestreift, bei hastiana ist dieser Teil grob 
gefleckt. 

Wenn auch kaum ein einziges Merkmal, so gibt wenigstens die Gesamtheit der Merkmale 
eine Basis für die provisorische Trennung beider sonst ähnlichen Arten, die dann durch 
eine Genitaluntersuchung meistens als gerechtfertigt erscheint. Vielleicht unterscheiden sich 
diese Arten auch ökologisch, aber dieses Gebiet blieb bis jetzt kaum erforscht. 

Die Vorderflügelziechnungsvariabilität von scabrana ist viel geringer als die der hastiana, 
was in Serien besonders auffällt. Als namenstypische Form der Art ist die mit lichtbräun- 
lichgrauer Grundfärbung aufzufassen. Die Flügelbasis ist bei ihr schwärzlichbraun; der 
Grund ist durch ebensolche feine Querstreifen durchzogen und die Flügelmitte weist einen 
schattenförmigen grauen Anflug auf. Vom scabrana-Typus der SCHIFFERMILLERschen Samm- 
lung schrieb HERRICH-SCHÄFFER (1851, p. 149): „Ein gutes Stück, welches der Scabrana 
Hbn. 169 zum Original gedient haben mag, da es auf das genaueste mit dieser Abbildung 
stimmt.” 

Die folgenden Formen sind als Aberrationen zu betrachten: 

ab. griseis Haud. — Vollständig oder fast ganz zeichnungslose Form. Als Vorderflügel- 
zeichnung kommt hier manchmal nur ein kurzer dunkelgrauer Strich am Ende der Mittel- 
zelle in Frage, noch ein leicht durch feine schwärzliche Linien angedeutetes Basalfeld, eine 
ebensolche unscharfe Mittelbinde und kaum bemerkbare Kostalhäkchen. Die Flügelbasis 
innerhalb der schwärzlichen Linien ist vom übrigen Vorderflügelgrund nicht verschieden. 

ab. pseudocoronana nova — Das braune Basalfeld der Vorderflügel, ihre erweiterte 
Mittelbinde, die manchmal nur als ein Kostalfleck entwickelt ist, und die Kostalhäkchen 
stechen mehr oder weniger vom helleren Grundton ab. Sechs Weibchen von Speyer, Pfalz 
(Holotypus: 8.X.1889), Sammlung H. Disqué (Zoologische Sammlung des Bayerischen 
Staates). Weitere Exemplare (alle in der Sammlung L. OSTHELDER): ein Weibchen, gleich- 
falls aus Speyer; ein Männchen von Lohr am Main, Unterfranken; drei Männchen aus 
Regensburg, Oberpfalz; ein Männchen aus Liegnitz, Schlesien; ein Männchen von Unter- 
Wallis, Schweiz; ein Weibchen aus Ankara, Kleinasien. 

ab. psorana Fröl. — Vorderflügel mit einem oder zwei schwärzlichen Strichen von der 
Basis bis über die Flügelmitte. Der Hauptstrich wird manchmal durch kleinere parallele 
Nebenstriche begleitet. Die Grundzeichnung, die durch diese Striche durchzogen ist, variiert. 

ab. striana nova — Die Adernzwischenräume der Vorderflügel sind so verdunkelt, dass 
die Adern als helle Streifen auftreten. Nicht selten lässt sich die Grundzeichnung durch 
dieses Netz erkennen. Fünf Weibchen aus Speyer, Pfalz (Holotypus: 16.X.1903), Sammlung 
H. Disqué (Zoologische Sammlung des Bayerischen Staates); ein Weibchen aus Liegnitz, 
Schlesien, und ein Männchen aus Frankfurt am Main (Sammlung L. OSTHELDER). 

ab. radiana nova — Vorderflügel mit einem hellen Strahl von der Basis in der Richtung 
zum Apex. Ich besass ein Weibchen dieser Form von Nikolajew, Südukraine, das mir leider 
z. Zt. unzugänglich ist. Deshalb bezeichne ich als einen Ikonotypus der neuen Aberration 
die schöne Abbildung bei HERRICH-SCHÄFFER (1847, t. 2 fig. 12), wo sie als scabrana be- 
zeichnet wird. 


332 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 (246) 


131. A. cristana (Schiff.) — Von dieser sehr stark variierenden Art kann man dasselbe 
sagen, was oben von hastiana (Notiz 128) bereits geschrieben wurde. 


132. À. mixtana (Hb.) — Als ältester Name dieser Art sollte eigentlich hyemana Hw., 
1811, wiederhergestellt werden. Da aber die Art bis zu letzterer Zeit fast ausschliesslich 
als mixtana Hb. bekannt war, wäre eine Änderung dieses Namens, lediglich der Priorität 
wegen, unerwünscht. 

Das Original zur KENNELschen (1908) Figur 30 stammt aus Regensburg, Oberpfalz, 
Januar 1883, ScHMID leg. (Zoologische Sammlung der Bayerischen Staates). 


133. À. fimbriana (Thnbg.) — Als Nennform dieser Art ist die mit weisser Costa der 
Vorderflügel zu bezeichnen. Dementsprechend verdienen die übrigen bei KENNEL (1908) 
abgebildeten Formen eine Benennung. 


ab. costistrigana nova — Der weisse Vorderflügelkostalrand mehrfach schwarz quer ge- 
streift. Ikonotypus: KENNEL, 1908, t. 4 fig. 27. 
ab. unicolorana nova — Vorderflügel einfarbig braun mit bisweilen wenig auffallenden 


Querbinden. Speyer, Pfalz, H. Disqué leg. (Holotypus, Männchen, 26.1X.1900; Allotypus, 
Weibchen, 6.X.1902; fünf männliche Paratypen, 20.IX.1902, unter diesen auch das Original 
zur KENNELschen Figur 22; Zoologische Sammlung des Bayerischen Staates). 

ab. fasciana nova — Der Vorderflügelgrund mehr oder weniger stark weiss angeflogen, 
so dass die dunklen Querbinden stark auffallen. Speyer, Pfalz, H. Disqué leg. (Holotypus, 
Männchen, 4.X.1887; Allotypus, Weibchen, 28.IX.1906; je sieben männliche und weibliche 
Paratypen, 6.X.1887, darunter auch das Original zur KENNELschen Figur 25; Zoologische 
Sammlung des Bayerischen Staates). 


134. A. filipjevi nom. nov. — Ich schlage vor mit diesem Namen den Namen Peronea 
grisea Fil., das subjektive Homonym von Acalla hastiana L. f. grisea M.-R., 1924, zu 
ersetzen. 


135. A. tephromorpha (Meyr.) — Nach der Angabe ihres Autors soll diese Art im 
Genitalbau an //psiana Schiff. erinnern. 


136. A. apiciana (Hb.) — Das Original zur KENNELschen (1908) Figur stammt aus 
Brüssel, Belgien, Sammlung H. Disqué (Zoologische Sammlung des Bayerischen Staates). 
Der Artname Phalaena Tortrix rufana Schiff., 1776, muss als objektives Homonym vor 
Phalaena rufana Sc., 1763 (die heute unter den Olethreutini eingereiht wird) zurücktreten. 


137. A. lubricana (Mn.) — Das Original zur KENNELschen (1908) Figur stammt vermut- 
lich wie die ganze gezüchtete Serie in der Sammlung H. Disqué (Zoologische Sammlung des 
Bayerischen Staates) aus Speyer, Pfalz. 

Trotz ihrer gewissen äusseren Ähnlichkeit mit der tripunctana-ferrugana-Gruppe, steht 
lubricana nach ihrem männlichen Genitalbau der apiciana Hb. viel näher. Die Socii der 
lubricana sind noch länger als bei der genannten Art und an den Spitzen nicht so erweitert. 
Der Aedoeagus ist etwas stumpfwinkliger gebogen, hat ein breiteres Coecum penis, die 
Cornuti sind länger. Die weiblichen Genitalien zeigen besonders starke Unterschiede den 
anderen Acleris-Arten gegenüber. 


138. A. lorquiniana (Dup.) — Das Original zur KENNELschen (1908) Figur 62 (ab. 
flavana Sheld.) befindet sich in der Zoologischen Sammlung des Bayerischen Staates, stammt 
aus der Sammlung H. Disqué und hat "EPELSH.”’[EIM] als einzige Zettelangabe. 


139. A. orphnocycla (Meyr.) — Nach der Angabe ihres Autors soll diese Art an die 
vorige erinnern. 


140. A. sheljuzhkoi (Obr.) — Steht wegen ihrer langen und gebogenen Socii von den 
übrigen Acleris-Arten etwas gesondert. 


(247) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 333 


141. A. abietana (Hb.) — Als ab. dorsialba nova bezeichne ich die Form mit weisslichen 
Flecken am Vorderflügeldorsum. Holotypus, Männchen, Irschenhausen bei München, Süd- 
bayern, 6.1V.1913, K. v. ROSEN leg. (Zoologische Sammlung des Bayerischen Staates). Bei 
der ab. costialba nova befindet sich ein weisser Fleck im Basalteil der Vorderflügelcosta. 
Ikonotypus: KENNEL, 1908, t. 4 fig. 12. 


142. Man kann kaum zweifeln, dass die meisten in meinem Kataloge als ,,Species incer- 
tae sedis” bei der Gattung Acleris Hb. angeführten Arten zu dieser Gattung gehören. Es 
fehlen nur die Angaben, wohin diese Arten am besten einzureihen sind. 


143. A. pyrivorana (Rag.) — Möglicherweise handelt es sich hier nur um eine Monstro- 
sität von A. sparsana (Schiff). 


144. A. undulana (Wism.) — Das von KENNEL (1908) als Figur 49 abgebildete Weib- 
chen unterscheidet sich von der ab. coprana Wlsm. dadurch, dass bei ihm die Vorderflügel- 
basis und die Schulterdecken nicht weiss sind und die Vorderflügel nur eine weisse Mittel- 
binde aufweisen. Ich schlage vor, diese Form nach dem zitierten Ikonotypus als ab. sub- 
coprana nova zu bezeichnen. 


145. Sparganot his pilleriana (Schiff.) — Das Original zur KENNELschen (1910) Figur 38 
stammt aus Speyer, Pfalz, 30.VI.1888, Sammlung H. Disqué (Zoologische Sammlung des 
Bayerischen Staates). 


146. S. xanthoides (Wkr.) — Diese nearktische Art ist in Marokko als ein eingeschlepp- 
ter Falter entdeckt worden (JOURDAN, 1935, p. 137). 


147. S. abiskoana (Car.) — Diese Art habe ich bereits in dieser Publikation auf den 
Seiten 80 und 82 diskutiert. Der ZETTERSTEDTsche Artname Tortrix cinereana, 1840, muss 
zurücktreten, da er durch ein älteres Homonym von HAWORTH, 1811 (jetzt eine Epinotia- 
Art, Eucosmini) praeokkupiert ist. Der zweitälteste Artname, cinerana Wck., 1861, kann auch 
nicht gebraucht werden, da aus seiner Veröffentlichung nicht klar hervorgeht, ob es sich hier 
um eine Emendation oder nur um einen Schreibfehler handelt. 

Die Art variiert von einfarbig grau bis zur Entwicklung zweier mehr oder weniger deut- 
lichen dunklen Querbinden. 


Beilage I. BESTIMMUNGSTABELLE DER EUROPÄISCHEN GATTUNGEN DIE IN DIESER PUBLIKATION 
ALS TORTRICINAE UND SPARGANOTHINAE AUFGEFASST SIND 
(Nach HERING, 1927, mit einigen Änderungen) 
Die nachstehenden Gattungen wurden von KENNEL in REBEL (1901) und in seinen den 
Tortriciden speziell gewidmeten Werken (1907, 1908—1921 u.a.), von HERING (1927, 


1932) und vielen anderen Autoren gebraucht. 


— Im Vorderflügel geht Rs in den Kostalrand, in diesen also von der Mittelzelle 


SAdetn her al. Ace (ABD 
— Im Vorderfligel geht Rs in dio elites SE in Er ri in den Kostai- 
tand gehen, also: van der Mittelzelle hur 4 Adern. . .,  : sl Ira 104,2: 
Plm sVorderkiucell entspringen Ray uid Rs gestielt "MN mn Res 3 
— R4 und Rs getrennt entspringend . . E 5 tities RILETTO: 
3. Palpen höchstens 113 mal so lang wie der Durum, eines Auges) wenn pi 
dann Mz im Vorderflügel näher Ma als Cu1. . . . DI 


— Palpen mindestens doppelt so lang wie der Dci eines ner der Tanken: IN. 
M3 und Cui etwa in gleicher Entfernung . 

4. Palpen sehr lang, schnauzenartig vorstehend; senkrecht von Haben gesaken sind sie 
doppelt so lang wie der Kopf; Fühler des Männchens mit Wimpern, die nicht länger 
als der Durchmesser des Schaftes sind . . . . . . . . . Sparganothis (Hb.) 


334 


10. 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 : (248) 


Palpen kürzer, senkrecht von oben gesehen nur so lang wie der Kopf; Fühler des Männ- 
chens mit Kammzähnen, die länger als der Schaftdurchmesser sind . . Philedone (Hb.) 


. Im Vorderflügel M2 und M3 herangebogen, die Entfernung des Ursprungs M2a—M3 ist 


meist kleiner als die M3—Cu1; ns des Männchens immer ohne Kostalum- 
schlag. en è . . Epagoge (Hb.) 
Im Wosderfingel Mea Gu etwa in elken ton) PR das Männchen 
immer mit Kostalumschlag der Vorderflügel; Ra und Rs im Vorderflügel nur sehr 
selten und ausnahmsweise gestielt . . . . . Cacoecia (Hb.) (incl. Capua Stph.) 


. Im Vorderflügel M3 und Cui gestielt aus der Hinterecke der Mittelzelle . Chrosis (Gn.) 


Mz und Cui im Vorderflügel nicht gestielt; wenn gestielt, dann u verkümmert, 


lanzettlich zugespitzt . . . 7% 
. Im Hinterflügel fehlt eine Ader: Ms ar Gu ai ee es Erin von Rea 
Mittelzelle also nur 4 Adern in den Aussenrand . . . . il RSI 
Normale Adernzahl in Hinterflügeln vorhanden; es gehen 5 Asti von iedee Mittelzelle 
in den Saum . Li PR è 9. 
. Im Hinterflügel MRS R ad Mi zede: sore eas CRM AT (Ga) 


R und M1 im Hinterflügel entspringen nicht an obwohl sehr nahe beisammen 
Oxypteron (Stgr.) 


2 er dec pieni R dadi ME dia re an Elügelsnie. weit getrennt ; 


zugleich ist ihnen Me stark genähert, so dass die Entfernung R—Mı etwa gleich der 


Entfernung Mi—Me ist. . . . +. + . Anisotaenia (Stph.) 
Im Hinterflügel M2 immer an M3 enke edb pringend: ihre Entfernung von Mı immer 
sehr viel grösser als die R—Miı, letztere oft sogar gestielt . . . OE 


Im Vorderflügel entspringt R2 sehr weit saumwärts; die Bains de Ursprungs 
Ri—R2 ist 4—5 mal so gross wie die Entfernung R2—R3; beim Weibchen die Hinter- 


flügel praktisch nicht sichtbar . . . . wen Exa pate a RN) 
R2 weiter basal entspringend; Entfernung RR Kehren: gut doppelt so lang wie 
die Entfernung R2—R3 . . Ob ee 
. Kopf oben abstehend rauh beschüppt Beosbulrand der Monde fines a chin Saum 
sehr schräg; Flügel des Weibchens lanzettlich zugespitzt . . . ea (Gn.) 
Kopf oben angedriickt beschuppt; Flügel des Weibchens normal. . . re 112. 

. Rüssel zwischen den Palpen immer deutlich sichtbar. . . . . . „mls 
Rüssel ganz rudimentär, praktisch nicht sichtbar . . . . . . . Paloplazà (Hb.) 
. Männliche Vorderflügel mit Kostalumschlag . . . . . . . . . Gacoecia (Hb.) 
Männliche Vorderflügel ohne Kostalumschlag . . . . : wear ll 
. Fühler beim Männchen mit einer Ausnagung nahe der Wurzel, Se Panda (Hb.) 
— Männliche Fühler ohne solche Ausnagung . . . ne 5: 


mb lele 


. Männliche Fühler mit zwei geschwungenen Een ange Bürsten af jedem Glied 


J Zelotherses (Ld.) 
alice Faber mit BOER belondesa e glatt, kurz bewimpert oder 
leicht gezähnt . . . . . . . Tortrix (L.) (incl. Crephasia Curt. und Eulia Hb.) 


Beilage II. BESTIMMUNGSTABELLE DER PALAEARKTISCHE TORTRICINAE- UND 
SPARGANOTHINAE-GATTUNGEN 


(Nach MEYRICK, 1913, zusammengestellt) 


„Kopf glatt beschuppt . „vr … Far AML WE AE AA eee 
Kopf nicht glatt beschuppt . . . D EAU SIN SENS 

. Hinterflügel mit einem Basalpinsel am Walertand der Miele . Sparganothis (Hb.) 
Hinterflügel ohne BasalpinsePo ibi, (Pei wre PLOT RN AE 

. Vorderflügeladern Ra und Rs: gestielt . (>. 0,004 te ot aL PRES 
Votderfligeladern Ra und Rs getrennt . .-. . v2. 2. On He ENE 
 Vorderflügeladeen Ms nad .Cui pestielt B/S" BR Leben WIsm. 
= Vorderfliigeladetn ‘Ms: und‘ Cüi ' getreant 0 Ue ON A 
. Hinterflügeladern M3 und Cui getrennt . . . PEG 


— Hinterfligeladern Ms und Cui gestielt oder En aus einem Pis 2a, RSS 


(249) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 335 


. Vorderflügelader Cu1 entspringt vor dem Winkel der Mittelzelle . 
Vorderflügelader Cuı entspringt vom Winkel der Mittelzelle . 


. Hinterflügel mit auseinandergestellten Ms und Cui . 


. Palpen aufwärts gerichtet . 
Palpen nach vorn gestreckt . 

. Thorax mit Hinterschopf . 
Thorax ohne Hinterschopf 


6 

ii, \ AR 
— Hinterflügeladern Ms und Cui an der Basis stark einander genähert . 
8 

3 


Adoxophyes Meyr. 
REN. 0 TE 
Enoditis Meyr. 
Catamacta Meyr. 
on 
; ud} 
Butades Gn. 
Homona Wkr. 


10. Männliche Fühler doppelkammzähnig, bellende dut er deu Wimperbüscheln auf 


Vorsprüngen : 

— Männliche Fühler codici E 4 

11. Vorderflügelader Rs geht in die Costa . N 
— Vorderflügelader R5 geht in den Apex oder in remde : 
12. Vorderflügeladern Ms und Cui gestielt . 
— Vorderflügeladern Ms und Cu1 getrennt . 

13. Im Hinterflügel fehlt Ms 
— Hinterflügelader M3 vorhanden 

14. Hinterflügeladern M3 und Cui getrennt . 


— Hinterflügeladern Ms und Cui entspringen aus einem Paal : 


15. Rüssel fehlt . 

— Rüssel vorhanden . or. : 

16. Hinterfligeladern R und Mi fee Gestalt È 3 
— Hinterflügeladern R und Ma gsstielt oder einander genähert . 
17. Palpen aufwärts gerichtet 

— Palpen nach vorn gestreckt . 

18. Thorax mit Hinterschopf 

— Thorax ohne Hinterschopf 

19. Hinterflügeladern R und Ma gestielt a 

— Hinterfliigeladern R und M1 einander genähert . 

20. Vorderfliigel mit Schuppenbiischeln 

— Vorderfligel ohne Schuppenbüscheln 

21. Männliche Fühler mit einem basalen Wanten) R 

— Männliche Fühler ohne Ausschnitt 

22. Hinterflügeladern M2 und M3 parallel . 

— Hinterflügeladern M2 und M3 an der Basis einander Lena 
23. Thorax mit Hinterschopf . 

— Thorax ohne Hinterschopf 

24. Thorax mit Hinterschopf 

— Thorax ohne Hinterschopf 


Beilage III. ZUSAMMENHANG ZWISCHEN DEN GATTUNGEN IN DEN 


UND DENEN DER NEUEN KLASSIFIKATION 


(die Pagination bezieht sich auf diese Arbeit) 


Acalla (Hb.) Kenn. = Peronea (Curt.) Meyr. 

Adoxophyes Meyr.: S. 58. 

Amphisa (Curt.) Kenn. = Philedone (Hb.) Meyr. 

Anisotaenia (Stph.) Kenn. = Olindia Gn., S. 98; Isotrias Meyr., 


4 Argyrotoxa (Stph. ) 


Philedone (Hb.) 
Capua (Stph.) 
Peronea (Curt.) 
neue; 
Spatabisits Meyr. 
Nikes Pit 
Torte (Gn.) 
14. 

IST 

TPE PNG 
Exapate Hb. 
Meritastis Meyr. 
Isotrias Meyr. 
17e 

18. 

ke var 
Olindia Gn. 

. Cacoecia (Hb.) 
Cnephasia (Curt.) 
20. 


21. 


Dalaflosa (Hb. ) 
Zelotherses (Ld.) 
Eulia (Hb.) 
Tortrix (L.) 


BEILAGEN I UND II 


SLIDE 


Argyrotoxa (Stph.) Meyr. = Pseudargyrotoza gen. nov., S. 88; Ergasia Iss. & Str., S. 130; 


Croesia Hb., S. 133. 
Batodes Gn.: S. 84. 


Cacoecia (Hb.) Kenn. = Choristoneura Ld., S. 31; Cornicacoecia gen. nov. S. 32: 
Archips Hb., S. 35; Syndemis Hb., S. 43; Parasyndemis gen. nov. S. 45; Ptycholo- 
moides gen. nov., S. 46; Clepsis Gn., S. 53; Ptycholoma Stph., S. 59. 

Cacaecia (Hb.) Meyr. = Cornicacoecia gen. nov. S. 32; Archips Hb., S. 35; Cacoecimorpha 
gen. nov., S. 42; Ptycholomoides gen. nov. S. 46; Ptycholoma Stph., S. 59. 


336 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 (250) 


Capua (Stph.) Kenn. = Homona Wkr., S. 39; Adoxophyes Meyr., S. 58; Capua Stph., S. 74; 
Batodes Gn., S. 84. 

Capua (Stph.) Meyr. = Choristoneura Ld., S. 31; Homona Wkr., S. 39; Adoxophyes Meyr., 
S. 58; Paramesia Stph., S. 65; Epagoge Hb., S. 71; Capua Stph., S. 74; Sparganothis 
Hb., S. 140. 

Catamacta Meyr.: S. 34. 

Cerace (Wkr.) Meyr. = Pentacitrotus Btlr., S. 12; Cerace Wkr., S. 14. 

Cheimatophila (Stph.) Kenn. = Tortricodes Gn., S. 111. 

Chrosis (Gn.) Kenn. = Spatalistis Meyr., S. 131. 

Cnephasia (Curt.) Kenn. = Hastula Mill, S. 85; Cnephasia Curt, S. 104; Cnephasiella 
Adamcz. S. 108; Oxypteron Stgr., S. 110; Neosphaleroptera Réal, S. 115; 
Eana Billb., S. 116. 

Cnephasia (Curt.) Meyr. = Clepsis Gn., S. 53; Pseudeulia gen. nov., S. 67; Paraclepsis 
gen. nov., S. 69; Propiromorpha gen. nov. S. 102; Crephasia Curt, S. 104; 
Cnephasiella Adamcz., S. 108; Oxypteron Stgr., S. 110; Neosphaleroptera Réal, 
S. 115; Eana Billb., S. 116; Euledereria Fern., S. 121; Trachysmia Gn., S. 123. 

Dichelia (Gn.) Kenn. = Epagoge (Hb.) Kenn. 

Doloploca (Hb.) Kenn., Meyr. = Eana Billb., S. 116; Doloploca Hb., S. 119. 

Enoditis Meyr., S. 80. 

Epagoge (Hb.) Kenn. = Choristoneura Ld., S. 31; Paramesia Stph., S. 65; Epagoge Hb., 
S. 71; Enoditis Meyr., S. 80; Hastula Mill, S. 85; Sparganothis Hb., S. 140. 

Eulia (Hb.) Kenn. = Argyrotaenia Stph., S. 28; Aphelia Hb., S. 49; Clepsis Gn, S. 53; 
Lozotaeniodes gen. nov., S. 61; Lozotaenia Stph., S, 64; Pseudeulia gen. nov., S. 67; 
Paraclepsis gen. nov., S. 69; Propiromorpha gen. nov., S. 102; Eulia Hb., S. 103: 
Neosphaleroptera Réal, S. 115; Trachysmia Gn., S. 123; Ergasia Iss. & Str., S. 130. 

Eulia (Hb.) Meyr. = Argyrotaenia Stph., S. 28; Aphelia Hb., S. 49; Lozotaeniodes gen. nov., 
S. 61; Lozotaenia Stph., S. 64; Synochoneura gen. nov., S. 97; Eulia Hb., S. 103; 
Ergasia Iss. & Str.; S. 130. 

Exapate Hb.: S. 113. 

Homona Wkr.: S. 39. 

Isotrias Meyr.: S. 101. 

Leontochroma \Wlsm.: S. 78. 

Meritastis Meyr.: S. 46. 

Oenophthira Dup. = Sparganothis Hb. 

Olindia (Gn.) Meyr. = Olindia Gn., S. 98. 

Oxypteron Stgr.: S. 110. 

Pandemis (Hb.) Kenn. = Pandemis Hb., S. 24; Parapandemis gen. nov., S. 26; Clepsis Gn., 
S. 53; Propiromorpha gen. nov., S. 102. 

Pandemis (Hb.) Meyr. = Pandemis Hb., S. 24; Parapandemis gen. nov., S. 26. 

Peronea (Curt.) Meyr. = Croesia Hb., S. 133; Acleris Hb., S. 135. 

Philedone (Hb.) Meyr. = Philedone Hb., S. 79; Philedonides gen. nov., S. 82; Hastula 
Mill. 8. 95: 

Sparganothis Hb,: S. 140. 

Spatalistis Meyr.: S. 131. 

Sphaleroptera (Gn.) Kenn. = Euledereria Fern., S. 121. 

Tortricodes (Gn.) Meyr. = Oxypteron Stgr., S. 110; Tortricodes Gn., S. 111. 

Tortrix (L.) Kenn. = Pandemis Hb., S. 24; Choristoneura Ld., S. 31; Cacoecimorpha 
gen. nov., S. 42; Aphelia Hb., S. 49; Clepsis Gn., S. 53; Lozotaenia Stph., S. 64; 
Pseudargyrotoza gen. nov., S. 88; Aleimma Hb., S. 125; Tortrix L., S. 127; 
Ergasia Iss. & Str., S. 130; Spatalistis Meyr., S. 131; Croesia Hb., S. 133. : 

Tortrix (L.) Meyr. = Pandemis Hb., S. 24; Parapandemis gen. nov., S. 26; Choristoneura 
Ld., S. 31; Syndemis Hb., S. 43; Parasyndemis gen. nov., S. 45; Aphelia Hb., 
S. 49; Clepsis Gn., S. 53; Aleimma Hb., S. 125; Tortrix L., S. 127. 

Zelotherses Ld. = Aphelia Hb. (pars), S. 49. 


(251) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 337 


Literatur 1) 


ADAMCZEWSKI, S., 1936. „Étude sur la morphologie des espèces du genre Crephasia Curt. 
et sur leur distribution géographique en Pologne.” Ann. Mus. Zool. Polon., vol. 11, 
Paco tt. 30-37. 

AGENJO, R., 1952. Fáunula Lepidopterológica Almeriense, Madrid, 370 pp., 24 tt. 

ALBIN, E., 1720. A Natural History of English Insects. London, 100 tt. & expls. 

AMSEL, H. G., 1935. „Neue palästinensische Lepidopteren.” Mitt. Zool. Mus. Berlin, vol. 
20, pp. 271—319, tt. 9—18 & expls. 

AMSEL, H. G., 1935a. „Weitere Mitteilungen über palästinensische Lepidopteren.” Veröff. 
Dtsch. Kolon. Übers. Mus., vol. 1, pp. 223—277. 

AMSEL, H. G., 1948. „Zur Systematik der mediterranen Tortricodes-Arten.” Bull. Soc. Fouad 
Ier Ent. vol. 32, pp. 299—303. 

AMSEL, H. G., 1953. „Über einige von Ragonot und Dumont beschriebene palaearktische 
Microlepidopteren des Pariser Museums.” Rev. Franc. Ent., vol. 20, pp. 223—230. 

BARNES, W. & A. Busck, 1920. ’’Notes and new species.” Contr. N.H. Lep. North Amer., 
vol. 4, pp. 211—278, tt. 26—40. 

BARRETT, Ch. G., 1905. The Lepidoptera of the British Islands. Vol. 10. London, 384 pp. 
tt. 425—469. | 

BENANDER, P., 1934. „Om nägra svenska Acalla-arter.” Ent. Tidskr., vol. 55, pp. 122—128 
(incl. tt. 1—2). 

BENANDER, P., 1940. „Revision von Zetterstedts lappländischen Microlepidoptera.” Opusc 
Ent. Lund., vol. 5, pp. 49—65. 

BENANDER, 1946. „Förteckning över Sveriges smäfjärilar. Catalogus Insectorum Sueciae. VI. 
Microlepidoptera.” Ibid., vol. 11, pp. 1—82. 

BENANDER, 1950. Svensk Insektfauna utgiven av Entomologiska Föreningen i Stockholm. 10. 
Fjärilar, Lepidoptera, Smâfjärilar, Microlepidoptera. Andra familiengruppen Veck- 
larfjärilar, Tortricina. Stockholm, 173 pp., 14 figs, 9 tt. 

BRADLEY, J. D., 1952. ‘’Adoxophyes orana (Fischer von Roeslerstamm, 1834). The Entom., 
vol. 85, pp. 1—4, figs. 1—4, t. 1. 

Brown, A. W. A. & M. R. MacKay, 1943. "The Jack Pine Budworm, Cacoecia fumiferana 
Clem.’ Canad. Ent., vol. 75, pp. 207—211. 

BURMANN, K., 1949. „Zwei neue Formen von Anisotaenia ulmana Hb. aus Nordtirol.” Z. 
Wien. Ent. Ges., vol. 34, pp. 43—44, t. 2. 

Busck, A., 1931. “On the female genitalia of the Microlepidoptera and their importance in 
the classification and determination of these moths.” Bull. Brooklyn Ent. Soc., vol. 
26, pp. 199—216 (incl. tt. 9—13). 

CARADJA, A., 1916. ,,Beitrag zur Kenntnis der geographischen Verbreitung der Pyraliden 
und Tortriciden des europàischen Faunengebietes, nebst Beschreibung neuer For- 
men.” Iris, vol. 30, pp. 1—88. 

CARADJA, A., 1927. „Die Kleinfalter der Stötzner'schen Ausbeute, nebst Zuträge aus meiner 
Sammlung (Zweite biogeographische Skizze: „Zentralasien'’). Vorläufige Mittei- 
lung.” Mem. Sect. Stiint, Acad. Rom., ser. 3, vol. 4, 68 pp. 

CARADJA, A., 1938. „Materialien zu einer Lepidopterenfauna des Taipeishanmassivs (Tsinlin- 
shan), Provinz Shensi.” Iris, vol. 52, pp. 104—111. 

CARADJA, A. & E. MEYRICK, 1935. Materialien zu einer Microlepidopteren-Fauna der chine- 
sischen Provinzen Kiangsu, Chekiang und Hunan. Berlin, 96 pp. 

CHAPMAN, T. A., 1905. "Some observations on Hastula hyerana, Mill.’ Ent. Mo. Mag., vol. 
AN pp: 100-104, 129-132, 149157. 

CHAPMAN, T. A., 1906. "Progressive melanism on the Riviera (Hyeres), being further notes 
on Hastula hyerana, Mill.’ Trans. Ent. Soc. London, pp. 155—168, t. 8. 


1)Obwohl es zunächst vorgesehen wurde, ein Literaturverzeichnis erst am Schluss des 2. 
Teils zu bringen, fand ich es für notwendig die im Texte des 1. Teils angegebenen Zitaten 
hier zu erläutern. Die nachstehende Liste bringt nur Publikationen, ohne welche eine Be- 
nutzung des Textes stark erschwert wäre. 


338 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 (252) 


CHAPMAN, T. A., 1906a, 1907. "Progressive melanism: further notes on Hastula hyerana, 
Mill.” Ent. Mo. Mag., vol. 42 (1906), pp. 243—246, t. 3; vol. 43 (1907), pp. 
31—35, 71—76, tt. 1—2. 

CHARPENTIER, T. DE, 1821. Die Zinsler, Wickler, Schaben und Geistchen des Systematischen 
Verzeichnisses der Schmetterlinge der Wiener Gegend........ Braunschweig, 178 pp. 

CHRÉTIEN, P., 1903. "La Cnephasia Sciaphila laetana Stgr.’ Naturaliste, vol. 25, (ser. 2, 
vol. 17), pp. 11—12. 

CHRISTOPH, H., 1877. „Sammelergebnisse aus Nordpersien, Krasnowodsk in Turkmenien 
und dem Daghestan.” Horae Soc. Ent. Ross., vol. 12, (1876), pp. 181—299, tt. 
5—8. 

CLERCK, C. A., 1759—64. Icones Insectorum rariorum cum nominibus eorum........ etc. (vgl. 
HORN & SCHENKLING, 1928—29, pp. 198—199). 

Copenhagen Decisions on Zoological Nomenclature, etc. 1953. Edited by Francis HEMMING. 
London, XXX + 135 pp. 2 tt. 

CorBET, S. & W. H. T. Tams, 1943. "Keys for the indentification of the Lepidoptera in- 
festing stored food products.” Proc. Zool. Soc. London, vol. 113, ser. B, pp. 
55—148, t. 1—5. 

COTES & SWINHOE, 1889. s. SWINHOE & COTES. 

CURTIS, J., 1824—40. British Entomology. 16 Bände (vgl. HORN & SCHENKLING, 1828—29, 
1 2): 

DEGEER, C., 1771. Mémoires pour servir à l’histoire des Insectes. Vol. 2. Stockholm, 10 + 
1175 + 2 pp., 43 tt. 

DELLA BEFFA, G., 1935. "I Tortricidi del Piemonte.” Mem. Soc. Ent. Ital., vol. 14, pp. 
RE ON: A 

DE VILLERS. s. VILLERS. 

DIAKONOFF, A., 1939. "The Genera of Indo-Malayan and Papuan Tortricidae.” Zool. Meded. 
Mus. Leiden, vol. 21, pp. 111—240. 

DIAKONOFF, A., 1939a. "On some Indian Tortricidae.” Rec. Ind. Mus., vol. 41, pp. 231— 
253. 

DIAKONOFF, A., 1941. "New Asiatic and Papuan Tortricidae with records of other species.” 
Treubia, vol. 18, pp. 29—44, tt. 1—4. 

DIAKONOFF, A., 1941a. "Notes and descriptions of Microlepidoptera (I).” Ibid., pp. 395— 
439, tt. 17—22. 

DIAKONOFF, A., 1941b. "Fauna Buruana, Lepidoptera, Fam. Tortricidae.” Ibid., pp. 213—216, 
tt. 7—8. 

DIAKONOFF, A., 1941c. "Tortricidae chiefly from the collection of the Institute for Plant 
Diseases at Buitenzorg.” Ibid., pp. 377—392, t. 16. 

DIAKONOFF, A., 1944. ”Microlepidoptera of the Wissel Lakes, West New Guinea. I.” 
Treubia, vol. hors série, pp. 34—54. 

DIAKONOFF, A., 1948. "Records and descriptions of Microlepidoptera (2).’ Treubia, vol. 
19, pp. 483—524. 

DIAKONOFF, A., 1950. "A revision of the Family Ceracidae.” Bull. Brit. Mus. Ent., vol. 1, 
ple 

DIAKONOFF, A., 1952a. "Microlepidoptera of New Guinea. Results of the Third Archbold 
Expedition (American-Netherlands Indian Expedition 1938—1939). Part I.” Verh. 
Koninkl. Nederl. Akad. Wetensch, Nat., ser. 2, vol. 49, No. 1, pp. 1—167, t. 1, 
ich: 

DIAKONOFF, A., 1953. Idem, Part II. Ibid., vol. 49, No. 3, pp. 1—166. 

DjAKoNOV, A., 1929. „Eine neue Gattung und vier neue Arten der Tornriciden {suc !] aus 
dem östlichen Mittelmeergebiet.’ Rev. Russe Ent., vol. 23, pp. 153—165. 

Doets, C., 1952. „Lepidopterologische mededelingen over 1950—1951.” Ent. Berichten, vol. 
14, pp. 177—181, fig. 1-4. 

DRENOWSKI, A. K., 1931. ,,Zweiter Verzeichnis der auf dem Alibotuschgebirge gesammelten 
Lepidopteren (In bulgar. N.-O. Mazedonien).” Mitt. Bulg. Ent. Ges. vol. 6, pp. 
49—67. 

DUFRANE, A., 1933. "La variation chez Acalla hastiana L.’ Lambillionea, vol. 33, pp. 196— 
203 MIE 


(253) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 339 


DUPONCHEL, P. A. J., 1834—36. Histoire Naturelle des Lépidoptères ou Papillons de 
France. Vol. 9, Nocturnes, pars 6. Paris, 1834, pp. 1—64, tt. 239— 240; 1835, pp. 
65—320, tt. 241— 256; 1836, pp. 321— (627), tt. 257—266. 

DUPONCHEL, P. A. J., 1842—45. Idem. Supplément. Vol. 4. Paris, 1842, pp. 1—112, tt. 
51—56; 1843, pp. 113—480, tt. 57—72; 1844, pp. 481—555, tt. 73—80; 1845, 
tt. 81—90. 

DUPONCHEL, P. A. J., 1844—46. Catalogue méthodique des Lépidoptères d'Europe distri- 
bués en familles, tribus et genres, etc. Paris, 1844, pp. III, 1—64; 1845, pp. 
65—296; 1846, pp. IX—(XXXI), 297—523. 

EsAKI, T. (und andere), 1932. Nippon Konchu Zukan. Iconographia Insectorum Japoni- 
corum. Tokyo, 6 + 97 + 123 + 2 + 2241 + 6 + 2 pp, 24 tt. 

FABRICIUS, J. Ch., 1775. Systema Entomologiae........ Flensburgi & Lipsiae, 30 + 832 pp. 

FaBRICIUS, J. Ch., 1787. Mantissa Insectorum........ Vol. 2. Hafniae, 382 pp. 

FABRICIUS, J. Ch., 1794. Entomologia systematica. Vol. 3, pars 2. Hafniae, 349 pp. 

FERNALD, C. H., 1903. "Family Tortricidae.” In: Dyar, H. G. "A List of North American 
Lepidoptera.” U. S. Nat. Mus., Bull. 52, (1902), pp. 448—489. 

FERNALD, C. H., 1908. The Genera of the Tortricidae and their types. Amherst, Mass., 1 + 
68 pp. 

FILIPJEV, N., 1929. In: SCHAWERDA, 1929. 

FiLIipJev, N., 1930. ‘’Lepidopterologische Notizen. VI. Peronea (Acalla auct.) scabrana Sch. 
bona species.’ Annu. Mus. Zool. Acad. Sci. URSS, vol. 30, (1929), pp. 507—512, 
tt. 40—41. 

FiziPJEV, N., 1931. ,,Wissenschaftliche Ergebnisse der entomologischen Expeditionen des 
Zoologischen Museums in dem Ussuri-Lande. III. Übersicht der ostsibirischen Arten 
der Gattung Peronea Curt.” Ibid., vol. 31, (1930), pp. 497—528, tt. 23—32. 

FiLIipJev, N., 1934. „Lepidopterologitsheskije zamjetki. XVII. Njekotoryje Crephasia Viens- 
kogo Jestestvenno-Istoritsheskogo Muzeja.” Bull. Acad. Sci. URSS, pp. 1403—1409 
(russisch). 

FiLipJjev, N., 1934a. „Notices lépidoptèrologiques. XVI. Un cas de nomenclature.” Comptes 
Rend. Acad. Sci. URSS, pp. 414—416. 

FiLIPJEV, N., 1935. ,,Lepidopterologische Notizen. XVII. Uber einige Cnephasien des Wie- 

ner Naturhistorischen Museums.” Z. Oesterr. Ent. Ver., vol. 20, pp. 47—52, 55— 

58. : 


FISCHER, Ch., 1944. „Resultat d'un élevage de Peronea Curtis (Acalla Hb.) hippophaeana 
Heyden.” Rev. Franc. Lép., vol. 10, pp. 182—186, t. 5. 

FORBES, W. T. M. 1923. ”The Lepidoptera of New York and neighbouring states. Primitive 
Forms, Microlepidoptera, Pyraloids, Bombyces.” Cornell Univ. Agr. Exp. Sta., Mem. 
68, 729 pp. 

FRANCLEMONT, J. G., 1952. "Proposed use of the plenary powers to validate as subgeneric 
names as from Linnaeus, 1758, certain terms published for groups of species within 
the genus ’’Phalaena’ Linnaeus, 1758 (Class Insecta, order Lepidoptera) (Applic- 
ation submitted in response to the invitation given in Opinion” 124)” Bull. 
Zool. Nomencl., vol. 6, pp. 304—312. 

FREEMAN, T. N., 1944. ”A review of the North American species of the genus Argyrotaenia 
Stephens.” Sci. Agr., vol. 25, pp. 8194, t. 1. 

FREEMAN, T. N., 1947. ”A new generic assignment for Archips fumiferana (Clemens), the 
Spruce Budworm.” Canad. Ent., vol. 79, p. 21. 

FREEMAN, T. N., 1947a. “The external anatomy of the Spruce Budworm Choristoneura 
fumiferana (Clem.).” Ibid., pp. 21-31. 

FREYER, C. F., 1833—45. Neuere Beiträge zur Schmetterlingskunde mit Abbildungen nach 
der Natur. Augsburg. Vol. 1, 1833, 182 pp. tt. 1—96; vol. 2, 1836, 162 pp. tt. 97 
—192; vol. 4, 1842, 167 pp. tt. 289—384; vol. 5, 1845, 166 pp., tt. 385—480. 

FROLICH, G. F., 1828. Enumeratio Tortricum Würtembergiae. Tubingae. 102 pp. 

FRÔLICH, G. F., 1830. In: HUBNER, J. Sammlung europäischer Schmetterlinge. Horde VII: 
Tortrices, Augsburg, IV + 16 pp. (s. HUBNER, 1796—1824). 

GALVAGNI, E., 1940. „Über die Variabilität der Herbstgeneration #/mana Dup. der Acalla 
boscana F.” Z. Wien. Ent. Ges., vol. 26, pp. 199—200, t. 22. 


340 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 (254) 


GERASIMOV, A., 1931. „Zur Lepidopteren-Fauna Mittel-Asiens. I. Microheterocera aus dem 
Distrikt Kaschka-Darja (SO-Buchara).’’ Annu. Mus. Zool. Acad. Sci. URSS, vol. 31, 
(1930), pp. 21—48, tt. 8—17. 

GEYER, C., 1830—33. In: HUBNER, J. Sammlung europäischer Schmetterlinge. Horde VII: 
Tortrices. Augsburg, tt. 48—52 (s. HÜBNER, 1796—1824). 

GMELIN, J. F., 1788. Systema Naturae........ Vol. 1,-pars 5. Editio 13. London, p. 2225— 
3020. 

GozMäNY, L. A., 1954. "Studies on Microlepidoptera.’ Ann. Hist. Nat. Mus. Nat. Hungar., 
ser. nova, vol. 5, pp. 273—285. i 
GUENÉE, A., 1845. „Essai sur une nouvelle classification des Microlépidoptères et catalogue 
des espèces européennes.” Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, pp. 105—192, 

297-344. 

GUENÉE, A., 1846. Europaeorum Microlepidopterorum Index Methodicus........ Paris, (1845), 
6 + 106 pp. (Separatausgabe der vorigen Publikation). 

HACKMAN, W. u.a., 1950. Enumeratio Insectorum Fenniae et Sueciae. 1. Lepidoptera. 2. 
Microlepidoptera. Helsingfors, 31 pp. 

HAWORTH, A. H., 1811. Lepidoptera Britannica. London (Tortrix: pp. 377—512). 

HEINEMANN, H., 1863. Die Schmetterlinge Deutschlands und der Schweiz. 2. Abtheilung, 
Kleinschmetterlinge, vol. 1, pars 1. Die Wickler. Braunschweig, 248 + 33 pp. 

HEINRICH, C., 1923. "Revision of the North American moths of the subfamily Eucosminae 
of the family Olethreutidae.’ U. S. Nat. Mus., Bull. 123, IV + 298 pp., 57 tt. 

HEINRICH, C., 1926. "Revision of the North American moths of the subfamilies Laspeyresiinae 
and Olethreutinae.” Ibid., Bull. 132, 216 pp., 76 tt. 

HEINRICH, C., 1943. "A preoccupied name in Tortricidae.” Proc. Ent. Soc. Washington, vol. 
45, p. 126. 

HEMMING, F., 1934. The generic names of the Holarctic Butterflies. Vol. 1: 1758—1863. 
London, VIII + 184 pp. 

HEMMING, F., 1937. Hübner. A bibliographical and systematic account of the entomological 
works of Jacob Hübner........ London. Vol. 1, XXXIV + 605 pp.; vol. 2, IX + 
(1) + 274 pp. 

HERING, M. 1927. „Ordnung: Schmetterlinge, Lepidoptera.” In: BROHMER, P., EHRMANN, 
P. und G. UL9ER. Tierwelt Mitteleuropas, vol. 6, pars 3, 18, 94 pp. 

HERING, M., 1932. Die Schmetterlinge nach ihren Arten dargestellt. Ibid., Supplement 1, 
VII + (2) +545 pp. 

HERRICH-SCHÄFFER, G. A. W., 1847—54. Systematische Bearbeitung der Schmetterlinge von 
Europa........ Vol. 4, pp. 128—288, tt. Tortr. 1—59; vol. 6, pp. 149—160; Systema 
Lepidopterorum Europae, pp. 41—45 etc. (Erscheinungsdaten s. HEMMING, 1937, 
vol. 1, pp. 579—589). 

HERRICH-SCHÄFFER, G. A. W., 1856-61. Neue Schmetterlinge aus Europa und den an- 
grenzenden Ländern. Regensburg. Vol. 1, 1856, 9 pp., 9 tt.; vol. 2, 1860, pp. 
9—20, 9 tt.; vol. 3, 1861, pp. 21-32, 8 tt. 

HOLLAND, W. J., 1903. The Moth Book. The Nature Library. Vol. 7. New. York, XXIV + 
479 pp., 48 tt. 

Horn, W. & S. SCHENKLING, 1928—29. Index Litteraturae Entomologicae. Serie I: Die 
Welt-Literatur über die gesamte Entomologie bis inklusive 1863. Berlin, XXI + 
1426 pp., 4 tt. 

HÜBNER, J., 1796-1824. Sammlung europäischer Schmetterlinge. Horde VII: Tortrices. 
Augsburg, tt. 1—47. Horde VIII: Tineae, 78 + (2) pp., tt. 1—69 (Fortgesetzt von 
GEYER, 1830—33, und FRÖLICH, 1830; genaue Erscheinungsdaten s. HEMMING, 
1937, vol. 1, pp. XVI—XVIII, 146—324). 

HÜBNER, J., 1806. Tentamen determinationis digestionis atque denominationis singularum 
stirpium Lepidopterorum, peritis ad inspiciendum et dijudicandum communicatum, 
2 pp. 

HÜBNER, J., 1822. Systematisch-alphabetisches Verzeichniss aller bisher bey den Fürbildungen 
zur Sammlung europäischer Schmetterlinge angegebenen Gattungsbenennungen. 
Augsburg, VI + 81 + (1) pp. 

HÜBI ER, J., 1825—26. Verzeichnis bekannter Schmettlinge [sic !}. Augsburg, 1825, pp. 
305— 431; 1826, Anzeiger, pp. 1—72. 


(255) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 341 


ILLIGER, J. C. W. (& J. K. HAEFELI), 1801. Systematisches Verzeichniss von den Schmetter- 
lingen der Wiener Gegend, mit einer Synonymie der vorzüglichsten Schriftsteller 
und vielen Anmerkungen und Zusätzen. Vol. 2. Braunschweig, 284 pp. 

Issikr, S. T. & H. STRINGER, 1932. "Two new genera and one new species of Japanese and 
Formosan Tortricidae.” Stylops, vol. 1, pp. 134—136. 

JOANNIS, J., 1930. ,,Représentation coloriée de quelques espèces de Microlépidoptéres dé- 
crits antérieurement.” Ann. Soc. Ent. France, vol. 99, pp. 1—3, t. 1. 

JourDAN, M. L., 1935. ,,Observations sur les Microlépidoptéres du Maroc (Troisiéme note).” 
Bull. Soc. Sci. Maroc, vol. 15, pp. 136—146. 

KANERVA, N., 1935. ,,Acalla ferrugana Tr., fissurana Pierce ja ferrumixtana Benand. (Lep., 
Tortricidae) Suomessa.” Ann. Ent. Fenn., vol. 1, pp. 141—143. 

KENNEL, J., 1907, 1910. „Tortricidae.” In: SPULER, A. Die Schmetterlinge Europas. Vol. 2. 
Stuttgart, pp. 238—296, tt. 83—86. 

KENNEL, J., 1908—21. Die Palaearktischen Tortriciden. Zoologica, vol. 21, Heft 54. Stutt- 
gart, 1908, pp. 1—100 (+ 2 + 12 pp.), tt. (1) + 1—6; 1910, pp. 101—232 
(+ 12 pp.), tt. 7—12; 1913, pp. 233—397 (+ 8 pp.), tt. 13—16; 1916, pp. 397 
—546 (+ 8 pp.), tt. 17—20; 1921, pp. 545—742 (+ 5 + 8 pp.), tt. 21—24. 

KENNEL, J., 1919. „Mittelasiatische und andere neue Tortriciden.” Mitt. Münchn. Ent. Ges., 
vol. 8, (1917/18), pp. 50—95, tt. 2—4. 

KLOET, G. S. & W. D. Hıncks, 1945. A check list of British Insects. Stockport, LIX + 
483 pp. 

KREMKY, J., 1935. „Les espèces polonaises des Lépidoptères appartenant au genre Nepho- 
desme Hbn.” Ann. Mus. Zool. Polon., vol. 11, (1934—37), pp. 117—131, tt. 
19—20. 

LAHARPE, J. C., 1858 (DELAHARPE). ,,Faune Suisse. Lépidoptères. VI Partie. Tortricides.” 
Neue Denkschr. Allg. Schweiz. Ges. ges. Naturwiss., vol. 16, art. 2, pp. 1—131. 

LAHARPE, J. C., 1864. ,,Suppléments à la Faune des Lépidoptéres Suisses (Phalénides, Py- 
ralides, Crambides et Tortricides).’’ Ibid., vol. 20, art. 2, pp. 1—81. 

LEDERER, J., 1859. „Classification der europäischen Tortricinen.’’ Wien. Ent. Mschr. vol. 3, 
pp. 118—126, 141—155, 241—255, 273—288. 

LEDERER, J., 1863. „Verzeichniss der von Herrn Johann und Frau Ludmilla Haberhauer 1861 
und 1862 bei Varna in Bulgarien und Sliwno in Rumelien gesammelten Lepido- 
pteren (Schluss). Ibid., vol. 7, pp. 40—47, t. 1. 

LHOMME, L., 1939. Catalogue des Lépidoptères de France et de Belgique. Vol. 2, pars 2, 
pp. 241—307. 

Linne, C., 1758. Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, 
species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Vol. 1. Editio decima, 
reformata. Holmiae, 823 pp. 

LINING RC «0107/6 le EaunarSuecicanms te Editio altera. Stockholmiae, 578 pp., 1 + 2 tt. 

MATSUMURA, S., 1900—01. „Die schädlichen Lepidopteren Japans.” Illustr. Z. Ent., vol. 5, 
1900, pp. 324— 329, 342—347, 366—368, 379—382; vol. 6, 1901, pp. 21—25. 

MATSUMURA, S., 1931. 6000 illustrated insects of Japan-Empire. Tokyo, (1) + 3 + 3 + 
1497 + 23 pp. 

MCDUNNOUGH, J. H., 1934. ”The Canadian species of the Tortricid genus Peronea.” Canad. 
J. Res., vol. 11, pp. 290—332. 

MCDUNNOUGH, J. H., 1939. “Check list of the Lepidoptera of Canada and the United 
States of America. Part II. Microlepidoptera.” Mem. South. Calif. Acad. Sci., vol. 
2. No. LT pp: 

MEYRICK, E., 1908. "New Micro-Lepidoptera from India and Burma.” Rec. Ind. Mus., vol. 
2, pp. 395—400. 

MEYRICK, E., 1912. Tortricidae. Lepidopterorum Catalogus edit. a H. WAGNER, pars 10. 
Berlin, 86 pp. 

MEYRICK, E., 1912—37. Exotic Microlepidoptera. Vol. 1, 1912, pp. 1—64; 1913, pp. 65—160: 
1914, pp. 161—288; 1915, pp. 289—480; 1916, pp. 481—640; vol. 2, 1916, pp. 
1—32; 1917, pp. 33—96; 1918, pp. 97—224; 1919, pp. 225—288; 1920, pp. 289— 
384; 1921, pp. 385—480; 1922, pp. 481—608; 1923, pp. 609—640; vol. 3, 1923, 
pp. 1—64; 1924, pp. 65—128; 1925, pp. 129—224; 1926, pp. 225—320; 1927, 


342 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 (256) 


pp. 321—384; 1928, pp. 385—480; 1929, pp. 481—544; 1930, pp. 545—640; 
vol. 4, 1930, pp. 1—32; 1931, pp. 33—192; 1932, pp. 193—352; 1933, pp. 353— 
448; 1934, pp. 449—544; 1935, pp. 545—608; 1936, pp. 609—642; vol. 5, 1936, 
pp. 1—64; 1937, pp. 65—160 (Index to vol. 5, by J. F. Gates CLARKE, 4 pp.). 

MEYRICK, E., 1913. Lepidoptera Heterocera. Fam. Tortricidae. Genera Insectorum dir. par P. 
WYTSMAN, pars 149. Bruxelles, 81 pp., 5 tt. 

MEYRICK, E., 1934. „Materialien zu einer Microlepidopteren-Fauna Kwangtungs. Pteropho- 
ridae-Tortricidae-Tineidae.” Iris, vol. 48, pp. 28—43. 

MEYRICK, E., 1935. s. CARADJA & MEYRICK, 1935. 

MEYRICK, E., 1936—37. In: CARADJA, A. & E. MEYRICK. „Materalien zu einer Lepidopteren- 
fauna des Taishanmassivs, Provinz Shantung.” Iris, vol. 50, pp. 135—159. 
MILLIERE, P., 1858—78. , Iconographie et description de chenilles et Lépidoptères inédits.” 
Ann. Soc. Linn. Lyon, vol. 5, 1858, pp. 15—50; vol. 6, (1859) 1860, pp. 385— 
446, 6 tt.; vol. 7, (1860) 1861, pp. 193—272, 10 tt.; vol. 8, (1861) 1862, pp. 
177—205, 4 tt.; pp. 209—240, 4 tt.; vol. 9, (1862) 1863, pp. 1—26, 8 tt; vol. 
10, 1863, pp. 187—212, 4 tt.; pp. 217—240, 4 tt.; vol. 11, 1864, pp. 1—45, 258 
— 286, 10 tt.; vol. 12, (1865) 1866, pp. 413—444, 2 tt.; vol. 13, 1866, pp. 1—86, 
8 tt.; vol. 14, (1866) 1867, pp. 297—388, 10 tt.; vol. 15, (1867) 1868, pp. 189— 
235, 4 tt.; vol. 16, 1868, pp. 1—82, 8 tt.; vol. 17, 1869, pp. 1—88, 8 tt.; vol. 
18, (1870) 1871 pp. 1—80, 8 tt.; vol. 19, 1872, pp. 1—48, 51—90, 8 tt; vol. 
25, 1878, pp. 1—14, 1 t. (Separatausgabe: Lyon-Paris, vol. 1, 1859, 426 pp., 50 

tt.; vol. 2, 1864, 507 pp., 50 tt. vol. 3, (1869) 1875, 389 pp., 48 tt.). 

MITTERBERGER, H., 1915. ,,Microlepidoptera”. In: STAUDER, H. „Eine Sammelreise nach 
Unteritalien.” Z. wiss. Ins. biol., vol. 11, pp. 175—180. 

MOOre, F., 1884—87. The Lepidoptera of Ceylon. Vol. 3. London, XV + 578 pp. tt. 144 
—215. 

MUELLER, O. F., 1764. Fauna Insectorum Friedrichsdaliana........ Hafniae & Lipsiae, XXIV + 
96 pp. 

MÜLLER-RUTZ, J., 1929. „Zur Artberechtigung einiger Pyraliden- und Tortriciden-Formen.” 
Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 14, pp. 125—132, tt. 1—2. 

MÜLLER-RUTZ, J., 1932. „Die Schmetterlinge der Schweiz. 6. Nachtrag. Microlepidoptera.” 
Ibid., vol. 15, pp. 221—266. 

MÜLLER-RUTZ, J., 1936. „Acalla (Peronea) scabrana (Schiff.) bona spec. Bestandteil der 
Schweiz. Fauna; weiteres über Acalla bastiana L. und hippophaëana Heyd.” Ibid., 
vol. 16, pp. 658—660. 

OBRAZTSOV, N., 1946. „Versuch einer systematischen Übersicht der europäischen Eucosmini- 
Gattungen.” Z. Wien. Ent. Ges., vol. 30, (1945), pp. 20—46. 

OBRAZTSOV, N., 1949. „Materialien zu einer Revision der palaearktischen Tortricinae-Gat- 
tungen. I. Allgemeine Aufteilung der Unterfamilie Tortricinae und die Tribe 
Ceraciini.” Entomon, vol. 1, pp. 200—206. 

OBRAZTSOV, N., 1949a. „Neue und wenig bekannte Tortriciden-Arten und -Formen.” Mitt. 
Münchn. Ent. Ges., vol. 35—39, (1945/49), pp. 198—210. 

OBRAZTSOV, N., 1949b. „Zur Schwankung der Cornuti-Zahl bei Peronea hastiana (L.).” 
Ibid., pp. 211—213. 

OBRAZTSOV, N., 1949c. „Au sujet de la variabilité de Peronea hippophaëana Heyd.’ Rev. 
Franc. Lép., vol. 12, 1949, pp. 88—93; 1950, p. 224. 

OBRAZTSOV, N., 1950. „Neue und wenig bekannte Mediterrane Tortriciden-Arten.” Eos, vol. 
26, pp. 299—319. 

OBRAZTSOV, N., 1952. „Eine wenig bekannte und drei neue palaearktische Tortriciden- 
Arten.’ Z. Lepid., vol. 2, pp. 37—43. 

OBRAZTSOV, N., 1953. „Systematische Aufstellung und Bemerkungen über die palaearktischen 
Arten der Gattung Dichrorampha Gn.’ Mitt. Münchn. Ent. Ges., vol. 43, pp. 10— 
101. 

PHILPOTT, A., 1928. "The male genitalia of the New Zealand Tortricidae.” Trans. & 
Proc. N. Zeal. Inst., vol. 59, pp. 443—468. 

PIERCE, F. N., 1914. The genitalia of the group Geometridae of the Lepidoptera of thc 
British Islands. Liverpool, XXIX + 88 pp., 48 tt. 


(237) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 343 


Pierce, F. N. & J. W. METCALFE, 1915. "Descriptions of two further additions to the 
British Tortricina.’ Ent. Mo. Mag., vol. 51, pp. 324—327. 

PIERCE, F. N. & J. W. METCALFE, 1922. The genitalia of the group Tortricidae of Lepido- 
ptera of the British Islands. Oundle, Northants, XVII + 101 pp., 34 tt. 

PIERCE, F. N. & J. W. METCALFE, 1935. The genitalia of the Tineid families of the Lepido- 
ptera of the British Islands. Oundle, Northants, XXII + 116 pp., 68 tt. 
RAFINESQUE-SCHMALTZ, C. S., 1815. Analyse de la nature, ou tableau de l’Univers et des 

corps organises. Palerme. 

RAGONOT, E. L., 1876. Microlépidoptères nouveaux ou peu connus (2e partie, 1).” Ann. 
Soc. Ent. France, ser. 5, vol. 6, pp. 401—422, t. 6. 

RAZOWSKI, J., 1955. „Eine neue südeuropäische Art der Gattung Crephasia Curt.” Z. Wien. 
Ent. Ges., vol. 40, pp. 264—266. 

RéAL, P., 1951. „Trois espèces nouvelles de Crephasia (Lép. Tortricidae) du Sud-est de la 
France.” Bull. Mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 20, pp. 223—231. 

Réar, P., 1952. "Observations sur quelques formes de Crephasia de la collection Cleu.” 
Rev. Franc. Lep., vol. 13, pp. 220—222. 

REAL, P., 1953. „Catalogue des espèces françaises du genre Crephasia Curt.” Bull. Mens. Soc. 
Linn. Lyon, vol. 22, pp. 51—62, 98. 

REBEL, H., 1901, „Familien Pyralidae-Micropterygidae.” In: STAUDINGER, O. & H. REBEL. 
Catalog der Lepidopteren des palaearktischen Faunengebietes. 2. Theil. Berlin, 
368 pp. 

REBEL, H., 1913. [Beschreibung neuer Microlepidopteren]. Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 
63, pp. (41)—(47). 

REBEL, H., 1940. „Die Arthropodenfauna von Madeira nach den Ergebnissen der Reise von 
Prof. Dr. O. Lundblad Juli-August 1935. XXI. Lepidoptera: Microlepidoptera.” 
Ark. Zool., vol. 32, A. 2, pp. 1—26, t. 1—3. 

RICHTER, R., 1948. Einführung in die Zoologische Nomenklatur durch Erläuterung der 
Internationalen Regeln. 2. Auflage. Frankfurt a. M., 252 pp. 

ROBINSON, C. T., 1869. "Notes on American Tortricidae.’ Trans. Amer. Ent. Soc., vol, 2, 
pp. 261—288, tt. 1, 4—8. 

ROESEL v. ROSENHOF, A. J., 1746. Insektenbelustigungen........ (Näheres bei HORN & SCHENK- 
LING, 1929). 

SCHAWERDA, K., 1929. [Zwei Mikrolepidopteren aus Corsica]. Verh. zool.-bot. Ges. Wien, 
vol. 79, pp. (54) —(57). 

SCHIFFERMILLER, J. & M. DENIS, 1775. Ankündigung eines systematischen Werkes von den 
Schmetterlingen der Wiener Gegend, herausgegeben von einigen Lehrern am K. K. 
Theresianum. Wien, 322 pp. 

SCHIFFERMILLER, J. & M. DENIS, 1776. Systematisches Verzeichniss der Schmetterlinge der 
Wiener Gegend. Wien, 322 pp., 3 tt. 

SCHMIDT, A., 1930. „Eine neue Tortricide aus Transsylvanien.” Int. Ent. Z., vol. 24, pp. 
116-1891 -t. 

SCHRANK, F. P., 1802. Fauna Boica. Vol. 2, pars 2. Ingolstadt, (1) + 412 pp. 

ScopoLI, J. A., 1772. Annus historico-naturalis. Vol. 5. Lipsiae, 128 pp. 

SHELDON, W. G., 1917—18. "Peronea cristana: its life-history, habits of the imago, distri- 
bution of the various named forms, and some speculations on the present trend of 
its variation.” The Entom., vol. 50, 1917, pp. 217—222, 245—250, 268—273; vol. 
51, 1918, pp. 10—14. 

SHELDON, W. G., 1920—21. "Notes on the variation of Peronea cristana, Fab. with 
descriptions of six new forms, and the reasons for sinking the names at present in 
use of six others.” Ibid., vol. 53, 1920, pp. 265—271; vol. 54, 1921, pp. 12—16, 
35—39, 64—67, 102. 

SHELDON, W. G., 1921a. "Oxigrapha literana L.: its life-cycle, distribution, and variation.” 
Ibid., vol. 54, pp. 129—135, 157—161, 187—190, 209—210, t. 1. 

SHELDON, W. G., 1923. ”Peronea hastiana L.: its distribution, habits, life-cycle and varia- 
tion.” Ibid., vol. 56, pp. 75—81, 100—104, 128—131, 149—153, 173—178, 197 
—202, 221—226, 248—252, 269—271, t. 2. 


344 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 (258) 


SHELDON, W. G., 1930—31. "Notes on the nomenclature and variation of British species 
of the Peronea group of the Tortricidae.” Ibid., vol. 63, 1930, pp. 121—124, 
148—151, 175—178, 193—198, 222—225, 242—246, 273—277, t. 4; vol. 64, 
1931, pp. 2—6, 30—34, 60—64, 77—82, 99—103, 124—127. 

SOVINSKIJ, V. V., 1937. „Über die Tortriciden (s. lat.) der Kiewer Provinz.” Trav. Mus. 
Zool., Kiew, vol. 19, pp. 3—99 (incl. tt. 1—4). 

STEPHENS, J. F., 1829. A systematic catalogue of British insects. Vol. 2. London, 388 pp. 

STEPHENS, J. F., 1834—35. Illustrations of British Entomology. Haustellata. Vol. 4. London, 
1834, pp. 1—352; 1835, pp. 353—436, tt. 33—41. 

STEPHENS, J. F., 1852. List of the specimens of British animals in the collection of the 
British Museum. Pars 10. London, 13 + 120 pp. 

STRAND, E., 1920. „H. Sauter’s Formosa-Ausbeute: Noctuidae II nebst Nachträgen zu den 
Familien Arctiidae, Lymantriidae, Notodontidae, Geometridae, Thyrididae, Pyra- 
lididae, Tortricidae, Gelechiidae und Oecophoridae.” Arch. Naturg., vol. 84 (A.), 
(1918), pp. 102—197. 

SwINHOE, C. & E. COTES, 1889. A catalogue of the moths of India. Part VI. Crambites, 
Tortrices and Addenda. Calcutta, pp. 671—777. 

THOMANN, H., 1947. ,,Exapate duratella Heyd. (Lep. Tortr.). Ein spätfliegender Wickler der 
Graubündner- und Walliser-Alpen.” Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 20, pp. 475 
—483. 

ToLL, S., 1951. ”Tortrix paleana Hb. et quelques-unes de ses races.” Bull. Soc. Ent. Mul- 
house, pp. 45—49. 

Toi, S., 1953. „Dwa malo znane gatunki Macrolepidoptera fauny Polski oraz dwa nove 
gatunki Microlepidoptera.” Polsk. Pismo Ent., vol. 22, (1952), pp. 122—139, t. 
ik 

Torr, S., 1954. „Nephodesme pyrenaica spec. nova.” Bull. Soc. Ent. Mulhouse, pp. 45—47. 

TREITSCHKE, F., 1829—35. Die Schmetterlinge von Europa. Leipzig. Vol. 7, 1829, 252 pp.; 
vol. 8, 1830, 312 pp.; vol. 10, pars 3, 1835, 302 pp. 

Vari, L., 1944. „Nederlandse Lepidoptera (4e faunistische Mededeling).” Ent. Berichten, 
vol. 11, pp. 213—216. 

VILLERS, Ch. J. DE, 1789. Caroli Linnaei entomologia, faunae suecicae descriptionibus auct; 
etc. Lugduni. Vol. 2, 16 + 656 pp., 3 tt; vol. 4, 213 + 556 pp., 1 t. 
WALSINGHAM, Lord, 1897. "Revision of the West-Indian Micro-Lepidoptera, with descrip- 

tions of new species.’ Proc. Zool. Soc. London, pp. 54—183. 

WALSINGHAM, Lord, 1900. "Asiatic Tortricidae.” Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 5, pp. 
368—386, 451—469, 481-490; vol. 6, pp. 121—137, 234—243, 333—341, 401 
—409, 429—448. 

WALSINGHAM, Lord, 1900a. "New Corsican and French Micro-Lepidoptera.” Ent. Mo. Mag. 
vol. 36, pp. 152—153, 216—220. 

WALSINGHAM, Lord & J. H. DURRANT, 1900. Catalogue of Eastern and Australian Lepi- 
doptera Heterocera in the collection of the Oxford University Museum. Vol. 2, Ox- 
ford (Tortricidae: pp. 569—575). 

WERNENBURG, A., 1864. Beiträge zur Schmetterlingskunde. Erfurt. Vol. 1, VII + 595 + 
3 pp.; vol. 2. IV + 350 pp. 

WesTwoop, J. O., 1840. An introduction to the modern classification of insects, etc. Lon- 
don. Vol. 2. Synopsis of the genera of British Insects. 158 pp. 

WEsTwooD, J. O. & H. N. HUMPHREYS, 1845. British moths and their transformations. 
Vol. 2. London, XIX + 268 pp., tt. 57—124. 

Wirkes, B., 1747—60. The English moths and butterflies, together with the plants, flowers 
and fruits whereon they feed, and are usually found. London, 26 + 63 pp., 120 tt. 

WILKES, B., 1773. One hundred and twenty copper-plates of English moths and butterflies, 
etc. London, 32 + 63 pp., 120 tt. (Zweite Ausgabe des vorigen Werkes). 

WockE, M. 1871. „Microlepidoptera.” In: STAUDINGER, O. & M. Wocke. Catalog der 
Lepidopteren des europaeischen Faunengebietes. Dresden, pp. 201—346. 

WOLFF, N. L., 1952. ”Notes on the synonymy of some Tortricina.” Ent. Tidskr., vol 73, 
pp. 53—64. 


(259) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 345 


Woop, W., 1839. Index Entomologicus or a complete illustrated catalogue of the lepido- 
pterous insects of Great Britain. London, 1832—39, 12 + 266 pp., 54 tt. 

ZERNY, H., 1934. „Lepidopteren aus dem nördlichen Libanon (Schluss).” Iris, vol. 48, p. 
1—28 (volt 47; 1953, t: 1). 

ZERNY, H., 1935. „Die Lepidopterenfauna des Grossen Atlas in Marokko und seiner Rand- 
gebiete.” Mém. Soc. Nat. Maroc, vol. 42, pp. 1—162, tt. 1—2. 

ZERNY, H., 1940. ,,Microlepidopteren aus dem Elburs-Gebirge in Nord-Iran. (Fortset- 
zung).” Z. Wien. Ent. Ver., vol. 25, pp. 20—24, 42—48, 1 t. 


Verzeichnis der neubenannten Taxa 


Seite 
Cacoecimorpha gen. nov. . . CPE RENE EED ED 
Ceracini nom. emend. (— Gereed Gis IC ne i Mare ae RO 
chrétieni ssp. nova (Aphelia ochreana Hb. ssp.) . . 2 È 158, 227 
christophi nom. nov. (= sb hae Hb. ssp. Hee Gi nom. RÉ 157 297 
Cornicacoecia gen. nov. . . Eens or a PE 
filibjevi nom. nov. (= Acleris grisea Bil nom. SIA ati ate ce 215 JAS 
heinemanni nom. nov. (= Crephasia ao. Hein., nom. praeocc.) . 178, 234 
hellenica nom. emend. (= Cnephasia helenica Obr., err. typogr.) . . . . . 184, 238 
kenneli nom. nov. (= Cnephasia-obsoletana Kenn., nom. praeocc.) . . . . 184, 238 
Lien are Ganton MR PRE RTE RER ER or cet ere O 
Ce Zee er. U 
Paans EC MOE EEE VT EE ee ORO 
EEE Ee Mes RAD Bn ds nt af ri LS NAS 
Eevee a CRE CCD TION ER O ALT Re RI Beer ike 182 
NUL Lan Lan hide eden I les Sale 
EEE OOM Malus Han e nn KAI a élan LATE dé RO 
EENES ek Ae. iles “29 Wee So he Ve eke eae (et È Neil 
EEE RI n QE Se VE in NI 
Ptycholomoides gen. nov. . . NEA A EEE NG 
staintoni nom. nov. (=Clepsis SEO Stt., DOM PFAEOEH) awe Mes 2165250 
ee AN in aca” A eh o> aa a HO 

Neue Aberrationen 

Seite 
confluens nom. nov. (Archips crataegana Hb.) . . - - 2 „ee. . . 151, 225 
costialba ab. nova (Acleris abietana Hb.) . . . pe eth: SENS 2224] 
costistrigana ab. nova (Acleris fimbriana Thube.) 2 RIA ars e EER DAG 
pence ap. nova (Acleris querrinana Zi) : ned werd 201 243 
dorsiaub54 ab. nova (Aclens ahietana Hb.) van sii ice ann: … 227, 247 
fasciana ab. nova (Acleris fimbriana Thnbg.) |. . . . . . . . . : . « 215, 246 
pseudoconfixana nom. nov. (Acleris hastiana L.) : : . . . . . . . . :. 208, 244 
Prendocoronana ab. nova. (Acleris scabrana Schiff). …— «tan! sous 210 245 
pseudomodestana nom. nov. (Isotrias rectifasciana Hw.) . … . . . . . . 176, 233 
Mar ab. nova (Arcleris’scabrana Schiff.) . : = . > zeebries à + 28.245 
enen ab. nova \Aphelia paleang Hb.) : 04 erm winnie LS 227 
maven aova. (Acer: scabrana Schill.) … . 1: : sd ae re Zi 245 
vabcoprana ab. nova (Acleris undalgna Wism.)). . vert ct: « 222, 247 
ee ab: nova Aclerir basting Le) > - LO: artik saleen he. 0 209, 744 


unicolotanarab. nova (Acleris. fimbriana Thnbe.) … …— anal cumule ss 21% 246 


346 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 (260) 


Inhalt 


Vorwort ies at Be goons Jet step Rear SM rn EE SAI 1 
Une ma bo Ti DEL pré IR RR IAN IRE AE. 5 
Families Tortricidae tijis 4 AS ea ro an) AN Ene e E oe 7 
I. Unterfamilie Tortricinae LH vet VR BAER ER it) 
A. Tribus: Ceracini . . . ctu esin e donc ee ee ee ENS 

1. Gattung Pentacitrotus Btlr MA det oie? Li a, I 

DI È. Cerace (Wikre) oe. Liga ati ON 

Be Tribus, Zaconscnit i et Abe moe meneren Basa SA Aa 
C. Tribus Archipsini . . stà Cerato eme, 7 
Analytische Tabelle der Cr van deu le. Weerde PL Al EN CCA 

3. Gattung Pandemis Hb. . En 2x 
a Parabandemi: sen. mov... ssh ee ac etser GAN 


pei 


5 5 ArgwsiseniasStph. 2 i ros dee Eee EN I 
6 A Chortstonenra Ld. 3 pee wee oet OR OR PR PRESS 
ike da Cornicacoecia Zen. (DOVE OUT ML en RA ee OR O 
8. 5 Galamatid ME N antun ye CE I RE 
MPI Archibs, Hb bo... ce hast. Sol tba: BE Ae SS I 
We Homiona Wk, Nt EE RE PER O I 
BKS 2. Cacoecimorpha gen. BOV. enn dt 
me. Syademis HB Te EE OP eee ee O IIONA UE ET 
ar Aa as Parasyndemis. gen. nov. . : US mn en 
Di I, Piycholomoides gen. nov. =.=.) + 4) ns nee ge REA 
IS Meritastis Meypt: : + Lo i aas a RR E 
LG Apbelig br. i. La ue CON oe ee 
IT > Clepsis Gas Lo. Lo en RE GONE ee 
4 Adoxoblyes Meye. … 3 … um einen ae NC RSS 
dor Lee Piycholoma Stph.. + : su m è Le der OR TE NN 
DORE Lazotaeniodes, gen. MOV. . à - ii +. Po OO ee 
21. si liozolaenia*Stph.\o è i e eu. e NET EE NT 64 
22 vas Pardmezia Stph. S= = on Lr an enn TI 
23: E. Preadeviia Pen. nov. à: 2 Lo i. e UC 
DAI RR Pardcleßsis Ben. MOV: 0°. ds ehe mE: N TT 
25.0 tees, Epacore Hb, s+. fk ke es a ee nen A 
20” e BARRIER: Ni oee on i ee UC LE I CORRE ii 08 
DT x Leontochroma  Wlsm. . eeen NN A 
28: à Philedone Vb... Aaike. A ei 5 er 
29: ss Enadisis Meyer, ne à ae Ml CC RE 
30 0 Philedonides gen. nom. … =. à ata 
FAN VE, Pyrsarcha’ Meyer "i. 2 NAME EME AMENER Re 
32. Si iBafodes Gn. : I a LA ER RD TG DS EE 
Di 5 Hasna Mill. oe GAL verg MARS ViVa RSS EN RE 
34. nf Guorismoneuta Iss!-:&\Str . 2 nm ee Pa 3 
35. Preudargyrotoza gen. nov. : (Uli Wi CURE ONE 
D. Tubs Cnephasiinin : #: a ERE A MAT INERTE SR, 
Analytische Tabelle der Galtaasch PL PR Po i SY, Ch Ge 
S6NGattung Sy20chonEATANRLEN. MOVIE MAREN ee 
37. re Olindia (Gat 10 cS Murnau UE MIEL ROE 
38. Di Isotrias Meyr. . . Di, PETE VOIRE ARTEN PR TR RL 
SILA NE, Propiromorpha gen. noy. UM E RO 
40. Fr Eulia: bin Sdi FT ie ENE 
AA She Crephasia Gate xs UNE tarn AN Oe! I ee 
= Grephasiella: Adamtz. . =... 4 Kal PONS D> FAR 
ABD La Palpocrinia Renn: er a SIENA CSO: ORN NO 
44. x Oxypteron. Stet: a. war) LVII eee 
45. Do Tortricodes Gn RARI Ce ee Ii 


(261) 


N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 


46. Gattung Exapate Hb. 


47. 
48. 
49. 
50. 
JE 


È Neorhbalerapterns Réal 
Eana Billb. 
Doloploca Hb. 

7 Euledereria Fern. 

E Trachysmia Gn. 


E. Tribus Tortricini 2 
Analytische Tabelle abi ii È 
52. Gattung Aleimma Hb. PID: 


STR 


Tortrix L. 
Ergasia Iss. & Str. 
Spatalistis Meyr. 
n Croesia Hb. . 
EN Acleris Hb. 


II. Unterfamilie Sparganothinae . 
58. Gattung Sparganothis Hb. 


Katalog der palaearktischen Arten der CON oies ud Semolina 


Kommentar zum Katalog . 


Beilagen: 
I. Bestimmungstabelle der europäischen Gattungen (nach HERING, 1927) . 

II. Bestimmungstabelle der palaearktischen Gattungen (nach MEYRICK, 1913) . 

III. Zusammenhang zwischen den Gattungen in den Beilagen I und II und denen 

der neuen Klassifikation . 


Literatur 


Verzeichnis der inni Wavy 
Neue Aberrationen . 


Inhalt 


347 


113 
115 
116 
119 
121 
123 
124 
125 
125 
127 
130 
131 
133 
155 
140 
140 
143 
223 


247 
248 


249 
251 
259 
259, 
260 


Seiten 1—91 erschienen als 141-231 der Tijdschrift, Band 97 (27. September 1954); Seiten 
93—174 als 147—228, Band 98 (10. November 1955); Seiten 175—222 als 107—154, 
Band 99 (26. September 1956); Seiten 223—261 als 309—347, Band 100 (20. November 


1957). 


& wd He, ie N'a 


T'ON ui ij 
eat A ALE 


Tier ts Se mi 7 
sh» AMES NES vd ve IS u 

TR | ne <4 è sà à M ma > ri as "4 
B Luce ¥ ave) + 1 aw ait pe A 
| le el a y) eee mao 
wats) 6 rite Rew MEMO 
urn hr le de CORA 
Le ti „nrden (nie Ù è © al ta TNT 

a |! EDT vet À brio pr STONE 
1 Ags J df Carr Whe Los f à. wr, 
Tali, Tre Zig er Zat + a à 
MEN 7 An AAO à ‘ +. 
KOEN stadten ee Atol 


i 4 
ERI: oh rai oe ‘ ” 
be is A. ila ep Aaf 
Li LOR rte. Jet a be yy 
VAI Ù (vor Al 19 ACL) ccm aie à 
ir Sartoni mean early e tft sat ER mik 
‘ve eis ‘ Camee Al i } 19° di 
i Srey 
Ji Wes «90 ¢-( piatt sd FRANS ii x. 


a ECO conve dé, urn hei vat pi arti voip, le 
à Mr) Dour Mbk Gap) a ri ra eh AVES reren 


7 di 1 LP La zn Le i4@esi4@ Ni 
ùl se 
| { Ci 
| ee pete | ae 
Er u des È tal 
r- == 
| pe’ a! L i PAT] x , 
7 OF ze Hn 
«NE Le LA DL | 
“n si EN ET TEK ex à 4 af 
Ni aye [DIE I ear et AT À "Hit TRE TEE" 
LP yon als Er, LA had DI 4 7 TA é 

| nimmst OL) TO ri | 
U 5 
ì a 

7 3 

iK à 
i] 7 

È 4,4! 

Ù I Di 
: 

hi 4 
€ < è 
£ 1 
EFT x 

N $ 


A FACTORIAL ANALYSIS OF DISTRIBUTION 


IN THREE SPECIES OF DIPLOPODS 
BY 
C. A. BARLOW 


INTRODUCTION 


All animal species tend to spread by nature of their innate activities. If this 
dispersal depended only on activity potentials, all species would increase in range, 
each at its own characteristic rate, until they extended over the whole earth. In 
reality, the distributions of different species vary tremendously because of the 
influence of certain checks or limiting factors consisting of the complex of biotic 
and abiotic elements in their environments. A comparative study of the distri- 
butions of different species necessitates examination of the reactions of animals to 
these environmental elements which determine their distributions. In an analysis 
of these reactions, it is usual, because of the complexity of interacting factors, to 
study the effect of each factor individually. With the information thus obtained, a 
synthesis of causal relationships is attempted in an effort to achieve understanding 
of the coördinated influences of all agents affecting the animals simultaneously 
under natural conditions. However, in ecology the whole may be greater or less 
than the sum of its parts. The effect of one factor upon an animal may be aug- 
mented or suppressed by the concomitant action of another. The level of intensity 
at which each factor alone becomes limiting may be altered by the combined 
influence of all the factors. Consequently, a study of the effects of single agents 
must be regarded with a certain amount of reserve and as possibly only a first 
step towards understanding the coördinated effects of all the influences combined. 

The most favourable circumstances for analysis of the relations between animals 
and their surroundings are those in which different combinations of biotic and 
abiotic factors are simplest and most clearly distinguishable. In this respect, sand 
dunes offer admirable situations for ecological studies. The structural character of 
this type of terrain, its knolls, plateaus, valleys, and pools and its vegetation, 
produce the greatest number of observably different habitats in the smallest pos- 
sible area. 

Ecological studies in the dune area Meijendel, near Leiden, were undertaken at 
the Zoology Laboratory of the University of Leiden in 1953. The purpose of 
this project is to determine where different species are found and what 
the conditions are, in these places, which may account for apparent preferences of 
certain species for different habitats and, thirdly, to determine, by laboratory 
experiments, what the reactions of the animals towards various factors are and 
whether differences between these reactions in different species are sufficient to 
explain observed diversity in their distributions. The dune area Meijendel is 
particularly acceptable for this work because, since 1874, it has been used as a 


349 


350 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


water reservoir for The Hague and, as a consequence of this function, the history 
of the land and variations in the underground water level are well known. 

The present study, which represents part of the Meijendel project, is an 
evaluation of humidity, temperature, and food, as limiting factors in the distri- 
butions, in the dunes, of three species of millipedes: Iwlus scandinavius Latz., 
Cylindroiulus silvarum (Mein.) and Schizophyllum sabulosum (L.). 


GENERAL DISTRIBUTION AND BIOLOGY OF THE SPECIES 


Although the distributions of these three species in Europe are fairly well 
known, little detailed information on their ecologies is available. SCHUBART (1934) 
has given a summary, which I have combined with information of my own to 
produce the following survey. 


Iulus scandinavius Latz. 


DISTRIBUTION. North and central France and Alsace, Switzerland, Belgium and 
Holland, the British Isles, Denmark, southern Norway and southern Sweden, 
western Hungary, Austria, Czechoslovakia. 

BIoLOGY. A species typical in humid, densely wooded areas; also occasional 
under stones; it avoids cultivated ground. My observations indicate that mating 
takes place chiefly in late spring but may continue through the summer. Ovi- 
position occurs certainly in late autumn or early winter, in Holland, and perhaps 
also in late summer. 


Cylindroiulus silvarim (Mein.). 


DISTRIBUTION. France, Holland and Belgium, the British Isles, Denmark, Nor- 
way, along the coast of Sweden, Finland, northwest Poland, and introduced into 
Newfoundland (LINDROTH, 1957, p. 110). 

BroLoGY. Typical in wooded terrain, deciduous as well as coniferous, especial- 
ly on ground covered by a thick layer of fallen leaves. Commonly found in and 
under rotting wood. Oviposition probably occurs in late summer or autumn but 
mating may take place during the whole year. Animals brought into the laboratory 
during the winter copulate readily. 


Schizophyllum sabulosum (L.). 


DISTRIBUTION. Spain, France, Switzerland, Belgium and Holland, the British 
Isles, Denmark, southern Norway, Sweden, Finland, Russia: as far as the southern 
Urals, Estonia, Latvia, Lithuania, Poland, Rumania, Yugoslavia, Albania, Hungary, 
Austria, Czechoslovakia, Italy: as far south as Rome, San Marino. 

BroLoGY. A eurytopic species occurring in dry, hilly areas of open sand and 
poor vegetation as well as in both deciduous and coniferous woods; it avoids cul- 
tivated terrain. In Holland, the species is active from May to October during which 
time it can often be found climbing small trees and bushes at night. SCHUBART 
(l.c.) has noted that the males disappear in autumn before the females but 
mentioned nothing about reproduction in this species. 


PR > 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 351 


DISTRIBUTION 


The word “distribution”, as applied to animals, embraces two different aspects 
of dispersal. In its broadest sense, the term connotes the total area over which a 
species exists. This area, although not absolutely constant, undergoes modification 
relatively slowly because it is dependent largely on geographical and meteorological 
conditions which are continental in proportion and which change very gradually. 
_ This conception of range may be referred to as ‘geographical distribution”. 

Secondly, even within the normal range of a species, it never occurs in every 
locality within the range because, although a species tends to spread as widely as 
possible, its dispersion is checked by various limiting factors which prevent it from 
living successfully everywhere and confine it to certain definite situations. This 
restriction of a species to more or less defined habitats within its total range has 
been termed “ecological distribution’ by UVAROV (1931). Subsequent use of the 
word distribution will imply this idea of range unless otherwise stated. 

Distribution may be regarded in terms of time as well as space in the sense 
that the activity of individuals of a species, and thus their occurrence in different 
localities, may vary during the year. The approach of winter affects practically all 
insects (Uvarov, l.c.) and innumerable other animals, changes in environmental 
conditions, in a temperate or arctic climate, producing some form of quiescent 
state in the animals. Besides the changes in activity concomitant with overwinte- 
ring, fluctuations obviously connected with the season may take place in the 
behaviour of fully active insects (ROUBAUD, 1909; SWYNNERTON, 1921: MYERS, 
1926; JACK, 1927). 

In the following analysis, both the distributions of the three species of milli- 
pedes in a definite area and their seasonal activities will be considered. 


METHOD 


To determine the distributions of these millipedes, as well as other arthropods 
considered in the Meijendel project, a method of trapping is used employing, as 
traps, metal boxes with dimensions of 24 X 24 X 27 cm., which are buried in the 
ground up to the top rims. A screen-covered hole in the bottom of each box 
provides for drainage of rainwater. To reduce the amount of water, leaves, sand, 
etc., which tend to collect in the traps, metal roofs of 30 X 30 cm. are placed 
over them. These covers stand on metal legs holding them several cm. above 
the surface of the ground. Although certain animals might conceivably be at- 
tracted to such a shelter, experiments to investigate this possibility indicated that 
the roof does not influence the catch. 

One hundred of these traps are placed in groups of three or six in various, ob- 
viously different, types of terrain. These habitats include, on the one hand, bare 
sand quite near the sea, to relatively old, fairly dense, wooded terrain on the other 
hand, with various habitats intermediate in succession between these two extremes. 
Descriptions of these different terrains, on a macrohabitat level, are given below 
and have previously been presented by DEN BOER (1956). 

SERIES 1. — In the so-called "sea dunes”. Very rough, relatively bare dunes 
with one or two groups of small trees. 


352 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


(a) six traps in largely bare sand (1—6), 

(b) six traps in a depression carpeted by mosses, lichens, and short grass with 
here and there a few creeping willows (Salix repens L.) (7—12), 

(c) three traps in each of two small woods consisting of short birches (Betula 
verrucosa Ehrh.) and situated relatively near the sea (13—15, 22—24), 

(d) three traps outside each of the woods in (c); three in bare sand with patches 
of the grass, Ammophila arenaria (L.) Link, (16—18) and three in a thick 
growth of Calamagrostis epigejos (L.) Roth., (19—21). 

SERIES 2. — Similar to series 1 but farther from the sea. Largely bare sand with 

a few groups of small trees or bushes. 

(a) on a plain thickly covered with mosses, lichens, and short grass (61—63), 

(b) in bare sand (64—66), 

(c) in a growth of C. epigejos under scattered birches (67—69), 

(d) under creeping willows (70—72), 

(e) on a hillside among a number of old, black poplars (Populus nigra L.) (73 
ae 

SERIES 3. — Woods situated in a steep-walled depression among rough terrain. 

About equal distance from the sea as series 2. 

(a) on a small plain overgrown by C. epigejos (76—78), 

(b) two groups of three traps each in dense birch woods (79—81 and 82—84), 

(c) four traps in an open terrain outside the wooded area in (b); sand overgrown 
by mosses, lichens, and short grass with a few creeping willows (85—87, 
100). 

(d) six traps on an open plateau formed by excavated sand and covered by A. 
arenaria and C. epigejos; about four m higher than the woods in (b) (88— 
93), 

(e) in a moist birch wood with a rich and varied undergrowth of such plants as 
Mentha aquatica L., Valeriana officinalis L., and Eupatorium cannabinum 
L., (94—96), 

(f) in isolated, dense, birch woods (97—99). 

SERIES 4. — A relatively old, wooded terrain in a completely flat area of dunes 
lying about two km from the sea. 

(a) on a small plain, three traps in a stretch of largely bare sand (28—30), and 
three in an area partly overgrown by A. arenaria (25—27), 

(b) in dense aspen woods (Populus tremula L.) (31—33), 

(c) in open terrain covered by a dense growth of C. epigejos (34—36), 

(d) largely open terrain overgrown by C. epigejos and Hypericum perforatum 
L., with scattered birches and Crataegus monogyna Jacq. (37—39), 

(e) among a patch of thorn bushes, Hippophaé rhamnoides L. (40—42), 

(f) in a stand of aspen trees with a thick undergrowth of nettles, Urtica dioica 
L. (43—45), 

(g) a flat area densely overgrown by C. epigejos with scattered birches merging 
into the woods in (f) (46—48), 

(h) a clearing in (f) covered by C. epigejos (49—51), 

(i) in an extension of (f) consisting of aspen trees with a thick undergrowth 
of Humulus lupulus L., and honeysuckle, Lonicera periclymenum L. (52— 
54), 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 353 


(j) a wooded area in the same complex and similar to (i) but with a more 
varied undergrowth; three traps in a depression (55—57) and three on 
ground about two m higher (58—60). 

Oncé a week the animals trapped in each box are removed and preserved in 
alcohol: for later identification, counting, and sexing. Examination of results ob- 
tained by this method of sampling embodies several different considerations. Pri- 
marily, the number of individuals of a species which is caught in a certain trap 
is dependent on the total number of animals present in the area around the trap. 
Thus, comparing the number of animals of each species which are caught in 
different habitats indicates their relative distribution in the experimental area. But 
the catch is also dependent on the activity of the animals. This activity depends on 
characteristics of the species and is modified by factors external to the animal such 
as: temperature, humidity, sunshine, rain, etc., and by internal factors such as 
hibernation and reproductive periodicity. Results thus evidence not only habitat 
preference but also the influence of environmental factors on activity as well as 
cyclic changes in activity during the year. 

Analysis of trappings in relation to weather conditions has been facilitated by 
the use of daily weather reports issued by a station of the government weather 
bureau fortunately situated only a few km from the test area. 


RESULTS AND DISCUSSION 
Distribution 


The total number of individuals of each species which was trapped per year in 
each habitat during three successive years is shown in Figs. 1, 2, and 3. Three 
different types of distribution are illustrated. C. silvarum has a relatively narrow 
range in the area, being limited entirely to a comparatively old terrain of birch 
and aspen woods with here and there stretches of shrubbery and a few grassy 
clearings. I. scandinavius has a much wider distribution and has been trapped in 
most of the habitats sampled in the experimental area. Although, like C. s/varum, 
it typically occurs in greatest numbers in woods (traps 13—15, 33—60, 79—84, 
94—99), it extends its range, unlike C. silvarum, to open, grassy places (19—21, 
76—78, 88—93) and sometimes occurs even in stretches of nearly bare sand 
(1—9, 85—87). A third type of distribution is shown by S. sabulosum. This is 
a species characteristic of open terrain rather than woods and its distribution pat- 
tern shows relatively little discrimination between different habitats. 

Comparing these results with the geographical distributions of the three species, 
which were summarized in the introduction, gives the same general impression as 
regards S. sabulosum. This species has a much wider total range than I. scandina- 
vins and C. silvarum; it has been reported in 24 countries and extends into moun- 
tains as well as into semi-tropics. SCHUBART (1934) also described S. sabulosum 
as a species equally common in semi-deserts and in forests. Conversely, I. scan- 
dinavius and C. silvarum may have very different ecological distributions, as in this 
case, but, perhaps because they are both typical forest species, their geographical 
distributions are similar, I. scandinavius being slightly more widespread (reported 
in 13 countries) than C. sé/varum (11 countries). These facts illustrate the essential 
difference which may be implied between the terms ecological and geographical 
distribution. 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


St 
Le] 


1-3 
4-6 
Une 1953 1954 1955 
10-12 
13-15 
Gis; dd 4 d e d 4 
19-21 
22-24 


25-27 
28-30 
31-33 
34-36 
37-39 
40-42 
43-45 
46-48 
49-51 
52-54 
55.57 
58-60 


61-63 


NUMBERS 


TRAP 


64-66 10 20 30 40 
SAAS OAS os re 


67-69 NUMBER OF ANIMALS 
70-72 


Fig. 1. Distribution of C. silvarum. Total number of animals per year trapped in different habitats. For description of habitats, see text. 


355 


Analysis of distribution of Diplopods 


C. A. BARLOW : 


€ 


“Ima. 998 


& ceo 


syeyiqey JO uorndrns3p 104 'speirgey quarazzip ur padden sawed sad spewrur jo Jaquinu peor, "swrarurpurss *] JO vonnginsiq ‘7 ‘SU 


STVWINV JO YAANNN 001 
08 09 OF 07 66-6 


356 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


d 1954 2} d 1955 2 


NUMBERS 


TRAP 


10 20 30 40 
a u 1 a. Lu Li 
NUMBER OF ANIMALS 


Fig. 3. Distribution of S. sabulosum. Total number of animals per year trapped in different 
habitats. For description of habitats, see text. 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 357 


Figs. 1—3 show further that the distribution patterns, particularly of I. scan- 
dinavius and C. silvarum, were fairly uniform over the three years which have 
been analysed. Although the total number of individuals of any one species varied 
in different years, the relative abundance of the species in different habitats was 
comparable from year to year. The distribution of S. sabulosum in the area was 
somewhat less constant over the three years. This inconsistency further indicates the 
absence of a pronounced preference for any particular habitats on the part of this 
species. 

The most aberrant distribution patterns were obtained in 1953, a year in which 
the population of each species in the area apparently reached massive proportions. 
No attempt will be made here to explain this phenomenon of periodic outbreaks of 
populations which seems to be typical of millipedes and which is probably much 
more frequent in many species than is generally realized. The causes of such out- 
breaks, which have been discussed by UVAROV (1931), may be numerous and 
complex and may depend on the suitability of conditions not only during the 
time of outbreak but also during previous years. The distributions, particularly of 
I. scandinavius and S. sabulosum, during 1953 appeared to be somewhat wider 
than in the two subsequent years. The explanation for this may be twofold. It is 
feasible that the abnormally abundant populations increased the chances that 
individuals would be trapped in any particular habitat. Secondly, it is possible 
that the ranges were, in fact, wider during the year of outbreak. Increased freedom 
ecologically is evidently a feature of outbreaks of many species of insects. 
(Uvarov, l.c.) and has been cited for locusts by PREDTETCHENSKI (1928). 

Intraspecifically, females of C. silvarum and S. sabulosum often showed slightly 
wider distributions than males of the same species. This fact, again, might con- 
ceivably reflect the greater abundance of females which could have increased their 
chances of being trapped in any given habitat. The distributions of male and 
female I. scandinavius were about the same and the numbers of individuals of 
each sex which were trapped were also similar. However, it is possible too that 
males of C. silvarum and S. sabulosum are actually slightly more restricted ecolo- 
gically than the females. Evidence to substantiate this argument will be found in 
subsequent sections of this paper. 


Seasonal Activity 


The monthly activities of the millipedes can be seen in Figs. 4, 5, and 6 in 
which the total numbers of individuals trapped each month are recorded. All 
three species were relatively inactive during the winter months. In I. scandinavius 
and S. sabulosum overwintering is accomplished by a vertical migration into the 
ground. During winter individuals of these two species can be found from one or 
two cm under the surface of the ground, to a depth of sometimes WV) m in 
places where the soil is loose. C. silvarum can be found likewise in the ground 
during winter but this species overwinters also under the bark of logs lying on the 
surface of the ground in woods. The mechanism of overwintering will be dis- 
cussed under consideration of humidity as an environmental factor. 

Besides the winter inactivity common to the three species, there were also 
variations in activity throughout the favourable part of the year. It was in this 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


358 


ANIMALS 


OF 


NUMBER 


YEAR 


250 


— x 


RAINFALL \ | 


Fig. 4. Seasonal activity of I. scandinavius with mean monthly temperature and total 
precipitation per month. Columns represent total number of animals trapped in all habitats. 


NEE ST SI TS RO O I TEEN 2. BA re 9 


ROBE? 


20 


"WW - TIVINIVI TVLOL 


NIL NVIN 


IUALVYTdI 


to 


339 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 


MEAN TEMPERATURE °C, 


OT 


SI 


07 


‘sveyiqey [je ur padden sfeunmue Jo Jaquinu [ejo) juasardar sutumjo)) ‘quour sad uorryd 
aid [7304 pur aamgezodwar Apyyuow Uva UIA wemmwaps ‘7 Jo AJIANDE |euoseag °C ‘Stg 


SSGI SGI ESGI MVIA 


ARD OLD GZ TT SOG BE ON SON Bie IG ES CT TI. LION 6a 8 Le ORG Eep € HLNOW 


06 


SL 
. OF 
= 001 
: le ~ 
= " TIVINIVY 
E 
Li SZI 
= OR 
ei Je 
= mt 
KH 001 / OST 
© 
E 
OZI 
¢ L Se. 3 SLI 
F à > 
e 
OFT IMNNLVMAIANAL 
007 


STYWINV JO YAANNAN 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


360 


200 


- 


75 


Une | 
© 
i 
= 
2150 100 % 
= > 
i 
< 802 
125 i 
= = 
© 60 = 
MES = 
l 
e 
ea RAINFALL À 40 
sal 
= 
=D 
zZ 20 
50 


| I 
[ FE 


MONDE RS ie re TO e ERO 12 a lee a Or 7 HG 10 1 
YEAR 1953 1954 1955 
Fig. 6. Seasonal activity of S. sabulosum with mean monthly temperature and total preci- 
pitation per month. Columns represent total number of animals trapped in all habitats. 


Do AUNLVUAdWAL NVAN 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 361 


respect that the greatest interspecific difference in activity existed. S. sabulosum 
was active from May to December; the greatest number of animals of this species 
was trapped usually between May and August. C. silvarum and I. scandinavius 
were active generally from March to December although small numbers of I. scan- 
dinavius were trapped also during the winters. Both these species usually showed 
two activity peaks, one in spring and one in fall, although the autumn peaks of 
I. scandinavius were almost insignificant in 1954 and 1955. Between these periods 
of increased activity appeared a period of relative inactivity which extended over 
June and July with C. silvarum and usually from July to September in the case 
of I. scandinavius. 

Somewhat similar phenomena have been observed in dry, hot countries where 
insects concentrate during the summer in certain habitats or enter some form of 
aestivation thereby avoiding excess heat and drought. A look at Figs. 4—6, 
however, reveals that, except in 1955, the greatest amount of rainfall was recorded 
between June and September. Thus it seems unlikely that the periods of summer 
inactivity of I. scandinavius and C. silvarum could have been due to existence of 
particularly dry conditions. Nevertheless, as will be shown later, all changes in the 
activities of the millipedes during the year are to some extent correlated with 
fluctuations in their behaviour towards humidity. 

Figs. 4—6 show further that the mean monthly temperature was generally 
highest between June and September and lowest during January and February. 
Consequently, it seems feasible that activity minima in winter and mid-summer 
may be correlated with too low or too high temperature. This possibility will be 
further discussed when dealing with the influence of temperature and humidity 
combined. 

Similar variations in the seasonal activity of ants were found by BODENHEIMER & 
KLEIN (1930). They observed that activity during the year had maxima in April 
and December and minima in January—February and in August. Activity ap- 
parently was not related to rainfall but was greatly influenced by temperature. 
They measured the velocity of locomotion of the ants at different times of year 
and found that the minimum temperature at which activity began differed ac- 
cording to the season but without any definite relation to the outside temperature. 
This fact they considered to be indicative of seasonal variation in the physiological 
state of the ants. 

It is also conceivable that seasonal changes in activity are influenced by re- 
production. Unfortunately, too little is known about the reproduction of these 
millipedes to comment on this possibility. 

Whatever the origin of the summer period of decreased activity, it is in some 
way different from overwintering since S. sabulosum showed no mid-summer in- 
activity, but all three species were largely dormant during the winter. 

There was close agreement between the activity periods of the sexes of I. scan- 
dinavius and C. silvarum but some difference was exhibited by S. sabulosum. With 
this species, as a rule, relatively more females than males were trapped in May 
and the peak number of males was usually obtained about a month later than 
the peak number of females. Conversely, males of this species characteristically 
disappeared earlier in the fall than females which decreased more gradually in 
number. Overwintering is presumably initiated earlier and concluded later in 


362 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


males than in females. Further evidence of this phenomenon was shown by the 
reactions of the animals towards relative humidity. 


SUMMARY AND CONCLUSIONS 


From the distribution patterns obtained during the three years of analysis, the 
following points seem particularly conclusive. 

Each species has a different type of distribution in the experimental area. C. 
silvarum is restricted entirely to a comparatively old terrain of birch and aspen 
woods. I. scandinavius has a much wider distribution than C. silvarum but is also 
characteristically a forest species. S. sabulosum occurs as well in open terrain as in 
woods and shows relatively little preference for particular habitats. 

Females, particularly of the species C. silvarum and S. sabulosum, are slightly 
less restricted ecologically than males of the same species. 

I. scandinavius and C. silvarum have characteristically two periods of peak 
activity during the year, one in early spring and one in autumn, which are 
separated by a period of relative inactivity in mid-summer. S. sabulosum becomes 
active in May, its peak activity occurring usually from May to August. All three 
species are more or less dormant during the winter. 

Overwintering, at least in S. sabulosum, is commenced earlier and terminated 
later in males than in females. 

With these facts in mind, the rest of the work is devoted to a comparative 
analysis of the reactions of the millipedes to the three environmental factors, 
humidity, temperature, and food. An attempt has been made to determine the 
influence of each factor on distribution and to explain as much as possible of 
observed differences between the distributions of the three species. 


HUMIDITY 


Climatic factors are influential in the distribution of animals through their ef- 
fects on both behaviour and physiology. These two aspects are the foci of the 
following investigations designed to analyse the importance of humidity in the 
distributions of the three species of millipedes. 

Changes in ‘activity of millipedes during the year produce modifications, 
probably in their horizontal distribution, and certainly in their vertical distribution 
during overwintering. These changes in activity may be consequential both to dif- 
ferences in the water relations of their habitats during the year and to seasonal 
variations in their behaviour and physiological reactions towards humidity. Ac- 
cordingly, it is also important to compare the reactions of species at different 
times of year. 


HUMIDITY PREFERENCE 
Many animals are able to perceive and orient to humidity differences in their 


environments. This orientation constitutes the behavioural influence of humidity 
on distribution. 


C. A. Bartow: Analysis of distribution of Diplopods 363 


METHOD. 

A humidity gradient apparatus (Fig. 7) was constructed from a large, glass, 
culture dish, the bottom half of which was radially divided with strips of plastic 
plate into eight sections. Each section was made watertight with plastic cement. 
Relative humidities were produced using saturated solutions of appropriate salts. 
Solutions were placed in the sections to produce two equal gradients of five 
relative humidities in each half of the dish. Because of this arrangement of the 
humidities, sections one and five, which produced the lowest and highest humidi- 
ties, respectively, were made larger than each of the other sections by an amount 
necessary to produce equal experimental area at all humidities. The four salts 
used and the approximate relative humidities produced by their saturated aqueous 
solutions at a room temperature of 22° (PETERSON, 1947) were: 


Ca(NO3)o . 4Hs0 — 55% 
NH,CI — 78% 
KCI — 85% 
KNO, : — 93% 
Distilled H,O — 100% 


A false bottom of cloth gauze stretched over a plastic frame and resting on the 
plastic partitions of the bottom of the dish served as runway for the experimental 
animals. The lid of the dish was divided similarly into eight sections by plastic 
plates. When the lid was in place, its sections corresponded vertically with the 
sections in the bottom half of the dish. The plastic partitions extended to about 
five mm from the false floor to reduce convection currents between adjacent 
sections of the gradient. The centre of the runway area, where the gradient was 
liable to be affected by close proximity of the solutions, was blocked off by a 
plastic cylinder. The lid of the dish rested on a narrow strip of soft, rubber tube 
glued to the rim of the dish and coated with vaseline which produced an airtight 
contact between lid and dish. Animals were introduced into the apparatus through 
a small hole in the lid of the dish. The hole was then plugged with a rubber 
stopper. The apparatus was prepared and left standing for 12 to 16 hours 
before an experiment to allow time for a stable gradient to be produced. 

To begin an experiment, 10 animals were released into the lowest humidity of 
the apparatus. Experiments were carried out in darkness produced by enclosing 
the apparatus in a cardboard box. The positions of the animals in the apparatus 
were noted at 10 min., 15 min., 14 hour, one hour, and each hour thereafter for 
a total of seven hours. This method of observation biased the results slightly in 
favour of the early distribution of animals in the gradient. Because of this, the 
results indicate, to some extent, the speed with which a stable selection was 
reached, i.e., the intensity of selection. Individuals of all three species usually 
came to rest in the apparatus after about one hour, at the latest, but this time was 
often shorter depending on the intensity of attraction to a particular humidity. 
Animals to be tested were collected in Meijendel the previous day and kept over- 
night in a petri dish containing moist aspen leaves and placed in a cool, dark room. 

During winter, S. sabulosum and I. scandinavius burrow into the ground and 
are difficult to find. To overcome this difficulty, wooden boxes were placed in 
the ground in a wooded area in Meijendel and stocked during summer with in- 
dividuals of these two species. The boxes contained about 30 cm of soil with a 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


364 


240 


A 
2 
2 


GLASS 
PLASTIC 


ox 
LS 


SOFT RUBBER TUBE 


2 
3 
2 


CLOTH GAUZE 


X 


7 


SS 


PS 


Aar 


COLLE 


Zz 


1 


23 


MEDIAN LATERAL V 


IEW 


DIMENSIONS IN MM 


Sh 


SECTIONS FOR 
DIFFEREN 
SALT 
SOLUTIONS 


TOP VIEW 


Fig. 7. Humidity gradient apparatus. 


layer of dead wood and leaves on top. The lids and bottoms of the boxes were 


of wire screen to permit normal conditions of 1 


and moisture. 


during winter. 


> 


temperature 


2 


ight 


Experimental animals were obtained from these stocks 


Selection of humidity by the three millipede species was examined at various 


times during the year. Each time, 


six tests were done with each sex of each species 


and the results of the six tests were averaged. 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 365 


RESULTS. 
Interspecific and Intraspecific Difference 


Fig. 8 represents the mean number of animals observed at each of the five 
humidities during all tests throughout the year. This is, therefore, a graph of 
average observations and since the selection changes during the year, as will be 
shown presently, the preferences of the three species may not necessarily be the 
same as these at any given time of year. But the figure serves to give an overall 
impression of the frequency with which individuals of a species were observed at 
each of the five humidities during the whole year. 


I. SCANDINAVIUS C. SILVARUM S. SABULOSUM 


MEAN NUMBER 
OF ANIMALS 


Sea 18 85 93 100 55 18 85 "93% (oa 55 78 85 93 100 
RELATIVE HUMIDITY °/, 


Fig. 8. Selection of humidity. Average results of 72 to 78 tests with each sex of each 
species throughout the year. 


Differences between the selections of the three species are immediately obvious, 
primarily between S. sabulosum and the other two species. There was a prevailing 
preference for the highest humidity of the gradient on the part of I. scandinavius 
and C. silvarum while S. sabulosum generally showed equal preference for the 
two extreme humidities or a preference for the lowest humidity. 

Orientation of the millipedes in the humidity gradient appeared to be largely 
orthokinetic. Changes in speed of locomotion were readily observable in animals 
passing from one humidity into another. After about an hour, experimental animals 
became completely motionless in the humidity of their choice after which they 
seldom moved again during the succeeding six hours. Although halts, turns, and 
testing movements typical of kineses and taxes, were displayed, these reactions were 
apparently not neccessary for maintenance of a selection once it became established. 

There was little intraspecific difference in selection in the case of C. silvarum. 
With the other two species, however, I. scandinavius males showed a more pro- 
nounced preference for the highest humidity than the females and S. sabulosum 
females generally showed stronger attraction to the lowest humidity than males, 
which on the average did not discern between the two extreme humidities. This 
difference between the sexes can be seen more clearly by examining the selections 
at different times of year. 


Seasonal Variation 


Differences in humidity selection during the year were noted with all three 
species (Figs. 9 to 11). Each species selected humid air (100-%) during the 


366 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


winter months. With the advent of spring, however, this preference became less 
pronounced and, with S. sabulosum, shifted completely to selection of the driest 
air which, in these experiments, was 55% relative humidity. This preference of S. 
sabulosum for relatively dry conditions continued through the summer reaching 
maximum intensity in June through August during 1956. In September of that 
year, selection of the lowest humidity became less pronounced. This trend con- 
tinued until a definite preference for the highest humidity was again exhibited in 
January, 1957. In 1955—56, this bi-annual shift in preference occurred earlier than 
in 1956—57. By October, 1955, conversion to selection of 100-% relative humi- 
dity was almost complete while, in October, 1956, the preference was still 
considerably more towards the dry end of the relative humidity range. Similarly, 
the shift in selection by S. sabulosum was completed earlier in spring, 1956 
(March +) than during the following year (April +). Such temporal modi- 
fication of the change of humidity preference may presumably be caused by 
variations in weather during comparable times in different years. What these 
variations may be is not known. It is interesting to note, however, that spring, 


S. SABULOSUM 


OCTOBER 1955 JANUARY 1956 


AUGUST SEPTEMBER OCTOBER NOVEMBER 


NUMBER OF ANIMALS 


MEAN 


Fig. 9. Selection of humidity by S. sabulosum. Each figure represents the mean number of 
animals observed at each humidity during six, six-hour tests with 10 animals of each sex. 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 367 


I. SCANDINAVIUS 


OCTOBER 1955 MAY 1956 AUGUST SEPTEMBER 
. d 
6 
? 
á 
3 
2 


je 


R.H.55 78 85 93 100%, 


OCTOBER NOVEMBER DECEMBER JANUARY 1957 


NUMBER OF ANIMALS 


MEAN 


Fig. 10. Selection of humidity by I. scandinavius. Each figure represents the mean number 
of animals observed at each humidity during six, six-hour tests with 10 animals of each sex. 


1957, was relatively dry. This condition may have produced some delay in the 
spring shift of relative humidity preference during that year. Subsequent evidence 
will show that the degree of activity of the millipedes in the field corresponds to 
existing conditions of temperature and precipitation. 

Similar changes in humidity preference were observed with I. scandinavius 
although selection of low humidities by individuals of this species was never as 
pronounced as with S. sabulosum. But the basic pattern was similar, i.e., a relatively 
strong selection of the highest humidity during winter and spring which became 
less some time after May. With this species, the extreme shift towards preference 
of dry air was reached in October but had disappeared again by November when 
the highest humidity was again chosen. 


3 


OF ANIMALS 


NUMBER _ 


MEAN 


68 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


C. SILVARUM 


OCTOBER 1955 MARCH 1956 AUGUST 


R.H. 55 78 85 93 100°/, 
SEPTEMBER OCTOBER NOVEMBER 


JANUARY 1957 FEBRUARY 


Fig. 11. Selection of humidity by C. silvarum. Each figure represents the mean number of 
animals observed at each humidity during six, six-hour tests with 10 animals of each sex. 


Seasonal variations in humidity preference were less distinctly shown by C. sil- 
varum but Fig. 11 suggests that selection of moist conditions by individuals of 
this species becomes less intense in early spring, in this case in March, but returns 
from May or earlier until September when a brief choice of dry conditions, or a 
lack of any preference, is again exhibited. By November, however, the preference 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 369 


in these experiments had again shifted back to 100-% relative humidity. During 
spring, 1957, no trend towards selection of lower humidities occurred; a strong 
preference for 100-% relative humidity was maintained. This lack of shift may 
have been caused by dry conditions which existed at this time as was suggested 
also as a possible explanation for the retardation of change in preference by S. 
sabulosum during the spring of 1957. 

Some intraspecific difference in the course of seasonal changes also occurred. 
With I. scandinavius and S. sabulosum, the observed shift of selection towards 
100-% in males almost invariably preceded that in females in autumn but lagged 
behind during the reverse reaction in spring. Males of these species also showed 
greater attraction to 100-% relative humidity (winter) and less attraction towards 
55% (summer) than females of the same species. The reverse was sometimes true 
with C. silvarum males which, at times, showed less attraction to high humidity 
(March, 1956) or a more definite choice of low humidity (September—October, 
1956) than females of this species. E 

Shift of humidity preference appeared to involve usually only the two extreme 
humidities in the gradient. There was no gradual shift during which successive 
humidities in the range were preferred. Determinations of how far selection of low 
humidities would extend during summer if the millipedes were presented with a 
complete range from 0% to 100% relative humidity and whether the difference 
between extreme humidities existing in the environment affects the shape of the 
selection diagram were not made but would yield valuable information. 


DISCUSSION. 


The experiments described above revealed four ecologically important points 
concerning the influence of humidity on the behaviour of the three species of 
millipedes. Primarily, all three species were able, normally, to orient in response 
to humidity differences in their environments. Secondly, intensity of reaction 
towards these differences varied among the three species. I. scandinavius and C. 
silvarum were usually strongly attracted to the highest humidity in the gradient 
but S. sabulosum showed greater independence of the humidity of the air. 

The difference between reactions of C. silvarum and S. sabulosum agrees logical- 
ly with what was stated previously about their distributions. C. silvarum typically 
inhabits wooded areas or areas with relatively dense vegetative cover. This floral 
canopy provides a comparatively humid environment by inhibiting evaporation of 
water in two ways. It decreases the amount of sunlight which penetrates to ground 
level. Air at this level is thus cooler, and consequently has less evaporating power 
than air in direct sunlight. Vegetative cover also restricts air currents thereby 
reducing the amount of water vapour which is conducted away. Considering the 
strong preference for high humidity usually exhibited by C. silvarum in the la- 
boratory, it is not surprizing that this species is restricted to moist environments in 
nature. 

The stenotopic existence of C. silvarum finds a counterpart in the behaviour of 
S. sabulosum. As Fig. 3 has shown, S. sabulosum is a typically eurytopic species. 
Besides inhabiting wooded areas, it also occupies many other types of terrain with 
apparently equal facility. Such a species is characterized by a certain plasticity to- 
wards environmental factors. This quality in S. sabulosum was shown by its relative 


370 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


independence of humidity differences and will be noted again when its reactions to 
other environmental factors are considered. 

As a species which also has a wide range, I. scandinavius might be expected to 
show freedom from humidity differences like that displayed by S. sabulosum. 
Actually, in these experiments, it was generally strongly attracted to high humidity. 
A similar apparent contradiction will be noted also in reactions of this species to- 
wards temperature and will be discussed under a separate section. 

A third important result of these experiments is the difference shown in inten- 
sity of selection of a certain humidity between the sexes of any one species. This 
difference is illustrated well by the selection histograms for any particular month. 
When high humidity was commonly selected, for instance during January, I. scan- 
dinavius and S. sabulosum males nearly always exhibited stronger preference for 
the highest humidity than females of the same species. During times when low 
humidity was selected, females of these two species showed stronger preference 
than males. This phenomenon suggests that males of these species are somewhat 
less free, ecologically, than females. Fig. 3 shows that this is actually true with 
S. sabulosum, females of which species have a slightly wider range than the 
males. But the distributions of male and female I. scandinavius (Fig. 2) are 
almost identical. Female C. silvarum also have a slightly wider distribution than 
the males (Fig. 1) although this fact was not corroborated by their humidity 
preferences. Closer correlations will be found between intraspecific differences in 
ecological freedom and resistance to water loss. 

Certainly one of the most important points brought out by the results is that 
humidity preferences of these millipedes vary during the year. Modification of their 
behaviour in accordance with changes in their environments is obviously of great 
value in the survival of animals. Such variations in humidity preference could 
reasonably affect both the distributions of the species and their seasonal activities. 
However, little evidence was found of changes during the year in the actual ha- 
bitats occupied by a species. Seasonal changes in humidity preference corresponded 
more closely with the numbers of animals which were active at different times of 
year. This is perhaps not odd if we remember that we are dealing here with macro- 
habitats and that we have no information about the ’’ecoclimates’’ (Uvarov, 
1931) which exist in different microhabitats composing each macrohabitat which 
we are considering. Comparatively high humidities probably exist sporadically in 
nearly all types of terrain in this climate. The humidity under a few millimeters of 
soil, for instance, is undoubtedly higher than on the surface of the ground. 
Selection of high humidity by these millipedes during winter is, in fact, reflected 
in their burrowing into the ground, or into dead logs, where they overwinter and 
where their preference for moist conditions is supposedly observed. Thus it is 
possible that different habitats are occupied by these diplopods concordant with all 
changes in their humidity selections during the year. If so, these variations in 
habitat must be on a level not detectable by the method employed here. 

Gradually increasing intensity of attraction to high humidity with the onset of 
winter apparently corresponds to diminishing activity in the field (Figs. 4—6). In 
winter, the animals burrow into the ground, or also into dead logs, as in the case 
of C. silvarum, perhaps partly in response to their preference for moister con- 
ditions. Hopson (1937) studied the moisture preferences of insects entering 


| 


C. A. Bartow: Analysis of distribution of Diplopods 371 


hibernation and found that most of the species preferred humid situations. A moist 
environment probably serves as protection during very cold weather since the 
latent heat of water tends to prevent a rapid subzero drop in temperature. 

During spring, preference for moist conditions became increasingly weaker in 
S. sabulosum and gradually developed into a preference for drier air, which lasted 
throughout the summer. This reaction agrees well with the activity of this species 
which becomes maximum during summer. 

The relation between humidity preference and activity of I. scandinavius was not 
as clear. In the year during which tests were made, this species showed a slightly 
decreased intensity of attraction towards high humidity in May after which the 
intensity decreased further until October. But according to results obtained during 
1953—55 (Fig. 4), activity of I. scandinavius falls off during summer when its 
attraction to high humidity is supposedly less pronounced. It must be remembered, 
however, that seasonal activity during one year is being compared to humidity 
preference during another year and both these reactions are subject to variation. 

C. silvarum has two periods of peak activity during the year, one in spring 
and one in fall. At these times, brief preferences for humidities below saturation 
or decreases in attraction to high humidity apparently occur. Changes in preference 
of this species, during the year, were less distinct and of shorter duration than 
those exhibited by S. sabulosum and I. scandinavius. Accordingly, C. silvarum 
lives constantly under more uniformly humid conditions. 

Changes in the humidity preference of animals during the year have been 
mentioned previously by PERTTUNEN (1951, 1952, 1953). He found the same 
reaction in S. sabulosum and suggested that the mechanism ‘of shift in humidity 
preference was somehow connected with changes in ability of the animals to resist 
water loss. This possibility will be referred to again under consideration of the 
water relations of the millipedes. This subject constitutes what has been referred 
to as the physiological influence of humidity on distribution. 


RESISTANCE TO DESICCATION AND WATER RELATIONS 


The succeeding experiments were conducted to compare the abilities of the 
three species to withstand and restrict the loss of their body water when sub- 
jected to air of high evaporating power. Other water relations of the animals 
have also been determined in an attempt to learn as much as possible about the 
nature of water loss in these animals under drought conditions. 


METHOD. 


Saturated solutions of CH;COOK were placed in glass preserve pots fitted with 
rubber rings and glass lids fastened down by metal clamps. The pots were kept in a 
thermostat at 22+°, at which temperature a relative humidity of about 22% was 
produced in each pot (PETERSON, 1947). One animal was suspended above the 
solution in each pot by enclosing it in a perforated plastic box supported on a 
plastic coated wire tripod. 

Fifty male and 50 female S. sabulosum and C. silvarum and 30 individuals of 
each sex of I. scandinavius were treated in this manner. All animals were weighed 


and placed in the pots as soon as possible after collection. They were examined 


372 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


for mortality each day, in the case of S. sabulosum, and every few hours, in the 
case of the other two species. The criterion of death was complete immobility when 
the animals were gently prodded with a fine brush. Each individual was weighed 
as soon as possible after it had died and then was desiccated for 48 hours at 105° 
and reweighed. The dry weight and initial water content were thus determined. 

Essentially the same experiment was repeated at various times of year. During 
these tests, Ca(NO;), . 4H,0 was used to produce 55% instead of 22% relative 
humidity at 22+°. From 10 to 15 animals of each sex and each species were 
tested each time. 


RESULTS. 
Interspecific Differences 


Particularly in tests with S. sabulosum, when experimental time was relatively 
long, loss of dry material by the animals during the experiment could, reasonably, 
have caused an error in calculation of the amount of water lost up to the time 
of death from the initial weight and the weight at death. BUXTON (1930) 
stated that if the mealworm, Tenebrio, is starved in dry air, it maintains a satis- 
factory proportion of water in its body by utilization of reserves and so produces 
and uses water of metabolism. Also Hopson (1937) reported that wasps exposed 
to low relative humidity at 6° had a smaller percentage dry matter after a certain 
time than individuals under the same humidity conditions but at 2°, i.e., there 
was an appreciable loss of material other than water. 

As far as can be determined from the data of the present experiment, loss of 
dry weight due to utilization of reserves was negligible. No correlation was found 
between the proportion of initial weight lost before death and longevity. If 
starvation had any significant influence in weight loss, loss of weight due to con- 
sumption of reserves would likely be proportional to the length of the starvation 
period unless it is assumed that all reserves were used up in each individual before 
it died. If such was the case, it would be difficult to say whether water loss or 
starvation was the cause of death. Similar experiments throughout the year showed 
that loss of water definitely was a factor since longevity varied at different times 
although the relative humidity and temperature were always the same. 

It is certainly only with S. sabulosum that an error in calculation of water loss 
could have been incurred by loss of dry material by experimental animals. Experi- 
mental time with the other two species was much too short to permit loss of a sig- 
nificant amount of dry matter. It is also only in calculation of percentage body 
water that loss of dry material during the experiment would be reflected. In 
determining percentage body water lost before death, weight loss up to the time 
of death was compared with the initial amount of body water and any loss of dry 
material during an experiment is contained in both these figures. 

LONGEVITY. The mean longevities of the three species were all significantly 
different (Table I). By far the greatest longevity was exhibited by S. sabulosum. 
The longevities of the other two species were more nearly alike, but I. scandinavius 
lived slightly longer than C. silvarum. This contradicts, to some extent, the im- 
pression derived from similar experiments done throughout the year using 55% 
relative humidity. In these experiments, C. silvarum usually lived longer than 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 373 


TABLE I. Longevity and water relations of millipedes at 55% R.H., 22#° C. Numbers 
are means and standard errors. 


of initial 

Species Longevity — days Wale: IE à lost 

7 before death 
I. scandinavius a 1:70:04 692056 WSs) SS. AAA 
© 1.4 È 0.06 68.9 = 0.93 | 73.0732 RD 
C. silvarum do 0.9 È 0.05 58.0 = 0.66 67.4 = 1.88 
© 0.9 + 0.08 506 11:16 638 21126 
S. sabulosum a i Bae K95 66.4 + 0.58 | 68.9 EMI0 
Q | MTC EEND 68.6 = 0.35 | 68.4 £ 1.04 

| 


I. scandinavius. It is possible that the time of year when each species was tested 
may have had some influence. The experiment with C. silvarum was done in 
August, at which time, individuals of the species showed strong preference for 
high humidity (Fig. 11). I. scandinavius were tested in October when they ex- 
hibited peak activity in the field and preference for low humidity, or lack of pre- 
ference, in the laboratory. 

PERCENTAGE BODY WATER. Of the three species, C. silvarum contained the low- 
est proportion of body water. The other two species were similar in this respect al- 
though S. sabulosum males had a slightly lower percentage body water than 
I. scandinavius individuals. The proportion of dry material to water content in the 
three species seems to have had little bearing on their resistance to drought. Al- 
though C. silvarum showed the lowest longevity and also possessed the lowest 
percentage water, figures for the other two species were not correlative. 

PERCENTAGE WATER CONTENT LOST BEFORE DEATH. There was also little re- 
lation between the mean longevity of individuals of a species and the mean per- 
centage initial water content lost before death. Figures for S. sabulosum and C. 
silvarum were similar although the mean for S. sabulosum females was significant- 
ly greater than that for C. silvarum females. I. scandinavius lost a greater percen- 
tage of their body water before death than the other two species. 


Intraspecific Differences 


LONGEVITY. I. scandinavius and S. sabulosum females survived significantly 
longer than males of the same species. Similar experiments using 55% relative 
humidity also indicated that males are usually less resistant to the effects of drought 
than females of the same species. In the present experiment, male and female 
C. silvarum both exhibited the same longevity. It is possible that time of death 
was not determined accurately enough in this case to discern a difference between 
the longevities of males and females within the short experimental time. 

PERCENTAGE BODY WATER. Only in the case of S. sabulosum was the percentage 
body water of the sexes different. Males had a significantly smaller proportion 
of water than females. The sexes of the other two species exhibited no significant 
difference in this respect. 


374 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


152 


LONGEVITY AT 55 °4 R.H.-DAYS 


— 
e 


60 62 + 66 68 70 72 74 
INITIAL BODY WATER - 0/5 BY WEIGHT 


Fig. 12. Relation between longevity under drought conditions and percentage body water 
in I. scandinavius. 


56 58 


LONGEVITY AT 55 % R.H.-DAYS 


58 60 62 64 66 68 70 72 74 
INITIAL BODY WATER - °/, BY WEIGHT 


Fig. 13. Relation between longevity under drought conditions and percentage body water 
in C. silvarum. 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 375 


LONGEVITY AT 55% R.H.-DAYS 


50 52 54 56 58 60 62 64 66 68 70 72 
INITIAL BODY WATER - °/ BY WEIGHT 


Fig. 14. Relation between longevity under drought conditions and percentage body water 
in S. sabulosum. 


PERCENTAGE WATER CONTENT LOST BEFORE DEATH. /. scandinavius males lost 
a significantly greater percentage of their body water before death than females 
of the same species. There was a similar trend with C. s/lvarum although the dif- 
ference was not statistically significant. The importance of this fact in relation to 
ability to withstand drought conditions is questionable since no correlation was 
found, within a species, between longevity and proportion of body water lost 
before death. 

Data for all three species were analysed for correlations between several factors. 
The relations tested were: longevity and initial weight, longevity and percentage 
body water lost before death, percentage body water and initial weight, and 
longevity vs. percentage body water. Only with the last relationship were significant 
correlations found (Figs. 12—14). The functions are represented sufficiently 
well by straight lines although they appeared generally to be slightly curved. 


Seasonal Variation 


The mean longevities of individuals of each species kept at 55% relative 


376 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


humidity at different times of year are shown in Figs. 15—17 which illustrate a 
number of important points. With each species, there were definite times of year 
during which their resistance to water loss was superior to that at other times. The 
peak period of resistance in I. scandinavius occurred from August to October 
C. silvarum exhibited two maxima during the year, one in autumn and another, 
less pronounced, in early spring. S. sabulosum lived longest at 55% relative 
humidity during the summer months, from June through August. 

Females of a species almost invariably lived longer than males of the same spe- 
cies. This fact further substantiated the superior resistance of females to water loss. 

Seasonal changes in percentage body water are also shown in Figs. 15—17. In 
I scandinavius, percentage body water decreased from October to January after 
which it increased again. There was no decrease until January in C. silvarum and 
then only in females. The first decrease in percentage body water in males of this 
species occurred in March and it continued to fall in both sexes until April. 
Changes in this characteristic were not as clear in S. sabulosum. This could pos- 
sibly have resulted from experimental error, as previously suggested, incurred in 


N 
Un 


LHOIAN Ad °/o — MILVA AGO 


MEAN LONGEVITY AT 55 °%/, R.H.-DAYS 


MONTH 5 8 10 12 pedi DVS AS 
YEAR 1956 1957 


Fig. 15. Seasonal variation in resistance to desiccation and percentage body water in 
I. scandinavius. 


calculation of water loss by loss of dry material in animals of this species during 
the prolonged experiments. 

No relation was found between changes in percentage water loss before death 
and the time of year. This fact attests to the lack of influence of this factor on 
survival at low humidity. The independence of resistance to desiccation and lethal 


_ + ho 1) 
© Li © vr 


MEAN LONGEVITY AT 55 %, R.H.-DAYS 


MONTH8 
YEAR 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 37 


63 
62 
61 
60 
59 
10 3 5 8 10 | imeni sae 
1955 1956 1957 


Fig. 16. Seasonal variation in resistance to desiccation and percentage body water in 


ON 
© 


50 


40 


N LONGEVITY AT 55 % R.H.-DAYS 


MEA 


10 


MONTH 7 
YEAR 


Big. 17: 


C. silvarum. 


10 I 3 6 8 10 AN Zi: 
1955 1956 1937, 


Seasonal variation in resistance to desiccation and percentage body water in 
S. sabulosum. 


7 


7 HILVA AGO 


0/ 
10 


IHOITA Ad 


IHDITA Ad = MILVA ATOH 


378 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


limit of water loss can also be seen by examining Table II. In many tests of water 
loss at different times of year, there were, in each group of animals tested, one 
or two individuals which survived exceptionally long compared with the other 
animals of the group. Data for these long-lived individuals were not included in 
calculations for the group to which they belonged because their longevities were 
so far outside the distribution of longevities of the rest of the animals in the 
group. The water relations of these long-lived specimens are compared in Table 
II with data for “normal” animals tested at the same time. Here again, a con- 
nection between percentage body water and resistance to desiccation is indicated. 
Individuals which survived exceptionally long nearly always had a higher percen- 
tage body water than the mean calculated for other animals of the same group. 


TABLE II. Body water relations of millipedes which survived exceptionally long at 55% 
R.H., 22+°, compared with those of other animals tested at the same time. 


Number | . Mean % initial water 
Date Ba Mean longevity — days | Mean % body water lost ‘baronet denn 
d | 2 3 Q d 5 d = 
I. scandinavius 

Oct., 1956 14 2.4 + 0.11 71.8 + 1.24 70.9 + 1.92) 

1 5.0 74.5 68.6 
C. silvarum 

Od 1956|, 139713 4.5 = 0.83 (4 == 0.92|61.0 + 0.97 |61.2 + 0.66 161.6 + 1.52 | 56.0 = 1.224 
2 2 |34.0 DD (68.1 69.7 64.5 67.0 

Dec, 1956| 14 | 13 | 8.7 + 1.99 | 26.8 + 4.88 61.5 + 0.78 |63.9 + 1.35 |64.1 + 2.69 | 61.8 + 1.79 
141 2 AT 105.5 66.6 68.9 59.8 65.6 

Jan, 1957| 9 9 2.8 + 0.43 5.9 + 1.55 61.2 + 0.54 162.4 = 1:02 (71.3 + 3.84 | 65.5 ee 
1 191270 42.0 66.0 67.4 60.3 69.0 

Feb., 1957 14 2.4 £ 0.28 PRESS 64.4 + 2.30 
1 14.0 61.1 50.7. 

Apr., 1957 14 2-1.2220.38 58.3 == 0:67 57.5 + 1.98 
/ 1 43.0 68.0 65.7 

S. sabulosum | 

Oct., 1956 14 26.3 + 5.90 71.0 + 0.62 73.7 = 1.90] 
1 95.0 72.8 64.2 

Dec., 1956 14 37.8 5:31 72.2 = 047 69.1 + 1.50 
1 87.0 12.3 Jey 

Apr. 1957| 10 9 YA = 1.42 5.6 + 1.62 169.2 = 0:53 |72:8 = (0/97 | 75:2 = 3166 | 68.7 ao 


However, from the data, no relationship can be generalized between the excep- 
tional longevities of the long-lived individuals and their lethal limits of desic- 
cation. In only about half the cases was the percentage body water lost before 
death higher in the exceptional individuals than in the ’’normal’’ animals. Table II 
also illustrates the water relations of a number of S. sabulosum individuals tested 
in April, 1957. Nearly all of these animals were about to molt or had just molted 
and in this condition the cuticle is soft and pliable. These animals survived for a 
much shorter time than is usually expected of individuals of this species but their 
percentage loss of body water was, in fact, slightly greater than that generally 
observed with this species. In this case too, the short survival time was due to the 
rate at which water was lost and not to a decrease in the lethal limit of desiccation. 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 379 


(0.0) 
(©) 


N 
(©) 


N 
(©) 


un 
© 


40 


1 2 3 4 5 6 i 8 
LONGEVITY AT 55 % R.H.-DAYS 


PERCENTAGE OF ANIMALS WHICH CHOSE 100- °/, R.H. 


Fig. 18. Relation between intensity of attraction towards moist air and resistance to desic- 
cation in C. silvarum. 


Variations which were more or less in accord with the course of the year thus 
have appeared in resistance to water loss, percentage body water, and selection of 
relative humidity. To determine the relationships, if any, which exist between 
these factors, correlations between each pair were calculated. Figs. 18—20 show 
that, except with C. slvarum males, workable relationships existed between in- 
tensity of attraction towards 100% relative humidity and survival time at 55% 
relative humidity. Conversely, correlations were not found between percentage 
body water and either attraction to high humidity or longevity at 55% relative 
humidity. Although changes in percentage body water occurred during the year, 
these changes apparently were not influential in similar changes in resistance to 
water loss and selection of humidity. Correlations involving humidity preference 
were not outspoken with C. si/varum because this species nearly always exhibited 
an intense attraction towards high humidity and deviations from this reaction were 
indecisive and of relatively short duration. 


DISCUSSION. 

A number of rather complex interrelationships are apparently involved in the 
results of these experiments on humidity. It is perhaps best first to discuss the 
possible interpretation of these relationships and then to consider the results with 
respect to the distributions of the millipedes. 

In a number of animals, resistance to desiccation. has been found to be corre- 
lated with body size in accordance with the principle that surface increases by 
the square whereas volume increases by the cube so that larger individuals within 
a species survive longer under definite conditions of saturation deficiency because 


380 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


N Ww EN un N N 00 \O 
©) (©) (©) (=) (>) © (©) (©) 


PERCENTAGE OF ANIMALS WHICH CHOSE 100- °/, RH. 


ni 
© 


0.5 1.0 1.5 2.0 


LONGEVITY AT 55 % R.H.-DAYS 


Fig. 19. Relation between intensity of attraction towards moist air and resistance to desic- 
cation in I. scandinavius. 


their evaporation surface per unit volume is relatively less than that of smaller in- 
dividuals. AUERBACH (1951) reported a positive correlation between the lengths 
of centipedes and their survival time under drought conditions. He maintained 
that this relation existed intraspecifically as well as between different species. A 
similar relation between weight and water loss in the millipede, Paradesmus 
gracilis (C. Koch), was claimed by CLOUDSLEY-THOMPSON (1950a). 

Although it was true, in the present experiment, that the larger, heavier, S. 
sabulosum survived longer than the other two smaller, lighter species, this 
relationship did not exist intraspecifically. There was no correlation between 
survival time and body weight within any of the three species. This fact provokes 
two conclusions. First, differences in longevity, both intraspecific and interspecific, 
of these millipedes under drought conditions, are not due to size differences 
between individuals. Differences in resistance to desiccation between species are 
due to specific characteristics and not to the general size factor. Second, the sur- 
face-volume principle is not applicable to the process of water loss by evaporation 
in these millipede species. In other words, water is not lost as in evaporation from 
an open surface. Loss of water must be more or less regulated by some structural 
mechanism or physiological process. 

Ability of an animal to resist drought may conceivably be a function of its 


C. A. Bartow: Analysis of distribution of Diplopods 381 


ca 
A 


> 
[© 


Ww 
un 
. 


Ww 
= 


m 
un 


15 


10 x 


PERCENTAGE OF ANIMALS WHICH CHOSE 100- °/ RH. 


10 15 20 25 30 99 40 45 50 55 60 
LONGEVITY AT 55°/ R.H.-DAYS 


Fig. 20. Relation between intensity of attraction towards moist air and resistance to desic- 
cation in S. sabulosum. 


capability to withstand loss of a large proportion of its body water. This pos- 
sibility was not substantiated by the present experiments. There was no correlation 
between longevity and amount of water loss which was tolerated. The percen- 
tage body water which was lost before death was a relatively constant quantity 
among the individuals of a species and the interspecific variation in this value was 
obviously not sufficient to explain the observed longevity differences. Further, al- 
though resistance to water loss varied during the year, no correlative seasonal 
variation was found in the lethal limit of desiccation. Animals which survived 
a shorter period of time at low humidity lost roughly the same amount of water 
before death as animals which lived longer, but they apparently lost their water 
faster. 

Intraspecifically, correlations were found between longevity of animals under 
conditions of drought and their percentage body water. This factor may conceivably 
be of influence in the ability of animals to withstand low humidity. There are a 
number of facts, however, which indicate that the factor, body water content, is 
not sufficient to explain this ability. Initially, interspecific differences in longevity 
of animals maintained at 22% relative humidity were too great to be attributed 
solely to differences which existed in the proportion of water contained in the 


382 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


bodies of individuals of different species. Also, the survival times of the few 
individuals which were exceptionally long-lived, in tests at 55% relative humidity, 
were much too different from the mean longevities, calculated for other indivi- 
duals tested simultaneously, to be accounted for by their slightly greater water 
contents. And lastly, while changes in percentage body water occurred during the 
year in each species, these variations were not sufficiently in accord with concurrent 
changes in resistance to water loss to explain that characteristic. Although the cause 
of correlation between percentage body water and resistance to desiccation is not 
known, it is fairly clear from these experiments that neither the initial proportion 
of body water nor the percentage loss of water before death can explain the 
ability of these millipedes to withstand drought. Differences between resistances of 
individuals is dependent on their ability to restrict water loss and not upon their 
limits of tolerance. This same conclusion was reached by Hopson (1937) while 
studying the role of water in insect hibernation. 

It seems likely that the seat of resistance to desiccation lies, to a greater or 
lesser extent, in the cuticular layers of the body. This could explain the specific 
character of drought resistance in these animals. Detailed studies of arthropod 
cuticles (BEAMENT, 1948; WIGGLESWORTH, 1948) have indicated clearly that 
the site of resistance to transpiration in arthropods lies in this structure. This 
restricting character of the cuticle appears generally to be attendant on the presence 
of one or more lipoid layers plus sclerotization. It is not clear, however, what the 
restricting property of the cuticle is in this case or how it works. Freshly molted 
I. scandinavius, on which the new cuticle had not yet hardened, have been observed 
to be as resistant to water loss as specimens with hardened cuticle. Similarly 
BUXTON (1930), while testing the evaporation of water from mealworms at low 
relative humidity, noticed that several specimens which had molted during an 
experiment, did not lose weight. CLOUDSLEY-THOMPSON (1950a) also noted no 
significant difference between water loss from recently molted, pale, P. gracilis, 
and more mature, darker ones. These cases suggest that any property of the 
cuticle responsible for restriction of water loss may be independent of hardening of 
the cuticle. Conversely, many of the S. sabulosum tested in April, 1957, had 
recently molted or were about to molt and these specimens lost water more ra- 
pidly than individuals which were not in molting condition. In the above cases, 
however, it is not certain to what stage development of the new cuticle had pro- 
gressed. 

In an examination of the cuticle of diplopods, CLOUDSLEY-THOMPSON (l.c.) 
described hardening of the cuticle as due to both calcification of the outer endo- 
cuticle and tanning of the exocuticle. Studying the relation between water loss 
from P. gracilis and temperature, this same author found no evidence of a critical 
temperature and thus of a discrete wax layer to restrict transpiration. He also 
ascertained that experimental abrasion of the millipedes did not increase their 
rate of water loss and this also indicates the absence of an epicuticular wax layer. 
P. gracilis is a species which is very sensitive to desiccation and, although the 
cuticle possesses a certain degree of impermeability, the animals lose weight even 
over distilled water. 

It is obvious that we are concerned here with three species of millipedes which 
are different from each other and from P. gracilis in their abilities to restrict water 


C. A. Bartow: Analysis of distribution of Diplopods 383 


loss. The cuticle, certainly, is the site of resistance to desiccation but where this 
property is localized within the cuticle and how it differs in various species remains 
obscure. 

Referring to the proportion of dry material to water in the bodies of insects, 
BUXTON (1932) wrote that, as a general principle, the larger the organism, the 
greater is the proportion of skeleton, for mechanical reasons. The proportion of 
water in the organism as a whole must therefore fall with increasing size. TEIS- 
SIER (1931) stated that every time the mealworm doubles its weight its dry ma- 
terial is increased 2.085 times, its water 1.965 times. Similarly, according to 
BODINE (1921), the larvae of a certain species of grasshopper contain 77.6% 
water, the adults about 729%. If adults are considered, the water content falls 
consistently with rising weight. BODINE thought this decrease of water was due 
to increasing age, per se, and not to any mechanical reason. Considering these 
facts, it is interesting to note the lack of correlation between the weights of 
millipedes in the present experiment and the proportion of water to dry material 
in their bodies. Interspecifically, C. silvarum, the smallest of the three species, 
contained the smallest proportion of water. The other two species were similar. 
Intraspecifically, the same absence of correlation between body weight and pro- 
portion of dry matter to water was apparent. The standard errors of the mean 
values of these two characteristics showed little variation within a particular 
species. The proportion of dry matter to water in these animals seems to be a 
specific peculiarity which is not influenced by the total body weights of the ani- 
mals. 

Interspecific differences in resistance to water loss in these millipedes seem to 
depend on differences in the degree of impermeability of the cuticle to water 
rather than on capacity to withstand loss of a large amount of water. In each 
species, ability to survive drought conditions varied at different times of year. 
These seasonal fluctuations in drought resistance are, likewise, not ascribable 
directly to the water relations of the animals but apparently result from changes 
which take place in the permeability of the cuticle. What causes these changes is not 
clear. In S. sabulosum and I. scandinavius, two changes per year occur, one in 
autumn and one in late spring, or late summer in the case of I. scandinavius. But 
with C. silvarum four changes per year must occur since individuals of this species 
have two periods when they are resistant and two periods when they are particularly 
susceptible to water loss. These changes, then, are cyclic and of a definitely specific 
character. If these variations are due to seasonal fluctuations in climatic conditions, 
these conditions must influence each species differently since the states of resistance 
of the species correspond only during the winter. 

Variations in humidity preference also occurred and were correlated with the 
changes in resistance to water loss. The obvious conclusion entailed in this corre- 
lation is that these two phenomena are interdependent and perhaps, ultimately, 
have a common cause. That cause might logically be change in permeability of 
the cuticle. This idea was mentioned by PERTTUNEN (1953) as a possible ex- 
planation for agreement which he also found between resistance to desiccation 
and humidity preference in S. sabulosum. He assumed that rate of water loss was 
important in determining the direction and intensity of the humidity reaction al- 
though he emphasized that other factors must also be involved. Rate of water loss 


384 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


is not likely the mechanism directly responsible for change in the intensity with 
which an animal is attracted to a certain humidity since the animal probably has 
little realization of the rate, per se, at which it loses water. 

Intensity of selection is more likely dependent on physiological changes brought 
about by loss of water. PERTTUNEN (l.c.) showed that the "dry reaction”, ex- 
hibited by S. sabulosum individuals in summer, could be reversed by subjecting 
the animals to desiccation. Loss of a certain percentage of their body water 
resulted in a shift in their preference towards higher humidity. In the present 
experiments, differences were noted in percentage body water of individuals of 
all three species tested at various times of year and these differences were more or 
less correlative with seasonal changes in intensity of attraction towards high 
humidity and resistance to water loss. Considering PERTTUNEN's results, seasonal 
changes in body water level may conceivably be influential in simultaneous 
changes in humidity preference. But present data are inadequate to prove this 
theory. Substantial correlation between changes during the year in percentage body 
water and humidity preference was not obtained. The three factors, humidity 
selection, resistance to water loss, and body water content, definitely seem to be 
interrelated but more work is needed, particularly with individual animals, to 
clarify these relationships. 

Besides the possible influence of body water content on other reactions, the 
seasonal change in this characteristic itself is undoubtedly an important factor in 
survival during winter. PAYNE (1926) stated that the ability of animals to 
resist low temperatures was associated with low body water content and ROBINSON 
(1927) showed that, in cold-hardy forms, the hydrophilic colloids of the body 
take up water on exposure to low temperature thus reducing the amount of freez- 
able water in the insect. SACHAROV (1930) described cold hardiness in insects as 
depending “on the minimum quantity of water and the accumulation of fat in 
the organism. All hibernating stages of insects prepare themselves to withstand 
cold by reducing the quantity of free, easily freezable water in their tissues.” In 
this connection, it is interesting to note that seasonal change in percentage body 
water was most marked in J. scandinavius and that this species was the only one of 
the three which was regularly trapped during the winter. 

Overwintering in these millipedes is not a diapause in the sense of an obligate, 
partial arrestation of life processes. It is a purely facultative reaction; at least, 
a normal level of observable activity is resumed by animals which are brought into 
the laboratory during winter. Although PERTTUNEN (1953) mentioned that 
increase in intensity of attraction to high humidity was observable in animals pre- 
viously kept for considerable time in the laboratory, it is unlikely that these 
animals would exhibit the burrowing reaction typical of overwintering millipedes 
in nature. 

Selection of high relative humidity is obviously an asset in overwintering but 
it cannot be the primary cause of the vertical migration typical of this process in 
diplopods. Both I. scandinavius and C. silvarum show strong intensity of at- 
traction to high humidity at times during the normal period of activity although 
this preference for moist conditions does not result in burrowing by the animals 
during these times. Other factors must be involved in initiation and termination of 
overwintering. In a number of cases (BREITENBRECHER, 1918; TOWNSEND, 1926; 


C. A. Bartow: Analysis of distribution of Diplopods 385 


Hopson, 1937) return to normal activity of various hibernating insects involves 
gain in water under the influence of changes in environmental temperature. Some 
such reaction, dependent upon the environmental complex, may be responsible 
for the overwintering process as it occurs in these millipedes. The pattern of loss 
and gain of body water during winter and spring agrees particularly well with this 
theory. 

The distributions of C. silvarum and S. sabulosum correspond closely to their 
resistances to water loss. At humidities below saturation, C. s/lvarum loses water 
relatively rapidly. This species, accordingly, is found in a limited area consisting 
of wooded terrain with dense floral undergrowth where comparatively humid sur- 
roundings exist. Conversely, S. sabulosum loses water very slowly in dry air and is 
consequently able to exist in a greater variety of habitats. I. scandinavius is equal- 
ly or more susceptible to water loss than C. silvarum but nevertheless is found 
under dry as well as humid conditions. Similar inconsistency between selection of 
humidity and distribution of this species has already been noted and will be 
treated in a subsequent section. 

Differences in ability to withstand desiccation exist also between the sexes, 
particularly of C. silvarum and S. sabulosum. Males of these species characteristical- 
ly lose water more rapidly than females and this difference is reflected in their 
distributions. Females of both species have slightly wider distributions than males 
of the same species. Little difference was discernible between resistance to desic- 
cation of male and female I. scandinavius. Both sexes lost water very rapidly. The 
distribution patterns of this species, accordingly, show no intraspecific difference. 

Variations during the year in ability to resist desiccation generally corresponded 
well with the periods of activity of the millipedes. All three species are relatively. 
inactive during the winter and, at this time, were least resistant to desiccation. 
C. silvarum individuals showed a slight increase in resistance in early spring 
which corresponded to their increased activity during this time. Their resistance 
then decreased during the summer after which it again increased to a peak in the 
fall when the animals became most active. Although I. scandinavius typically 
exhibited greatest activity during spring, no increase in resistance to desiccation was 
revealed in tests with this species during that time. Individuals kept under dry 
conditions lived longest between August and October. S. sabulosum individuals 
were most resistant to water loss from June to August during which months they 
also exhibited peak activity. Males of this species became most resistant slightly 
later in the summer than females. Their activity, correspondingly, reached its peak 
about a month later than the activity peak of the females. 

Selection of humidity by the three species was correlated, both interspecifically 
and within any one species at different times of year, with their ability to restrict 
water loss. In animals such as millipedes, which tend to lose water at all humidi- 
ties below saturation, the realization of and reaction to humidity differences in 
their environments is constantly necessary and has obvious survival value in pre- 
venting the animals from being “trapped” in areas where they might perish from 
loss of large amounts of water. 

In conclusion, humidity is unquestionably an important limiting factor in the 
distributions of these species. Its influence is revealed both by the behaviour and 
by the physiological reactions of the animals. Great differences exist between the 


386 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


abilities of the species to withstand dry conditions and the characteristic orientation 
of individuals of a species towards humidity differences in their environment 
depends on this capacity for water retention. Reactions of these diplopods towards 
humidity, except in the case of I. scandinavius, agree closely with their distributions 
in the field and, without exception, appear largely to reflect the extent of their 
activities in nature. 


SUMMARY 


The following points represent a concise account of the relationships revealed 
by the foregoing experiments. 

All three species of millipedes exhibited ability to orient in response to humidity 
differences in their environments. 

Interspecific differences in intensity of attraction to high humidity were 
displayed which were correlated with differences between the abilities of indivi- 
duals of the species to resist water loss under drought conditions. Selection of 
humidity by these millipedes thus acts as a protective mechanism leading the 
animals to conditions suitable for their water conserving properties. 

Humidity reactions of C. silvarum and S. sabulosum conformed closely to their 
distributions in nature. C. silvarum leads a stenotopic existence, under natural 
conditions, and correspondingly was strongly attracted to high humidity and 
showed little resistance to water loss. S. sabulosum, which has a wide and varied 
distribution, oriented less intensely to humidity differences in its environment and 
exhibited strong resistance to desiccation. Reactions of I. scandinavius to humidity 
did not agree with its observed distribution. Individuals of this species were 
strongly attracted to high humidity and proved very susceptible to water loss al- 
though their distribution is almost as widespread as that of S. sabulosum. 

Males of the species C. silvarum and S. sabulosum showed stronger preference 
for high humidity and slightly less resistance to desiccation than females of the 
same species. This difference allows a somewhat greater ecological freedom in 
females than males and this can be seen in their slightly wider distributions. 

In each species, cyclic changes in ability to resist desiccation occurred during the 
year and were generally correlated with contemporary shifts which usually took 
place in humidity selection. These changes are apparently, to some extent, respon- 
sible for variations in activity during the year. 

Decreases were noted in the body water contents of these millipedes during late 
fall and winter and may serve as protection against damage of the tissues due to 
freezing. Fluctuations in body water level may also influence the initiation and 
termination of winter dormancy. 

The ratio of dry matter to water in the bodies of these animals was found to 
be a specific characteristic which is not correlated with body weight. 

Resistance to water loss was not influenced either interspecifically or intraspe- 
cifically by body size. However, it was correlated, within any one species, with the 
proportion of dry matter to water in the body but this characteristic did not 
satisfactorily explain either the difference between abilities of different species 
to withstand drought conditions or similar differences between individuals of any 
one species. 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods, 387 


Ability to endure desiccation was revealed to be a function of restriction of 
water loss rather than the lethal limit of desiccation. The cuticle is the site of 
restriction of evaporation but the mechanism responsible for this control, and 
the changes which must take place in permeability of the cuticle during the year, 
are not known. 


TEMPERATURE 


KROGH (1914) suggested that the influence of temperature as a habitat factor 
is twofold: a relatively prompt effect mediated by the central nervous system, and 
a slower effect through the alteration of general metabolism. Both types of effect 
must be considered in order to understand the characteristic influence of tempera- 
ture as a factor in the ecology of an animal species. 


TEMPERATURE PREFERENCE 


The immediate reactions of animals towards unfavourable temperature con- 
stitute ’’searching’’ movements responsible for reaching and maintaining a situation 
in which a preferred, and supposedly more suitable, range of temperature exists. 
Since preferred temperatures may vary considerably between different species, 
their determination may be important in a comparative analysis of temperature as 
a factor in the distribution of the species. 

Temperature is basic also to seasonal variations in behaviour (ALLEE et al. 
1949) and thus distribution, making periodic examination of temperature pre- 
ference throughout the year of value too. 


METHOD. 

The preferred temperatures of the three species of millipedes were determined 
at various times during the year in conjunction with the experiments on relative 
humidity preference. Tests were done using a circular temperature gradient appara- 
tus, described by BARLOW and KUENEN (1957), in which animals were offered 
a choice of nine temperatures between approximately 5° and 30°, produced in 
16 semi-isolated cells. This construction made possible the maintenance of air 
humidity near 100% at each temperature thus decreasing the effect of an inverse 
gradient of relative humidity. 

To begin an experiment, one specimen was released into each of the 16 cells of 
the apparatus. The distribution of the animals and the temperature of the air in 
each cell were noted every hour for six hours. During this time, the ice at the 
cool side of the apparatus was renewed twice and the temperature of the water at 
the warm side adjusted to compensate for changes in room temperature. At the 
end of six hours, the mean of the temperatures recorded for each pair of corres- 
ponding cells on each side of the apparatus was calculated. The numbers of 
animals observed in each pair of cells each hour were also averaged. With this 
method, nine mean temperatures were obtained with the mean number of animals 
which was observed at each of the nine temperatures. These figures were averaged 
for all experiments in each test series. All experiments were conducted with the 
cells of the apparatus darkened. 


388 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


Animals to be tested were collected the previous day and kept overnight in a 
large petri dish containing moist, rotten, aspen leaves, which all three species eat 
readily, and placed in a cool, dark, room. 

For purposes of comparison of results, preferendum was taken to signify the 
mode of the distribution of animals in the apparatus. When, as usually happened, 
the mean numbers of animals observed at a series of temperatures were alike 
statistically but significantly greater than the mean number observed at any other 
temperature, the preference was considered to include the whole series of 
temperatures. For example, in tests with J. scandinavius males (Fig. 21), the 
animals chose temperatures of 16.3° and 19.2° equally as often but with signific- 
antly greater frequency than any of the other temperatures. Thus, in this case, 
the preferred temperature was taken as 16.3° to 19.2°. In examining data, the 
total range of temperature over which animals were observed, the preferred range, 
and the number of animals in the preferred range, i.e., the intensity of the 
selection, were noted. 


RESULTS. 
Interspecific and Intraspecific Difference 


The combined results of all tests are represented in Fig. 21. Differences between 
the preferred temperatures and between the intensities of selection are immediately 
apparent. The highest temperatures (16.2° to 19.2°) were chosen by I. scandina- 
vius, while C. silvarum chose temperatures between 9.3° and 16.5°. In general, the 
distribution of S. sabulosum in the apparatus showed no definite preference and 
indicated only a tendency to avoid the highest temperatures in the range. 


I. scandinavius preferred not only the highest temperatures of the three species, 
but also exhibited the highest intensity of preference. The range of preference 
extended over only 3° (16.2° to 19.2°) while C. silvarum preferred temperatures 
in a 6° range. The total range of distribution of I. scandinavius in the apparatus 
was also narrower than that of the other two species. The lowest intensity of 
preference was shown by S. sabulosum which were regularly observed over the 
whole range of temperatures. 

With each of the species, the preference of males was very similar to that of 
females. 

The mechanism of temperature preference appeared to be more complex than 
that of humidity preference. Besides orthokinesis, the halts, turns, and testing 
movements typical of taxes were more often observed. The maintenance of a 
temperature preference was apparently more actively achieved; millipedes in a 
gradient of temperatures became completely motionless more often than in a 
gradient of humidities. 


Seasonal Variation 


Figs. 22—38 summarize the results of a number of series of tests with each 
species at different times during the year. No obvious and regular change in the 
temperatures selected, such as that observed in the humidity preferenda of S. 
sabulosum and I. scandinavius, appeared. There was, however, a certain amount 


C. A. Bartow: Analysis of distribution of Diplopods 389 


I. SCANDINAVIUS - 11 TESTS 


5-3 


9.4 1356: 16.2 19-1214, 2442785 30:2 


u) 

= d 
Z C. SILVARUM - 19 TESTS 
<x 

Du 

© 

m 

[a] 

ae) 

> 

=) 

2 

Z 

< 

[62] 

= 


MEAN TEMPERATURE °C. 


Fig. 21. Selection of temperature. Each figure represents the average results of all tests 
throughout the year. Sixteen animals were used in each test. 


of seasonal variation in the temperature selections of S. sabulosum and I. scandi- 
navius in the form of a narrowing of the selected temperature range and a con- 
sequent increase in the intensity of selection during the winter months. This 


390 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


results in a definite selection by S. sabulosum of the lowest temperatures in the 
range during January and December. This species showed little or no selection 
during the rest of the year. The intensities of selections by I. scandinavius and S. 
sabulosum males during the winter were higher than those of females of the same 
species, an occurrence which was noted also in humidity selection. 


These relationships did not appear with C. silvarum which exhibited much the 
same distribution in the apparatus during the whole year. 


DISCUSSION. 


The interpretation of temperature preferences, determined by laboratory ex- 
periments, is a subject which deserves a good deal of consideration. The preferen- 
dum of individuals of a species may be variously affected by such factors as age, 
sex, the temperature to which they have been subjected before the experiment, 
whether they are well fed or not, and the state of their body water balance (DEAL, 
1941). Besides the physiological state of the animals, experimental conditions are 
also influential. Humidity differences, which are concurrent with temperature 
changes in nature, must be eliminated if the effect of temperature alone is desired. 
Similarly, other environmental factors must be removed or standardized as far as 
possible. Results obtained must, consequently, be regarded with these facts in 
mind. It is particularly risky to accept the exact temperatures preferred by animals 
in laboratory experiments as those which they select under natural conditions. For 
instance, in the present experiments, I. scandinavius, tested in December, chose 
temperatures between 14° and 19° although temperatures in the field in Decem- 
ber are considerably lower than this. A similar preference under natural conditions 
would lead the animals on an endless and fruitless search. In reality, they burrow 
into the ground in the fall and overwinter at temperatures likely substantially lower 
than those which they select in the laboratory. 


Observations of temperature preference may be particularly enlightening in a 
comparison of the temperatures chosen by different species. In this respect, results 
become applicable to studies of the distributions of species in the field. Perhaps 
the most important considerations are those of range and intensity of preference 
since these factors indicate, to some extent, the reactivity of the animals to the 
temperatures which they encounter in their environments. 


Of the three species of millipedes, I. scandinavius possesses the most intense 
reaction towards temperature differences which consequently have greater influence 
on its orientation than is the case with the other two species, although the diffe- 
rence between I. scandinavius and C. silvarum is not great in this respect. Tempe- 
ratures between 5° and 30° are apparently of little concern to S$. sabulosum, its 
only orientation, generally, being in a tendency to avoid the highest temperatures. 

Eurytopic species may commonly choose higher temperatures than stenotopic 
species as found by VAN HEERDT (1950) and THÉODORIDES & VAN HEERDT 
(1952) with Coleoptera. In the present experiments, the widely distributed /. 
scandinavius chose higher temperatures than C. silvarum which has a more 
restricted distribution. S. sabulosum, however, exhibited a different manifestation 
of a eurytopic habit, namely, the absence of a definite temperature preference, 


391 


C. A. Bartow: Analysis of distribution of Diplopods 


OT Zursn SJS2] 92914} JO SJ[NSAI 291948 sjuassıdaı 


‘3521 YRS UI SJELUTUE 
ainsiy yoeg ‘Jeah JO saum JUaT2JJIP ye UNSOPGPS 'S Aq amgyeradwag jo UONDIJAS ‘ST_-Z7 


GT “Si Do AWOLVY UA WAL 
Do INNLVHIANIL WOE GLE SUS GTE CGL VI TET SOI SO WOE SL2 CET Cll IGT Wort OFT HOT FD 
of BILT 0:57 2'727 l'OT ELL SHY GOL 66 VOE FLU bee E17 THI CYL eT D'Or UE 
Il 
= 
Om 
= 
= 
22 
de 
tf > 
DE 
We) 
9661 INNI 2 y 
Do INNLVYIANIL 3 
bo 91 
TOE LZ EPE DTE WET COT GEL L'6 96 COE FLT GEZ TIZ L'RI L'SI GI GR VE Do JANLYYIdWIL 
ioe OBE HES STEE GT SIT Tp 220) 9 POE PLZ SEZ HIE IGT HOI OFT GOT €69 
= 
Om 
> 
eo 
ZZ 
22 
> 
DE 
> 


956T HIAYN 


‘SSL 


EC 


È 


STVWINV JO WIANON NYIW 


SIVNINV JO 
MIANON NVIN 


392 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


MEAN NUMBER 
OF ANIMALS 


5.1 9.4 13.8 16.3 19.3 21.5 24.4 27.5 30.2 5.3 9,6 14.0 16.6 19.6 21.7 24.6 27.7 30.2 


fig. 26 


MEAN NUMBER 
OF ANIMALS 


fig. 27 
n 
< 
= DECEMBER 1956 
Zi 
< 
Ku 
© 
e 
[sal 
en 
= 
> 
Z 
Z 
< 
Si 
= 
5.4 9.1 13.6 16.4 19.5 21.7 24.6 27.5 30.2 5.3 9.2 13.6 16.2 19.3 21.6 24.5 27.5 30.1 
fig. 28 


TEMPERATURE °C. 


Figs. 26—28. Selection of temperature by S. sabulosum at different times of year. Each 
figure represents average results of three tests using 16 animals in each test. 


within limits, indicating independence of environmental temperature within these 
same limits. 

Temperature preference may have some influence in overwintering. During the 
winter the temperature of the soil probably becomes higher than that of the air 
and surface debris in which case the animals burrow into the ground, perhaps 
partly in response to the temperature gradient, towards their preferred temperature. 
In the spring, the temperatures of the air and surface litter become higher than 
that of the soil. The temperature gradient is thus reversed, leading the animals 
to emerge from the ground towards their preferred temperature. Certainly the 
initiation and termination of hibernation is more complex than this, as discussed 
in connection with humidity reactions, and it is likely that temperature preference 
has only minor influence in the overwintering process, particularly with S. sabu- 
losum which exhibits only a very vague temperature preference. 


393 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 


“3sa} YORI UT sjewrue 
OT Sursn s]s9) 2214} Jo Syjnsor aFeraae sjuosardor ainS1y yey ‘Jeah JO sawn QuaTAzzip ye smravurpuvss ‘] Aq aamyerodway Jo uondajas "TE—67 ‘SSI 


‘Do IUNLVYIdWAIL ze 3 ‘Do TUNLVUIIWNIL Te “oly 


1:06 SLE Ope L'IZ S'GI HOL LEN £6 E'S VOE S'LZ Loe G'IZ L'61 VOT BEL EG 2° 


3 9561 AIAWIIIA £ 


EOC GER SHE O12 HOL POI NET EG € GOELE EVE CIE BAT CORP ET EG US 


9S61 YIHOLDO 


STVWINY JO ZAANNN NVIN 


Do TUNLVUIANAL 67 ‘84 


16 


ar 
m 
oi 
x 
a 
= 
2 
= 
= 
n 
= 
a 


ODE LIEZEN EB IA IL EP ei TOE bd? EF 


Do IJANLVYIdWIL 


DE HL O OE OK OM TG) A ZOE GLE GEE OTE CGI WOL REN SG HG 


9561 LSNONV 


N 
STVWINVY JO WIEWNN NVAW 


STVNINV JO YAANNN NVAN 


SIVNINV JO XIANNN NVIN 


394 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


J DECEMBER 1955 


MEAN NUMBER OF ANIMALS 


fig. 33 
6.1 10.1 13.7 16.1 18.9 21.1 24.3 27.3 30.4 dal 15.0 18.3 25.4 30.8 
TEMPERATURE °C 
un 
z 
= MARCH 1956 
Zi 
< 
LL 
© 
[4 
Lu 
2 
2 
2 
Z 
- < 
LL) 
= 
fig. 34 
TEMPERATURE °C. 
6 
un 
Ss 
Z 
< 
5 4 
[4 
Ww 
A ; 
ee 
= 
ER 
< 
je 
2 
1 
fig. 35 hai Kuh 


5.5 10.4 14.7 17.2 20.2 22.3 25.1 27.8 30.2 5,7 10.3 14.5 17.0 19.9 22.1 24.9 27.6 30.2 


TEMPERATURE °C. 


Figs. 33—35. Selection of temperature by C. silvarum at different times of year. Each 
figure represents average results of three tests using 16 animals in each test. 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 395 


MEAN NUMBER OF ANIMALS 


5.3 9.9 14.6 17.3 20.4 22.5 25.2 27.9 30.2 5.2 9.7 14.2 16.9 19,9 22.0 24.8 27.7 30.1 


fig. 36 TEMPERATURE °C. 


OCTOBER 1956 


bo 


MEAN NUMBER OF ANIMALS 


5.0 8.8 13.1 15.7 18.6 20.9 24.0 27.2 30.1 5.2 9.0 13.4 16.0 19.0 21.2 24.2 27.3 30.1 


fig. 37 TEMPERATURE °C. 


d DECEMBER 1956 


MEAN NUMBER OF ANIMALS 


fig 38 5.3 9.3 13.9 16.7 19.8 22.0 24.B 27.6 30.1 5.2 9.1 13.6 16.3 19.3 21.6 24.5 27.4 30.0 


TEMPERATURE °C. 


Figs. 36—38. Selection of temperature by C. silvarum at different times of year. Each figure 
represents average results of three tests using 16 animals in each test. 


396 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


The temperature preferences of S. sabulosum and I. scandinavius become some- 
what more pronounced during winter than at other times during the year while 
C. silvarum maintains an equally strong temperature preference throughout the 
whole year. The humidity preferences of S. sabulosum and I. scandinavius also 
show more regular seasonal changes than in the case of C. silvarum. The signi- 
ficance of such changes in environmental preference has been discussed in con- 
nection with humidity preference. 


TEMPERATURE AND FEEDING ACTIVITY 


The prolonged influence of temperature on the reactions and general metabolism 
of animals forms the second consideration of its importance as a habitat factor. 

Several facts resulting from an experiment to determine the influence of con- 
stant and alternating temperatures on the feeding activity of millipedes are worth 
mentioning. 


METHOD. 

Ninety males and 90 females of each of the three species were weighed and 
placed in groups of 10 in each of nine temperature conditions of a series thermo- 
stat. Constant temperatures of 5°, 10°, 15°, 20°, 25°, and 30°, with a saturation 
deficit of 1+ mm of Hg were produced in six of the cells. The other three cells 
produced alternating temperatures which will not be considered here. The animals 
were maintained individually in small plastic boxes in the thermostat for 42 days. 
A small piece of potato was placed in each box as food. Every two days, a fresh 
piece of potato was added and the number of feces present was counted. Pre- 
liminary experiments indicated that the number of feces was a fair indication of 
the amount of food eaten. After 42 days, the animals which were still alive were 
reweighed and dried over P,O;. The dry weight was compared with the mean 
dry weight calculated, by the same method, for a group of animals of each species 
at the beginning of the experiment. 


RESULTS. 
Feeding Activity 

Figs. 39—41 illustrate the relation between temperature and feces production 
with each species. Maximum feeding activity was shown by all three species at 
temperatures of 15° and 20°. Feeding activity increased with temperature up to 
15°. Above 20° a difference existed between I. scandinavius and C. silvarum, 
on the one hand, and S. sabulosum on the other. The number of feces produced 
by I. scandinavius and C. silvarum dropped sharply to a low at 30°, but with 
S. sabulosum there was a relatively slight reduction after 20° and the feeding 
activity then remained on a level with that shown at about 10°. Also, at all 
temperatures except 5°, the mean number of feces produced by S. sabulosum was 
greater than that produced by either I. scandinavius or C. silvarum. 


Body Weight 
A second point of interest to be noted from this experiment is the relation 
between temperature and change in body weights of the animals which is presented 


397 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 


0€ 


[Ta 


Do AHNLVHHdWAL 
07 SI 


UNSOPGPS ‘S (Tp) “unavapis 'D (OF) 
‘snravuipuvss "I (GE) Jo AyaArpe Surpaaj pur armyersdus} usaMjoq UONE]IY ‘Ip—6€ ‘SSI 


oF ‘31 
Do AUNLVYHIdANAL Do INNLVYIAMIL 


1v81 
3 0€ [TA 07 SI OI ¢ og Cz 07 SI 


01 ç 


SAVA OML YId TVWINV dd SIDII JO VIANNN NVIN 


SAVI OAL YId IVWINV UAd SIIA JO YIANON NVIN 


OT 


6E ‘31 


SAVA OML Wdd TVWINV UAd SIII4 JO WIANNN NVAN 


398 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


in Figs. 42, 43, and 44. I. scandinavius showed a loss in body weight at all tem- 
peratures except 10° and 20°, with males, and 10° and 15° with females; S. 
sabulosum gained weight at all temperatures; and C. silvarum increased in body 
weight at all temperatures below 25°, although the amount of gain decreased 
with rising temperature after 10° with the females and after 15° with the 
males. The drop in weight in the case of S. sabulosum at 20° was due to tech- 
nical failure of the humidity apparatus in the cell during the last few days of the 
experiment with this species. This resulted in a high saturation deficit in the cell 
and a consequent loss of water by the animals. Disregarding this erroneous result, 
gains in body weight by individuals of this species did not decrease regularly with 
rising temperature as occurred with C. silvarum. 

Some information concerning the nature of this weight change was derived by 
comparison of the dry weights of the experimental animals after the experiment 
with the mean percentage dry weight of a group of animals of each species at the 
beginning of the experiment. Percentage dry weight has been found to be a 
fairly constant and specific characteristic (Table I) so that this comparison is 
probably reliable within limits. The percentage dry weight of C. silvarum and 
S. sabulosum increased over the whole range of temperature with a consequent 
decrease in the percentage body water. With I. scandinavius, however, the percen- 
tage dry weight decreased, generally, with a resultant increase in percentage body 
water. 

Although a loss or gain in body weight may be due to the simultaneous decrease 
or increase of both body water and dry material, these results suggest that the 
gains in body weights of C. silvarum and S. sabulosum during the experiment 
were likely due to a proportionally larger increase in dry material than in water. 
The general weight loss of I. scandinavius, similarly, was comprised probably of 
a relatively greater loss of dry material than of water. Because of the slow rates of 
growth of these three species plus the fact that most of the individuals were full 
grown, changes in the amount of dry material in their bodies during this ex- 
periment were probably due to increase or decrease in the fat reserves of the 
animals. 


Mortality 
The number of individuals of each species which died at each temperature 
during the experiment is given in Table III. I. scandinavius displayed generally 
higher mortality at all temperatures than the other two species and the instance 


TABLE III. Mortality of millipedes during 42 days at different temperatures and a 
saturation deficit of 1 + mm Hg. Animals were fed potato. 


| 
Temperature C. silvarum I. scandinavius S. sabulosum 

C. 3 Q 2; Q 8 Q 

5 — — — 2 | — — 
10 i — — 1 1 — 
15 1 — 2 2 — — 
20 gl 1 5 4 — — 
25 _ il 2 6 — ao 
30 3 — 8 7 — 1 


n E 


399 


C. A. BARLOW: Analysis of distribution of Diplopods 


Do TINIVIIANIL 
07 SI 


wuunwans *D “bh Wnsopnges ‘S “Ch SHIAPUIPUPIS ‘I “TE 
‘step Zp Surmp Srem Apoq ur asuryd pue asmjzestaduiay usamjaq vonefpy ‘php ‘STI 


Pr SY er 37 


Do IANLVYIdWAL 
0€ Ce 07 SI OI ç 


Ol C 
r Do TINIVIAIANIL 


07 SI 


J9NVYHD NVAN 


LHOIA A TVILINI °/0 - LHOIIM AGO NI 


Tr 


so 


LHS TVILINI °/ - LHOIIMN AGO NI A9NVHI NVAN 


IJ 


400 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


of mortality increased with temperature. Fewer deaths occurred during the ex- 
periment with C. silvarum and fatalities were not as obviously a function of the 
experimental temperature. Mortality of S. sabulosum during the experiment was 
negligible. 


DISCUSSION. 


The general impression created by the results is similar to that derived from 
temperature preference experiments, namely, that C. silvarum and I. scandinavius 
are affected more intensely by temperature than S. sabulosum. The temperature 
at which a maximum amount of food was eaten was the same with all three species 
but this activity was only slightly altered by different temperatures in the case of 
S. sabulosum while the higher temperatures became increasingly depressive for 
C. silvarum and I. scandinavius. 

Also, S. sabulosum increased in weight with much the same magnitude at all 
temperatures. C. silvarum increased in weight during the experiment at all tem- 
peratures below 25°. I. scandinavius males lost weight at all temperatures except 
10° and 20° where their weights remained about the same; females lost weight 
at all temperatures except 10° and 15°. The loss of weight by individuals of 
this species over almost the whole range of temperature probably reflects a general 
lack of resistance in I. scandinavius towards artificial conditions. 

Mortality during the experiment presented much the same picture of the in- 
fluence of temperature on the three species. 


LETHAL TEMPERATURE 


The previous experiment was concerned with the prolonged influence of 
various temperatures on certain processes. In the following investigation, the 
upper lethal temperatures of the three species of millipedes were determined. 


METHOD. 


Determinations of lethal temperature are complicated by the influence on the 
experimental animals of a loss of body water which, if prolonged, also becomes 
a lethal factor. To eliminate this influence it is necessary to maintain 100% 
relative humidity around the experimental animal. Secondly, it is necessary to 
standardize the time of exposure of animals to each temperature during the tests. 

Following a method used by HoLM (1952), animals were tested individually in 
a test tube of about 3 cm diameter. The tube was stoppered with cotton-wool 
through which a thermometer was projected so that the bulb hung about one cm 
from the bottom of the tube. The cotton-wool was moistened and the inside of 
the tube down to two or three cm from the bottom was lined with damp filter 
paper. The upright tube was submerged for about two-thirds of its length in a 
beaker of water which was slowly warmed, at a rate of one degree per minute, by 
a small gas flame. Each test was begun with the water in the beaker at 20°. 
During tests, the water was kept in motion by an electric stirring apparatus. 
Experimental animals were observed through a magnifying lens. The temperature 
at which the last movement of the animal was observed was taken as its lethal 
temperature. Although sometimes difficult to determine exactly because of the 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 401 


curled up posture assumed by the animals shortly before death, this point was 
found to be a good criterion of death. Rarely did an animal recover when returned 
to room temperature. 


RESULTS AND DISCUSSION. 


Twelve C. silvarum and 15 individuals of each of the other two species were 
tested. No difference was found between the lethal temperatures of the sexes in 
any of the three species. The means and standard errors of the lethal temperatures 
of each species calculated from figures for both males and females are as follows: 
C. silvarum 43.6 + 0.45°, S. sabulosum 41.7 + 0.17°, and I. scandinavius 
40.7 + 0.13°. Differences between these means are not large but are statistically 
significant. There was little variation between individual observations. 

Assuming the results to be indicative of resistance to high temperature, C. sil- 
varum is apparently superior to the other two species in this respect. If this is so, 
it may be concluded from consideration of the habitats of the three species that 
other factors are responsible for the limited distribution of C. silvarum in the 
dunes. 

Again in this experiment, I. scandinavius proved to be most susceptible to the 
effects of unfavourable environmental conditions. This phenomenon, which has 
appeared repeatedly throughout all the experiments, is also ostensibly in op- 
position to the wide distribution of the species and will be discussed in a later 
section. 

Although lethal temperatures have been widely determined for insects (reviewed 
by Uvarov, 1931), the importance of this characteristic as a consideration in the 
distribution of animals is questionable, since, as usually defined, it does not 
consider the sustained influence of temperature on an animal. In most cases in 
nature an animal’s avoiding reactions would prevent it from entering an area 
where the temperature was high enough to be rapidly lethal. It is, rather, the 
physiological effect of heat over a period of time, as considered in the previous 
experiment, and on different stages of the life cycle, which is ecologically im- 
portant. The effect on animals of prolonged exposure to extremes of temperature 
is a function of their heat or cold hardiness, as distinct from heat or cold death. 
Quite different factors may be involved, for instance, in relatively sudden death by 
exposure to very high temperatures (HEILBRUNN et al., 1946) and a more gradual 
collapse due to inefficient action of physiological systems at unsuitably high 
temperature. Also, heat or cold hardiness may depend on certain behavioural or 
physiological adaptive processes which are usually not operative in determinations 
of lethal temperatures. These include migration, burrowing, nocturnal habits, 
evaporation of water from the surface of the body, hibernation of one form or 
another, and acclimatization (ALLEE et al., 1949). 

As a limiting factor in the distributions of the three species, temperature 
probably has less influence, generally, than humidity. Laboratory experiments have 
shown that reactions towards temperature are usually less pronounced than 
reactions towards humidity and are correlated less closely with seasonal variations 
in behaviour. This relationship may logically be expected in a temperate, coastal 
climate where temperature variations during the year, above or below the normal 
activity range, are seldom prolonged. But, as mentioned previously, the realization 


402 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


of and reaction to humidity changes in the environments of these millipedes is 
constantly necessary since they tend to lose water at all humidites below saturation. 


SUMMARY 


I. scandinavius and C. silvarum showed definite preference for certain tem- 
peratures between 5° and 30° but S. sabulosum tended only to avoid the highest 
temperatures in the range. I. scandinavius chose the highest temperatures of the 
three species and also preferred the narrowest range of temperature. 

The preference of males was similar to that of females. 

No seasonal variation was recorded in the actual temperatures selected but 
preference became slightly more pronounced during winter. 

Maximum feeding activity was exhibited by all three species at the same tem- 
perature but C. silvarum and I. scandinavius were more strongly affected by 
variations in temperature than S. sabulosum. 

The highest lethal temperature was found for C. silvarum and the lowest for 
I. scandinavius. It may be concluded from this that other factors are reponsible for 
the limited distribution of C. silvarum in relation to the other two species. 

Surveying results of experiments on both temperature and humidity reveals a 
general similarity between the reactions of each of the three species towards these 
two factors. S. sabulosum proved to be least dependent on either temperature or 
humidity while J. scandinavius showed the strongest reactions towards the two 
factors and C. silvarum was usually intermediate in this respect. This resemblance 
between reactions towards both temperature and humidity can reasonably be 
expected since the two factors are actually inextricably combined under natural 
conditions. Relative humidity is usually inversely dependent on temperature. 
Changes in temperature are probably almost always indicative of corresponding 
changes in humidity of the air except in habitats where there is water in excess of 
the amount required to saturate the air with water vapour at all temperatures in 
the normally occurring range. Animals whose distribution is strongly affected by 
humidity can be expected, thus, to occur in areas where normally experienced 
fluctuations in temperature do not produce humidity conditions which are un- 
favourable. Also, animals with restricted temperature requirements will be adapted, 
either through behaviour or physiology, to humidities occurring within that tem- 
perature range in which they normally are found. 


FOOD 


This subject seems to have received more attention, though superficial, than 
other aspects of the ecology of diplopods. As early as 1884 LATZEL had sum- 
marized the food habits of millipedes. VERHOEFF (1914) referred to millipedes as 
poecilophagus (omnivorous) which may be true in some instances but does not 
appear to be a general characteristic of the group. Most of the publications on the 
food of millipedes have been concerned with Blaniulus guttulatus Gerv. and 
Diploiulus londonensis var. coeruleocinctus (Wood), two species which have 
attracted the most attention because of their occurrence among economically im- 
portant crops. Papers by BRADE-BIRKS (1930), CLOUDSLEY-THOMPSON (1950b), 


C. A. Bartow: Analysis of distribution of Diplopods 403 


and KINKEL (1955) gave the food of B. guttulatus as consisting of dead and 
rotting plant material. But at times this species also appears to attack living plants 
and is, therefore, generally considered an agricultural pest although damage done 
by the species is apparently never extensive. Attacks on potatoes, sugar beets, oats, 
wheat, cucumber, carrots, strawberries, and young shoots of beans and peas have 
been reported. According to some authors, B. guttulatus begins to feed on crop 
plants only after rotting has been initiated by other parasites such as slugs, para- 
sitic worms, etc. Because most cases of crop attack by millipedes occur during 
periods of drought, it has been suggested that the primary cause of such outbreaks 
is the search for new, suitably humid environments when the litter has become 
too dry. Besides vegetation, this species has been reported also to feed on dead 
slugs and worms and Collembola are often found in the gut. Kinker (l.c.) found 
that individuals which had been kept for a time in the laboratory on a protein- 
free diet began eating the legs off their fellows as well as the remains of damaged 
legs on their own bodies. He also observed that they readily ate molds. 

D. londonensis coeruleocinctus, a species which has spread from Europe to 
many parts of North America, also lives predominantly on rotting vegetation but 
occasionally eats a number of living plants according to BRADE-BIRKS (1930). He 
found that they ate potato and molds in the laboratory. Crop damage incurred by 
this species may be considerable. MACLEOD (1934) reported 15% to 97% injury 
to potato fields in New York. 

LyFORD (1943) stressed the importance of millipedes in the decomposition of 
fallen leaves and in the forming of the so-called "mull’ layer of the forest floor 
although small insects, worms, and bacteria are responsible for probably 95% of 
this breakdown process. He investigated the possibility that a preference for 
certain kinds of leaves as food exists among millipedes and claimed to have found 
a positive relation between the extent to which a certain kind of leaves were eaten 
and the Ca content of the leaves. His figures are not convincing, however. Pre- 
viously CHANDLER (1939) had reported a similar preference of diplopods for 
leaves with high Ca content. 

Less is known about the feeding habits of the diplopod species concerned in the 
present work. AIl the pertinent literature can be briefly summarized. According to 
VOM RATH (1891), molds are the chief source of food for S. sabulosum. SORAUER 
(1913) reported that S. sabulosum climb in shrubs where they eat leaf parenchyma. 
This assertion, if referring to fresh, green, leaves, seems unlikely in view of the 
succeeding experiments with this species. VERHOEFF (1914) saw S. sabulosum 
climbing in Ranunculus during the day and claimed that they ate pollen from 
the flowers. This observation should be regarded with reserve too since it is 
known that millipedes occasionally hide in flowers during the day without 
necessarily feeding on them. VERHOEFF also regarded living leaves as an un- 
likely source of food for S. sabulosum and BRADE-BIRKS (1930) stated that, 
during laboratory experiments, the animals ate filter paper rather than living 
strawberry leaves even though the paper was not digested. In the same publication, 
BRADE-BIRKS mentioned that C. silvarum occur under the bark of dead trees where 
they eat mainly wood. During experiments on the nutrition of this species, VAN 
DER DRIFT (1950) reported that the animals grew faster when fed the F, litter 
layer than when maintained on the Fo layer. Recently fallen leaves were not eaten. 


404 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


Apparently nothing has been published on the food habits of I. scandinavius. 

From the existing literature may be concluded that the main food of millipedes 
is dead vegetation supplemented occasionally with soft, living plant material. 
Animal remains are apparently not entirely excluded. Preference for one parti- 
cular substance as food has never been reported. 

The purpose of the following study was to discern the importance of food as an 
influence in the distributions of the three species of millipedes and as a factor in 
their ecology. The types of food eaten were determined by analysing the contents 
of feces produced by the animals and attempts were made to discover whether 
preferences exist for certain substances as food and whether light and darkness 
and variety of diet influence the amount and choice of substances eaten. A certain 
amount of information was also obtained on the digestive process in millipedes. 


SUBSTANCES ACCEPTED AS FOOD 


To discover what is eaten by the diplopods under natural conditions, it was ne- 
cessary first to determine the appearance of known substances after passing through 
the digestive tracts of the animals. À number of plant materials considered to be 
likely foods were collected from an area of birch woods where experimental 
animals were also obtained and were then fed to millipedes in the laboratory. The 
substances used were : 


Betula verrucosa Ehrh. 


Rotting leaves — Populus tremula L. 
Crataegus monogyna Jacq. 

Living leaves — B. verrucosa 
P. tremula 

Dead wood — B. verrucosa 

Rotting wood — B. verrucosa 

Lichens — Parmelia sulcata Tayl. 
Parmelia physodes (L.) 

Moss — Brachytecium rutabulum (Hedw.) 

Pleurococcus 

Dead grass 

Aspergillus sp. 

Wood fungus 


These substances were, of course, not the only potential foods in the area but 
were chosen as the most likely because of their relative abundance. The feces 
produced by individuals of the three species maintained on these substances were 
collected and examined microscopically. 

These preliminary experiments provided primarily an impression of the sub- 
stances accepted by the three species as food and of the relative degree to which 
these materials are eaten. With the exception of living leaves, dead wood and the 
one species of fungus, all the substances were accepted, to some extent, as food. 
The animals ate moist filter paper rather than living B. verrucosa and P. tremula 
leaves. Rotting leaves of these two species, the mold Aspergillus, and pleuro- 


ee + 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 PLATE 10 


Pattern of leaf consumption characteristic of, from top to bottom, C. silvarum, 
I. scandinavius, S. sabulosum 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. SND PLATE 11 


Photomicrographs of contents of feces. Fig. 1, cells of Pleurococcus; Fig. 2, moss fragments 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 PLATE 12 


ee i = | ut x = PTE Tac 6” ] 


È Oye VS an 


Photomicrographs of contents of feces. Fig. 3, wood fragments with xylem vessels clearly 
visible; Fig. 4, large globulate starch-storing cells; Fig. 5, leaf fragment showing vein and 
adjacent parenchyma 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 405 


coccus were eaten abundantly by all three species. I. scandinavius ate rotting wood 
sparsely, but the other two species consumed it readily. S. sabulosum and I. scan- 
dinavius ate Parmelia especially well. Although little grass was eaten during the 
tests, this substance was sometimes found in feces collected from S. sabulosum and 
I. scandinavius in the field and is thus an accepted food under natural conditions. 
Fungus was not eaten by the millipedes in the laboratory although individuals of 
the species B. guttulatus are often found in such saprophytic growths. However, 
this may be a case of microhabitat selection rather than food preference. 


PALATABILITY. 


In several instances during this study, a certain piece of rotting wood or rotting 
leaf was not accepted as food although there was no obvious difference between it 
and other similar substances which were eaten. The reason for this phenomenon, 
which was observed also by LyForD (1943), is obscure. 

Dead wood was apparently impalatable or inedible. In experiments in which 
a piece of dead wood and a piece of rotting wood of the same species were offered 
side by side, only the rotting wood was eaten even if it was dry and the dead wood 
was moist. In such cases the hardness of the wood may have been the factor deter- 
mining its acceptability as food. The xylem vessels in rotting wood, although 
intact, can be pulled apart easily. Wood probably becomes edible for millipedes 
only after it has been softened by bacteria and molds. 

A difference in the palatability of different tissues of a rotting leaf was also 
strikingly apparent from the way in which individuals of each species consumed a 
leaf according to a characteristic pattern (Plate 10). C. s/lvarum ate only the soft 
leaf parenchyma, S. sabulosum ate the parenchyma plus the small, anastomosing 
nerves, but not the larger, central and side nerves, and I. scandinavius ate the 
whole leaf. This consumption pattern was exhibited only when sufficient food 
was available. Starved animals of all three species ate the whole leaf. It seems 
unlikely that the hardness of different leaf tissues could be of influence in this 
feeding pattern since C. silvarum, which are characteristic wood eaters, ate only the 
softest part of the leaf while I. scandinavius, which generally eat very little wood, 
consumed the whole leaf. 

The factors which determine the palatability or edibility of a substance for 
millipedes are not known. In general, a certain softness must be necessary because 
of the physical limitations of the chewing mechanism. This factor may be of 
particular influence in the case of wood. The impalatability of living leaves, 
however, could hardly be ascribed to their hardness or toughness since individuals 
of all three species eat a certain amount of wood which is harder than leaf tissue. 
The accessibility of living leaves is also not a factor in their use by millipedes as 
food. Although the animals are confined in their movements during the day, they 
move about relatively freely at night when they regularly climb small trees and 
bushes. The moisture content of a substance is apparently sometimes important 
although, again, this is not the complete answer. Moist, fresh, leaves are rejected in 
favour of dry, rotten ones. Whatever the factors are which decide the palatability 
of a.substance for millipedes, they must be rather general because of the wide 
variety of materials which are eaten. 


406 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


DIGESTION. 


Examination of the feces revealed that relatively large pieces of food pass the 
mandibles. The size of the feces components varies with the size of the animal; 
leaf fragments as large as 0.5 mm in diameter can sometimes be found. Digestion 
appeared to be incomplete and to have little influence on the cells of the substances 
consumed which were recovered practically unaltered in the feces. Algal cells 
(Plate 11, Fig. 1) in the feces were intact and still possessed their bright green 
colour. Similarly, moss fragments (Plate 11, Fig. 2) were still green and ap- 
parently unchanged. There was also little observable change in wood and leaf 
fragments (Plate 12, Fig. 3 and 5) although a number of the cells sometimes 
appeared to be plasmolysed. It is possible, however, that this plasmolysis was due 
to drying of the feces before examination. 

The possibility that cellulose and lignin were digested was tested by staining 
normal and defecated leaf and wood cells with chlorozinciodine (cellulose) and 
phloroglucine in hydrochloric acid (lignin). No difference was observed between 
cells from the feces and uneaten cells. Evidently cellulose and lignin were not digested 
to any measurable extent. How these animals obtain their proteins is not clear. 
Supposedly, certain proteases must exist in their digestive tracts but, as far as is 
known, only fat and starch digesting enzymes are present in the gut of millipedes 
(RANDOW, 1924). Even so, digestion of starch was not general in the present 
experiments, large starch-storing cells were sometimes found in the feces (Plate 12, 
Fig. 4). Thus cellulose, lignin, and starch are apparently not absorbed to any 
extent during digestion and it seems conclusive from the condition of substances 
after passing through the digestive tract, that a very small proportion of the food 
is digested. This fact, if characteristic among millipedes, makes them efficient 
instruments in the mechanical breakdown process of the litter layers of the soil 
since a large percentage of the substances eaten by them is returned unchanged to 
the soil. 


EXAMINATION OF FECES FROM MILLIPEDES IN THE FIELD. 


Individuals of the three species were collected both during the day and at 
night, the substrate on which they were found was noted, and the contents of the 
feces produced by them during the next 24 hours were determined. The duration 
of the digestive process is variable depending on, among other things, the feeding 
activity of an individual. In cases of lack of food, substances appear to be re- 
tained in the gut for some time and pellets may still be produced after 35 hours 
fasting. During active feeding, however, the passage is completed in about two 
hours. It is thus likely that the feces collected in the field were produced from 
substances eaten by the animals during the last few hours before collection and can 
be designated with some degree of certainty as substances eaten during the day or 
at night. 

Results are presented in Tables IV—VI in which the numbers are percentages 
of the total number of feces examined in which the particular substance was found. 
Since the composition of a pellet was sometimes heterogeneous, the percentages for 
any group of feces may sum more than 100. 

Evidence found in the feces indicated that all the substances which had been 
eaten during the preliminary experiments in the laboratory are also eaten regularly 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 407 


TABLE IV. Analysis of feces from C. silvarum. 


Where collected Wood | Leaves| Parmelia | Mold | Algae Plant hairs Moss | Animal 


fragments 


Animals collected during the day 


In dead wood 


502 ECES ul ran «100 % 2% 
In dead wood on the 
ground 63 feces .| 95 %| 10%| 2% 9% 


Animals collected at night 


On tree trunks 
UO CO 7% 8% 12% 10% | 30% 1a) HAT 219% 


by the animals in nature. Generally, a wide variety of substances is eaten by the 
three species. More green plant material and rotting leaves are consumed by S. 
sabulosum and I. scandinavius than by C. silvarum. The results pertain only to 
animals collected in one type of habitat, a birch and aspen wood, and it is possible 
that further examination of feces from animals in other habitats would reveal more 
substances which are regularly eaten. 


TABLE V. Analysis of feces from S. sabulosum 


Where collected Wood Leaves | Parmelia | Mold Algae Grass 


Animals collected during the day 


In dead wood on the | 
ground 48 feces 23,0% 48 % 365500) | 53 % 2% 


Animals collected at night 


On the ground and | 
on tree trunks 
Res 2 4 LT TOUS T4 


94 % 1 % 4 % 


on 


There also appeared to be some difference between the amount and variety of 
substances eaten during the day and at night. C. silvarum collected during the day 
produced feces composed almost entirely of wood. At night a striking increase 
was observed in the variety of substances found in the feces which were 


TABLE VI. Analysis of feces from I. scandinavius 


Where collected Wood Leaves | Parmelia Moss a Grass 
Animals collected during the day 
In dead wood on the : 
ground 198 feces 4% 87 % 23 % 6 % 1% 1% 


Animals collected at night 


On the ground and | 
tree trunks 
Blei : 31% 78% 9 % 


408 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


composed principally of moss and algae with very little wood. Diurnal dif- 
ferences in the composition of feces from S. sabulosum and I. scandinavius were 
not so obvious although a large proportion of the food of S. sabulosum, collected 
from tree trunks at night, consisted of Parmelia sp. More wood and leaf frag- 
ments were found in feces collected from animals during the day. These results are 
not presented as proof that a diurnal change in diet is necessarily general in the 
three species. Collections at night were composed entirely of animals found on 
tree trunks. These individuals represent certainly only a small proportion of the 
total population. Undoubtedly, many animals spend the night in dead wood or on 
the ground where their diet may be different from that of animals climbing in 
trees. But since nocturnal activity is characteristic of millipedes, they may in fact 
cat a wider variety of substances at night than during the day even though the 
proportions may be different than those shown in Tables IV—VI. 


FOOD PREFERENCE 


METHOD. 


Should food be an important factor in the distributions of the three species, one 
would expect them to show preference for certain substances as food. To determine 
whether or not this is true, experiments were done in which millipedes were 
allowed to choose between a number of substances which had been found to be 
regularly eaten. These substances were attached to circular plaster of paris bases 
and equally spaced around the circumference of a large petri dish. Wet filter paper 
on the inside surface of the lid provided a high relative humidity within the dish. 
Each food was moistened with water before an experiment to minimize moisture 
differences. Foods were renewed regularly. A certain number of animals was 
released into the center of the dish, the lid replaced, and the dish enclosed in a 
box to shut out light. The number of animals on each food was noted every half 
hour for a number of hours. Between 100 and 200 observations in 10 to 20 tests 
were made with each sex of C. silvarum and S. sabulosum. Because of a scarcity 
of I. scandinavius, fewer tests were done with this species. Animals were kept 
without food between the tests. 

The reliability of this method as an indication of the foods eaten was ascer- 
tained by comparing the results with those obtained from a series of experiments 
in which individuals were allowed access to foods for a number of hours after 
which the foods were removed from the dish and the contents of the feces pro- 
duced were determined. Results of these tests were very similar to those obtained 
by the first method which was accepted and used throughout all experiments. With 
this method, it is possible that unavoidable differences between the surface textures 
of foods may influence results and care must be taken to discern between food 
preference and a possible preference for a certain substrate. Fastening the sub- 
stances to plaster of paris alleviates this difficulty somewhat by preventing indi- 
viduals from crawling under the foods. 

The ventral, rhizoid possessing surfaces, and the dorsal surfaces of the lichens, 
P. sulcata and P. physodes were presented separately in the tests and are designated 
in the results as ’’d’’ (dorsal surface) and “v” (ventral surface). 


C. A. Bartow: Analysis of distribution of Diplopods 409 


RESULTS AND DISCUSSION. 

Data are summarized in Tables VII—IX. The figures are means with their 
standard deviations representing the average number of animals observed eating 
each food. The mean values were compared statistically and the substances are 
divided into primary and secondary [] selection categories. Numbers in the 
same category are not significantly different. In Table VII, for instance, the mean 
numbers of C. silvarum males observed eating wood and P. swlcata v. are 
statistically equal and are thus designated as a primary or first order selection. But 
the mean number representing the selection of P. sulcata v. is not significantly 
different from the means for the second and third Parmelia choices. Therefore 
the first three sources of lichen are grouped into a secondary or second order 
selection. This analysis shows, then, that wood and P. sulcata v. were eaten with 
equal frequency as were P. sulcata v., P. physodes d., P. physodes v., and leaf, 
P. sulcata d., and moss. Wood and the first three Parmelia choices were preferred 
above leaf, P. sulcata d. and moss. 

Two points are immediately evident from the results. First, that no dominant 
preference for one particular food was shown by any of the three species. Any 
preference was a question of groups of substances. This fact is of prime impor- 
tance since it indicates that food preference has little influence as a limiting 
factor in the distributions of the species. The second general similarity in the 
results was the enormous variation in the observations, a fact which inhibits a 
valid comparison of the results with different foods and also indicates the lack of 
an exaggerated preference for any one substance. 


TABLE VII. Food preference of C. silvarum 


Parmelia Parmelia Parmelia Parmelia 
Weed sulcata v. | physodes d. | physodes v. i sulcata d. Mass 
#30 + 0.50 È + 0.42 | 194023 |13+0.29i||0.5+0.15 |6.3+0.15 | 0.2 + 0.06 
Parmelia Parmelia Parmelia Parmelia 
os Lu sulcata v. sulcata d. | physodes v.| physodesd. ose 
Q 3.14 0.38 È + 0.35 |12.0+0.36:|| 1.0+0.23 | 0.9+ 0.22 [0.7 + 0.19 :|0.5+0.11 
TABLE VIII. Food preference of $. sabulosum 
Parmelia Parmelia Parmelia Parmelia 
physodes v. sulcata v. Pe dl physodes d. | sulcata d. PE 
NOD 1.7 £0.36 [1.6 + 0.39 | 1.10.24 | 0.8 +0.11 0.64 0.11 |0.4+0.07 
Q 174031 | 1.6 + 0.26 : |1.6 + 0.10 Load] 1 +0.24 :| 0.8+0.22 05:0. | 


410 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


TABLE IX. Food preference of I. scandinavius (f+ 9) 


Parmelia 
physodes d. 


Parmelia 
sulcata d. 


Parmelia 
‚physodes v. 


Parmelia 
sulcata v. 


En 


| Mold | Wood Leaf 


dire 0.6 + 0.14 | 300 0.3 +0.07| 0.3 + 0.08 | 0.1 + 0.06 combo | 


There was close agreement between results with male and female C. silvarum 
and S. sabulosum. Because of difficulty in obtaining I. scandinavius, males and 
females of this species were not tested separately. 


C. silvarum 


Table VII shows that wood was among the substances most often eaten by 
C. silvarum and that moss was rarely eaten. Males exhibited preference for the 
two species of lichen over rotting leaves while the reverse was true with the 
females. The preference for leaves and lichens was further analysed in separate 
tests, with animals of both sexes, which produced the following results. 

Leaves. — Three species of rotting leaves in order of preference and the mean 
values of all the observations were: B. verrucosa, 5.6 + 0.32, P. tremula, 4.6 
0.29, C. monogyna, 0.4 + 0.10. 

Lichens. — A series of tests with the two species of lichens supported the 
result, shown in Table VII, that no constant preference was exhibited for either 
one of the lichens over the other. 

Mold. — Tests including the mold, Aspergillus sp., as one of the foods yielded 
the following results. 


Parmelia Parmelia Parmelia Parmelia 
eas di | sulcata v. sulcata d. | physodes d. | physodes v. ass 
DDR 0.34 2:0 = 0.24 | 1.02 043 0.6 = 0.16 | 0.2 + 0.09 01007 ed + 0.07 


Very little mold was eaten although it was consumed in abundance when no other 
food was available and also was found regularly in feces from animals in the field. 
In these tests, P. sulcata was preferred over P. physodes. 


S. sabulosum 


Lichens were eaten equally as much as wood by this species which also exhibited 
a general preference for the ventral surfaces of the lichens over the upper surfaces. 
Moss was eaten seldom as was the case with C. silvarum. The results of sub- 
sequent tests were as follows. 

Leaves. — Rotting B. verrucosa leaves (4.6 + 0.55) took first place over rot- 
ting C. monogyna (3.2 + 0.32) and P. tremula (2.4 + 0.27) leaves. Contrary 
to previous observations, C. monogyna leaves were eaten during these tests. 

Lichens. — No difference in preference between the two lichens was found 
and although a preference for the ventral surface of P. sulcata over the dorsal 
surface was shown, no difference was found with P. physodes. 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 411 


Mold. — The mean values for tests using Aspergillus sp. as one of the foods 
were: 

Parmelia Parmelia Parmelia Parmelia 

sulcata v. | physodes v. sulcata d. | Lea | Mold | Wood | physodes d. 


1.8 + 0,22 1.4 + 0.26 1.3 # 0.25 |0.9 + 0.18 | 0.8 + 0.19 0.5+0.12| 0.4 + 0.11 
| 


Here also, statistical comparison of the means has not much value because of the 
huge standard errors. But the results tend to indicate that S. sabulosum showed 
no particular preference for this species of mold as food. The general trend of 
the results is similar to that of Table VIII. 


I. scandinavius 


Feeding activity was less with this species than with the other two species as 
shown by the low mean values in Table IX. Individuals of this species are rela- 
tively very excitable and it is possible that handling of the animals at the start of 
an experiment and opening and closing of the lid of the box during observations 
had a more disturbing effect than in the case of the other two species. 

Green plant material in the form of lichens and moss was eaten more often 
than mold, wood, and leaves. This observation is somewhat contrary to results 
obtained from examination of feces from animals in the field where leaves ap- 
parently form an important part of the diet. 

Leaves. — Experiments with the three species of leaves resulted in a pronounced 
preference for B. verrucosa (2.4 + 0.37) over P. tremula (0.6 + 0.25) and C. 
monogyna (0.1 + 0.07). 


Influence of Light and Darkness and Variety of Diet 


Examination of feces from animals in the field had revealed the remains of 
more green plant material than wood in the excrement of C. silvarum and S. 
sabulosum collected at night. In an attempt to reproduce this result in the labora- 
tory, individuals of these two species were offered a choice of wood and lichen 
and the composition of feces produced by them during the day and at night was 
determined. Although the percentage of lichen found in feces produced at night 
was slightly greater than during the day, the difference was not statistically signi- 
ficant. Proof of the existence of a diurnal feeding rhythm was thus not obtained. 
It is assumed that the previously observed difference in composition of feces 
produced during the day and at night resulted from the technique of collection. 
Animals climbing on tree trunks at night received particular attention although 
they probably represented only a small proportion of the population in the area. 

The influence of a constant diet of one particular substance on subsequent food 
preference was also examined with S. sabulosum and C. silvarum. In a series of 
tests, individuals were fed only one food before and between the experiments and 
were offered a choice between that same substance and another during the tests. 
Preference was determined, as in previous experiments, by observing the positions 
of the animals at regular intervals. Results obtained with S. sabulosum are present- 


ed in Table X. Figures represent the mean number of animals observed on each 
food. 


412 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


TABLE X. Influence of a constant diet on food preference of S. sabulosum 


(a) Animals fed P. physodes before and between tests 


Wood P. physodes 
1.3 0:16 0:7-+ 0416 
(b) Animals fed wood before and between tests 
P. physodes Wood 
18 031 0.8, 0:21 
(c) Animals fed wood before and between tests 
P. sulcata Wood 
2.2 80.27 OF 049 


The results are fairly convincing. A constant diet of one particular substance 
produced a subsequent tendency to reject this substance when a choice was pos- 
sible. A similar relationship was not obtained with C. silvarum. In tests with this 
species in which wood and leaves were used, wood always received slight pre- 
ference over leaves regardless of the diet before and between the tests. It may be 
assumed that S. sabulosum eats a more varied diet than C. silvarum for which 
species wood is an important food. The food preference of C. silvarum is also 
somewhat stronger than that of S. sabulosum. This is suggested also by the results 
given in Tables VII and VIII. 


SUMMARY AND CONCLUSIONS 


Rotting leaves and rotting wood appear to be the most generally accepted foods 
of C. silvarum, S. sabulosum, and I. scandinavius. Living plant material in the 
form of lichens, mosses, and algae, is also eaten. 

Living and intact, dead wood is not accepted as food. Wood has to be soft 
and rotting before it is eaten. Fresh, green leaves of deciduous trees are also rejected. 

The factors responsible for differences in palatability of different substances 
were not determined but must be rather general because of the wide variety of 
substances eaten. 

The digestion process is very incomplete. Chewing is superficial so that relatively 
large fragments pass the mandibles. Substances are apparently little altered by pas- 
sage through the gut. No evidence was found of the digestion of either cellulose 
or lignin. 

Food preference was limited only to groups of substances. No dominant pre- 
ference for one particular food was exhibited by any of the three species. Con- 
sequently, it is unlikely that food is an important factor in their distributions. 

In laboratory experiments, C. silvarum ate the two lichens, P. sulcata and P. 
physodes, somewhat less than rotting wood and rotting leaves. S. sabulosum and 
I. scandinavius ate these substances slightly more than rotting wood and rotting 
leaves. However, examination of feces from animals in the field indicated that 
leaves form an important percentage of the diet of I. scandinavius. 

All three species of millipedes chose rotting leaves of B. verrucosa over rotting 
leaves of P. tremula and C. monogyna. 

With S. sabulosum, a constant diet of a certain substance caused a subsequent 


C. A. Bartow: Analysis of distribution of Diplopods 413 


rejection of this food in favour of others. This result was not obtained with C. 
silvarum. The diet of S. sabulosum is probably more varied, in accordance with 
its wide distribution, than that of C. silvarum for which wood is an important 
food and which, correspondingly, is rarely found in other than wooded terrain. 


COMBINATIONS OF FACTORS 


It has already been emphasized that an animal under natural conditions is never 
exposed to a single, isolated, environmental factor but to a continually changing 
complex of biotic and abiotic elements. The reaction of an individual to combined 
factors may not necessarily be the same as the sum of its responses to each factor 
acting independently. Whether or not this is true must ultimately be determined 
by examining the effects of combinations of factors. 

Of the three factors considered, humidity and temperature are apparently of 
greatest influence in the distributions of these millipedes. An opportunity to 
observe the joint action of these two elements is given by the data presented in 
Figs. 4, 5, and 6. Results of the foregoing experiments have shown that periods 
of greatest activity of the millipedes are associated often with strongest resistance 
to desiccation and lowest intensity of attraction to high humidity. Retention of 
body water, by one means or another, is continually necessary for these animals. 
Figs. 4—6 show, however, that J. scandinavius and C. silvarum are relatively 
inactive in summer when the greatest amount of rainfall is recorded. In the 
following paragraphs, the relationship between temperature, humidity (precipi- 
tation), and activity are examined at the level of the existing data. 


METHODS OF ANALYSIS 


Hygrothermographs 


Data from Figs. 4—6 have been inspected in two ways. The first method is 
an analysis of what constitutes a “peak” in activity and a “low” in activity in 
relation to temperature and precipitation by constructing hygrothermographs for 
the data. These figures give an impression of the conditions of temperature and 
precipitation concurrent with a certain biological phenomenon, in this case, maxi- 
mum and minimum activity. 

To obtain an objective criterion of peak and low activity which also conformed 
to the obvious character of the data, the mean number of animals trapped per 
month was calculated for each year; a peak” in any year was then taken as anything 
more than the mean catch plus one standard error and a “low” as anything less 
than the mean catch minus one standard error. The use of one standard error as 
difference factor applies only to this particular series of graphs. Conditions of 
mean temperature and total precipitation recorded for months thus designated 
as peaks” or “lows” were plotted with precipitation as abscissa and temperature 
as ordinate. A number of points constituting any single "peak" or “low” were 
joined in temporal succession. The resulting enclosed area, line or single point, 
indicates the temperature and precipitation which existed, as well as the magnitudes 
of changes which occurred in both these factors, during the so designated period. 


414 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


Partial Regression 


The second method of analysis applied to the data was that of partial regression, 
the purpose of which is to obtain a function of Y, the dependent variate, in terms 
of a number of independent variates, x], Xo ...... , which are believed to affect Y 
and thus to determine the average effect of each factor on Y. A formula of the 
form, Y =b 7 5.983 bpxp, is required where b,, bo, ...... bp are 
the partial regression coefficients of the corresponding independent variates. The 
algebraic procedure for deriving and using this formula involves use of the 
covariance matrix and has been explained by Fisher (1954). For the data at hand, 
the influence of monthly mean temperature and total precipitation per month on 
the number of animals trapped (activity) each month have been determined. 

When calculating correlations such as these, it is important to keep in mind the 
obvious biological facts which, in this case, are first, that activity periods are 
cyclic, and second, that changes in activity at any time may be partly positively 
and partly negatively correlated with contemporary fluctuations in temperature 
and precipitation. Different sections of the yearly cycle should thus be considered 
separately. Primary among the advantages of the present statistical method are that 
it enables the user to do this as well as to calculate regressions for different species 
on the same conditions of temperature and precipitation without having to recal- 
culate completely the formula for these factors each time. 


RESULTS AND DISCUSSION 


Figs. 45, 46, and 47, are hygrothermographs constructed for each of the three 
species. Since little intraspecific difference in activity was recorded, data for males 
and females were combined in the graphs. A favourable amount of regularity is 
obvious between the distributions of comparative ’’peaks’’ and “lows’’ during dif- 
ferent years. 

C. silvarum. — Spring peaks in activity of this species were always associated 
with moderate mean temperature and low to moderate rainfall. Inactivity during 
summer occurred in periods of relatively high mean temperature and usually 
moderate, but in 1955 low, rainfall. Moderate to high mean temperatures were 
common during autumn activity peaks. But these peaks, except in 1955, occurred 
in conjunction with heavy rainfall. Winter inactivity was always combined with 
low to moderate mean temperature and moderate precipitation. 

I. scandinavius. — Moderate mean temperatures and low to moderate rainfall 
were typical during spring activity peaks in this species too. Summer low activity 
usually occurred together with relatively high mean temperature and moderate to 
high rainfall. An autumn peak activity was exhibited by this species only in 1953 
together with moderate temperature and low rainfall. The position of this point 
on the graph indicates close similarity between conditions of temperature and rain- 
fall during autumn and spring peaks in that year. Actually, on the basis of tem- 
perature and rainfall, no separate peak should be recognized. Again with this 
species, winter low activity was associated with low to moderate mean monthly 
temperature and moderate precipitation. 

S. sabulosum. — This species exhibited only one “peak” and one period of 
relative inactivity per year. “Peaks” occurred in conjunction with moderate to high 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 415 


18 C. SILVARUM 


D: LOW 


AUTUMN PEAK 


14 


10 SPRING PEAK 


% 


6 
2 
WINTER LOW 


SEE 
bai 
(CN 


SUMMER LOW 
— po AUTUMN PEAK 


12 


8 
*€— SPRING 
PEAK 
4 WINTER LOW 


e <— SUMMER LOW 


MEAN TEMPERATURE 


1955 


AUTUMN PEAK ——3 + 
8 dea: PEAK 


ee WINTER LOW 


20 40 60 80 100 120 140 
TOTAL PRECIPITATION - MM. 


Fig. 45. Hygrothermographs for periods of maximum and minimum activity of C. silvarum 
during three consecutive years (c.f. Fig. 5) 


416 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


I. SCANDINAVIUS 


dl SUMMER LOW 


SPRING PEAK 


AUTUMN PEAK 


| 


WINTER LOW 


©) 

(e) 

È SPRING PEAK # SUMMER LOW 
= 

= 

<x 

pi 

= 1954-55 
= 

sé] 

E 

Z WINTER LOW 

joa) 

= 


SUMMER LOW 


SPRING 
PEAK 


20 40 60 80 100 120 140 
TOTAL PRECIPITATION - MM. 


Fig. 46. Hygrothermographs for periods of maximum and minimum activity of I. scandi- 
navius during three consecutive years (c.f. Fig. 4) 


C. A. Bartow: Analysis of distribution of Diplopods 417 


S. SABULOSUM 


PEAK 


MEAN TEMPERATURE 


20 40 60 80 100 120 140 
TOTAL PRECIPITATION - MM. 


Fig. 47. Hygrothermographs for periods of maximum and minimum activity of S. sabulosum 
during three consecutive years (c.f. Fig. 6) 


418 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


mean temperature and a wide range of rainfall. The inactive period was cha- 
racterized by low to moderate mean temperature and usually low to moderate pre- 
cipitation but in 1955 included also heavy rainfall. 

When viewed together, these results substantiate a number of relationships be- 
tween temperature, precipitation, and activity optima in the three species. Maxi- 
mum activity of C. silvarum may occur, in the field, during periods of either 
moderate or high mean temperature but when the mean temperature per month 
is high, rainfall is also moderate to relatively high and never low. This fact sug- 
gests that a large amount of rainfall may compensate for high temperature by 
producing conditions of dampness suitable for optimum activity. Without this 
high rainfall, conditions of relatively high temperature become inhibitory to in- 
creased activity. 

The compensating effect of high rainfall does not exist with I. scandinavius. 
This species shows maximum activity only under conditions of moderate tem- 
perature and low to moderate rainfall. Relatively high temperature may be in- 
hibitory either ín itself or because associated conditions of rainfall are not suf- 
ficiently heavy to produce moisture conditions suitable for maximum activity of 
I. scandinavius at these relatively high temperatures. It has already been shown 
that, of the three species, I. scandinavius is most susceptible to water loss. 

Maximum and minimum activity of S. sabulosum are characteristic of a much 
wider range of temperature and particularly of precipitation. Peak activity of this 
species occurs in conjunction with moderate to high mean monthly temperature 
regardless of the amount of rainfall. This agrees well with the eurytopic nature of 
the species and the fact that it has a relatively strong resistance to high temperature 
and to water loss. 

In all three species winter inactivity is combined with low to moderate mean 
monthly temperature and, generally, low to moderate precipitation. Because of the 
length of this period in S. sabulosum, it may also include intervals of heavy 
precipitation. 

For purposes of this analysis, any mean monthly temperature below about 4° 
is considered as low and any mean temperature above 12° as high. Moderate 
temperatures are between these two. Less than 30 mm total precipitation per 
month is designated as low and more than approximately 80 mm per month as 
high or heavy. Total monthly precipitation between these two figures is termed 
moderate. 

These results have supplied some insight into the nature of activity maxima and 
minima. To carry the analysis a step further, information is required about the 
nature of increases and decreases in activity in relation to temperature and pre- 
cipitation and the relative influence of these two factors on these activity changes. 
The method of partial regression was applied to the data to try to extract this 
information. Results of this analysis are given in Table XI in which "b," and 
“ba” are the partial regression coefficients of mean monthly temperature and 
total monthly precipitation, respectively, "R' is the total regression of these two 
independent variates, ”’(b,—b,) + S.E.” is the difference between "b," and 
“by” with the standard error of this difference, and ”’p’ is the probability that 
the magnitudes of ’’b,” and ”’b,” are significantly different. 

Figures in this bibi clearly, do not warrant valid conclusions concerning the 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 419 


TABLE XI. Statistical analysis of the influence of changes in mean monthly temperature 
and total monthly precipitation on contemporary changes in the number of animals trapped 


(activity) 
ze i; No. of 
. Activity period EEN | bi b2 R | (b1 — be) + SE. p 
C. silvarum 
Spring increase 6 0.14 | 2.0021, 0:14 | "014 EO AT 0.8+ 
Summer decrease 9 0.24 | 0.02 | 0.19 02620528 0.6- 
Autumn increase hal -0.28 0.05 | 0.41 0.33 + 0.306 0.3+ 
Autumn decrease 6 0.01 0.05 | 0.38 0.04 + 0.513 0.9 
I. scandinavius 
Spring increase 8 0.41 | 0.04 0230) le 0 A7 E07 01 0.6 
Summer decrease 13 -0.11 —0.05 0.47 0.06 + 0.255 0.8 
Autumn increase 6 -0.10 0.02 0.24 0.12 + 0.284 0.7 
Autumn decrease 6 0.16 —0.02 0.39 0.18 + 0.256 0.5 
S. sabulosum 
Spring increase 8 0.28 0.01 0.16 | 0.27 + 0.900 07+ 
Autumn decrease 18 0.36 0.00 0.41 0.36 + 0.248 0.2- 
| 


combined effect of temperature and precipitation on the number of animals trap- 
ped or the relative influence of each factor on changes in the catch. Random va- 
riations in the data were too great. 

Although the regression coefficients are not significant, a number of regularities 
in the figures are worth mention. Almost without exception, the regression coef- 
ficient of temperature (b,) was larger than that of precipitation (bs) for the 
same period. Secondly, spring increases and autumn decreases in activity of I. 
scandinavius and C. silvarum usually produced positive coefficients. Summer de- 
creases and autumn in increases gave negative temperature coefficients. While 
concluding nothing about the influence of either temperature or precipitation 
or both factors on changes in activity, the signs of the coefficients suggest that 
increases of activity of these two species during spring occurred while tempera- 
ture and rainfall were also increasing, on the average. When temperature and 
rainfall continued to increase during summer, activity decreased. While activity 
. was increasing in autumn, temperature was decreasing and as temperature con- 
tinued to decrease during fall, activity also decreased. The coefficients were 
positive with S. sabulosum. Activity of this species increased while temperature 
was increasing and decreased while temperature was decreasing. These relations 
are suggested also by Fig. 4—6. A third point of perhaps considerable importance 
is that the ‘’p’ values of the differences between the coefficients decrease fairly 
regularly with increasing numbers of observations. This fact implies that, if the 
observations were numerous enough, the suggested relationships would prove 
statistically reliable. Data such as these should be studied at weekly, instead of 
monthly, intervals. 

With the existing data, statistical analysis has given no valid indication of the 
influence of either temperature or precipitation on changes in activity of these 
millipedes during the year. However, it is evident from the hygrothermographs 


420 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


that the occurrence of activity maxima and minima are related to associations of 
these factors which are distinct for each species. 


REACTIVITY AND DISTRIBUTION 


The distribution of an animal species is ordinarily a function of the plasticity of 
the species or the degree to which its members are influenced by environmental 
factors. In the present study, the distributions of S. sabulosum and C. silvarum 
generally agreed with their reactions to humidity and temperature. S. sabulosum is 
a species with a wide distribution; it possesses strong resistance to water loss at 
low humidities and is relatively unrestricted in its movements by the temperature 
of its environment. C. silvarum, on the other hand, occurs in a more confined 
area and is more strongly affected by temperature and humidity than S. sabulosum 
is. The case of I. scandinavius, however, is anomalous to this relationship. This 
species, while being highly susceptible to environmental extremes, and showing 
strong humidity and temperature preferences, nevertheless has a much more exten- 
sive distribution than C. silvarum and is almost as widespread as S. sabulosum. 
But I. scandinavius is a relatively active animal, this characteristic activity or ex- 
citability being readily observable when handling individuals of the species and 
in their reactions towards humidity and temperature and it seemed feasible that 
this quality might make possible its wide range even though it is unable to with- 
stand environmental extremes. 

To illustrate this point, the relative reactivity of the millipedes to light was 
determined. All three species are more or less negatively phototropic, the presence 
of light causing various avoiding reactions in the animals. But light, itself, has no 
obvious harmful effects on the individuals; it is merely a „token stimulus” 
(MAST, 1911), changes in its intensity under natural conditions usually indicating 
corresponding changes in humidity and temperature and generally in protective 
cover. Thus the behaviour of the millipedes towards light is purely an avoiding 
reaction depending on the excitability or reactivity of the animals uncomplicated 
by any specific faculty for withstanding injurious conditions. Light was therefore 
chosen as a medium for expressing, quantitatively, the characteristic reactivity 
potential of each species. 


METHOD. 

The kinetic response of the millipedes to a constant light intensity was deter- 
mined by observing the distance in centimeters travelled by individuals during five 
minutes exposure to light from a 100W overhead lamp at a distance of 15 cm. 
The animals were placed in a length of transparent plastic tube which was 
marked off in centimeters. The ends of the tube were then joined forming a 
circular runway for the millipede inside. The 100W lamp was mounted directly 
above the mid-point of the circle formed by the runway. Experiments were car- 
ried out in a photographic darkroom and each animal was allowed to remain five 
minutes in the tube in total darkness before observations were made. This length 
of time was sufficient for the individual to become stationary after handling. The 
lamp was then switched on and the distance travelled by the animal in five minutes 
was noted. A thermometer was placed in the circle formed by the plastic tube and 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 421 


the temperature at the beginning and end of each test was recorded. During tests, 
temperature under the lamp rose a few degrees but the amount of this increase 
was the same in every test. Ten males and 10 females of each species were tested. 


RESULTS AND DISCUSSION 

Results are summarized in Table XII. I. scandinavius displayed significantly 
greater reactivity than the other two species and C. silvarum was least active of 
all. Differences between the sexes of a species, although considerable, were not 
statistically significant due to the large variation in individual values. 


TABLE XII. Reactivity of millipedes towards light. Mean distance travelled during five 
minutes’ exposure to light from a 100 W lamp at a distance of 15 cm. 


| I. scandinavius | C. silvarum | S. sabulosum 
Males 185.0 + 24.37 cm 36.4 + 11.33 cm | 12158 M0 SIC 
Females 195.4 + 13.45 14640075 95:8) == 20:22 


This superior reaction potential of I. scandinavius is a specific characteristic and 
can be observed also when individuals of the species are subjected to unfavourable 
conditions of humidity and temperature under which their kinetic and tactic move- 
ments are conspicuously more vigorous than those of S. sabulosum and C. silvarum. 
It is reasonable that this characteristic excitability of I. scandinavius makes pos- 
sible its wide range by augmenting, first, its perception of environmental factors, 
and second, its speed of locomotion necessary to avoid or temporarily escape un- 
favourable conditions in nature. There are probably very few places in the 
normal range of the species where shelter from environmental extremes is not 
readily available to an active individual. Even on a stretch of open sand there are 
always small stones, or even loose sand itself, under which temporary protection 
can be found from such factors as low humidity, excessive heat, wind, rain, and 
natural enemies. 

In S. sabulosum we have a species which is somewhat less active than I. scan- 
dinavius but with a much superior ability to withstand extreme conditions and a 
relative indifference towards environmental changes enabling it also to exist in 
a wide range of habitats. 

C. silvarum is the least active of the three species. It also has little resistance to 
environmental extremes. Although its resistance is generally as strong as that of 
I. scandinavius, it has not the excitability of this species which would enable it to 
avoid unfavourable conditions. Whether or not these characteristics are directly 
responsible, it is a fact that C. silvarum is limited in its range to wooded habitats 
which offer partial protection from, or act as a tempering influence on, extreme 
conditions which this species cannot withstand or effectively avoid. 

In conclusion, the observable reactivities of these three species of diplopods are 
more or less correlated with their distributions in the experimental area and with 
I. scandinavius, its excitability definitely seems to be a factor in its ability to exist 
in a wide range of habitats. Generally, it seems a reasonable hypothesis that the 
extent of distribution of an animal species depends not only on the physiological 
resistance of its members to unfavourable circumstances but also on their beha- 


422 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


viour. This behavioural adaptation is expressed in the excitability or reactivity of 
individuals of a species to environmental conditions and may also be considered 
as a limiting factor in their distribution. 


GENERAL SUMMARY AND CONCLUSIONS 


The distributions and activities of the three millipede species, Iulus scandina- 
vius Latz, Cylindroiulus silvarum (Mein.), and Schizophyllum sabulosum (L.), 
in an area of sand dunes, have been analysed in relation to three environmental 
factors: humidity, temperature, and food. 

Each species has a different type of distribution in the experimental area. C. 
silvarum is a typical stenotopic species being restricted entirely to a comparatively 
old terrain of Betula verrucosa Ehrh. and Populus tremula L. woods. I. scandi- 
navius has a much wider distribution than C. silvarum but is also mainly a forest 
species. S. sabulosum, a eurytopic species, occurs both in open terrain and in 
woods and shows relatively little preference for different habitats. 

Females, particularly of the species C. silvarum and S. sabulosum, have slightly 
wider ranges, i.e., are less restricted, ecologically, than males of the same species. 

C. silvarum has characteristically two periods of peak activity during the year, 
one in early spring and one in autumn, which are separated by a period of relative 
inactivity during mid-summer. Similarly, I. scandinavius may also exhibit two 
periods of maximum activity during the year but the autumn peak is less pro- 
nounced than the spring maximum and may not occur at all. S. sabulosum shows 
only one activity peak which occurs from May to August. All three species are 
relatively inactive during the winter. 

Humidity reactions of C. silvarum and S. sabulosum conform closely to their 
distribution patterns in nature. C. silvarum is strongly attracted to high humidity 
and shows relatively little resistance to water loss. This species has a very restricted 
range. S. sabulosum, which has a wide distribution, orients less intensely to hu- 
midity differences in its environment and possesses strong resistance to water loss. 
Reactions of I. scandinavius towards humidity do not agree with its observed 
distribution. Individuals of this species are strongly attracted.to high humidity 
and are very susceptible to water loss although their distribution is almost as ex- 
tensive as that of S. sabulosum. 

Males of the species C. silvarum and S. sabulosum exhibit stronger preference 
for high humidity and less resistance to desiccation than females of the same 
species. The difference accounts for the fact that females have somewhat greater 
ecological freedom, and thus slightly wider distribution than males. 

In each species, cyclic changes in ability to resist desiccation occur during the 
year and are generally correlated with contemporary shifts in humidity selection. 
These changes may be partly responsible for variations in activity during the year. 

Interspecific differences in intensity of attraction to high humidity are correlated 
with differences between the abilities of individuals of the species to resist water 
loss under drought conditions. Selection of humidity thus acts as a protective 
mechanism leading the animals to conditions suitable for their water conserving 
properties. 


C. A. Bartow: Analysis of distribution of Diplopods 423 


Ability of these millipedes to endure desiccation is a function of restriction of 
water loss and not the lethal limit of desiccation. The cuticle is probably the site of 
restriction of evaporation but the mechanism responsible for this control is not 
known. 

The intensity with which certain temperatures are chosen by individuals of the 
species C. silvarum and S. sabulosum agrees, generally, with their distributions. 
C. silvarum always shows a more intense selection than S. sabulosum which ex- 
hibits relatively little preference. Correspondingly, C. silvarum has a restricted 
distribution while S. sabulosum has a relatively wide range, in the field. 

There is little difference between the temperature selections of the sexes of a 
species and no pronounced seasonal difference is shown, similar to that which 
occurs with humidity selection. 

No dominant preference for one particular food is exhibited by any of the three 
species. Preference exists only between groups of substances. 

Rotting leaves and rotting wood are the most generally accepted foods, in this 
area. Some living plant material in the form of lichens, mosses, and algae, is also 
eaten. Neither living, nor intact, dead wood is accepted as food. Wood has to be 
soft and rotting before it is eaten. Fresh, green leaves of deciduous trees are also 
rejected. 

The occurrence of activity maxima and minima of the three species, in the field, 
is related to associations of temperature and precipitation which are distinct for 
each species and which correspond to their intensities of reaction towards environ- 
mental factors, observed in the laboratory. Maximum activity of C. silvarum may 
occur during months when temperature is either moderate or relatively high but 
when temperature is high, there is also a relatively large amount of rainfall. High 
temperature may, thus, be compensated for by increased rainfall without which 
conditions of relatively high temperature are inhibitory to increased activity in 
members of this species. Of the three species, I. scandinavius is most susceptible 
to the effects of extreme conditions and, correspondingly, never exhibits maximum 
activity under conditions of relatively high temperature. With this species, high 
temperature may be inhibitory in itself or because contemporary rainfall is not suf- 
ficient to produce moisture conditions which are adequate for a high level of 
activity in conjunction with the prevailing temperature. Peak activity of S. sabulo- 
sum occurs over a much wider range of temperature and precipitation in accord 
with its relative independence of environmental factors. 

The observable reactivities of these diplopods are more or less correlated with 
their distributions in the experimental area and it is this factor which explains the 
apparent contradiction between the distribution of I. scandinavius and its reactions 
towards environmental factors. This species possesses a superior reaction potential 
which enables it rapidly to realize and to seek shelter from environmental ex- 
tremes, which it cannot withstand for long, and thus to exist in areas where 
prevailing conditions would otherwise prove lethal to it. S. sabulosum is somewhat 
less active than I. scandinavius but its activity is coupled with a much superior 
ability to withstand extreme conditions, enabling it also to exist in many different 
habitats. C. silvarum lacks both agility in orientation and resistance to unfavourable 
conditions. Correspondingly, this species is limited to habitats which offer pro- 
tection from circumstances which it can neither withstand nor effectively avoid. 


424 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


The distributions of these species are thus dependent not only on the physiological 
resistance of their members to unfavourable conditions but also on their be- 
havioural adaptation which, in this sense, may also be considered as a limiting 
factor in their distributions. 

Finally, both interspecific and intraspecific differences in distributions of these 
millipedes agree more closely with their reactions towards humidity than towards 
any other single factor of the three considered. The influence of humidity is 
revealed by the behaviour and by the physiological reactions of the animals towards 
this factor. Their responses to humidity, except in the case of I. scandinavius, 
appear, largely, to determine their distributions in the field. Temperature is pro- 
bably less important than humidity as a limiting factor in the distributions of the 
three species. Their reactions towards temperature are usually less pronounced than 
their responses to humidity and are correlated less closely with seasonal variations 
in their behaviour. However, temperature may be of considerable importance in 
determining the time of occurrence of activity maxima and minima during the 
year. The role of food preferences in habitat selection by these diplopods is pro- 
bably minor. A wide variety of substances is eaten by all three species and 
distinctions made between different foods are superficial. 


ACKNOWLEDGMENTS 


The subject of this research was suggested by Prof. Dr. D. J. KUENEN to whom 
I am greatly indebted for his constant guidance and enthousiastic interest during 
the study and for providing facilities for me in his laboratory. The hospitality of 
Prof. C. J. VAN DER KLAAUW, Director of the Zoology Laboratory of the State 
University of Leiden, is also thankfully acknowledged. I appreciate the collabor- 
ation of Mr. G. L. SPOEK, in analysis of food relations, and of Mr. C. A. W. 
JEEKEL, in the study of temperature reactions. In addition, I am grateful to Mr. 
JEEKEL for examining and identifying preserved specimens and for helpful sug- 
gestions. Necessary field work was carried out on property of the Gemeentelijke 
Duinwaterleiding van ‘s-Gravenhage with permission of the Director, Ir. A. 
GURCK. 

Assistance and coöperation, in all phases of the work, were received from mem- 
bers of the technical staff of the Zoology Laboratory of the University of Leiden. 
I should like, particularly, to thank Mr. W. Duk, chief technician, and his as- 
sistants for constructing the various apparatus, and Mr. D. VAN DER WEYDEN 
and Mr. J. DE MEYER for many hours of painstaking work preparing the graphs. 

This work was supported by scholarships from The Royal Society of Canada and 
the Ontario Research Foundation. Publication was made possible by a generous 
grant from the UYTTENBOOGAART-ELIASEN Stichting, Amsterdam. 


REFERENCES 


ALLEE, W. C. et al, 1949, “Principles of animal ecology.’ W. B. Saunders Co., Philadel- 
phia and London. 

AUERBACH, S. I., 1951, ”The centipedes of the Chicago arta with special reference to their 
ecology.” Ecol. Monogr., vol. 21, p. 97—124. 


en So Rn 


C. A. BARLOW : Analysis of distribution of Diplopods 425 


BarLow, C. A. and KUENEN, D. J., 1957, "A new thermopreferendum apparatus used for 
terrestrial isopods. Proc. Kon. Ned. Akad. v. Wetensch., ser. C, vol. 60, p. 


240—254. 
BEAMENT, J. W.L. 1948, "Wax and waterproofing of cuticle.’ Trans. Faraday Soc., vol. 3, 
BT 182. 


BODENHEIMER, F. S. and KLEIN, H. Z., 1930, „Ueber die Temperaturabhängigkeit von In- 
sekten. II, Die Abhängigkeit der Aktivität bei der Ernteameise Mesor semirufus E. 
André, von Temperatur und anderen Faktoren.” Z. vergl. Physiol., vol. 11, p. 345 
—385. 

BODINE, J. H., 1921, "Factors influencing the water content and the rate of metabolism of 
certain Orthoptera.” J. Exp. Zool., vol. 32, p. 137—164. 

Boer, P. J. DEN, 1956, „De vangblikken bij het Meijendel onderzoek.” De Levende Natuur, 
vol. 59, p. 51—59. 

BRADE-BIRKS, S. G., 1930, "Notes on Myriapoda. XXXIII, The economic status of Diplo- 
poda and Chilopoda and their allies.” J. S.E. Agr. Coll, Wye, Kent, vol. 27, p. 
103—146. 

BREITENBRECHER, J. K., 1918, "The relation of water to the behaviour of the potato beetle 
in the desert.’ Pub. Carnegie Inst., Washington, vol. 263, p. 341—384. 

BUXTON, P. A., 1930, "Evaporation from the mealworm and atmospheric humidity.” Proc. 
Roy. Soc. London, ser. B, vol. 106, p. 560—577. 

BUXTON, P. A., 1932, "Terrestrial insects and the humidity of the environment.” Biol. Rev., 
vol. 7, p. 275—320. 

CHANDLER, R. F., 1939, "The calcium content of the foliage of forest trees.” Cornell Univ. 
Agr. Exp. Sta, mem. 228, p. 4—14. 

CLOUDSLEY-THOMPSON, J. L., 1950a, "The water relations and cuticle of Paradesmus gracilis 
(Diplopoda, Strongylosomidae).’’ Quart. J. Micr. Sci, vol. 91, p. 453—464. 

CLOUDSLEY-THOMPSON, J. L., 1950b, "Economics of the ’Spotted snake millipede’, Blaniulus 
guttulatus (Bosc.).’ Ann. Mag. Nat. Hist. ser. 12, vol. 3, p. 1047—1057. 

DEAL, J., 1941, "The temperature preferendum of certain insects.’ J. Anim. Ecol., vol. 10, 
p. 323—356. 

DRIFT, J. VAN DER, 1950, "Analysis of the animal community in a beech forest floor.” 
Thesis, Univ. of Leiden. 

FISHER, R. A., 1954, "Statistical methods for research workers.” Twelfth ed., Oliver and 
Boyd, Edinburgh. 

HEERDT, P. F. VAN, 1950, "The temperature and humidity preferences of certain Coleoptera.” 
Proc. Kon. Ned. Akad. v. Wetensch., vol. 53, p. 347—360. 

HEILBRUNN, L. V. et al, 1946, "Heat death, heat injury, and toxic factor.” Physiol. Zool., 
vol. 19, p. 404— 430. 

Hopson, A. C., 1937, "Some aspects of the role of water in insect hibernation.” Ecol. 
Monogr., vol. 7, p. 271-315. 

HoLM, A., 1952, „Studien über die Spinnenfauna des Torneträskgebietes.” Zoöl. Bidrag 
Uppsala, vol. 29, p. 103—213. 

JACK, R. W., 1927, "Some environmental factors relating to the distribution of Glossina 
morsitans Westw., in Southern Rhodesia.” S. Afr. J. Sci., vol. 24, p. 457—475. 

KINKEL, H., 1955, „Zur Biologie und Ökologie des getüpfelten Tausendfusses, Blaniulus 
guttulatus Gerv.” Z. allg. Physiol., vol. 18, p. 93—96. 

KROGH, A., 1914, "The quantitative relation between temperature and standard metabolism 
in animals.” Int. Z. phys.-chem. Biol., vol. 1, p. 491—508. 

LATZEL, R., 1884, „Die Myriapoda der Österreichisch-Ungarischen Monarchie.” Wien. 

LINDROTH, C. H., 1957, "The faunal connections between Europe and North America.” 
John Wiley and Sons, Inc. New York; Almquist and Wiksell, Stockholm. 

LyForD, W. H., 1943, “The palatability of freshly fallen forest tree leaves to millipedes.” 
Ecology, vol. 24, p. 252—261. 

MACLEOD, G. F., 1934, "Studies of millipede and gnat injuries to potato tubers.” J. Econ. 
Ent., vol. 27, p. 106—108. 

MAST, S. O., 1911, “Light and the behaviour of organisms’ John Wiley and Sons, 
New York. 


426 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 3, 1957 


Myers, J. G., 1926, "Dry season studies of cane Homoptera at Soledad, Cuba, with a list 
of the coccids of the district.” Contr. Harv. Inst. Trop. Biol. Med., vol. 3, 
p. 69110. 

PAYNE, N. M. 1926, "The effect of environmental temperatures on insect freezing points.” 
Ecology, vol. 7, p. 99—106. 

PERTTUNEN, V., 1951, "The humidity preferences of various carabid species (Col., Carabidae) 
of wet and dry habitats.” Ann. Entom. Fenn., vol. 17, p. 72—84. 

PERTTUNEN, V., 1952, "Seasonal change in the humidity reaction of the common earwig, 
Forficula auricularia.” Nature, London, vol. 170, p. 209. 

PERTTUNEN, V., 1953, "Reactions of diplopods to the relative humidity of the air.” Ann. 
Zool. Soc. Vanamo’, vol. 16, p. 1—69. 

PETERSON, A., 1947, "A manual of entomological equipment and methods.” Edwards Bros., 
Inc., Ann Arbor, Michigan. 4 

PREDTETCHENSKII, S. A., 1928, ”Locusta migratoria L., in central Russia.” Rep. Bur. Appl. 
Ent. Leningrad, vol. 3, p. 113—199. 

RANDOW, E., 1924, „Zur Morphologie und Physiologie des Darmkanals der Iuliden.” 
Z. wissensch. Zoöl., vol. 122, p. 534—579. 

RATH, vom, 1891, Ber. d. nat. Ges. Freiburg, vol. 5, p. 13. 

ROBINSON, W., 1927, "Water binding capacity of colloids, a definite factor in winter 
hardiness of insects.’ J. Econ. Ent., vol. 20, p. 80—88. 

ROUBAUD, E., 1909, „La Glossina palpalis. Sa biologie, son rôle dans l’étiologie des 
Trypanosomiases.” Rapport de la mission d'études de la maladie du sommeil au 
Congo Francais, p. 315—386. 

SACHAROV, N. L., 1930, "Studies in cold resistance of insects.” Ecology, vol. 11, p. 505—517. 

SCHUBART, O., 1934, „Tausendfüssler oder Myriapoda, I, Diplopoda.” in: Dahl, F., „Der 
Tierwelt Deutschlands’, vol. 28. 

SORAUER, P., 1913, „Handbuch der Pflanzenkrankheiten”, vol. 3, p. 83—84. 

SWYNNERTON, C. F. M., 1921, "An examination of the tsetse problem in North Mossurise, 
Portuguese East Africa.” Bull. Ent. Res., vol. 11, p. 315—386. 

TEISSIER, G., 1931, "Recherches morphologiques et physiologiques sur la croissance des 
insectes.” Trav. Sta. Biol. Roscoff, vol. 9, p. 27—238. 

THEODORIDES, J. and HEERDT, P. F. VAN, 1952, ,, Nouvelles recherches écologiques sur les 
Nécrophores (Col: Silphidae); comparison des résultats du terrain avec ceux du 
laboratorium (thermopreferendum et hygropreferendum).” Physiol. Comparata et 


Oecol., vol. 2, p. 297—309. d 
TOWNSEND, M. T., 1926, "The breaking-up of hibernation in the codling moth larva.” i 
Ann. Ent. Soc. Amer., vol. 19, p. 429—439. | 


VERHOEFF, K. W., 1914, „Die Diplopoden Deutschlands.’ p. 585—600. 
WIGGLESWORTH, V. B., 1948, "The insect cuticle.” Biol. Rev., vol. 23, p. 408—451. 


EE ik 


eel 


pe! it (a ane 


a mar 


te" 


ad DR Di 


A Poe 


i Dre nevi x 
toa PRI 


er 
Pp vodka 


1 Ae 


i = Nededandsche Entomoogich Ventis 
BESTUUR 


#4 Dr G. ide President (1955—1961), Beemd A een ont 
|’ Prof. Dr. D. J. Kuenen, Vice-President (1953—1959), Leiden. 
ze G. L. van Eyndhoven, Secretaris (1957—1963), Haarlem. 
= Dr. G. Kruseman, Bibliothecaris (1954—1960), Amsterdam. 
Mr. C. M. C. Brouerius van Nidek, Penningmeester (1956— 1962), 
's-Gravenhage. 
Ir. G. A. Graaf Bentinck, (1952—1958), Amerongen. 
Dr. F. E. Loosjes (1955—1958), Bennekom. 


Fi COMMISSIE VAN REDACTIE VOOR DE PUBLICATIES 


Dr. G. Barendrecht (1955—1961), Heemstede-Aerdenhout. 
” Dr. A. Diakonoff (1955—1958), Leiden. 
___G. L. van Eyndhoven (1954—1957), Haarlem. 
| Dr. L. G. E. Kalshoven (1955—1958), Blaricum. 

iB. J. Lempke (1956—1959), Amsterdam. 

_ __P. Chrysanthus (1955—1958), Oosterhout, N.B. 
_ Dr. C. F. A. Bruijning (1957—1960), Oegstgeest. 
J. J. de Vos tot Nederveen Cappel (1955—1958), Leiden. 


’ 


BESTUUR DER AFDELING VOOR TOEGEPASTE ENTOMOLOGIE 


Dr. F. E. Loosjes, Voorzitter, Bennekom. 
= Dr. D. Dresden, Secretaris, Utrecht. 
Dr. Ir. G. S. van Marle, Deventer. 

| E. Th. G. Elton, Oosterbeek (G.). 
Dr. C. de Jong, Bilthoven. 


De contributie voor het lidmaatschap bedraagt f 15.—, voor student-leden 
f 2.50, per jaar. — Begunstigers betalen jaarlijks minstens f 15.—. 
—_ De leden, behalve de student-leden, ontvangen gratis de Entomologische 
Berichten van 12 nummers per jaar, waarvan de prijs voor student Inden f 1.50 
per jaar, voor niet-leden f 1.— per nummer bedraagt. 
| De leden kunnen zich voor f 10.— per jaar abonneren op het Tijdschrift voor 
_ Entomologie; hiervan bedraagt de prijs voor niet-leden f 30.— per jaar. 
# De oudere publicaties der Vereniging zijn voor de leden tegen verminderde 
| prijzen verkrijgbaar. 


4 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE 


Het Tijdschrift voor Entomologie wordt uitgegeven door de Nederlandsche 
Entomologische Vereeniging en is bestemd voor de publicatie van de resultaten 
van de studie der Entomologie van algemene en bijzondere aard. Het verschijnt 
| in één deel van 300—350 bladzijden per jaar, bestaande uit vier afleveringen. 
 Bovendien worden supplementdelen handelende over bijzondere onderwerpen, 
- op onregelmatige tijdstippen uitgegeven. 


De Entomologische Berichten worden eveneens jes de Niderlandsche FA 
logische Vereeniging uitgegeven en zijn bestemd voor de publicatie van korter 
artikelen, van faunistische notities etc., alsmede van de Verslagen der Ver; 
ringen en van mededelingen van het Bestuur. Zij verschijnen twaalf maal per j 
in een aflevering van 16 of meer bladzijden. Deze 12 afleveringen vormen same 
een deel. 


is Alle zakelijke correspondentie betreffende de Vereniging te richten aan de 
_____ Secretaris, G. L. van Eyndhoven, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O i <= 
| Alle correspondentie over de redactie van het T jjdschrift voor Entomologie te 
: richten aan de Redacteur, Dr. A. Diakonoff, Rijksmuseum van Natuurlijk a 
|. Historie, Leiden. n 
o Alle correspondentie over de redactie van 1 de Entomologische Berichten te rich: = 
ten aan de Redacteur, B. J. Lempke, Oude IJselstraat 1211, Amsterdam-Z do ; 
0 Alle betalingen te richten aan de Penningmeester, Mr. C. M. C. Brouerius van | 
_  Nidek, Leuvensestraat 94, ’s-Gravenhage, postgiro 188130, ten’ name van de Ne- 
_derlandsche Entomologische Vereeniging te ’s-Gravenhage. 
| Alle correspondentie betreffende de Bibliotheek der Vereniging te richten = 

de Bibliotheek, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O 


INHOUD 


OBRAZTSOV, N. S. — Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae, 
I. Allgemeine Aufteilung der Familie und die Unterfamilien Tor- 
| tricinae und Sparganothinae. 3. Fortsetzung und Schluss . . 


Bartow, C. A. — A factorial analysis of distribution in three species 
DESDIBIoHOdS. 6s Oe Hi oe gs pe aas E RS RS VE 


y 


_ TIJDSCHRIFT 
| VOOR ENTOMOLOGIE 


UITGEGEVEN DOOR 


DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING 


Gepubliceerd 31.12.1957 . 


abi #5 a mre” VIS 
i F en eo 


LA pa Ni 4 « : è ‚= A | 
ent Rae 2 | È PE whens 


NOTICE TO CONTRIBUTORS © i 


Contributors will receive free of charge fifty reprints of their papers, joint authors have _ 
to divide this number between them at their discretion. Additional reprints may be ordered … 
when returning proofs ; they will be charged at about two Dutch cents per page. > 

Manuscripts should be written in Dutch, English, French, German or Italian. If they _ 
contain descriptions of new genera, species, etc., they should be in one of the four last _ 
mentioned languages; only when the descriptions form a minor part of the paper, the J 
manuscript may be written in Dutch, with the descriptions in one of these languages. Papers 
in Dutch should contain a short summary in one of these four languages. 

Manuscripts should be typewritten in double spacing on only one side of the paper, with 
a margin of at least three cm at the left side of each sheet. Paragraphs should be indented. 
Carbon copies cannot be accepted, as handling makes them illegible. 

Captions for text figures and plates should be written on a separate sheet in double 
spacing, numbered consecutively in arabic numerals ; the use of a, b, c, or any other sub- _ 
division of the figure numbering should be avoided. 2 

Drawings for reproduction should be on good paper in Indian ink, profes at least 
one and a half times as large as the ultimate size desired. Lettering should be uniform, - 
and, after reduction, of the same size. Photographs should be furnished as shiny positive … 
prints, unmounted. Plates should be arranged so as to fill a whole page (11.5 x 19 cm) 
of the Tijdschrift, or a portion thereof. Combinations of illustrations into groups are 
preferable to separate illustrations since there is a minimum charge per block. 3 A 

Names of genera and lower systematic categories, new terms and the like are to be under- fa 
lined by the author in the manuscript by a single straight line. Any other directions as to … 
size or style of the type are given by the editors, not by the author, Italic type or spacing 1 
to stress ordinary words or sentences is to be avoided. Dates should be spelled as follows : 
either ”10.V.1948” or ”10 May, 1948”. Other use of latin numerals should be avoided, as "M 
well as abbreviations in the text, save those generally accepted. Numbers from one to ten “4 | 
occurring in the text should be written in full, one, two, three, etc. Titles must be kept _ 
short. Footnotes should be kept at a minimum. 

Authors will be charged with costs of extra corrections caused by their changing of the _ 
. text in the proofs. } 
Bibliography should not be given in footnotes but compiled in a list at the end of the 
| paper, styled as follows: 
Mosely, M. E., 1932. "A revision of the European species of the genus Leuctra (Pleco- X 


ptera)”. Ann. Mag. Nat. Hist., ser. 10, vol. 10, p. 1—41, pl. 1—5, figs. 1—57. 
Text references to this list might be made thus: 
"Mosely (1932) says...” or “(Mosely, 1932)”. 


The editors reserve the right to adjust style to certain standards of uniformity. 


Manuscripts and all communications concerning editorial matters should be sent to: 
Dr. A. DIAKONOFF, Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden, The Netherlands. 


CATALOGUS DER NEDERLANDSE MACROLEPIDOPTERA 
(VIJFDE SUPPLEMENT) 


DOOR 
B. J. LEMPKE 


Amsterdam 


Dit supplement bevat de twee meest gespecialiseerde families der Dagvlinders, 
de Danaidae en de Satyridae, waarmee het nieuwe faunistische overzicht van de 
Dagvlinders voltooid is. Nu een vergelijking mogelijk is met de eerste publicatie 
in 1936, blijkt wel duidelijk, hoe sterk onze kennis van de verbreiding van deze 
vlindergroep in Nederland is toegenomen. 

De Satyridae zijn behandeld volgens de lijst van de Franse soorten dezer familie, 
zoals die gepubliceerd werd door BERNARDI & DE LESSE in de Revue francaise de 
Lépidoptérologie, vol. 13, p. 241—244 (1952). 


DANAIDAE 


Danaus Kluk 


[Danaus plexippus L. Nog altijd is slechts één exemplaar bekend, dat binnen onze gren- 
zen werd aangetroffen. Bovendien werd dit niet in de vrije natuur gevangen, doch in een 
kas volgens de inlichtingen, die BENTINCK er over ontving (zie Ent. Ber., vol. 9, p. 358— 
360, 1937). Op zichzelf bewijst dit natuurlijk niets. De vlinder kan even goed de kas 
binnen gevlogen zijn als in een of ander stadium met plantmateriaal meegekomen zijn. 
Bovendien was 1886, het jaar van de vangst, toevallig een goed plexippus-jaar volgens de 

| gegevens, die daarover door de Engelse entomologen gepubliceerd zijn, zodat dus geen enkele 
reden bestaat om bij deze vangst slechts aan één enkele mogelijkheid te denken met uit- 
sluiting van elke andere. Het enige feit, dat met zekerheid bekend is, is dat in dat jaar een 
plexippus in Nederland gevangen is en overigens blijft alles gissen. 

Het gehele voorkomen in Europa is trouwens nog altijd met een waas van geheimzinnig- 
heid omgeven. De oudste Europese exemplaren dateren van 1876. In dat jaar werden vier 
stuks in Engeland gevangen. Van toen af is de vlinder herhaaldelijk in dat land waar- 

| genomen, nu eens met langere, dan weer met zeer korte onderbrekingen. WILLIAMS 
publiceert een lijst van alle tot 1942 op de Britse eilanden vastgestelde exemplaren (1942, 
Trans. R. ent. Soc. London, vol. 92, p. 175—180). Het totaal bedroeg toen al 151 stuks 
met als opvallend goede jaren 1885, 1886, 1896 en alle jaren van 1932—1937. Tot en met 
1955 zijn daar nog 42 exemplaren bij gekomen, zodat het Britse totaal toen 193 stuks 
bedroeg. Slechts enkele daarvan stammen uit Ierland, één van de Shetland eilanden. De 
» meeste werden in Zuid-Engeland gezien, vooral in de kustgebieden (zie de kaart van 
WILLIAMS, l.c., p. 174; merk in dit verband ook op, dat het Nederlandse exemplaar 
eveneens in de nabijheid van de kust werd aangetroffen !). Het topjaar was 1933 met 40 
stuks. Na 1928 zijn er maar zeer weinig jaren geweest, dat de vlinder niet in Engeland 
werd gezien. Rupsen zijn er echter nooit gevonden. 
Buiten de Britse eilanden zijn uit Europa veel minder waarnemingen bekend. Met zeker- 
heid werd plexippus alleen vermeld uit de volgende jaren: 1877 (Vendée), 1886 (Gibraltar, 
Oporto, Den Haag), + 1893 (op de hoogte van Kaap St. Vincent), 1932 (Oporto). 
Waar komen nu al deze vlinders vandaan ? Er zijn drie mogelijkheden: per schip uit 


427 


N ; 


428 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (240) 


Noord-Amerika, over de Atlantische Oceaan gevlogen uit hetzelfde gebied of afkomstig uit 
een ander gebied. Dat nu en dan exemplaren met schepen mee kunnen komen, staat wel 
vast. Ook het door VAN KATWIJK vermelde dier (1955, Ent. Ber., vol. 15, p. 394) kwam 
uit de provisiekast van een Nederlands schip te voorschijn, enkele uren na het vertrek uit 
Southampton. Het is echter uitgesloten, dat alle of ook zelfs maar een belangrijk deel der 
Britse waarnemingen aldus verklaard kunnen worden. Dan moesten in de omgeving van 
allerlei ook niet-Britse havensteden eveneens plexippussen opgemerkt zijn. Een ernstige 
bedenking tegen de tweede mogelijkheid, het overvliegen van de Oceaan, is in de eerste 
plaats al de door WILLIAMS gepubliceerde kaart van de Engelse vindplaatsen (l.c. p. 174). 
Deze liggen voor het allergrootste deel langs de Engelse zuidkust en langs het Kanaal van 
Bristol en verder verspreid in de Zuidengelse graafschappen. Boven 52° N. B. zijn maar 
weinig exemplaren gezien. Bij een dwars overvliegen van de oceaan verwachten we echter 
de meeste waarnemingen aan de Ierse en Schotse westkust en nog meer aan de westkusten 
van Frankrijk en het Pyreneese Schiereiland. 

De derde mogelijkheid, afkomstig uit een ander gebied, wordt verdedigd door NICHOLSON 
(1935, Entomologist, vol. 68, p. 271). Hij is van mening, dat de Britse exemplaren af- 
komstig zijn van de Kanarische eilanden. Op deze eilanden (en ook op de Azoren) vliegt 
dezelfde geografische vorm als in Noord-Amerika. Hierdoor zou inderdaad beter te ver- 
klaren zijn, dat de Engelse zuidkust het gunstigst ligt, al blijft het dan een raadsel, waarom 
de vlinder niet even regelmatig in Bretagne wordt waargenomen. WILLIAMS vermeldt de 
vangst van verscheidene exemplaren omstreeks 1880 op een westwaarts varende en van 
Glasgow vertrokken stoomboot, toen deze 200 tot 300 mijl van de Britse kust verwijderd was 
(l.c, p. 183). Hij beschouwt dit als de sterkste aanwijzing voor het overvliegen van de 
Oceaan vanuit Noord-Amerika. Maar het kunnen even goed dieren geweest zijn, afkomstig 
van de Kanarische eilanden, die zo westelijk vlogen, dat ze de Britse eilanden gemist hebben. 
Bovendien zitten we dan met de moeilijkheid, dat later nooit meer een zo regelmatige be- 
zoeker van Groot-Brittannië op zo'n drukke scheepvaartroute op een schip neerstreek om 
daar te rusten, terwijl we dergelijke berichten wel bezitten van Vanessa cardui ! Op het 
ogenblik is het eigenlijk zo, dat elke poging tot verklaring van het voorkomen op de Britse 
eilanden haar eigen moeilijkheden met zich meebrengt. ‘ 

Hoewel het plexippus-probleem voor onze Nederlandse fauna van geringe betekenis is, 
is het toch te interessant, om het niet wat uitvoeriger te behandelen. 

Over het aantal generaties in onze streken is niets bekend, daar nooit een ontwikkeling 
van ei tot volwassen dier in de vrije natuur in Europa is waargenomen. 

Vindplaats. Z.H.: Den Haag, oktober 1886 (J. E. MUSCHART leg., meegedeeld 
door SNELLEN, 1887, Tijdschr. Entom., vol. 30, p. CI).] 


SATYRIDAE 


Pararge Hübner 


Pararge aegeria L. Algemeen verbreid in bosachtige streken in het noorden, 
oosten en zuiden van het land. Op de waddeneilanden tot nog toe aangetroffen 
op Texel, Vlieland en Terschelling. In het duingebied slechts van enkele plaatsen 
bekend (Wassenaar, Ouddorp, Domburg). In het Hafdistrict komt de vlinder 
sporadisch als zwerver voor: Leeuwarden (1945, VAN MINNEN), Middelie (twee 
exemplaren in 1947, SLOT), Amsterdam (jaren geleden volgens wijlen VAN DER 
BEEK, in 1947 twee exemplaren in het Bos, WITMOND), Capelle aan den IJsel, 
één exemplaar in september 1943 (VERKAIK), Rotterdam, mei 1890 (Zoöl. Mus.), 
Oud-Beierland, Numansdorp en Dordrecht (1906, DULFER, Levende Natuur, vol. 
12, p. 56), Goes, 1939 (VAN WILLEGEN). Van al deze vindplaatsen in het lage 
deel van ons land zou alleen het Amsterdamse Bos op de duur misschien een 
geschikt biotoop voor aegeria kunnen vormen. 


| 
A 


È (241) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 429 


De vlinder heeft als regel drie generaties bij ons. De eerste is waargenomen 
van eind maart tot ongeveer half juni (31.III-12.VI). De zeer vroege maartdatum 
werd door TOLMAN in 1938 te Soest genoteerd. Hoofdvliegtijd van deze generatie 
eind april, mei. De tweede vliegt van de tweede helft van juli tot eind augustus 
(20.VII tot 25.VIII), hoofdvliegtijd tweede helft van juli en eerste van augustus. 
De derde is waargenomen van eind augustus tot eind oktober (29.VIII tot 29.X), 
hoofdvliegtijd september. De vroegste datum hiervan werd in 1945 genoteerd 
(zeer mooie zomer !), toen TOLMAN een zeer vers exemplaar in zijn tuin te Soest 
zag, de laatste in 1953 te Steyl door Br. ANTONIUS. 

Ik heb de soort herhaaldelijk uit het ei opgekweekt, wat heel gemakkelijk gaat 
op een pol Poa annua in een bloempot. Het resultaat van enkele dezer kweken 
is als volgt: 

1. Van cen in de tweede helft van juli 1940 te Soest gevangen wijfje kwamen 
de eieren op 31.VII uit. Eén rups groeide snel door, verpopte 25.VIII en kwam 
6.IX uit. De eerstvolgende rups hing pas op 27.IX en de laatste op 5.XI. Geen 
enkele pop kwam dat najaar verder meer uit. 

2. In 1941 ving ik een wijfje op 24.VIII. Alle daarvan afkomstige rupsen 
groeiden door en verpopten, maar geen enkele pop ‘kwam nog in dezelfde herfst 
uit. 

3. In 1945 had ik al op 18.VII eieren. De eerste rups verpopte zich op 17.VIII 
(was dus in nauwelijks drie weken volwassen!) en de eerste vlinder van de derde 
generatie verscheen op 31.VIII. Tot 9.IX kwamen 32 vlinders uit. Drie rupsen 
van dezelfde kweek groeiden veel langzamer, verpopten pas half oktober en deze 
poppen overwinterden. Uit een copula van de september-vlinders kreeg ik weer 
rupsen, die half oktober voor de tweede keer vervelden. Helaas gingen toen alle 
rupsen verloren, doordat de schoorsteenveger de bloempot met de graspol uit 
de vensterbank gooide. (Ik bond de jonge rupsen nooit in, omdat deze toch niet 
van hun voedselplant kruipen). 

Bij mijn herhaalde kweken afkomstig van in de zomer gevangen wijfjes 
verpopten de rupsen steeds in de herfst en de poppen kwamen dan vaak voor 
een deel nog hetzelfde najaar uit (hoe vroeger de kweek begon en hoe warmer 
de herfst was, hoe meer), of overwinterden. Van elk broedsel werden alle rupsen 
steeds onder dezelfde oecologische omstandigheden opgekweekt, zodat vrij zeker 
ook erfelijke factoren bij het al of niet zich nog dezelfde herfst tot vlinder 
ontwikkelen in het geding zijn. 

Rupsen afkomstig van de september-vlinders overwinteren vrij klein en groeien 
het volgende voorjaar door. Zie behalve mijn kweek van 1945 ook FROHAWK, 
Natural History Brit. Butterfl., vol. 2, p. 2—3, [1924]. TOLMAN zag in 1946 
de eerste generatie op de normale tijd (begin mei) te Soest vliegen. Begin juni 
verscheen na een pauze echter een nieuwe vlucht. Ongetwijfeld was deze afkomstig 
van de vele rupsen, die de sterke derde generatie van 1945 opgeleverd moet 
hebben. Mogelijk overwinteren wat late rupsen afkomstig van de tweede generatie 
ook nog in min of meer volwassen toestand, maar daarvan ben ik niet zeker. 

Variabiliteit. De geografische variabiliteit van deze vlinder is zeer 
interessant. De verschillende lokale vormen kunnen tot drie groepen van subspecies 
(exerges van VERITY, greges van TOXOPEUS, de eerste term heeft de prioriteit) 
gebracht worden. De eerste, de x/phia-groep, bewoont de Kanarische eilanden en 


430 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (242) 


Madeira (wordt ook wel als een goede soort beschouwd). De tweede, de aegeria- 
groep en waartoe dus de nominaatvorm behoort, bewoont een gebied, dat zich 
uitstrekt van Syrië over Noord-Afrika en het Pyreneese Schiereiland tot in het 
zuidwesten van Frankrijk en dat bovendien de eilanden Sicilië, Sardinië en 
Corsica omvat. De derde, de vwlgaris-groep, bewoont Klein-Azië, het Balkan- 
Schiereiland, het vasteland van Italië, het grootste deel van Frankrijk en verder 
oost- en noordwaarts in Europa. 

De in ons land vliegende vorm behoort dus eveneens tot deze derde groep. 
Hij is het naast verwant aan subsp. frcis Butler, 1867 (egerides Stgr., 1871), 
maar verschilt hiervan toch zo duidelijk, dat hij er niet mee geïdentificeerd kan 
worden. Vooral de donkerder grondkleur valt onmiddellijk op. Ik noem onze 
vorm daarom subsp. occidentalis nov. Zie plaat 13 en de hieronder volgende 
Engelse tekst. 


In his splendid work on the butterflies of Italy VERITY gave a clear survey of the geo- 
graphical forms of Pararge aegeria (Farf. It., vol. 5, p. 9—11, 1953). I fully agree with 
him, that subsp. tircis Butler (1867, Ann. Mag. nat. Hist, 3rd series, vol. 19, p. 162) is 
identical with subsp. egerides Staudinger (1871, Cat. Lep. Eur, 2nd. ed., p. 30). The 
former is named after the figure of GODART in Lép. de France, vol. 1, pl. VIII, fig. 1. 
Specimens from the Bois de Boulogne and from Bonneval (Eure et Loir) agree fairly well 
with this figure. The ground colour is of a rather warm brown and the spots are distinctly 
yellow. A good figure of the form is that given by LAMPERT on plate 12, fig. 1. Thanks 
to the kindness of Prof. HERING and Dr. HANNEMANN of the Zoological Museum in 
Berlin I could compare the type material of STAUDINGER with the French specimens. They 
have the same warm brown ground colour, but their spots are a little paler. The difference 
is too slight, however, to justify a separation. See plate 10, fig. 1 (lectotype) and 2. 

The Dutch populations are not identical with subsp. tircis. They are at once distinguished 
by their darker, colder ground colour and the spots often have a whitish-yellow tint. Excellent 
coloured figures of this form are those given by Forp in his „Butterflies, plate 37, fig. 
5—10 (1945). The figure of egerides in "SEITZ" (vol. 1, pl. 45, row a, fig. 1) depicts the 
same form with its dark ground colour and pale spots. It is quite unlike the type specimens 
of STAUDINGER himself. VERITY, when discussing the geographical forms of the British 
butterflies (Ent. Rec., vol. 28, p. 167, 1916) also observed, that the English form, which is 
no doubt identical with the Dutch one, deserves a special name, and he used TuTT's name 
pallida for it. This is however impossible, because TUTT only described an individual form, 
the description of which does not correspond with the subspecies as a whole. Specimens ans- 
wering to TUTT's diagnosis are extremely rare, if one excludes the faded ones. 

It is therefore much better to indicate the subspecies inhabiting our country by a new 
name and as such I propose subsp. occidentalis nov. 

Holotype: 3, Twello (prov. of Guelderland), 23.IV.1949. 

Allotype: @, Soest (prov. of Utrecht), 17.IV.1942. 

Both type specimens are in the collection of the Zoological Museum in Amsterdam and 
are figured on plate 13, fig. 5 and 6. 


PLAAT 13 
Fig. 1—4: Pararge aegeria tircis Butler. 1. 4, Umgebung Berlin (lectotype of subsp. 
egerides Stgr.); 2. 9, same locality and also belonging to the type material of subsp. egerides 
Stgr.; 3. 4, Bois de Boulogne (Seine), 24.1V.1942; 4. g, environs de Bonneval (Eure et 
Loir), 21—27.1V.1951. Fig. 5—12: Pararge aegeria occidentalis nov. subsp. 5. &, gen. 
vern, Twello, 23.1V.1949 (holotype); 6. 9, gen. vern, Soest, 17.IV.1942, a. o. (allotype); 
7.8, gen. aest., Soest, 27.VI.1943, a. 0.; 8. ©, gen..aest., Soest, 7: VILADAL ane. eae 
f. omnicaeca nov. (holotype), Soest, 4.VII.1941, a. 0.; 10. ‘9, f. parvocellata nov. (holo- 
type), Soest, 15.11.1944, a. 0.; 11. ,Q, f. venata nov. (holotype), Soest, 18.IV.1942, a. o.; 
12. &, f. intermediana Lempke, Wassenaar, VIII.1936. Nrs. 1—2 in coll. Zoologisches 
Museum, Berlin, nrs. 3—12 in coll. Zoölogisch Museum Amsterdam. 


PLAAT 13 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 


(243) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 431 


It is a pity, that it was impossible to give a coloured photograph of the different geo- 
graphical forms of western Europe, especially of the type specimens of the STAUDINGER 
collection, but the high price was too strong an objection. I hope that the colourea 
figures I cited will give a sufficient impression of the existing differences. 


De vlinder is duidelijk sexueel dimorf. Behalve door de vorm van het achterlijf 
en de meerdere grootte verschillen de wijfjes van de mannetjes door de sterker 
ontwikkelde gele vlekken, zowel op de voorvleugels als langs de achterrand der 
achtervleugels. Bovendien vinden we een dergelijk verschil weer tussen de voor- 
jaars- en de zomergeneratie. De exemplaren van de eerste generatie zijn sterker 
gevlekt en daardoor mooier dan die van de zomergeneratie. Of dit echter voor 
alle exemplaren geldt, is de vraag. PERKINS nam waar, dat in Zuid-Engeland 
alleen de exemplaren, die afkomstig zijn van overwinterende poppen, tot de 
lichte vorm behoren. Die, welke van overwinterende rupsen afkomstig zijn en 
dus later in het seizoen uitkomen, zijn vrijwel gelijk aan de donkere zomervorm 
(Proc. ent. Soc. London for 1918, p. LX—LXIV, 1919). Zie ook Forp, Butter- 
flies, pl. 37 (1945)! In hoeverre dit ook voor ons land geldt, moet nog nagegaan 
worden. 

De donkere zomervorm is onderscheiden als f. aestivalis Fruhstorfer, 1909, 
Ent. Zeitschr. Stuttgart, vol. 22, p. 211 (tenwiplumosa Ball, 1914, Ann. Soc. ent. 
Belg., vol. 58, p. 176; helena Hannemann, 1916, Int. ent. Z. Guben, vol. 9, 
p- 113). BAIL vond, dat de androconiën der mannetjes in de zomervorm een 
andere vorm hebben dan bij de voorjaarsexemplaren (het distale uiteinde is 
draadvormig in plaats van bandvormig). Of de late mannetjes der eerste generatie 
de voorjaarsvorm of de zomervorm hebben, is echter niet bekend. De androconiën 
der derde generatie kwamen bij de door mij onderzochte exemplaren met die 
der tweede overeen. De exemplaren dezer generatie zijn ook uiterlijk geheel gelijk 
aan die der zomergeneratie. 

Wat de verdere infrasubspecifieke variabiliteit betreft, slechts zeer zelden treft 
men in de vrije natuur een exemplaar aan, dat opvallend van onze gewone vorm 
afwijkt. Daardoor wordt de indruk gewekt, dat de soort weinig varieert. Bij mijn 
ei-kweken heb ik er echter verschillende gehad, die prachtige vormen opleverden. 
Andere daarentegen waren even uniform als het buiten gevangen materiaal. Hierbij 
speelt natuurlijk de erfelijke constitutie van de beide ouders een rol. 

Een overzicht van alle toen beschreven vormen gaf ik in Lambillionea, vol. 35, 
p. 241—247 en vol. 36, p. 19—37 (1935—1936). 

A. Afmetingen. 

f. minima Pionneau, 1930, L'Echange, vol. 46, nr. 439, p. 4. Dwergen. Weinig 
waargenomen. Soest, Venlo (Zoöl. Mus.); Baarn (KUCHLEIN); Bergen op Zoom 
(NIJSSEN). 

B. Kleurvormen. 

f. intermediana Lempke, 1935, Lambillionea, vol. 35, p. 244. Grondkleur van 
de bovenzijde der vleugels lichter, bruiner, dan bij onze normale vorm, de vlekken 
niet zo licht, maar meer geelbruin. Daardoor een overgangsvorm naar de in 
Zuid-Europa vliegende vormen en overeenkomende met subsp. #rcis Butler. Was- 
senaar, enige exemplaren in augustus 1936 (HARDONK, Zoöl. Mus.); Den Haag, 
één exemplaar (Landbouw-Hsch.). 

(Dat in het duingebied uitsluitend deze vorm zou voorkomen, is zeker niet zo. 


432 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (244) 


In de collectie van het Zoöl. Mus. bevindt zich een normaal gekleurd 9 van 
Wassenaar. Ook de exemplaren van Ouddorp en Domburg, die ik gezien heb, 
komen met onze gewone vorm overeen.) 

f. pallida Tutt, 1896, Brit. Butt, p. 388. De vlekken op de bovenzijde der 
vleugels zijn witachtig van kleur. Natuurlijk niet te verwarren met verbleekte 
afgevlogen exemplaren. Ongetwijfeld zeldzaam. Leuvenum, 9, 2.VIII.1918, 
Hintham, 9, 10.VIII.1893, beide verse exemplaren (Leids Mus.); Bennekom, 
7.V en 11.V.1953, twee wijfjes (VAN DE POL). 

f. albescens Oberthür, 1896, Et. d'Ent., vol. 20, p. 32, pl. IL, fig. 18. Grond- 
kleur der vleugels sterk verbleekt, kleur van de vlekken normaal. Beek bij Nijme- 
gen (Zoöl. Mus., afgebeeld in Tijdschr. Entom., vol. 8, pl. 2, fig. 1, 1865). 

f. uniformis Verity, 1953, Farf. It, vol. 5, pl. 55, fig. 16. Onderzijde der 
achtervleugels geelachtig van kleur met zwakke donkere tekening. Amerongen, 
Soest (Zoöl. Mus.). 

f. infrabrunnea nov. Onderzijde der achtervleugels vrijwel eenkleurig donker- 
bruin. Soest, 4, september 1945, a. o. (holotype, Zoöl. Mus.). 


[Under side of the hind wings nearly unicolorous dark brown.} 


f. infranigrans Verity, 1920, Boll. Soc. Lab. Zool. Portici, vol. 14, p. 57. 
Onderzijde der achtervleugels sterk verdonkerd, zwartachtig bruin van kleur. Zie 
Farf. It, I. c., fig. 12. Sint Michielsgestel, 4 (Zoöl. Mus.). 

GO sentekening en lichte.vlekken. 

f. antico-excessa Lempke, 1935, Lambillionea, vol. 35, p. 244. Voorvleugels 
met extra ogen. Zeer zeldzame vorm. Paterswolde, 9, 12.IX.1916, met extra oog 
vlak onder het normale, doch met lichtere ring er omheen; Kerpersbos, 9, 
23.VII.1944, met lichte oogvormige vlek in cel 3 (beide in collectie van Wis- 
SELINGH); Berg en Dal, @ als dat van Paterswolde, maar bovendien nog een 
oogje in de gele vlek boven het oog (Borpr); Hilversum, met extra oog in cel 3 
(LOGGEN). 

f. elongata nov. De apicaalvlek der voorvleugels in de lengte uitgerekt. Eind- 
hoven, 9, 1.V.1942, a. o. (holotype), Soest, 9, 2.VII.1932, a. o. (beide in 
collectie Zoòl. Mus.). 


[The apical eye-spot of the fore wings elongated.] 


f. punctata Gussich, 1917, Glasnik, vol. 22, p. 219. Op de bovenzijde der 
achtervleugels bevindt zich in de gele achterrandsvlek, die het dichtst bij de 
voorrand ligt, een meestal blinde oogvlek. Gewoon, overal onder de soort. 

f. postico-excessa Lempke, 1935, Lambillionea, vol. 35, p. 243. Op de boven- 
zijde der achtervleugels bevindt zich een extra oogje bij de anaalhoek. Niet 
gewoon, meestal slechts bestaande uit een klein puntje. Oosterbeek (Landb. H.S.); 
Vorden (HARDONK); Kruisberg, Doetinchem, Soest, Hilversum (Zoöl. Mus.); 
Bergen op Zoom (NIJssEN); Uden (Br. ANTONIUS); Mariaheide bij Veghel, 
Heeze (KNIPPENBERG). 

f. parvocellata nov. De oogvlekken op de bovenzijde der vleugels duidelijk 
verkleind. Zie plaat 13, fig. 10. Appelbergen, a. o., Soest, a. o., Eindhoven, a. o. 
(Zoöl. Mus.). 

Holotype: 9 van Soest, 15.11.1944, a. o., in collectie Zoöl. Mus. 


[The eye-spots on the upper side of the wings distinctly reduced in size.] 


(245) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 433 


f. caeca Lempke, 1935, Lambillionea, vol. 35, p. 243. Het apicaaloog op de 
bovenzijde der voorvleugels niet gekernd. Soest, Eindhoven (Zoël. Mus.); Baarlo 
(STOFFELS); Stein (Missiehuis aldaar); Vijlen (DELNOYE). 

f. postcaeca nov. Alleen de oogvlekken op de bovenzijde der achtervleugels 
ongekernd. Soest, Eindhoven (Zoöl. Mus.); Nunspeet (Vári); Ginneken (Leids 
Mus.). 

Holotype: $ van Soest, 16.1V.1942, a. o., in collectie Zoöl. Mus. 


[The eye-spots on the upper side of the hind wings are blind.} 


f. omnicaeca nov. De oogvlekken op de bovenzijde van voor- en achtervleugels 
zijn alle ongekernd. Zie plaat 13, fig. 9. Slangenburg, Soest, Eindhoven (Zoöl. 
Mus.); Austerlitz (WESTERNENG). 

Holotype: 4 van Soest, a. o., 4.VII.1941, in collectie Zoöl. Mus. 


[All eye-spots on the upper side of fore and hind wings are blind.] 


f. reducta nov. Het aantal oogvlekken op de bovenzijde der vleugels sterk 
verminderd. Soest, vier wijfjes, a. o., waarbij één met enkele heel kleine stipjes 
(Zoöl. Mus.). 

Holotype: 9 van Soest, a. o., 15.11.1944, met nog één oogje op de achter- 
vleugels, in collectie Zoöl. Mus. 


[The number of eye-spots on the upper side of the wings strongly reduced.] 


f. eutaeniata Debauche, 1928, Lambillionea, vol. 28, p. 58. De rij gele vlekken 
op de bovenzijde der voorvleugels voor de achterrand is niet onderbroken in de 
cel tussen M, en C,, dus in cel 3, d.w.z. er bevindt zich ook een gele vlek onder 
die, waarin het apicaaloog staat, zodat een ononderbroken rij lichte vlekken 
ontstaat. Zie Farf. It, vol. 5, pl. 55, fig. 9. Soest, 9, a. o., 24.11.1941 (Zoöl. 
Mus.). 

f. venata nov. Op de bovenzijde der achtervleugels zijn de aderen licht van 
kleur. Zie plaat 13, fig. 11. Soest, 9, a. o., 13.IV.1942 (holotype), plus twee 
wijfjes van dezelfde kweek (Zoöl. Mus.). 


[With pale nervures on the upper side of the hind wings. } 


f. latefasciata nov. De gele band op de bovenzijde der achtervleugels voor de 
achterrand is sterk verbreed, alleen doorsneden door donkere aderen, en hangt 
samen met de lichte vlek aan het eind van de middencel. Appelbergen, 9, 19.IV. 
1947 (holotype), Soest, 9, 11.IV.1942, a. o., (beide in Zoöl. Mus.). 


[The yellow band on the upper side of the hind wings before the outer border is strongly 
enlarged, only devided by the dark nervures, and coalescing with the yellow spot at the end 
of the cell.] 


f. saturatior de Crombrugghe, 1911, Rev. mens. Soc. ent. Nam., vol. 11, p. 45 
(kulezynskii Prüffer, 1920, Rozpr. Wydz. Polsk. Ak. Umiez., vol. 60, serie B, 
p. 124, pl. 2, fig. 8). De lichte tekening op de bovenzijde der vleugels sterk 
gereduceerd; op de voorvleugels blijven slechts enkele gele vlekken over, terwijl 
op de achtervleugels de gele ringen om de ogen vrijwel geheel verdwenen zijn. 


434 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (246) 


Natuurlijk kan deze vorm in verschillende graden optreden. Vermoedelijk uit- 
sluitend bij de mannetjes voorkomend, die altijd al minder lichte tekening bezitten 
dan de wijfjes. Vrij zeldzaam. Apeldoorn (BANK); Soest, een aantal uit het ei 
gekweekte exemplaren (Zoöl. Mus.); Oisterwijk (MEZGER); Eindhoven (VAN 
DULM). 

f. postreducta nov. Op de bovenzijde der achtervleugels ontbreekt de lichte 
vlek aan de voorrand en die aan het einde der middencel, overigens normaal. 
Lunteren, 3, 14.VI.1947, a. o. (holotype), Soest, 9, 27.VI.1932, a. o. (beide 
in collectie Zoöl. Mus.). 


[On the upper side of the hind wings the pale spots on the costa and at the end of the 
cell are absent.] 


Di Tekeningiderinlengelanderzide: 

f. bilinea Verity, 1953, Farf. It., vol. 5, p. 13, pl. 55, fig. 13. Op de onderzijde 
der achtervleugels twee opvallend duidelijke lijnen, die het middenveld aan 
weerszijden begrenzen. Soest, vier exemplaren der eerste generatie (Zoöl. Mus.). 

Teratologisch exemplaar. De vleugels zijn te kort, waardoor de 
oogvlekken de achterrand bijna bereiken. Lunteren (Zoöl. Mus.). 

Pathologische exemplaren. Grondkleur verbleekt. Tietjerk (CAM- 
PING). 

Beide rechtervleugels gedeeltelijk verbleekt. Apeldoorn (LEFFEF). 

Rechter voorvleugel aan de apex verbleekt. Soest (Zoöl. Mus.). 

Rechter achtervleugel verbleekt. Vlagtwedde (Zoöl. Mus.). 

Beide achtervleugels verbleekt. Arnhem (Zoöl. Mus.). 


Lopinga Moore 


Lopinga achine Scopoli. Slechts één oude vangst is uit ons land opgegeven, en ook in 
het omringende gebied bijna overal een uiterst zeldzame verschijning. Uit Denemarken is 
slechts één exemplaar bekend, dat in 1895 gevangen werd. In het noordwesten van Duits- 
land vermeld door REHBERG (1870) van Bremen en verder zijn nog altijd alleen de twee 
oude opgaven van Trier en Neuenahr bekend. In België komt de vlinder alleen voor in het 
zuidelijke gedeelte van de Ardennen en het is niet zeker, dat hij daar werkelijk inheems is. 
LAMBILLION vermeldt in zijn Catalogue des Lépidoptères de Belgique slechts drie vind- 
plaatsen: Vecquée, Haute-Marlange en Ortho, van de eerste twee als zeer zeldzaam (dus 
blijkbaar slechts een enkel exemplaar), van de laatste als gewoon (daar in elk geval vaker 
gevangen door verschillende verzamelaars) (p. 19, 1903). DERENNE geeft in zijn ,,Addenda” 
op deze catalogus behalve Ortho nog twee andere vindplaatsen op, Torgny en St.-Mard 
(p. 16, 1925). Latere waarnemingen uit België zijn mij niet bekend. [Voor Frankrijk geeft 
LHOMME in zijn bekende Catalogue aan: „Bijna overal, maar zeer lokaal, gewoner in het 
noorden en oosten’ (p. 39), waardoor dus het schaarse voorkomen in het zuidoosten van 
België te verklaren is. Blijkbaar loopt hier de noordgrens van het areaal.} Niet bekend van de 
Britse eilanden. Duidelijk een soort, die slechts bij hoge uitzondering in noordelijke rich- 
ting buiten zijn normale areaal trekt (vgl. ook Arethusana erythia Hb. — arethusa Schiff. !). 

Eén generatie, die volgens LHOMME in Frankrijk in juni en juli vliegt. 

Vindplaats. N.B.: Balleman (ten zuiden van Breda), 29 juli 1866 (HEYLAERTS, 
1869, Tijdschr. Entom., vol. 13, p. 146). 


Lasiommata Westwood 


Lasiommata megera L. Verbreid door het gehele land, bij voorkeur op niet te 


(247) B. J. LEMPKE : Catalogus aer Nederlandse Macrolepidoptera 435 


droge grazige plaatsen en daar niet zelden gewoon. Bekend van Texel, Vlieland, 
Terschelling en Ameland. 

Twee, in gunstige jaren echter drie generaties. De eerste vliegt van eind april 
tot in de eerste helft van juni (27.IV—13.VI), de tweede van begin juli tot eind 
augustus (3.VII—25.VIII). De derde generatie, die waarschijnlijk alleen in gun- 
stige jaren voorkomt en dan meestal nog zeer partieel is, werd gezien van begin 
september tot begin november (7.IX—5.XI). Een sterke herfstgeneratie vloog in 
de warme zomer van 1947. In de collecties vond ik materiaal van deze generatie 
uit 1868, 1893 en 1903. De laatste jaren werd zij ook waargenomen in 1941, 
1943, 1945, 1946 en 1953. 

Variabiliteit. De nominaatvorm is door LINNAEUS beschreven naar 
exemplaren uit Oostenrijk en Denemarken. De onze komen daarmee overeen, 
zodat ze eveneens tot subsp. megera L. behoren. 

Tussen de verschillende generaties is bij ons geen enkel doorgaand macroscopisch 
verschil te vinden. Wel vond BALL een verschil in de vorm van de androconiën 
der mannetjes. Bij de zomergeneratie is het ondereinde van deze schubben meer 
draadvormig dan bij de voorjaarsgeneratie. Hij noemde deze generatie daarom 
filipluma (Ann. Soc. ent. Belg., vol. 58, p. 177, 1914). De mannetjes der derde 
generatie hebben, voor zover ik ze kon onderzoeken, riekschubben, die met die 
der tweede overeenkomen. De vlinder is vooral variabel wat het aantal ogen op 
de bovenzijde van voor- en achtervleugels betreft. Een overzicht van alle afwij- 
kingen van de ogen der voorvleugels gaf ik in Lambillionea, vol. 47, p. 17—24 
(1947). 

AIG footte. 

f. minor Gussich, 1917, Glasnik, vol. 22, p. 220. Dwergen. Vrij zeldzaam, 
maar toch wel op vele plaatsen nu en dan onder de soort aan te treffen. 

f. grandescens Verity, 1923, Ent. Rec., vol. 35, p. 24. Opvallend grote exem- 
plofen: Zie Farf. ‘It. vol. 5, pl. 55; fig. 60 en pl. 56, fig..1 (1953). By ons 
beslist zeldzaam. Haarlem, ¢ van de eerste generatie (Zoöl. Mus.). 

B. Grondkleur. 

f. vigens Gillmer, 1908, Int. ent. Z. Guben, vol. 1, p. 359. Grondkleur van de 
bovenzijde der vleugels levendiger, dus dieper van tint. Niet talrijk en vooral 
bij de mannetjes voorkomend, maar toch al van vrij veel vindplaatsen door een 
groot deel van het land bekend. 

f. pallida Gillmer, 1908, l. c., p. 359. Grondkleur van de bovenzijde der 
vleugels lichter, geler dan bij normale exemplaren. Eveneens niet gewoon (in de 
collectie van het Zoòl. Mus. op het ogenblik slechts van twee vindplaatsen aanwe- 
zig), maar ook deze kleurvorm is wel op de meeste plaatsen nu en dan onder de 
soort aan te treffen. 

f. albescens de Crombrugghe, 1911, Rev. mens. Nam., vol. 11, p. 82 (bradan- 
felda Blackie, 1920, Entomologist, vol. 53, p. 240; xanthos Frohawk, 1938, Var. 
Brit. Butterfl., p. 28, pl. 6, fig. 2). Grondkleur nog lichter, bleekgeel of witachtig 
geel. Zeer zeldzaam. Kerkrade, 9, 5.VIII.1945 (NEUMANN); Amsterdam, een 9 
volledig ontwikkeld in de pop, maar niet meer uitgekomen (VARI). 

UDetteEen ng der donkere banden. 

f. alticola Verity, 1911, Boll. Soc. ent. Ital, vol. 42, p. 269. De grondkleur der 
vleugels wat lichter en de donkere banden en lijnen, vooral op de bovenzijde der 


436 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (248) 


voorvleugels, dunner, sierlijker. Zie Farf. It, vol. 5, pl. 56, fig. 4. Oorspronkelijk 
beschreven als een ,,race”, dus een subsp., maar in Farf. It, I. c., p. 25 (1953), 
schrijft VERITY, dat alticola een oecologische vorm is, die vooral door droogte 
veroorzaakt schijnt te worden. Bij ons zeldzaam, vermoedelijk nog het meest bij 
de wijfjes (VERITY beeldt trouwens ook een © af). De Steeg, Ouddorp (een zeer 
mooi exemplaar), Venlo (Zoöl. Mus.); Een prachtig & van Eindhoven (Leids 
Mus.); een fraai 9 van Epen, 1945 (VAN WISSELINGH). 

f. 9 transfuscata Cabeau, 1920, Rev. mens. Soc. ent. Nam., vol. 20, p. 2 (2 
mediolugens Fuchs, 1892, Jahrb. Nass. Ver. Naturk., vol. 45, p. 87). Op de 
bovenzijde der voorvleugels is de ruimte tussen de beide het middenveld begren- 
zende lijnen verdonkerd, zodat een massieve donkere middenband ontstaat. Zeld- 
zaam. Tjoene (LUKKIEN); Amsterdam (enkele collecties); Diemen (STAMMES- 
HAUS); Schiedam (NijssEN); Krimpen aan de Lek (VAN DER SCHANS) ; Zoutelande 
(BROUWER); Oisterwijk (MEZGER); Rimburg (Natuurhist. Mus. Rotterdam). 

f. 4 mediolugens Fuchs, 1892, Jahrb. Nass. Ver. Naturk., vol. 45, p. 87. De 
donkere middenband (waarin de androconién liggen) in de onderhelft opvallend 
verbreed, evenals de lijn, die halverwege daarvan franjewaarts loopt, zodat de 
ruimte ertussen van de normale grondkleur aan de binnenrand bijna geheel ver- 
dwijnt. Zeldzaam. Oude Mirdumerklif (v. HERWARTH); Nijmegen (VAN DER 
VAART); Dordrecht (DE JONCHEERE); Krimpen aan den IJsel (VAN DER SCHANS). 

f. latimargo Stammeshaus, 1954, Ent. Ber., vol. 15, p. 271. De donkere achter- 
rand der voorvleugels is sterk verbreed, zodat hij bijna het apicaaloog bereikt. 
Amsterdam, ‚2, 1953 (STAMMESHAUS). 

f. lugens Oberthür, 1912, Lép. Comp., vol. 6, p. 327, pl. CXXIV, fig. 1107. 
Alle donkere tekening op de bovenzijde der voorvleugels sterk verbreed, zodat de 
lichte grondkleur grotendeels verdrongen wordt. Bovendien is bij het afgebeelde 
exemplaar ook de lichte grondkleur der achtervleugels sterk gereduceerd. Zoute- 
lande, 3, 1937 (BROUWER); Epen, ¢, 28.V.1944 (DELNOYE). 

f. postdisconulla nov. Op de bovenzijde der achtervleugels ontbreekt de lichte 
middenband. Overveen, 4 (holotype, VAN DER VLIET); Berg en Dal, & der 
eerste generatie, 1949 (BoLDT); Capelle aan den IJsel, 4, band op kleine rest 
na verdwenen (VERKAIK). 

Bovendien nog enkele overgangen van Asten ( 4, Rijk), Kerkrade ( 4, Mus. 
Maastricht) en Aalbeek (9, Pater PRIEMS). 


[The pale discal band on the upper side of the hind wings fails.} 


f. postannulata nov. De gele achterrandsband op de bovenzijde der achter- 
vleugels, waarin de oogvlekken staan, gereduceerd tot smalle ringen om de ogen, 
tekening overigens normaal. Bennekom (holotype, JANSE); Apeldoorn (DE Vos). 


[The yellow band along the outer border of the upper side of the hind wings reduced to 
narrow rings around the eye spots, markings for the rest normal.] 


D. De oogvlekken op boven- en onderzijde. 

De typische door LINNAEUS beschreven vorm heeft op de bovenzijde der 
voorvleugels boven het zwarte enkel gekernde apicaaloog nog een klein oogje 
staan (zie Syst. Nat., ed. 12, vol. 1, tweede gedeelte, p. 771, 1767: „primoribus 


(249) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 437 


sescuiocello’’, voorvleugels met anderhalf oogje). Op de bovenzijde van de achter- 
vleugels staan meest vier of vijf ogen, waarvan het onderste dan niet zelden 
dubbel is. 

f. simplex Caruel, 1948, Misc. Ent., vol. 45, p. 80. Het kleine oogje boven het 
apicaaloog van de voorvleugels ontbreekt. Gewoon. 

f. decorata Caruel, 1948, |. c., p. 82. Boven het kleine apicaaloogje der voor- 
vleugels bevindt zich nog een derde oogje. Het meest voorkomend op de onder- 
zijde, zelden op de bovenzijde. Bij ons beslist niet gewoon. Ik ken tot nog toe 
alleen enkele wijfjes, die het (nog kleinere) derde oogje alleen op de onderzijde 
der vleugels bezitten. Putten, Babberich, Haarlemmermeer, Langeweg (Zoöl. Mus.). 

f. elongata nov. Het apicaaloog der voorvleugels in de lengte uitgerekt. 
Vlaardingen, het duidelijkst aan de onderzijde (holotype, NIJSSEN). 


[The apical eye spot of the fore wings elongated.] 


f. anticrassipuncta nov. Het apicaaloog op de bovenzijde der voorvleugels 
opvallend vergroot, maar niet dubbel gekernd. Vrijwel uitsluitend bij de wijfjes 
voorkomend. Oude Mirdum (G. DiJKSTRA); Putten, Babberich, Nijmegen, Haar- 
lemmermeer, Ouddorp, Langeweg (Zoöl. Mus.); Bennekom (VAN DE Por); 
Amsterdam (STAMMESHAUS); Hendrik-Ido-Ambacht (BOGAARD); Simpelveld 
(LANGOHR). 

Holotype: 9 van Putten, 25.III.1919, e. L. (Zoöl. Mus.). 


[The apical spot on the upper side of the fore wings distinctly enlarged, but with only 
one white dot. Almost exclusively a female form.] 


f. parvocellata nov. Het apicaaloog der voorvleugels duidelijk verkleind. 
Schoonoord, &, 9.V.1898 (holotype), Bussum, 9 (Zoöl. Mus.); Amsterdam, 4 
(STAMMESHAUS); Helmond, 4 (KNIPPENBERG). 


[The apical eye spot of the fore wings distinctly reduced in size.} 


f. bipupilla Mosley, 1896, Nat. Journal, vol. 5, p. 16. (Niet bipupillata !) 
Apicaaloog der voorvleugels dubbel gekernd. Vrij gewoon, overal onder de soort 
te verwachten en bij beide geslachten voorkomend. 

f. biocellata Lempke, 1947, Lambillionea, vol. 47, p. 20, fig. 4 op p. 24 (alberti 
Lempke, 1936, Tijdschr. Entom., vol. 79, p. 279, nec Albert, 1895). Onder het 
normale apicaaloog der voorvleugels staat een extra oog in cel 4, d.w.z. het dubbele 
oog van de vorige vorm is in tweeën gedeeld. Beslist niet gewoon. Steenbergen 
(WILMINK); Apeldoorn, Amsterdam (Zoöl. Mus.); Berg en Dal, Mook (Borpr); 
Naarden (VAN DER VLIET); Vlaardingen (VAN KATWIJK); Schiedam, Bergen op 
Zoom (NiIJSSEN); Krimpen aan den IJsel (VAN DER SCHANS); Haamstede (BROU- 
WER); Sint Michielsgestel, Eindhoven (KNIPPENBERG); Rimburg (Mus. Rotter- 
dam). 

f. alberti Albert, 1895, Ent. Zeitschr. Guben, vol. 9, p. 27 (addenda Lempke, 
1936, Tijdschr. Entom., vol. 79, p. 279). Bovenzijde der voorvleugels met extra 
oog in cel 3. Een vrij gewone vorm, die overal onder de soort kan voorkomen. 

f. guadriocellata Oberthür, 1909, Lép. Comp., vol. 3, p. 365. Op de bovenzijde 
der voorvleugels behalve het dubbele oog van f. bipupilla of het gedeelde dubbele 
van f. biocellata en het kleine extra apicaaloogje nog het extra oog van f. alberti. 


438 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (250) 


Zonder twijfel zeldzaam. Slangenburg (Zoöl. Mus.); Didam (POSTEMA); Stave- 
nisse (Leids Mus.); Nuenen (NEIJTs); Echt (DELNOYE). 

f. croesus Stauder, 1922, Zeitschr. wiss. Ins.biol., vol. 17, p. 173. Bovenzijde 
der voorvleugels met behalve het normale apicaaloog nog vier of meer extra ogen 
of oogjes. Zeldzaam. Harderwijk, Mook, twee wijfjes (BOLDT); Maassluis 
(NIJSSEN). 

f. impupillata Lempke, 1947, Lambillionea, vol. 47, p. 23, fig. 10. Het apicaal- 
oog op de bovenzijde der voorvleugels zonder witte kern. Zeer zeldzaam. Vorden, 
& (links, HARDONK); Gulpen, 9 (rechts, VAN WISSELINGH). 

f. albipuncta Lempke, 1947, |. c., p. 24, fig. 10. De zwarte ring om het apicaal- 
oog op de bovenzijde der voorvleugels ontbreekt. Zeer zeldzaam. Amsterdam, 9 
(alleen rechts, STAMMESHAUS). 

f. inocellata Lempke, 1947, 1. c., p. 24, fig. 12. Het apicaaloog op de bovenzijde 
der voorvleugels ontbreekt geheel. Vanzelfsprekend eveneens uiterst zeldzaam. 
Nijmegen, 9, 1903 (alleen op de rechter vleugel, Zoöl. Mus.). 

De nu volgende vormen hebben betrekking op de ogen der achtervleugels. 

f. limbojuncta Stammeshaus, 1954, Ent. Ber., vol. 15, p. 271, fig. De ogen 
op de bovenzijde der achtervleugels zijn franjewaarts uitgerekt en door een donkere 
lijn verbonden met de donkere achterrand. Amsterdam, 9 (STAMMESHAUS); 
Schiedam, 9 (KAZENBROOT). 

its magnocellata Verity, 1953, Farf. It, vol. 5, p: 25, pl. 56; fie. 20M 
op de bovenzijde der achtervleugels opvallend vergroot. Zeldzaam bij onze popu- 
laties. Hollandse Rading, & (Zoöl. Mus.). 

f. posteropluriocellata Demoulin, 1940, Lambillionea, vol. 40, p. 29, pl. HI, 
fig. 2. Op de bovenzijde der achtervleugels meer dan het gewone aantal ogen. 
(Het afgebeelde holotype heeft er zes, één in elke cel). Niet al te zeldzaam. 
Rijperkerk (Mus. Leeuwarden); Berg en Dal, Mook (BoLDT); Amsterdam (diverse 
collecties); Wassenaar, Bergen op Zoom (Leids Mus.); Vlaardingen (NIJSSEN): 
Rotterdam (Lucas); Tegelen (OTTENHEIJM); Bemelen (Zoöl. Mus.). 

f. postreducta nov. Op de bovenzijde der achtervleugels nog slechts twee ogen, 
die normaal gekernd zijn. De Lutte (BENTINCK); Slangenburg, Bussum, Haar- 
lemmermeer, Stein (Zoöl. Mus.); Berg en Dal (BoLDT); Weesp (VAN TUIJL); 
Amsterdam (STAMMESHAUS); Vlaardingen (NIJSSEN); Rotterdam (KALLENBACH). 
Bijna alle exemplaren zijn mannetjes. 

Holotype: 4 van Bussum, 29.V.1938 (Zoöl. Mus.). 


[On the upper side of the hind wings only two eye spots, which are normally centred 
with white. } 


f. furialis Schultz, 1908, Ent. Z. Stuttgart, vol. 21, p. 278. Op de bovenzijde 
der achtervleugels bevinden zich in plaats van normale ogen nog slechts enkele 
ongekernde zwarte stippen. Agelo (VAN DER MEULEN); Hoevelaken, Langeweg- 
N.B. (Zool. Mus.); Wageningen (VAN DE Por); Weesp (WESTERNENG); Krim- 
pen aan den IJsel (VAN DER SCHANS). 

f. nongeminata nov. Op de onderzijde der achtervleugels staat bij de staarthoek 
geen dubbel oog, maar een enkel. Stellig een weinig voorkomende vorm. Berg en 
Dal, 9, 1949, e. I. (holotype, BOLDT). 


(251) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 439 


[At the anal angle on the under side of the hind wings not a double eye spot, but a 
single one.] 


Teratologische exemplaren. Linker voorvleugel te klein. Am- 
sterdam (Kroos); Bloemendaal (Zoöl. Mus.). Een ander mannetje van Amsterdam 
heeft deze te kleine voorvleugel bovendien gedeeltelijk bedekt door een vlies. 
Hieronder is de grondkleur wel aanwezig en ook de postdicale dwarslijn, maar 
de donkere androconiënband ontbreekt. Daardoor lijkt het dier een partiële 
gynandromorf (STAMMESHAUS). 

Linker achtervleugel te klein. Wageningen, @ (DUNLOP). 

Beide linker vleugels te klein. Langeweg, & (Zoöl. Mus.). 

Pathologische exemplaren. Linker voorvleugel gedeeltelijk ver- 
bleekt. Amsterdam (STAMMESHAUS). 

Rechter voorvleugel gedeeltelijk verbleekt. Amsterdam (STAMMESHAUS). 

Beide voorvleugels gedeeltelijk verbleekt. Groesbeek (Zoöl. Mus.); Beemster 
(DE BoER); Nootdorp (VAN ELDIK); Nuenen (NEIJTS). 

Linker achtervleugel gedeeltelijk verbleekt. Bilthoven (Leids Mus.). 

Beide linker vleugels gedeeltelijk verbleekt. Soest (Zoöl. Mus.). 

Beide achtervleugels gedeeltelijk verbleekt. Milsbeek (Zoöl. Mus.). 

Genetica. Er is nog weinig gedaan aan het onderzoek naar de oorzaken 
van het ontstaan van de vele tekeningvormen van megera. Alleen A. E. COLLIER 
heeft er iets over gepubliceerd. In The Entomologist, vol. 79, p. 68 (1946) 
schrijft hij, dat een 9 van f. transfuscata een F, van 8 mannetjes en 17 wijfjes 
opleverde. Alle mannetjes waren normaal. Van de wijfjes behoorden 10 tot f. 
transfuscata, terwijl de 7 andere varieerden van een lichte beschaduwing tussen 
de dwarslijnen tot normale exemplaren. Hij verbindt aan deze kweek geen 
conclusies, maar in elk geval blijkt er uit, dat 4 mediolugens genetisch niets met 
2 transfuscata te maken heeft en dat ze dus niet onder één naam verenigd kunnen 
worden, zoals FucHs oorspronkelijk deed. 

In 1951 publiceerde COLLIER een tweede artikel over een andere megera- vorm 
(A note on the genetics of Pararge megera ab. excessa, Entomologist, vol. 84, 
p. 56—57). Wat hij met f. excessa bedoelt (een dergelijke vorm is nergens 
beschreven) is niet precies uit te maken, in elk geval de een of andere vorm met 
extra ogen op de voorvleugels. Uit zijn kweekresultaten trekt hij de conclusie, 
dat deze vorm wel erfelijk is, maar dat de erfelijkheid niet volgens een eenvoudige 
regel is te verklaren. Uit het hoge percentage extra geoogde exemplaren in de 
voorjaarsgeneratie en het bijna geheel ontbreken ervan in de zomergeneratie volgt 
zijns inziens, dat behalve erfelijkheid ook oecologische factoren het ontstaan ervan 
beïnvloeden. 

Daar zonder sterk forceren in gevangenschap makkelijk drie generaties pet 
jaar verkregen kunnen worden en de rupsen bovendien niet moeilijk te kweken 
en te overwinteren zijn, moet het niet al te lastig zijn meer gegevens over dergelijke 
belangwekkende vraagstukken te verkrijgen. 


Lasiommata maera L. In de tweede helft van de vorige eeuw zeldzaam aan- 
getroffen in het zuidwesten van Noord-Brabant, maar al sinds 1899 niet meer 
waargenomen. (Limburg moet vervallen, daar het van Vaals vermelde exemplaar 


440 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (252) 


door MAASSEN op de Schneeberg gevangen werd (zie Tijdschr. Entom., vol. 13, 
p. 78 en 124, 1870) en deze ligt op Duits gebied). 

Ik geloof niet, dat de soort vroeger een indigeen in ons land geweest is. De 
weinige met zekerheid bekende vangsten zijn stellig wel vlinders geweest, die 
hier als trekker of zwerver gekomen zijn. Vergelijk ook de ervaring in Denemarken! 

In Denemarken een zeldzaamheid, slechts enkele exemplaren bekend van Seeland 
en Bornholm. In het omringende Duitse gebied is de vlinder alleen bekend van 
de bergachtige gedeelten van Westfalen en de Rijnprovincie. PÜNGELER vermeldt 
een ¢ en een £ van Burtscheid, gevangen in 1896. Met het exemplaar van de 
Schneeberg ten noorden van Vaals van 1868 zijn zij de het dichtst bij onze grens 
aangetroffen exemplaren. Op het Hohe Venn was de vlinder volgens PÜNGELER 
niet zeldzaam. In België komt maera in het Maasbekken voor, in hoofdzaak in 
het hogere gedeelte. Slechts twee al weer haast een halve eeuw oude vangsten 
zijn bekend van de Gileppe. In Engeland zijn net als bij ons en in Denemarken 
enkele exemplaren gevangen. De vindplaatsen liggen in het zuiden van het land, 
zodat we hier vrij waarschijnlijk met overvliegers uit Normandië te maken hebben. 
In juli 1908 werd een ‚? bij Horsley in Surrey gevangen (Entomologist, vol. 52, 
p. 90, 1919) en 28 augustus 1930 een 4 te Shrewsbury en 2 september 1931 
een 9 op dezelfde plaats (Proc. ent. Soc. London, vol. 6, p. 71, 1932). Net als 
onze Brabantse vangsten liggen deze twee Engelse vindplaatsen dus vrij ver buiten 
het normale areaal, zodat we wel tot de conclusie moeten komen, dat de vlinder 
nu en dan in klein aantal trekt. (Ook de Deense vangsten moeten aldus verklaard 
worden). De verspreiding van maera werd door WARNECKE behandeld in Int. ent. 
Z. Guben, vol. 12, p. 85 (1918). 

In België heeft maera twee generaties, waarvan de vliegtijden wel ongeveer 
gelijk zullen vallen met die van Lastommata megera (LAMBILLION geeft in zijn 
Catalogue op: mei tot september). Volgens de schaarse beschikbare data moeten 
van beide generaties exemplaren in ons land aangetroffen zijn. 


Vindplaatsen. Gdl.: Nijmegen, 4 zonder datum (uit collectie DUNLOP in Leids 
Mus.). N.B.: [Breda, & en 9 zonder datum in Zoöl. Mus., zie opmerking aan het eind 
van deze soort}; Ginneken, juni 1899, één exemplaar (HAVERHORST); Rijsbergen, & en 
9, 29.VII.1866 (Leids Mus., volgens HEYLAERTS zijn deze twee exemplaren bij de Balle- 
man gevangen, dus dicht bij de Belgische grens, zie Tijdschr. Entom., vol. 13, p. 146, 1870: 
SNELLEN vermeldt l.c., p. 78, één typisch(!) exemplaar van de Galderse Heide, maar dit is 
een foutieve opgave van HEYLAERTS’ vangst). 


Variabiliteit. De door LINNAEUS beschreven nominaatvorm is de 
Zweedse. Dit is een zeer donkere vorm, zowel op de boven- als op de onderzijde 
der vleugels. Zie plaat 16, fig. 7 en 8. In 1885 beschreef SCHILDE deze zelfde 
vorm nog eens, eveneens naar Middenzweedse exemplaren, onder de naam mono- 
tonia (Ent. Nachr., vol. 11, p. 137). 

Zoals op plaat 16 duidelijk te zien, behoren de hier gevangen exemplaren 
tot een veel helderder gekleurde subspecies, nl. subsp. adrasta Illiger (1807, in 
Rossi, Fauna Etrusca, nieuwe editie, vol. 2, p. 231, zie over het auteurschap van 
deze naam VERITY, Farf. It, vol. 5, p. 32, 1953). De locus typicus van deze 
subsp. is Schwabach bij Neurenberg in Beieren. Hij bewoont een uitgestrekt gebied, 
dat o.a. vrijwel geheel Frankrijk en België omvat. Prachtige afbeeldingen ervan 
geeft VERITY, |. c., plaat 56, fig. 9 en 10. 


(253) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 441 


Opmerking. Het belang van de studie der subspecifieke variabiliteit wordt 
juist bij deze soort duidelijk gedemonstreerd. Zij varieert geografisch sterk, vooral 
in de bergstreken van Centraal- en Zuid-Europa. Wanneer daarom een van de 
oudere verzamelaars exemplaren in zijn collectie opgenomen mocht hebben, die 
niet uit ons land stammen, dan moest er een redelijke kans zijn, dat dit aan het 
uiterlijk der dieren te zien was. Toen ik eenmaal wist, welke subspecies uitsluitend 
in onze naaste omgeving kon voorkomen en hoe deze er uit zag, ben ik met 
enige spanning nogmaals het materiaal in de collecties gaan controleren. Met 
voldoening zag ik, dat de twee door HEYLAERTS vermelde exemplaren inderdaad 
echte ddrasta’s zijn en dus volkomen betrouwbaar. Ik had trouwens niet anders 
verwacht. Ook het exemplaar van Nijmegen, dat in de negentiger jaren van de 
vorige eeuw gevangen moet zijn, is een & van adrasta. Het door HAVERHORST 
gevangen exemplaar is uit de collectie van het Natuurhistorisch Museum te Rot- 
terdam ontvreemd en nooit meer te voorschijn gekomen, zodat het niet te contro- 
leren was. Er is echter geen enkele reden aan de betrouwbaarheid van deze opgave 
te twijfelen. 

Anders staat het met het ¢ en 2 in de collectie van het Zoölogisch Museum 
te Amsterdam. Deze twee exemplaren hebben als etiket het woord Breda geknipt 
uit een krant, zonder enige verdere aanduiding. Daardoor staat vast, dat ze 
afkomstig zijn uit de collectie VAN DEN BRANDT, die later door Dr. J. TH. 
OUDEMANS overgenomen werd. Het is wel haast zeker, dat HEYLAERTS bij Breda 
nooit andere dan de twee door hem vermelde exemplaren gevangen heeft. Maar 
zelfs al zou hy later nogmaals een paartje (!) van de soort bij zijn woonplaats 
bemachtigd hebben, dan zou hij een dergelijke rariteit toch nooit af gestaan hebben. 
Hij was niet tevreden met twee of vier stuks van een soort, integendeel, hij was 
een moderne serie-verzamelaar, in tegenstelling tot al zijn tijdgenoten. Dat VAN 
DEN BRANDT bij een misschien plaats gevonden hebbend bezoek aan de omgeving 
van Breda zo ongelooflijk gelukkig geweest zou zijn daar meteen een paartje 
van maera te vangen lijkt me uitgesloten. Bovendien is in de aantekeningen en 
correspondentie van hem, die via de nalatenschap van Dr. J. TH. OUDEMANS in 
het bezit van de bibliotheek der Ned. Ent. Ver. zijn gekomen, geen enkele ver- 
melding van deze maera’s te vinden. Het materiaal zelf bewijst trouwens, dat 
hier iets niet deugt. Het 2 is namelijk beslist geen adrasta, maar behoort tot een 
der donkere Alpenvormen, waarschijnlijk subsp. leucocinia Fruhstorfer. Het heeft 
evenwel een afwijkende onderzijde, prachtig bruinlila. Het & daarentegen behoort 
zonder enige twijfel tot subsp. adrasta. Toch vertrouw ik ook van dit nooit 
vermelde dier de herkomst niet. Het aantal werkelijk betrouwbare Nederlandse 
maera-exemplaren is dus zeer klein. 


Melanargia Meigen 1) 


Melanargia galathea L. Uitsluitend in het oosten en zuiden van het land. 
Lokaal en op de meeste plaatsen zeer onregelmatig in zijn voorkomen. De vlinder 
schijnt zich moeilijk in ons land te kunnen handhaven. Bijna overal verdwijnt hij 
al heel spoedig weer. Dat dit niet alleen een verschijnsel van de laatste tijd is, 


1) Zie voor het weer gebruiken van deze genusnaam: Op. Decl. int. Comm., vol. 12, 
p. 419—429, 1956. 


442 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (254) 


blijkt wel uit de ervaring van DE Vos. In 1893 zag hij de vlinder voor het eerst 
in de omgeving van Apeldoorn, in 1894 en 1895 vloog hij er bij menigte, in 
1896 was het dier al bijna weg en in 1897 was geen exemplaar meer te zien 
(Tijdschr. Entom., vol. 41, p. 79, 1898). Precies zo is het bij Groesbeek gegaan, 
waar galathea een 15 jaar geleden gewoon was, maar nu niet meer voorkomt. 
Op het ogenblik is hij alleen geregeld aan te treffen op een paar plaatsen in 
Zuid-Limburg en misschien hier en daar in Twente. Afgezien van deze weinige 
goede vliegplaatsen is galathea voor ons land dan ook een zeldzame vlinder. 

Eén generatie, waargenomen van de tweede helft van juni tot eind augustus 
(23.VI tot 30.VIII). 


Vindplaatsen. Dr.: Zuidlaren. Ov.: De Lutte, Denekamp, Ootmarsum, Agelo, 
Volthe, Weerselo, Almelo, Hengelo, Oele, Twekkelo, Deventer. Gdl.: Apeldoorn, Beek- 
bergen, Loenen, Laag-Soeren, Gietelo, Voorst, Voorstonden, Brummen, Spankeren, Dieren, 
Ellecom, De Steeg, Wageningen, Ede; Vorden, Laren, Neede, Winterswijk, Zelhem, Slangen- 
burg, Doetinchem, Hummelo, Laag-Keppel, Montferland; Nijmegen, Groesbeek. Utr.: Doorn, 
Zeist. N.H.: Laren (30.VIII.1950, BERGMAN). N.B.: Breda (Liesbos en Ulvenhoutse Bos), 
Uden, Helmond, Deurne, Asten. Lbg,: Venraai, Maasbree, Arcen, Venlo, Tegelen, Baarlo, 
Swalmen, Roermond, Sint Odiliënberg, Susteren, Stein, Geulle, Kerkrade, Eys, Wijlre, Oud- 
Valkenburg, Houthem, Bunde, Bemelen, Maastricht, Sint Pieter, Cadier, Gronsveld, Gulpen, 
Wittem, Mechelen, Epen, Camerig, Vijlen, Lemiers, Vaals. 


Variabiliteit. Volgens het eerste citaat van LINNAEUS in Syst. Nat., ed. 
X, p. 474 (1758), is Duitsland het vaderland van de nominaatvorm. Speciale 
ondersoorten zijn uit dit gebied niet beschreven, zodat hier blijkbaar overal dezelfde 
geografische vorm vliegt. Een locus typicus is nooit gefixeerd. Onze exemplaren 
komen overeen met Duitse zoals die afgebeeld zijn in „Die Schmetterlinge Mittel- 
europas’ van FORSTER en WOHLFAHRT (vol. 2, pl. 10, fig. 1—3, 1953) en 
behoren dan ook ongetwijfeld tot de nominaatvorm. 

De infrasubspecifieke variabiliteit van onze populaties is over het algemeen 
niet groot. De grondkleur van de bovenzijde der vleugels is bij typisch gekleurde 
exemplaren wit. Bij de mannetjes is deze kleurvorm echter in de minderheid. De 
grondkleur van de onderzijde der vleugels is bij de mannetjes wit, bij de wijfjes 
iets geelachtig getint. 

AssAf met ingen: 

f. minor Pionneau, 1927, L'Echange, vol. 43, nr. 429, p. 11. Dwergen. Houthem 
(CROMMELIN, Tijdschr. Entom., vol. 40, p. 370, 1898). 

Bi Grondklegt 

f. citrana Lambillion, augustus 1907, Cat. Pap. Belgique, Addenda, p. 417 
(citrina Kroulikovsky, december 1907, Rev. Russe d’Entom., vol. 7, p. 29). 
Grondkleur van de bovenzijde der vleugels geelachtig wit. Zie SOUTH, pl. 75, 
fig. 2 en 3. Bij de mannetjes gewoner dan de typische vorm, bij de wijfjes daaren- 
tegen veel zeldzamer: in Zoöl. Mus. bijv. slechts één exemplaar van Houthem. 

f. nacrea Oliver, 1937, Entomologist, vol. 70, p. 80. Grondkleur van de boven- 
zijde der vleugels zuiver wit zonder enige crème tint, van de onderzijde iets 
blauwig wit. Zie FROHAWK, Nat. Hist. Brit. Butt, vol. 1, pl. 31, fig. 20, [1924} 
en Compl. Book Brit. Butt, pl. VI, fig. 8 (1934). Weinig bij ons voorkomend. 
Laag-Soeren, twee mannetjes, Groesbeek, 2? (Zoöl. Mus.). 

f. brunneocosta nov. De voorrand der voorvleugels vanaf de wortel tot de 


(255) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 443 


grote donkere vlek bij de apex bruin van kleur. Eys, ©, 12.VII.1951 (holotype, 
VAN WISSELINGH). 


[The costa of the fore wings from the base to the large black blotch at the apex of a 
brown colour. } 


f. flava Tutt, 1896, Brit. Butterfl., p. 436. Wijfjes, waarbij de grondkleur van 
de onderzijde der achtervleugels niet bleekgeel, maar okergeel is. Gewoner dan 
typische wijfjes met bleekgele grondkleur der onderzijde. 

Cetekenineg der oogvlekken. 

f. epanops Rebel, 1917, Sitzungsber. Akad. Wiss. Wien, vol. 126, A 1, p. 779 
(epanoides Nitsche, 1919, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 69, p. (104)). Het 
zwarte oogje bij de apex op de bovenzijde der voorvleugels staat geheel vrij in de 
lichte grondkleur en is dus niet min of meer samengesmolten met de zwarte 
tekening. Apeldoorn (BOTZEN); Laag-Soeren, Nijmegen (Zoöl. Mus.); Voor- 
stonden (Landb. H.S.); Baarlo (Leids Mus.); Eys (CAMPING). 

f. punctata Grund, 1908, Soc. Ent., vol. 23, p. 82. Op de bovenzijde der 
achtervleugels zijn de ogen voor de achterrand blauw gekernd. Niet zeldzaam, 
overal onder de soort voorkomend. 

f. punctellata Cabeau, 1925, Rev. mens. Soc. ent. Namur., vol. 25, p. 65. 
Op de onderzijde der voorvleugels is het apicaaloog gereduceerd tot een klein 
puntje. Breda (VAN DER WEELE). 

f. duplex Stauder, 1911, Boll. Soc. Adr. Sc. Nat., vol. 25, III, p. 112. Op de 
onderzijde der voorvleugels een of meer extra ogen. Apeldoorn (Zoöl. Mus.); 
Voorstonden, Baarlo (Leids Mus.); Kerkrade (VAN DER WEELE). 

In collectie - BENTINCK een exemplaar met een extra oog op de bovenzijde 
der voorvleugels van Hengelo, dat natuurlijk met dezelfde naam aangeduid kan 
worden. 

f. caeca nov. Alle ogen op de onderzijde der vleugels zijn aanwezig, maar ze 
zijn ongekernd. Bunde (holotype, DE JONCHEERE). 


[All eye spots on the under side of the wings are present, but they are blind.} 


f. semigalene Stauder, 1929, Entom. Anz., vol. 9, p. 169 (semigalenides Stau- 
der, I. c.). De ogen op de onderzijde der vleugels gereduceerd tot enkele kleine 
puntjes. Eys, 2 (VAN WISSELINGH). 

B De overige zwatte tekening. 

f. albibasa nov. De zwarte tekening aan de wortel ontbreekt, overigens normaal. 
Wittem (holotype, Prick). 


[The black spot at the base of the wings is absent, for the rest normal} 


f. fasciata Lambillion, 1909, Rev. mens. Soc. ent. Namur., vol. 9, p. 74. 
Op de bovenzijde der voorvleugels is de zwarte middenvlek niet door een dun 
zwart lijntje verbonden met de zwarte tekening langs de achterrand. Niet gewoon. 
Agelo (VAN DER MEULEN); Hengelo (BENTINCK); Apeldoorn (DE Vos); Dieren, 
Laag-Soeren (Leids Mus.); Groesbeek (Plantenz. Dienst); Susteren (Mus. Rot- 
terdam); Kerkrade (VAN KATWIJK). 

f. trimouleti Dubordieu, 1923, Amateur de Pap., vol. 1, p. 260, pl. V, fig. 5. 
Op de bovenzijde der voorvleugels is de dwarsader wit. Daardoor bevindt zich 


444 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (256) 


midden in de grote zwarte vlek een scherp afstekende witte haakvormige lijn. 
Zie ook Lambillionea, vol. 30, pl. X, fig. 6 (1930). Voorstonden, 9 (Landb. 
Hsch.). 

f. vispardi Jullien, 1906, Bull. Soc. Lép. Genève, vol. 1, p. 167, pl. 6, fig. 1. 
Op de bovenzijde der achtervleugels bevindt zich in de zwarte hellebaardvormige 
vlek aan het einde der middencel een driehoekig wit vlekje. Agelo (VAN DER 
MEULEN); Groesbeek (Landb. Hsch.); Kerkrade (Zoöl. Mus.). 

f. nicoleti Culot, 1905, Bull. Soc. Lép. Genève, vol. 1, p. 69, pl. I, fig. 5. 
Op de bovenzijde der achtervleugels ontbreken de witte vlekjes, zodat een massieve 
zwarte achterrandsband ontstaat. Ook op de voorvleugels zijn de witte vlekken 
in de achterrandsband in de regel gereduceerd. Een sterke overgang tot deze 
donkere vorm met nog slechts sporen van een paar vlekjes op de achtervleugels 
van Breda, Sint Annabos, 1887 (Leids Mus.). 

f. lutetiana Oberthür, 1909, Lép. Comp., vol. 3, p. 147 (flavescens Goetghe- 
buer, 1912, Rev. mens. Soc. ent. Namur., vol. 12, p. 34). Bovenzijde normaal; 
op de onderzijde der achtervleugels is de zwarte tekening vervangen door een 
okerkleurige, die daardoor veel minder tegen de grondkleur afsteekt. Een 9 van 
Bunde, waabij de bedoelde zwarte tekening zeer sterk met gele schubben bestoven 
is, kan wel tot deze vorm gerekend worden (Leids Mus.). 


Hipparchia Fabricius 
Subgenus Hipparchia Fabricius 


Hipparchia (Hipparchia) fagi Scopoli 1763 (hermione L., 1764). Slechts één vangst 
is uit ons land bekend, die al meer dan een halve eeuw oud is. In het gehele ons omringende 
gebied is de vlinder alleen vermeld uit het bergachtige deel van de Rijnprovincie en uit de 
Belgische Ardennen. Het is echter zeer twijfelachtig, of hij in het laatstgenoemde gebied in- 
heems is. LAMBILLION noemt in zijn Catalogue (1903, p. 17) vier vindplaatsen uit het 
zuiden van België op met de toevoeging ,,rr’, zodat van elke vindplaats waarschijnlijk 
slechts een enkel exemplaar bekend geweest zal zijn. DERENNE kan in de Addenda op deze 
Catalogus (p. 15, 1925, en p. 7, 1927) slechts twee vindplaatsen hieraan toe voegen. 

De vlinder heeft één generatie, die in juli en augustus vliegt. Ons exemplaar werd in 
augustus gevangen. 

Vindplaats. Gdl.: Kerstendal, tussen Nijmegen en Beek, augustus 1901, 4 (Zoël. 
Mus.). 

Variabiliteit. De door ScopoLı beschreven nominaatvorm stamde uit de Krain. 
In de Rijnprovincie vliegt subsp. hermione L. (patria: ,,Germania”), die kleiner is dan de 
zuidelijker vliegende nominaatvorm, terwijl de witte band op de bovenzijde der achter- 
vleugels geprononceerder is. Ons exemplaar moet natuurlijk ook tot deze subspecies behoren. 


Hipparchia (Hipparchia) semele L. Algemeen verbreid op droge gronden, 
vooral heideachtige terreinen en duinen. Buiten deze biotopen nogal eens als 


PLAAT 14 
Fig. 1—2: Hipparchia semele semele L. 1. 4, Sdm., L:a Uttervik, Trosa, 15.VII.1940; 
2. Q, Ostmansberget, nara Mosstorp, 10.VII.1930. Fig. 3—10: Hipparchia semele danaé 
Hufnagel. 3. 4, Umgebung Berlin; 4. 9, Oranienburg, 1930; 5. 4, Hilversum, 8.VII. 
1940; 6. ©, f. bipicta Verity, Soest, 19.VII.1946; 7. &, f. jubaris Fruhstorfer, Ouddorp, 
22.VII.1947; 8. ©, f. jubaris Fruhstorfer, Bussum, VIII.1942; 9. ©, f. parvocellata nov. 
(holotype), Amerongen, 24.VI.1901; 10. 2, f. macrocellata nov. (holotype), Ouddorp, 
4.VIII.1947. Nrs. 1—2 in coll. Naturhistoriska Riksmuseum Stockholm, nrs. 3—4 in coll. 
Zoologisches Museum Berlin, nrs. 5—8, 10 in coll. Zoölogisch Museum Amsterdam, nr. 9 
in coll. Rijksmuseum van Natuurlijke Historie Leiden. 


ee fil 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 PLAAT 14 


4 


te 
« 


ra 


Pin 


(257) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 445 


zwerver waargenomen: Amsterdam (drie keer door VAN DER BEEK, het laatst in 

1936, door VARI in 1938), Capelle aan den IJsel (in augustus 1944 twee maal 

een 9 op Buddleya, VERKAIK), Rotterdam (1941 en 1946, LANDSMAN), Charlois 

(een & in 1870, KALLENBACH). 

Vermeld van alle waddeneilanden, behalve Rottum, op de meeste gewoon tot 
talrijk. 

Eén generatie, die is waargenomen van de tweede helft van juni tot in de 
tweede helft van september (21.VI tot 21.IX). De zeer vroege datum werd in 
1940 genoteerd door CETON te Bennekom, de late in 1941 door KNoop in 
Twente. Volkomen buiten de normale vliegtijd valt een &, dat 3 april 1949 te 
Noordwijkerhout werd gevangen (Leids Mus.). Het wijkt ook opvallend in kleur 
af. Het exemplaar moet wel afstammen van een zeer late rups, die in volwassen 
toestand of als pop overwinterd heeft. 

Hoewel het onderwerp in deze faunistische publicatie niet thuis hoort, moet 
toch gewezen worden op de prachtige resultaten, die Prof. N. TINBERGEN en zijn 
medewerkers bereikt hebben bij hun onderzoek naar de gedragingen van de 
vlinder, in het biezonder tijdens de balts der mannetjes. Men zie hiervoor de 
volgende publicaties: 

MEEUSE, B. J. D., 1941, Vliegend Boomschors, Levende Natuur, vol. 46, p. 
45—49, 61—69. 

TINBERGEN, N., 1941, Ethologische Beobachtungen am Samtfalter, Satyrus semele 
L., Journ. f. Ornithol., vol. 89, Sonderheft, p. 132—144. 

TINBERGEN, N., B. J. D. Meeuse, L. K. BOEREMA & W. W. VAROSSIEAU, 1942, 
Die Balz des Samtfalters, Eumenis (Satyrus) semele (L.), Zeitschr. 
Tierpsychol., vol. 5, p. 182—226. 

Variabiliteit. De nominaatvorm is de Middenzweedse. Deze subspecies 
is vrij klein. Volgens HEYDEMANN onderscheiden de Zweedse mannetjes zich 
bovendien door de dikke zwarte streepjes op de onderzijde der achtervleugels 
(Iris, vol. 55, p. 90, 1941). Maar in elk geval is dit geen kenmerk, dat alle 
exemplaren bezitten. Van de drie mannetjes, die ik van het Naturhistoriska Riks- 
museum te Stockholm ter vergelijking toegezonden kreeg, bezit slechts één het 
(zie plaat 15, fig. 1). Maar alle exemplaren, ook de wijfjes, vallen inderdaad 
onmiddellijk op door hun geringere grootte. Overigens lijkt me de nominaatvorm 
even variabel als de in ons land vliegende. 

Onze exemplaren komen overeen met de van de omgeving van Berlijn be- 
schreven subsp. danaë Hufnagel (1766, Berl. Mag., vol. 2, p. 82), zoals bleek 
bij vergelijking met materiaal uit de collectie van het Zoölogisch Museum te Ber- 
lijn. Zowel in grootte als in kleur en tekening is geen verschil te vinden. Zij 
behoren dus tot dezelfde subspecies. 

Wanneer we series van Nederlandse heidedieren vergelijken met die uit de 
duinen, blijken er wel enige punten van verschil te bestaan, maar ze zijn zo 
onstabiel, dat het onmogelijk is twee goede subspecies in ons land te onderscheiden. 
De duindieren maken een lichtere indruk, doordat bij de wijfjes f. fulvina Cabeau 
meer voorkomt en niet zelden in extremer exemplaren dan bij de heidedieren, 
terwijl bij de mannetjes de geelbruine banden op de bovenzijde der vleugels 
bij duindieren gemiddeld wat lichter zijn dan bij die van de heide. De mannetjes 
van de heide maken aan de onderzijde der vleugels gemiddeld een bontere indruk 


446 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (258) 


en bezitten soms een fel afstekende witte band. Bij duinexemplaren is de onder- 
zijde gemiddeld grijzer en lichter. Het is echter uitgesloten, dat de duinpopulaties 
in hun geheel als jubaris Fruhstorfer aangeduid zouden kunnen worden. Deze 
extreme vorm komt in de duinen iets meer voor dan in de heidestreken, maar is 
ook in het eerstgenoemde gebied nergens een overheersende vorm. Vermoedelijk 
worden al deze onstabiele verschillen veroorzaakt door de verschillende oecolo- 
gische faktoren in beide biotopen, waarop de vlinder blijkbaar sterk reageert. 


HEYDEMANN discussed the geographical variation of Hipparchia semele in parts of 
Germany and western Europe in Iris, vol. 55, p. 88— 93, 1942. He writes, that the coastal 
districts of Germany and Denmark along the Baltic, of Schleswig-Holstein, and those along 
the North Sea, and large parts of western Germany, Holland, Belgium and the north of 
France are inhabited by subsp. jubaris Fruhstorfer. A careful comparison of long series of 
Dutch material with specimens from Sweden and Berlin and with the type specimens of 
jubaris (not described as a subspecies, but as a form), shows, that HEYDEMANN is not quite 
correct. Our populations perfectly correspond with the Berlin form and therefore belong to 
subsp. danaë Hufnagel. 

Hipparchia semele inhabits two quite different biotopes in Holland, viz. heathy districts 
and the dunes along the coast of the North Sea. In the latter biotope the butterflies often 
make a clearer impression, because the females more often belong to f. fulvina Cabeau, the 
yellow bands of the males are as a rule clearer, and the under side of both sexes is often 
paler than with specimens from the heaths. There are however so many exceptions that it 
is in my opinion not possible to dinstinguish two subspecies in Holland. The butterfly no 
doubt reacts strongly upon the different environmental factors of the biotopes. See also D. F. 
Owen, The relationship between environment and coloration in Eumenis semele L., Ent. 
Gazette, vol. 5, p. 43—47 (1954). 

F. jubaris occurs in both biotopes, though in the dunes somewhat more than on the heaths. 


De infrasubspecifieke variabiliteit van semele is groot, zowel in kleur als in 
tekening. Prachtige foto's van verschillende vormen werden door wijlen Prof. 
A. M. BROUWER gepubliceerd in In Weer en Wind, vol. 6, p. 160—161 (1942). 

AsAfmetingen. 

f. minor Cabeau, 1925, Rev. mens. Soc. ent. Namur., vol. 25, p. 6. Dwergen. 
Niet gewoon, maar overal onder de soort te verwachten. 

B. Kleurvormen. 

f. 2 clara Tutt, 1910, Ent. Rec., vol. 22, p. 180. De lichte tekening op de 
bovenzijde der vleugels van een mooie warme helder geelbruine tint. Laude, Laren- 
Gdl., Huizen, Hilversum (Zoöl. Mus.). 

f. © pallida Tutt, 1896, Brit. Butt, p. 398. De banden op de bovenzijde der 
vleugels licht strogeel. Vrij gewoon, vrijwel overal onder de soort aan te treffen. 

f. grisescens nov. Grondkleur van de bovenzijde der vleugels lichter, grijzig 
bruin. Rozendaal-Gdl., 9, 15.VIII.1943 (holotype, VAN DE POL). 


[Ground colour of the upper side of the wings paler, greyish-brown.] 


Fig. 1—2: Hipparchia semele semele L. Fig. 3—10: Hipparchia semele danaë Hufnagel. 
1—4 the same specimens as on plate 11; 5. 4, Bergen op Zoom, 7.VI.1906; 6. ‚9, f. 
infrabrunnea nov. (holotype), Doetinchem, 6.VIII.1857; 7. &, Den Haag, 18.VII.1902; 
8. 9, f. albinervata Warnecke, Haarlem, 11.VII.1858; 9. :9, f. blachierioides Stauder, 
Hoenderlo, 13.VII.1941; 10. 9, f. f#lvina Cabeau, Scheveningen, 25.VII.1903. For nrs. 1—4 
see plate 11, nrs. 5—10 in coll. Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden. 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 PLAAT 15 


(259) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 447 


f. infrabrunnea nov. Grondkleur van de onderzijde der achtervleugels bruin- 
achtig. Doetinchem, 2, 6.VII.1857 (holotype, Leids Mus.). 


[Ground colour of the under side of the hind wings brownish.] 


C. De oogvlekken. 

f. addenda Tutt, 1896, Brit. Butt, p. 398 (tripuncta Tutt, 1910, Ent. Rec., vol. 
22, p. 180). Op de bovenzijde der voorvleugels bevindt zich een extra ongekernd 
oog, hetzij tussen de beide normale ogen, hetzij (zeldzamer) er onder. Vrij ge- 
woon bij de wijfjes, overal onder de soort te verwachten. 

f. triocellata Ragusa, 1904, Nat. Sic., vol. 17, p. 109, fig. Als de vorige vorm, 
maar het oog is gekernd. Veel zeldzamer. Den Haag (VAN ELDIK); Bergen op 
Zoom (NIJSSEN). 


[In his original description RAGUSA includes specimens in which the extra eye spot on 
the fore wings has a white centre and others in which it is blind. His figure shows a 
specimen of the much rarer first mentioned form. CARUEL therefore restricted the name to 
the specimens showing the extra spot with white centre (Misc. Ent., vol. 41, p. 24, 1944). 
This restriction must be considered definite. See also RAGUSA in Elenco Lep. Sic., p. 27, 
1916, where he again especially mentions the specimen of this richly eyed form. 


f. quadriocellata nov. Op de bovenzijde der voorvleugels twee extra ogen, 
een tussen de normale en een er onder. Zeldzaam. Korenburgerveen, 9 (holotype, 
collectie Plantenziektenkundige Dienst); Wassenaar, © (alleen op de linker 
vleugel, VAN WISSELINGH). 


[On the upper side of the fore wings two extra spots, one between the two normal ones, 
and the other below them.] 


f. macrocellata nov. Met opvallend vergrote oogvlekken. Meest bij de wijfjes, 
maar een enkele keer ook bij de mannetjes voorkomend. Otterlo (LANGOHR); 
Soest ( 4), Huizen, Ouddorp, Roggel (Zoöl. Mus.); Zeist (BROUWER); Voge- 
lenzang (VAN WISSELINGH); Galderse Heide (Leids Mus.). 

Holotype: 2 van Ouddorp, 4.VIII.1947, in collectie Zoöl. Mus. Zie plaat 14, 
fig. 10. 


[With strikingly enlarged eye spots. Mostly a female form, but also sometimes with the 
males. Ì 


f. parvocellata nov. Met opvallend verkleinde oogvlekken, die echter normaal 
gekernd zijn. Delden, Zeist (BROUWER); Fochtelo (STAMMESHAUS); Haelen 
(BANK); Hulshorst (Zoöl. Mus.); Amerongen (Leids Mus.). 

Holotype: 9 van Amerongen, 24.VI.1901, in collectie Leids Museum (plaat 14, 
fig. 9). 


[The eye spots on the upper side of the wings strikingly smaller, but with normal white 
centre. | 


f. monocellata nov. Op de voorvleugels is het onderste oog gereduceerd tot 
een klein puntje of ontbreekt geheel, overigens normaal. Ede, &, 6.VIII.1942 
(holotype, VAN DE Por). 


[The lower eye spot on the fore wings is reduced to a mere point or has completely 
disappeared, for the rest normal.] 


448 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (260) 


f. caeca Tutt, 1896, Brit. Butt., p. 398. De oogvlekken op de bovenzijde der 
vleugels zijn ongekernd, maar niet opvallend verkleind. Bij het 4 gewoon, bij het 
9 veel zeldzamer, in de collectie van het Zoöl. Mus. bijv. slechts twee exemplaren 
van Hilversum en Bussum, één van Wassenaar in de collectie - VAN WISSELINGH. 

f. thyone Schultz, 1908, Soc. Ent., vol. 22, p. 178. Oogvlekken op de bovenzijde 
der vleugels ongekernd en sterk verkleind tot zwarte puntjes. Veel zeldzamer. 
Havelte (VAN WISSELINGH); Lonneker, 4 (VAN DER MEULEN); Zeist, 4, 
Noord-Beveland ©, Brunssum, 9, tegelijk f. postcaeca (BROUWER, zie ook I. c., 
1942, fig. 10). 

f. postcaeca Schawerda, 1931, Zeitschr. Oest. ent. Ver., vol. 16, p. 31. Op de 
bovenzijde der achtervleugels ontbreekt het oogje bij de staarthoek. Komt zowel 
bij het 4 als bij het 2 voor. Norg (SIKKEMA); Leuvenum, Hilversum, Bussum 
(Zoöl. Mus.); Bennekom (PEERDEMAN); Ede (VAN DE Por); Zeist, Brunssum 

(BROUWER); Amersfoort (JANSE, STAMMESHAUS). 

f. anopenopterus Lambrichs, 1875, Comptes-rendus Soc. ent. Belg., p. XXII, 
fig. (holanops Brouwer, 1935, 
De Wandelaar, vol. 7, p. 99, 
fig. p. 98). De oogvlekken op 
voor- en achtervleugels ont- 
breken. (Bij het door LAM- 
BRICHS beschreven exemplaar 
was de witte kern van het ach- 
tervleugeloog nog aanwezig, 
maar het lijkt me onnodig om 
voor een dergelijk klein ver- 
schil twee aparte namen te 
handhaven). Zeldzame, lokaal 
voorkomende vorm, zowel bij 
& als 9. De Beer, 9, 1933, 
Kamperland op Noord-Beve- 


land, twee exemplaren in 
1937, zes in 1938, enkele in 
1939 (BROUWER); Vlissingen, 
& (Zoöl. Mus.). 

(Het is wel opvallend, dat 
alle exemplaren van deze vorm 
uit het duingebied stammen. 
Dat van LAMBRICHS werd in 
1873 tussen Heyst en Knocke 
gevangen. Bovendien zijn dit 


Foto W.H. T. Tams 


Fig. 6. Hipparchia semele L., f. jubaris Fruhstorfer, 
type-exemplaren, beide van Koningsbergen. 
alle vindplaatsen van betrekke- (Type specimens from the FRUHSTORFER collection, 
lijk geringe omvang, die vol- British Museum (Natural History), both from 
Königsberg in East Prussia (now U. S. S. R.), 


komen geïsoleerd liggen van dd En 


de rest van het areaal. Het 
meest waarschijnlijk lijkt me, dat we hier te doen hebben met een recessieve vorm, 
waarvan de homozygoten op deze beperkte vliegplaatsen door onderlinge kruising 


(261) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 449 


van heterozygoten vrij regelmatig kunnen ontstaan. In de duinen van Goeree, waar 
de vlinder in 1947 zeer talrijk was, kon ik niettegenstaande alle aangewende 
moeite geen enkel exemplaar van de vorm vinden.) 

DiDelòometige teke ming: 

f. jubaris Fruhstorfer, 1908, Int. ent. Z. Guben, vol. 2, p. 9 (splendens Brou- 
wer, 1941, In Weer en Wind, vol. 6, p. 161, fig. 6). Op de bovenzijde van voor- 
en achtervleugels een brede ononderbroken lichte submarginale band. Zowel bij 
4 als ®, hoewel bij het laatste meer dan bij het eerste. Overal onder de soort te 
verwachten, bij de heidedieren echter vrij zeldzaam, bij de duindieren wat meer. 
Zie plaat 14, fig. 7 en 8 en de hierbij afgebeelde typen. 

[Mr. W. H. T. Tams kindly figured the type specimens of f. jubaris Fruhstorfer, which 
are in the collection of the British Museum (Natural History). As the photo shows it is a 
form with uninterrupted broad yellowish bands on the upper side of fore and hind wings. 


It is rather regularly found in Holland, in the dunes more than on the heaths, but it has 
nowhere the character of a subspecies.] 


f. 9 fulvina Cabeau, 1928, Lambillionea, vol. 28, p. 11. Op de bovenzijde der 
voorvleugels wortelwaarts van de lichte band een grote geelbruine vlek. Type 
afgebeeld op. cit., vol. 31, pl. VI, fig. 7 (1931). Bij extreme exemplaren, die 
ik alleen uit de duinen ken, is de vlek samengesmolten met de lichte submarginale 
band. Zie plaat 15, fig. 10. Overal onder de soort aan te treffen, maar by de 
duinpopulaties meer voorkomend dan in het binnenland. 

f. & suffusa Tutt, 1896, Brit. Butt, p. 398. Mannetjes zonder geelbruine 
tekening op de voor- 
vleugels, terwijl op de 
achtervleugels slechts 
kleine geelbruine 
vlekken staan in 
plaats van een band. 
Bij extreme exempla- 
ren kunnen ook deze 
driehoekige vlekken 
nog slechts zwak ont- 
wikkeld zijn. Niet 
gewoon. Gorssel, Hil- 
versum, Huizen, Bus- 
sum, Venlo (Zoöl. 
Mus.); Doetinchem 
(Leids Mus.); Zeist 
(ook een & zonder 


à Foto Rijks Museum v. Natuurl. Hist. 
de geelbruine vlek- Fig. 7. Hipparchia semele L., f. blachierioides Stauder. Hilver- 
ken op de achtervleu- sum, 4.VIII.1945, coll. Zoölogisch Museum Amsterdam. 
gels maar met een 

flauw lichtere band, BROUWER); Nuenen (NEIJTS). 

f. © tenebrosa Stauder, 1922, Z. wiss. Ins.biol., vol. 17, p. 166, pl. 1, fig. 6. 
Bovenzijde der voorvleugels sterk verdonkerd, doordat de geelbruine band onder 
het bovenste der twee oogvlekken breed doorbroken is door de donkere grondkleur. 
De band is daar dus niet alleen maar min of meer donker bestoven. Achtervleugels 


450 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (262) 


normaal. Niet gewoon, maar zelfs onder onze duinpopulaties voorkomend. Soest, 
Huizen, Ouddorp, Brunssum (Zoöl. Mus.); Hollandse Rading (VAN DER 
MEULEN). 

f. © blachierioides Stauder, 1921, Iris, vol. 35, p. 29. De grondkleur van de 
bovenzijde der vleugels sterk verdonkerd, bruinzwart, de lichte tekening geredu- 
ceerd. Op de voorvleugels is de geelbruine band breed doorbroken door de don- 
kere grondkleur, op de achtervleugels zijn slechts enkele driehoekige vlekken 
overgebleven. Zie tekstfiguur 7 en plaat 15, fig. 9, waar wel een zeer extreem 
exemplaar afgebeeld is. Zie ook VERITY, Farf. It., vol. 5, pl. 72, fig. 13 (1953). 
Vrij zeldzaam, maar waarschijnlijk op vele plaatsen onder de soort te vinden, 
tenminste in het binnenland. Drouwen (BOUWSEMA); Bennekom (VAN DE Por); 
Doorn (VERKAIK); Maarsbergen (Leids Mus.); Zeist (BROUWER); Verwolde, Hil- 
versum, Bussum (Zoöl. Mus.) ; Naarden (BOTZEN); Brunssum (VAN WISSELINGH). 


[I use this name tentatively for a very dark form of the female with blackbrown 
ground colour of the upper side of the wings and with strongly reduced light markings; 
the fulvous band on the fore wings is broadly interrupted and that on the hind wings only 
consists of the wedge-shaped submarginal spots. See text figure 7 and the extreme specimen on 
plate 15, fig. 9. This form perfectly corresponds in ground colour and markings with the 
blachierioides female figured by VERITY in Farf. It, vol. 5, pl. 72, fig. 13, which represents 
a specimen of subsp. apenninigena Verity from the Pian di Mugnone near Florence. Ob- 
viously this dark form may be produced in widely separated countries. } 


f. 9 bipicta Verity, 1916, Ent. Rec., vol. 28, p. 166. De band op de bovenzijde 
der achtervleugels is door een donkere baan van de grondkleur in tweeën gedeeld. 
Het binnenste deel is van dezelfde kleur als de band op de voorvleugels of lichter, 
tot witachtig toe, het buitenste deel is roodachtig bruin en vaak gereduceerd tot 
een aantal wigvormige vlekken. Zie plaat 14, fig. 6. Niet gewoon, maar waarschijn- 
lijkt wel overal onder de soort aan te treffen zowel onder de duin- als onder de 
heidepopulaties, hoewel onder de laatste meer dan onder de eerste. 

f. postlineolata Brouwer, 1942, In Weer en Wind, vol. 6, p. 161, fig. 16. 
Op de bovenzijde der achtervleugels staat een rij witte stipjes of korte streepjes 
aan de basis van de bruingele wigvormige vlekken. Voor zover bekend uitsluitend 
een bij de wijfjes voorkomende vorm, die vooral bij de duinpopulaties wel niet 
al te zeldzaam zal blijken te zijn. Zeist (holotype, BROUWER); Soest, Bussum, 
Ouddorp (Zoöl. Mus.); Egmond aan Zee (STAMMESHAUS). 


[The original description was only published in Dutch. The translation of it is as fol- 
lows: "I caught one specimen, a female, in which a row of little white streaks is present on 
the upper side of the hind wings in the yellow-brown spots before the outer border.” As 
far as I know, this form is only found with the females. } 


f. albinervata Warnecke, 1943, Iris, vol. 57, p. 40. Op de onderzijde der 
achtervleugels zijn alle aderen over de gehele lengte witgrijs tot wit. Zie plaat 15, 
fig. 8. Voor zover bekend alleen vrij zeldzaam bij de wijfjes voorkomend. Ede 
(VAN DE Por); Haarlem (Leids Mus.); Ouddorp (Zoöl. Mus.). 

f. uniformis Czekelius, 1918, Mitt. u. Verh. Siebenb. Ver. Naturwiss. Hermann- 
stadt, vol. 67, p. 10 (mellaertsi Derenne, 1926, Lambillionea, vol. 26, p. 82). 
Onderzijde van de achtervleugels eenkleurig donker gemarmerd zonder de af- 
scheiding van een lichtere buitenhelft en een donkerder wortelhelft. In hoofdzaak 
bij de wijfjes voorkomend en, hoewel niet talrijk, vooral in het binnenland op 


a . 


gni ES LIZ 


(263) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 451 


de meeste plaatsen wel onder de soort te vinden. Zie BROUWER, 1942, I. c., fig. 15. 
Ook bij het & komen nu en dan exemplaren voor met vrijwel eenkleurige onder- 
zijde der achtervleugels: Mantinge (Pier); Ede (VAN ELDIK). 

Teratoltogisch exemplaar: Het teeds vermelde 4; dat 3. april 
1949 te Noordwijkerhout gevangen werd, is zeer zwak beschubd en de brede 
lichte banden van de karakteristieke jubarts-tekening hebben een witachtige kleur 
(Leids Mus.). 

Pathologisch exemplaar. Linker achtervleugel op boven- en onder- 
zijde gedeeltelijk verbleekt. Doorwerth, & (Zoöl. Mus.). Afgebeeld en beschreven 
door J. TH. OUDEMANS in Tijdschr. Entom., vol. 48, p. 11, pl. 3, fig. 5 en 6, 1905. 


Subgenus Neohipparchia de Lesse 


Hipparchia (Neohipparchia) statilinus Hufnagel. Vroeger lokaal in het oosten 
en zuiden van het land, tegenwoordig uitsluitend nog op enkele plaatsen op de 
Veluwe. De achteruitgang van de soort hier te lande is ongetwijfeld uitsluitend 
veroorzaakt door het verdwijnen van het biotoop. Dit is voor statilinus veel be- 
perkter dan voor semele. De vlinder komt namelijk alleen voor in het Weingaert- 
neriaetum, zeer droge zandgrond, waarvan de bodem bedekt is met mos en 
polletjes Buntgras (Weingaertneria) en Schapenzwenkgras (Festuca ovina). Hier 
en daar staan tussen deze schaarse plantengroei in de vliegtijd enkele bloeiende 
pollen Struikhei, waar de vlinders op af komen om zich te voeden. Ze zijn zeer 
schuw, veel erger dan semele, vliegen snel op en zetten zich dan op de bodem, 
waar men ze met grote behoedzaamheid moet naderen, liefst van de wind af. 

Dat statilinus in een dergeijk biotoop thuis hoort, blijkt wel hieruit, dat reeds 
DE GRAAF in 1863 in Tijdschr. Entom., vol. 6, p. 153, een beschrijving van het 
milieu gaf, waarin hij de vlinder bij Zeist aantrof, die hiermee geheel overeen- 
SEEIDE: Stor. des terrains découverts d’une certaine étendue, formés de monticules 
arides couverts en partie de bruyère, de mousse et de Festuca ovina, et entourés 
de bois de sapins”. BRANTS, die in „Nederlandsche Vlinders’, afl. 1, p. 1—17 
(1905), een uitvoerige beschrijving van de levensgeschiedenis geeft, geïllustreerd 
met twee prachtige platen, zegt ook, dat de vlinder „uitsluitend op dorre, zandige 
plaatsen" voorkomt. Hijzelf vond hem in 1870 op de heide tussen Rozendaal en 
Beekhuizen op „een hoekje stuifzand, in de nabijheid van enige kwijnende berken 
en wat jong dennehout”. 

In Denemarken is statilinus nooit aangetroffen. In Sleeswijk-Holstein alleen 
bekend van de omgeving Lübeck, waar de vlinder tientallen jaren geleden voor- 
kwam. Ook bij Hamburg is hij al decenniën lang verdwenen. Bij Bremen werd 
hij voor het laatst in 1912 gezien. In Hannover nog zeer sporadisch in de Lüne- 
burger Heide en tientallen jaren geleden bij de stad Hannover. Niet bekend van 
Westfalen. In de Rijnprovincie vóór 1863 bij Urdingen aan de Rijn. In België 
alleen in de Kempen aangetroffen. Vermeld worden door LAMBILLION (1903) en 
DERENNE (1925) Genck, Ensberg sous Tessenderloo en Oxelaer sous Sichem-lez- 
Diest. Deze vindplaatsen sluiten dus min of meer aan bij onze vroegere Brabantse 
en Limburgse. [Voor Frankrijk geeft Lhomme aan: „Presque partout sur des 
coteaux calcaires et secs et sur quelques points du littoral”.} Niet voorkomend 
op de Britse eilanden. Onze vindplaatsen liggen dus aan de uiterste noordwest- 
grens van het areaal en alleen daarom is het al te hopen, dat de vlinder zich hier 


452 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (264) 


kan blijven handhaven. Gelukkig ligt althans een deel van het tegenwoordige 
Nederlandse vlieggebied op beschermd terrein. 

Eén generatie, die waargenomen is van de tweede helft van juli tot bijna half 
september (20.VII tot 10.IX). Hoofdvliegtijd augustus. 


Vindplaatsen. Gdl.: Harderwijk (Bouwst. Fauna Nederl, vol. 1, p. 225, 1853, 
maar ook nu nog: 25 en 26.VIII.1953 vrij veel, STAMMESHAUS); Hulshorst (1936, Leids 
Mus; 1951, Zoöl. Mus.); Apeldoorn (Tijdschr. Entom., vol. 79, p. 276); Hoog-Soeren 
(l.c.); Laag-Soeren (exemplaren van 1901, 1903 en 1904 in diverse collecties); Rozendaal 
(exemplaren van 1871, 1872 en 1893 in Leids Mus. en Zoöl. Mus.); Beekhuizen (1893, 
Zoöl. Mus.); Velp (DE GRAAF, Tijdschr. Entom., vol. 6, p. 153, 1863; exemplaren van 
1860, 1861, 1869 en 1872 in Leids Mus. en Zoöl. Mus., een exemplaar van 1871 in Landb. 
Hsch.); Arnhem (DE GRAAF in Bouwst. Fauna Nederl. vol. 2, p. 72, 1856, schrijft, dat 
VER HUELL vijf stuks „in het ravelijn des spoorwegs bij deze stad’ had gevangen; exem- 
plaren zonder datum in Leids Mus. en Zoöl. Mus. en van 1872 in het eerstgenoemde mu- 
seum); Wolfheze (1872, BENTINCK; zonder datum in Leids Mus.); Renkum (1872, Landb. 
Hsch.); Wageningen (Tijdschr. Entom., vol. 79, p. 277); Ede (1896, Mus. Rotterdam); 
Otterlo (de best bekende vindplaats, waar de vlinder op het ogenblik voorkomt); Vorden 
(1900, BENTINCK). Utr.: Driebergen (1872, Landb. Hsch., BENTINCK); De Bilt (1874, 
Leids Mus.; 1884, KALLENBACH); Zeist (DE GRAAF, in Bouwst., l. c., „in menigte op een 
kleine vindplaats”; 1860, Zoöl. Mus.; 1873, Leids Mus.); Maarsbergen (Onze Vlinders, p. 
34, + 1900). N.B.: Breda (zeer zeldzaam op de Galderse Heide volgens HEYLAERTS in 
Tijdschr. Entom., vol. 13, p. 146, 1870; in Leids Mus. exemplaren van 1865 en 1869); 
Nuland (BRANTS in Nederl. Vlinders, afl. 1, p. 16, 1905). Lbg.: Horn (1897, LATIERS); 
Venlo (in Zoöl. Mus. exemplaren van 1899 en 1903 en zonder jaartal); Roermond (MAu- 
RISSEN in Tijdschr. Entom., vol. 9, p. 173, 1866). 


Variabiliteit. De soort is door HUFNAGEL beschreven naar exemplaren 
uit de omgeving van Berlijn. Dank zij de medewerking van Prof. HERING en 
Dr. HANNEMANN van het Zoölogisch Museum te Berlijn was het mogelijk onze 
exemplaren met deze nominaatvorm te vergelijken. Er bleek geen enkel verschil 
van betekenis te bestaan tussen beide series, zodat de Nederlandse exemplaren 
ongetwijfeld ook tot subsp. statilinus Hufn. behoren (zie ook plaat 16). 

De infrasubspecifieke variabiliteit is niet groot en beperkt zich in hoofdzaak 
tot de oogvlekken en de witte vlekjes op de voorvleugels. 

f. 2 variegata nov. Bovenzijde der voorvleugels bont gekleurd, verdeeld in een 
donkerder wortelhelft en een lichter getinte franjehelft. Aan de voorrand is de 
afscheiding tusen beide velden gemarkeerd door een geelbruine vlek, terwijl de 
beide oogvlekken door geelbruine ringen zijn omgeven. Venlo, 28.VIII.1899 
(holotype, Zoöl. Mus.). Een iets minder extreem exemplaar wordt door BRANTS 
afgebeeld, 1. c., pl. II, fig. 10, van Zeist, eveneens in Zoöl. Mus. 


PLAAT 16 
Fig. 1—6: Hipparchia statilinus statilinus Hufnagel. 1. &, Michendorf, Mark, 26.VIII.1923; 
2. &, Stovkow, 27.VIIL.1902; 3. 4, Otterlo, 17.VIII.1946; 4. 9, „Gelderland”; 5. &, 
f. pallescens nov. (holotype), Otterlo, 12.VIII.1944; 6. &, f. macrocellata nov. (holotype), 
Otterlo, 12.VIII.1944. Fig. 7—8: Lasiommata maera maera L. 7. &, Sdm., L:a Uttervik, 
Trosa, 4.VII.1941; 8. ©, same locality, 9.VII.1940. 9— 10: Lastommata maera adrasta 
Illiger. 9. 4, Rijsbergen, 29.VII.1866; 10. 9, same locality and date. Nrs. 1—2 in coll. 
Zoologisches Museum Berlin, nrs. 3—4 in coll. Zoölogisch Museum Amsterdam, nrs. 5—6 
in coll. VAN DE POL, nrs. 7—8 in coll. Naturhistoriska Riksmuseum Stockholm, nrs. 9—10 
in coll. Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden. 


Sl, er pr a 


«i 


TIJDSCHRIFT 


VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 


A 


4, 


1957 


PLAAT 


16 


LAY ty x 

ae, ae e mb 

ie LE #7 
AO 


(265) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 453 


[Upper side of the fore wings devided in a darker basal half and a lighter outer half. 
The line separating the two parts is marked at the costa by a yellow-brown spot, whereas 
the two eye spots are surrounded by a yellow-brown ring. 

As a rule the females of the nominate form have a rather unicolorous upper side. 
Strongly variegated specimens like the form described are rare.] 


f. pallescens nov. Grondkleur van de bovenzijde der vleugels lichter bruingrijs, 
waardoor bij het 4 de androconiënband sterker afsteekt. Otterlo, 12.VIII.1944 
(holotype, VAN DE Por, afgebeeld plaat 16, fig. 5). 


[Ground colour of the upper side of the wings paler brown-grey, causing a stronger 
contrasting of the dark androconial band of the male.} 


f. monocellata Verity, 1953, Farf. It., vol. 5, p. 328. Op de bovenzijde van de 
voorvleugels is alleen het bovenste oog aanwezig. Voor zover bekend uitsluitend 
bij het & voorkomend. Laag-Soeren, 1903 (BENTINCK). 

f. apupillata Verity, 1916, Bull. Soc. ent. It, vol. 48, p. 189. Op de bovenzijde 
van de voorvleugels ontbreken de witte vlekjes, die zich tussen de beide oogvlekken 
bevinden. Stellig niet gewoon. Eén & van Laag-Soeren (Zoöl. Mus.); Otterlo, & 
(VAN DE POL). 


[f. biantepupillata Verity (1916, l.c.) with two white specks on the upper side of the 
fore wings between the two eye spots is a synonym of the typical form !} 


f. macrocellata nov. De oogvlekken op de voorvleugels (boven- of onderzijde) 
opvallend vergroot. Otterlo, 12.VIII.1944, 3 (holotype, VAN DE Por, afgebeeld 
plaat 16, fig. 6). 


[The eye spots on the fore wings (upper or under side) strikingly enlarged.] 


f. impupillata nov. De beide oogvlekken op de bovenzijde der voorvleugels zijn 
ongekernd. Vooral bij het 9 weinig voorkomend. Venlo, ©, 18.VIII (holotype, 
Zool. Mus.). 


[Both eye spots on the upper side of the fore wings without white centre. For the 
nominate form the name is only of importance for the female, as in the male the upper 
spot of the fore wings has a very small white centre or is completely blind, whereas in the 
female this spot is nearly always provided with a distinct white centre. The lower spot is 
always blind in both sexes.] 


f. postsignata nov. Onderzijde der achtervleugels helder grijsachtig met iets 
donkerder middenband, die door twee scherpe lijnen afgezet is; vóór de submar- 
ginale lijn een donkerder beschaduwing. De onderzijde is daardoor prachtig bont, 
terwijl het grootste deel van onze exemplaren juist een vrij eenkleurige onderzijde 
heeft. Laag-Soeren, 12.VIII.1903 (holotype, Zoöl. Mus.). Een overgangsexemplaar 
wordt afgebeeld door BRANTS, |. c., pl. II, fig. 21. 


[Under side of the hind wings clear greyish with a somewhat darker central band, which 
is bordered by two sharp lines; before the submarginal line a darker shade. 

Specimens with such a beautiful variegated under side are distinctly rare in the nominate 
form. As a rule the under side of the hind wings is rather unicolorous with a feeble line 
indicating the outer border of the central band or even without that line. VERITY's f. 
monostriata is identical with our type form. ] 


f. astriata Verity, 1916, Bull. Soc. ent. It., vol. 48, p. 189. Onderzijde der 
achtervleugels eenkleurig zonder donkere lijnen. Zie BRANTS, |. c., pl. I, fig. 1, 


454 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (266) 


en pl. II, fig. 18. Bij ons wel overal onder de soort voorkomend, zowel bij & 
als 


Arethusana de Lesse 


Arethusana erythia Hübner (Papilio arethusa Schiff. 1775, nec Drury, 1773). Slechts één 
exemplaar is uit ons land bekend en ook in het ons omringende gebied is de vlinder overal 
een rariteit van de eerste rang. Alleen bij zeer grote uitzondering komt blijkbaar een enkel 
exemplaar tot op onze breedte, hetzij als trekker, hetzij als zwerver. Dergelijke dieren 
kunnen afkomstig zijn van kalkhoudende gronden in Noord-Frankrijk of Zuid-België. 

In Denemarken is de vlinder nooit aangetroffen. In het omringende Duitse gebied is hij 
alleen vroeger wel eens bij Hamburg gevangen. In België is erythia bekend van Wellin, 
Virton en Torgny in het uiterste zuiden van Belgisch Luxemburg. Bij laatstgenoemde vind- 
plaats was het dier in 1952 vrij gewoon (Lambillionea, vol. 53, p. 19, 1953) en is hier dus 
blijkbaar inheems. Niet bekend van de Britse eilanden. 

(Voor Frankrijk geeft LHOMME in zijn bekende Catalogus op: „Presque partout sur les 
terrains calcaires”, maar meldt toch betrekkelijk weinig vindplaatsen, waarvan de noordelijk- 
ste wel Evreux in het departement Eure (ten westen van Parijs) is, dus op grote afstand 
van onze grenzen). Eén generatie, waarvan de vliegtijd in Frankrijk in augustus en sep- 
tember valt. 

Vindplaats. Lbg.: Mameliserberg bij Vaals, 4, juli 1927 (BENTINCK). 

Variabiliteit. De nominaatvorm is afkomstig uit Rusland. Het Nederlandse exem- 
plaar behoort niet hiertoe, maar waarschijnlijk tot subsp. vulgoarethusa Verity (1953, Farf. 
It, vol. 5, p. 293), een nieuwe naam voor de gepreoccupeerde van SCHIFFELMÜLLER & 
DENIS en met dezelfde locus typicus, dus de omgeving van Wenen. 


Erebia Dalman 


[Erebia ligea L. Er zijn enkele exemplaren bekend, waarvan aangegeven wordt, dat ze in 
ons land gevangen zijn. In hoeverre deze opgaven betrouwbaar zijn, is moeilijk uit te ma- 
ken. Onmogelijk is het in elk geval niet, dat een enkel exemplaar door een of andere oor- 
zaak ver buiten zijn normale areaal terecht komt en zo binnen onze grenzen belandt. 

In Denemarken een grote zeldzaamheid, slechts enkele exemplaren zijn aangetroffen op 
Seeland. In het omringende Duitse gebied is ligea alleen van de heuvelachtige en berg- 
achtige gedeelten van het zuiden der voormalige provincie Hannover bekend, van Hagen 
in Westfalen en van het Hohe Venn in de Rijnprovincie. Daar dit laatste gebied vrijwel 
geheel bij België is gekomen, is het niet zeker, of ligea nu nog in het Duitse gedeelte te 
vinden is. Ook bekend van de Eifel. In België vliegt de vlinder in de Hautes Fagnes 
(Baraque Saint Michel, Hertogenwald) en is vermeld van Arlon in het zuiden van Belgisch 
Luxemburg. Niet bekend van de Britse eilanden. 

Eén generatie, die volgens de literatuur vliegt in juli en augustus. 

Vindplaatsen. Gdl.: Uchelen, 1907, één exemplaar, MOERMAN leg. collectie 
HARDONK (volgens laatstgenoemde was de verzamelaar betrouwbaar). Lbg.: Belfeld, twee 
mannetjes, één wijfje, 28.V.1937 (OTTENHEIJM). 

Ik sta zeer gereserveerd tegenover deze laatste exemplaren, vooral omdat de collectie ook 
een exemplaar van Erebia epiphron Knoch bevat, dat bij Tegelen gevangen zou zijn. Dit is 
m.i. een onmogelijkheid. De dichtst bijzijnde vindplaatsen van deze soort liggen in de Harz. 
Ik geloof dan ook, dat OTTENHEIJM, die ik overigens volkomen te goeder trouw acht, 
zich op een of andere manier met etiketteren vergist heeft, ook al, omdat de opgegeven 
datum veel te vroeg is voor ligea (PÜNGELER geeft voor het Hohe Venn op: van midden 
juli tot in augustus). } 


{Erebia aethiops Esper. Van deze soort is één exemplaar bekend, dat in ons land ge- 
vangen zou zijn. Het bevond zich in een collectie, die Prof. JESWIET in zijn jonge jaren 
bijeen gebracht heeft, toen er nog geen sprake van was, dat hij buitenslands kon gaan. 
Datum en nauwkeurige vindplaats zijn echter niet meer te achterhalen, zodat ook aan deze 
opgave te veel vaagheden kleven om de soort als zeker binnen onze grenzen gevangen te 
beschouwen. Zie ook KRUSEMAN in Tijdschr. Entom., vol. 83, p. XXI (1940). 


EE Se es De Ut en 


(267) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 455 


Niet bekend van Denemarken. In het omringende Duitse gebied komt aethiops uitslui- 
tend in de bergachtige delen van Hannover, Westfalen en de Rijnprovincie voor (Bonn, 
Eifel — hier bijv. zeer gewoon bij de Laacher See — en zuidelijker). In België verbreid in 
het hoge zuidoostelijke gedeelte tot Han en Houffalize. In Groot-Brittannië verbreid in 
Schotland en op enkele plaatsen in Noord-Engeland aangetroffen, doch niet in Ierland (zie 
het verbreidingskaartje van FORD, Butterflies, p. 341, 1945). 

Eén generatie, waarvan de vliegtijd volgens de literatuur in juli en augustus valt. 

Vindplaats. „In de duinen gevangen ?’ (Zoöl. Mus.).} 


Erebia medusa Schiff. Enkele malen in Zuid-Limburg aangetroffen. Waar- 
schijnlijk geen standvlinder hier, maar gezien de zeer sporadische vangsten, vrij 
zeker een soort, waarvan zwervers uit de Eifel of de Ardennen nu en dan het 
uiterste zuiden van ons land bereiken. 

In Denemarken niet voorkomend. In Duitsland niet noordelijker aangetroffen 
dan de omgeving van de stad Hannover. In Westfalen in het bergachtige gedeelte, 
evenals in de Rijnprovincie. Door PÜNGELER aangetroffen in het Burtscheider 
Wald en op het Hohe Venn, waar de vlinder gewoon was. In België in de heuvel- 
achtige oostelijke helft van de Hautes Fagnes tot in het zuiden van de provincie 
Luxemburg, ook bekend van Tongeren. Op de Britse eilanden niet voorkomend. 
Onze schaarse vondsten vormen dus de uiterste noordwestgrens van het Europese 
arcaal. 

Eén generatie, die in België volgens LAMBILLION van mei tot juli vliegt. Onze 
exemplaren zijn gevangen tussen 25.V en 24.VI. 

Vindplaatsen. Lbg.: Epen, 25.V.1920, drie exemplaren waargenomen, 
waarvan twee gevangen (TOXOPEUS, 1920, Tijdschr. Entom., vol. 63, p. 161, de 
twee mannetjes in collectie DE Vos); Vijlen, 24.VI.1954, 4 (LANGOHR); Vaals, 
11.VI.1947, één exemplaar (KAMMERER). 

Variabiliteit. De nominaatvorm is benoemd naar exemplaren uit de 
omgeving van Wenen. Hiermee stemmen de Belgische en de in ons land gevangen 
dieren niet overeen. Zij behoren tot subsp. brigobanna Fruhstorfer (1917, Iris, 
vol. 31, p. 45). De locus typicus hiervan is Ulm in Zuid-Duitsland, maar de 
subsp. bewoont een groot deel van westelijk Europa tot in België toe. Zie ook 
WARREN in zijn prachtige monografie over het geslacht Erebia, p. 189, 1936. 


Aphantopus Wallengren 


Aphantopus hyperantus L. Verbreid in bosachtige gebieden door vrijwel het 
gehele land, bij voorkeur in niet al te droge streken met kreupelhout en veel 
bloeiende bramen, waarop de vlinders dan vaak in aantal aan te treffen zijn. 
In het Gooi bijv. is hyperantus zeer lokaal (als hij er tenminste nog voorkomt) 
en ook op de Veluwe is hij lang niet overal te vinden. Maar hij komt weer wel 
op vrij veel plaatsen in het Duindistrict voor, waar het toch ook zeer droog kan 
zijn (in juli 1947 bijv. talrijk te Aerdenhout, VAN WISSELINGH). Wat precies de 
eisen zijn, die deze soort aan zijn biotoop stelt, is me dan ook niet helemaal 
duidelijk. Zie overigens voor de verspreiding in ons land het kaartje, fig. 8, 
waaruit blijkt, dat Ayperantus ook bekend is van Vlieland, Terschelling en 
Ameland. De weinige exemplaren, die hier en daar in het Hafdistrict aangetroffen 
zijn, waren wel vrij zeker zwervers. 

Eén generatie, die waargenomen is tussen half juni en de tweede helft van 
augustus (17.VI tot 20.VIII), hoofdvliegtijd juli en begin augustus. 


456 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (268) 


Fig. 8. De verbreiding van Aphantopus hyperantus L. in Nederland. 


Variabiliteit. De nominaatvorm is de Middenzweedse, daar LINNAEUS 
in zijn oorspronkelijke beschrijving in Syst. Nat, ed. X, p. 471 (1758), het 
eerst de Fauna Svecica citeert. Vergelijking van onze Nederlandse exemplaren 
met Zweedse uit de collectie van het Naturhistoriska Riksmuseum te Stockholm 
deed zien, dat er niet het minste verschil bestaat. Onze exemplaren behoren dan 
ook ongetwijfeld tot subsp. hyperantus L. 

(OBRAZTSOV schrijft (Festschrift Strand, vol. 2, p. 243, 1936), dat Midden- 
europese exemplaren zich onderscheiden van Zuidzweedse door kleinere oogvlek- 
ken op boven- en onderzijde met smallere gele ringen. Hierbij worden vindplaat- 
sen van Noord-Duitsland tot de Ukraine geciteerd. Ik kan ook in dit opzicht 
geen enkel doorgaand verschil vinden tussen onze exemplaren en de Zweedse). 

De infrasubspecifieke variabiliteit is vrij groot, vooral in aantal, grootte en 
vorm der oogvlekken. De verdeling van de verschillende vormen over mannetjes 
en wijfjes is niet dezelfde. De meeste zijn min of meer „gedeeltelijk geslacht- 


(269) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 457 


gekoppeld”, waarbij de mannetjes meer tot reductie en de wijfjes meer tot ver- 
groting van het aantal ogen neigen. Een overzicht van de variabiliteit gaf ik in 
Lambillionea, vol. 35, p. 199—210 (1935). 

Au Afmetingen. 

f. minor Fuchs, 1891, Jahrb. Nass. Ver., vol. 44, p. 215. Dwergen. Niet 
gewoon. Laag-Soeren, Nijmegen, Muiderberg, Sint Michielsgestel (Zoöl. Mus.); 
Groesbeek (VAN DE POL); Eindhoven (VERHAAK); Gronsveld (Mus. Rotterdam). 

Bore leurvormen. 

f. infra-pallida Lempke, 1935, Lambillionea, vol. 35, p. 202. Onderzijde der 
vleugels veel lichter dan normaal, bovenzijde niet afwijkend. Een dergelijk exem- 
plaar is afgebeeld door FROHAWK in Nat. Hist. Brit. Butterfl., vol. 2, pl. 39, 
fig. 19, [1924]. Groesbeek (VAN DE Por); Bilthoven (Leids Mus.); Hollandse 
Rading (KUCHLEIN); Gronsveld (Zoöl. Mus.). 

Gubeteckening der ogen: 

De typische door LINNAEUS beschreven vorm heeft op de bovenzijde van voor- 
en achtervleugels enige ogen (al of niet gekernd) en op de onderzijde van de 
voorvleugels drie en op die der achtervleugels vijf normaal gevormde ogen. Dit 
is een van de meest voorkomende vormen der soort. 

f. pseudoocellatus Bergmann, 1952, Groszschmetterl. Mitteldeutschl., vol. 2, p- 
158, pl. 25, fig. D3. Op de bovenzijde der vleugels opvallend duidelijke ogen 
(in de figuur op de voorvleugels drie, op de achtervleugels twee). Zie FORD, 
Butterflies, pl. 32, fig. 2. De afbeelding van SOUTH, pl. 89, fig. 5, heeft iets 
kleinere ogen. De vorm komt in beide geslachten voor en is waarschijnlijk niet 
zeldzaam. Colmschate, Berg en Dal, Wamel, Hollandse Rading, Domburg, Lange- 
weg-N.B. (Zoöl. Mus.); Eperheide (VAN DER MEULEN). 

f. hyperophthalma Stauder, 1922, Ent. Anz., vol. 2, p. 55. Voorvleugels op de 
bovenzijde met drie ogen. Bij het 4 niet zeldzaam, bij het 9 gewoon. 

f. byperantoidana Strand, 1919, Archiv f. Naturgesch., vol. 85, Abt. A, Heft 4, 
p. 16. Op de bovenzijde der voorvleugels één of geen enkel oog. Bij het & 
gewoon, bij het @ zeer zeldzaam (in Zoöl. Mus. bijv. slechts één exemplaar van 
Hilversum). 

f. hyperantella Strand, 1919, 1. c. Op de bovenzijde der achtervleugels één of 
geen enkel oog. Bij het & wel op de meeste plaatsen voorkomend, hoewel niet 
al te gewoon, bij het 9 veel zeldzamer (in Zoöl. Mus. bijv. weer slechts één 
exemplaar van Hilversum). 

f. pseudohyperantus Strand, 1919, |. c. Op de bovenzijde van voor- en achter- 
vleugels één of geen enkel oog. Bij het 4 gewoon, maar tot nog toe heb ik geen 
enkel 9 met een dergelijke reductie van het aantal ogen op de bovenzijde gezien. 

f. parvocellata nov. Ogen op de onderzijde duidelijk verkleind, maar overigens 
normaal. Apeldoorn 9, Arnhem ©, Langeweg 4 (Zoöl. Mus.); Elzen 9, 
Slenaken 9, Eperheide, 4 (VAN DER MEULEN). 

Holotype @ van Apeldoorn, 20.VII.1890, in collectie Zoöl. Mus. 


[Eye spots on the under side of the wings distinctly smaller, but for the rest normal. } 


f. decora Caruel, 1944, Misc. Ent., vol. 41, p. 28, pl. B, fig. 2. Ogen op de 
onderzijde der vleugels opvallend vergroot, maar overigens normaal van vorm. 
Langeweg, 9 (Zoöl. Mus.); Eperheide, 4 (VAN DER MEULEN). 


458 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (270) 


f. cuneata Gillmer, 1908, Int. ent. Z. Guben, vol. 1, p. 359. De ogen op de 
onderzijde der vleugels enigszins uitgerekt. Hatert (BOLDT); Langeweg, 4 (Zoöl. 
Mus.). 

f. lanceolata Shipp, 1894, Ent. Rec., vol. 5, p. 99. Ogen op de onderzijde der 
vleugels sterk uitgerekt. Afbeeldingen van deze prachtige vorm geven FROHAWK 
in Nat. Hist. Brit. Butterfl., vol. 2, pl. 39, fig. 21 en 22 en SOUTH in Butt. Brit. 
Isles, fig. 27 op p. 130. Ongetwijfeld een zeldzame vorm. Heemskerk (BANK). 

f. centrifera Seitz, 1909, Groszschmetterl., vol. 1, p. 137. Alle of een gedeelte 
van de ogen der onderzijde hebben alleen een gele ring om de witte kern, de 
zwarte ring ontbreekt dus. Zeer zeldzaam. Epen (Lucas). 

f. marpurgensis Strand, 1919, l. c. Onderzijde van voor- en (of) achtervleugels 
met extra ogen. Zeldzaam bij het & (slechts één exemplaar in Zoöl. Mus.), vrij 
gewoon bij het 9 . Zandberg-Dr., Zoelen, Groenekan, Bussum, Langeweg, Nuenen 
(Zoöl. Mus.); Annen, & (S. R. DijKsTRA); Hummelo (JANSE); Aerdenhout 
(VAN OORSCHOT); Mechelen (PEERDEMAN). 

f. vidua Müller, 1764, Fauna Fridrichsdalina, p. 36. Onderzijde van de voor- 
vleugels met twee ogen, de achtervleugels normaal met vijf. Gewoon bij het &, 
bij het 2 veel minder. 

f. sexoculatus Caruel, 1944, Misc. Ent., vol. 41, p. 29, pl. B, fig. 3. Onderzijde 
van de voorvleugels met twee, die der achtervleugels met vier ogen. Wijckel, 
Apeldoorn, Arnhem, Groenekan, alle mannetjes (Zoöl. Mus.); Eperheide, & 
(VAN DER MEULEN). 

f. hyperantoides Strand, 1919, I. c. Onderzijde van de voorvleugels met één 
oog, die der achtervleugels met het normale aantal van vijf. Apeldoorn, Ankeveen, 
Langeweg, Ulestraten, alle mannetjes (Zoöl. Mus.). 

f. cabeaui Pionneau, 1929, L'Echange, vol. 45, p. 3. Onderzijde van de voor- 
vleugels zonder ogen, die der achtervleugels in de regel met minder dan vijf. 
Lutterzand, 4 (Zoöl. Mus.); De Treek (GORTER). 

f. arete Müller, 1764, Fauna Fridrichsdalina, p. 36. Alle of de meeste ogen 
op de onderzijde van voor- en achtervleugels gereduceerd tot witte stippen. Zeld- 
zame vorm. Arnhem (VER HUELL, Handel. Ned. ent. Ver., p. 70, 1856); Slan- 
genburg, 1901 (Zoöl. Mus.); Helvoirt, 1956 (Bork); Venlo (MAURISSEN, 1870, 
Tijdschr. Entom., vol. 13, p. 136); Swalmen (LUCKER); Gerendal (WILMINK); 
Eperheide, 1938 (VAN DER MEULEN); Epen, 1946 (Lucas). Bovendien in Leids 
Mus. een exemplaar met etiket „Gelderland uit collectie J. VETH. 

f. caeca Fuchs, 1884, Stett. ent. Z., vol. 45, p. 252. Op de onderzijde der 
voorvleugels ontbreken de witte stippen van arete geheel, op die der achtervleugels 
zijn er nog slechts enkele aanwezig. Zie SOUTH, pl. 22, fig. 6. Vanzelfsprekend 
nog zeldzamer dan arete. Buurse, 1938 (VARI). 

DrAnderehtekehine. 

f. arcuata Zusanek, 1925, Zeitschr. Oesterr. ent. Ver., vol. 10, p. 61. Op de 
onderzijde van voor- en achtervleugels bevindt zich binnenwaarts van de ogen 
een donkere lijn, die zich op de achtervleugels van de voor- tot de binnenrand 
uitstrekt, terwijl voor de achterrand der achtervleugels nog een drievoudige 
gegolfde lijntekening staat. Zie VERITY, Farf. It., vol. 5, pl. 67, fig. 17 (1953). 
Berg en Dal, 4, Doorn, & (Zoöl. Mus.). 

Teratologische exemplaren. Linker achtervleugel zeer klein. Nue- 
nen (NEIJTS). 


(271) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 459 


Linker voorvleugel te klein. Princenhage (Zoöl. Mus.). 

Pathologische exemplaren. Linker vleugels verbleekt. Oene (DE 
BOER). 

Linker voorvleugel kleiner en verbleekt. Apeldoorn (DE BOER). 

Beide voorvleugels geheel verbleekt en van de linker achtervleugel de buiten- 
helft. Terschelling, &, 1956 (LEFFEF). 

Beide achtervleugels bijna geheel verbleekt. Groningen, ten zuiden van de stad 
(DE GAVERE, 1867, Tijdschr. Entom., vol. 10, p. 196; zie ook Bouwst. Fauna 
Nederl., vol. 2, p. 149, 1856). 

Op de linker voorvleugel is de achterrand in het midden misvormd. Aan de 
onderzijde staat daar in plaats van de oogvlekken een grote bijna rechthoekige 
donkere vlek’ van de middencel tot de achterrand, omgeven door een lichte geel- 
achtige lijn. Hatert, 9, 1938 (BOLDT). 


Maniola Schrank 


Maniola jurtina L. Verbreid door het gehele land op open grazige plaatsen. 
Gewoon tot algemeen. Bekend van Texel, Vlieland, Terschelling en Ameland. 

Eén generatie, die van de tweede helft van mei tot in de tweede helft van 
september is waargenomen (20.V tot 22.1X). De zeer vroege datum werd in 1945 
door Broeder ANTONIUS te Uden genoteerd voor een 3, de late in 1940 voor 
een gaaf 9 te Nunspeet door Värı. Hoewel de lange vliegtijd doet denken aan 
het voorkomen van een partiële tweede generatie, is hiervoor toch nooit enig 
bewijs geleverd. De verklaring, die door VERITY gegeven wordt (1953, Farf. It. 
vol. 5, p. 261), lijkt me veel aannemelijker. Hij schrijft, dat alle rupsen klein 
overwinteren, maar dat een deel ervan het volgende voorjaar snel doorgroeit en 
de vroege vlinders levert, terwijl een ander deel veel trager groeit en daardoor 
later in het jaar zich tot vlinder ontwikkelt. Waarschijnlijk is dit een kwestie 
van erfelijke aanleg. Hoofdvliegtijd bij ons tweede helft van juni en juli. . 

Variabiliteit. De nominaatvorm is de Middenzweedse. Onze exemplaren 
stemmen hiermee overeen, zodat ze eveneens tot subsp. jurtina L. behoren. Zie 
ook VERITY, 1953, I. c., p. 266. 

De infrasubspecifieke variabiliteit is zeer groot, zowel wat de kleuren als wat 
de tekening betreft. Een overzicht van de beschreven vormen gaf ik in Lambil- 
lionea, vol. 35, p. 71—78, 101—108, 147—153, 172—185 (1935). 

LEEDS behandelt de variabiliteit van de Britse jurtina in Proc. & Trans. South 
London ent. nat. Hist. Soc. 1948—1949, p. 98—108 (1950), op dezelfde manier 
als dat in de reeds geciteerde coridon-monografie is gebeurd, d.w.z. hij trekt zich 
weinig of niets aan van de reeds bestaande literatuur en lanceert een serie namen, 
die voor een groot deel synoniemen zijn en voor een ander deel wel wat al te veel 
afdalen in allerlei kleinigheden. Voor zover zijn namen geen synoniemen zijn en 
aanvaardbare vormen aanduiden, die ook uit ons land bekend zijn, worden zij 
natuurlijk gebruikt. Wat in elk geval de moeite waard is, is de prachtige gekleurde 
plaat, die zijn artikel illustreert en waarop inderdaad zeer opvallende vormen 
afgebeeld zijn. 

A Afmetingen. 

f. nana Stephan, 1923, Iris, vol. 37, p. 23. Dwergen. Niet gewoon, maar 
overal onder de soort te verwachten. 


460 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (272) 


f. major Leeds, 1950, Proc. Trans. South London ent. nat. Hist. Soc. 1948— 
1949, p. 107. Opvallend grote exemplaren. Als altijd veel zeldzamer. In Zoöl. 
Mus. drie mannetjes van Diemen, Texel en Middenduin (Overveen) en twee 
wijfjes, één van Soest en één zonder vindplaats. 

B. Kleurvormen. 

f. brigitta Ljungh, 1799, Vet. Akad. nya Handl., vol. 20, p. 147, pl. 2, fig. 
6, 7. Alle vleugels op de bovenzijde met effen lichte grondkleur, de wortel en 
de rand licht roodachtig (of bruingeelachtig). Zeldzaam. Purmer, & (DE BOER); 
Purmerend, 2 (PLAS). 

f. cinerascens Fuchs, 1892, Jahrb. Nass. Ver., vol. 45, p. 85. De achtervleugels 
zijn op de bovenzijde stofgrijs van kleur. Slangenburg, © (Zoöl. Mus.); Ter- 
schelling, 4 (LEFFEF). 

f. cinerea Cosmovici, 1892, Le Naturaliste, p. 264. Bovenzijde van voor- en 
achtervleugels stofgrijs van kleur. Norg (JONKER); Wageningen, 9 (VAN DE 
Por); Soest, ¢ (Zoöl. Mus.); Terschelling, 4 (LEFFEF). 

f. illustris Jachontov, 1895, Soc. Ent., vol. 10, p. 65. Grondkleur van de boven- 
zijde der vleugels licht bruingrijs. Amersfoort (Mus. Rotterdam; beschreven door 
HAVERHORST in Ent. Ber, vol. 8, p. 535, 1933, als een exemplaar met witte 
grondkleur, waardoor ik het in 1935 als f. lewcothoë vermeldde); Middelie (DE 
BOER). 

f. © alba Blackie, 1920, Entomologist, vol. 53, p. 277. De grote lichte vlek 
op de bovenzijde der voorvleugels is wit van kleur. Stellig niet gewoon. Doetin- 
chem, Hatert, Overveen, Hoedekenskerke (Zoöl. Mus.); Slangenburg (BENTINCK, 
Zoöl. Mus.); Zeist (BROUWER); Numansdorp (Mus. Rotterdam); Tilburg (VAN 
DEN BERGH); Epen (VAN WISSELINGH); Vijlen, Vaals (LANGOHR). 

f. 9 pallens Thierry-Mieg, 1889, Le Naturaliste, vol. 11, p. 74. De grote vlek 
op de bovenzijde der voorvleugels is geelachtig wit van kleur. Een prachtige 
afbeelding geeft OUDEMANS in Tijdschr. Entom., vol. 48, pl. 3, fig. 9. Minder 
zeldzaam dan de vorige vorm, d.w.z. van vrij veel vindplaatsen bekend, maar 
steeds in een enkel exemplaar. Merkwaardig zijn exemplaren, die op de ene 
vleugel de pallens-kleur hebben, terwijl de andere voorvleugel de typische kleur 
heeft. Mogelijk zijn dit somatische mozaieken. Eelde, links pallens (SUIVEER); 
Voorst-Gietelo, idem (Zoöl. Mus.). Houthem, rechts pallens (Zoöl. Mus., afge- 
beeld door OUDEMANS, I. c., pl. 4, fig. 3). 

f. © semi-intermedia Lempke, 1935, Lambillionea, vol. 35, p. 101. De boven- 
helft van de voorvleugelvlek is geel of geelbruin, de onderhelft wit. Een weinig 
voorkomende vorm. Berg en Dal (BoLDT); Zeist (BROUWER); Amsterdam (Zoöl. 
Mus.). 

f. © intermedia Blackie, 1920, Entomologist, vol. 53, p. 278. De voorvleugelvlek 
geelachtig tot geelbruin van kleur. Gewoon, overal onder de soort voorkomend. 

f. 9 antirufa Leeds, 1950, Proc. Trans. South London ent. nat. Hist. Soc. 
1948—1949, p. 101. De voorvleugelvlek roodachtig van kleur. Ongetwijfeld een 
zeldzame kleurvorm. Soest, 30.VI.1947 (Zoöl. Mus.). Bovendien behoort hiertoe 
ook het holotype van f. subhispulla Strand van Arnhem. Zie verder bij deze vorm. 

f. 9 huenei Kroulikovsky, 1908, Soc. Ent., vol. 23, p. 3. De voorvleugelvlek 
min of meer bruin bestoven en daardoor veel kleiner van omvang. Zie VERITY, 


(275) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 461 


Farf. It, vol. 5, pl. 62, fig. 68 (1953). Niet talrijk, maar op de meeste vindplaat- 
sen onder de soort te vinden. 

f. Q pauper Verity, 1916, Ent. Rec., vol. 28, p. 169. De vlek op de bovenzijde 
der voorvleugels is normaal van kleur, dus niet donker bestoven, maar het discale 
gedeelte ontbreekt vrijwel geheel, terwijl het overblijvende gedeelte meestal nog 
doorsneden is door donkere aderen. Ook bij deze vorm is de vlek dus sterk 
gereduceerd, maar op een andere manier dan bij hzenei. Zie VERITY, Farf. It, 
vol. 5, fig. 61, maar vooral fig. 73. Vrij gewoon, overal onder de soort aan te 
treffen. 

f. 9 pseudomas Cockerell, 1889, Entomologist, vol. 22, p. 26. De lichte vlek 
op de bovenzijde der voorvleugels ontbreekt geheel. Van het & te onderscheiden 
door het ontbreken van de donkere androconiënband en de sterker getande achter- 
vleugels. Ongetwijfeld een zeer zeldzame vorm. Ouddorp, 1947 (Zoöl. Mus.); 
Waalwijk, 1950 (STAMMESHAUS). Bovendien enkele overangsexemplaren met zeer 
sterk gereduceerde lichte vlek van Anlo (BouwseMA), Capelle aan den IJsel 
(VERKAIK) en Nuenen (NEIJTS). 

f. & suffusa Tutt, 1896, Brit. Butt, p. 404. Op de bovenzijde der vleugels 
zonder enige oranje tekening. Exemplaren, waarbij het oranje ringetje om het voor- 
vleugeloog geheel ontbreekt, zijn niet gewoon, maar toch wel van vele plaatsen 
bekend. 

f. ® rufocincta Fuchs, 1900, Jahrb. Nass. Ver., vol. 53, p. 37. Op de bovenzijde 
der achtervleugels met een geelbruine discaalvlek. In allerlei overgangen van 
exemplaren met een zwak ontwikkelde vlek tot dieren met een prachtige grote 
vlek, zoals die vooral voorkomt bij exemplaren uit Zuid-Europa. Dergelijke wijfjes 
behoren bij ons stellig tot de uitzonderingen (in Zoöl. Mus. bijv. slechts twee 
exemplaren van Soest en de Purmer). De zwakker getekende exemplaren zijn 
evenmin talrijk, maar toch wel op de meeste vindplaatsen onder de soort aan te 
treffen. Zie SOUTH, pl. 84, fig. 7. 

f. 2 antifulva nov. De geelbruine vlek op de bovenzijde der voorvleugels zo 
uitgebreid, dat nog slechts smalle donkere randen overblijven; achtervleugels zon- 
der geelbruine vlek. Ameland (Mus. Leeuwarden); Terschelling (LEFFEF); Kuik- 
horne (Leids Mus.); Berg en Dal (Borpr); Koog-Texel (STAMMMESHAUS). 

Holotype ® van Kuikhorne, juli (Leids Mus.). 


[The yellow-brown spot on the upper side of the fore wings so much extended, that 
only narrow dark margins remain; hind wings without yellow-brown spot (difference with 
f. nuragiformis Verity).] 


f. © nuragiformis Verity, 1916, Ent. Rec., vol. 28, p. 169. Op de bovenzijde 
der voorvleugels is de geelbruine vlek zo uitgebreid, dat slechts smalle randen 
van de donkere grondkleur overblijven, terwijl de achtervleugels de tekening van 
rufocincta bezitten. Zie VERITY, Farf. It, 1. c., fig. 67. Natuurlijk eveneens een 
zeldzame vorm bij ons. Purmer, 1944 (Zoöl. Mus.). 

f. & hertha Heinrich, 1909, Berl. ent. Z., vol. 54, p. (3). Op de bovenzijde 
der voorvleugels bevindt zich onder het apicaaloog een duidelijke geelbruine vlek, 
die even variabel in grootte is als de rzfocincta-vlek der wijfjes. Zie SOUTH, fig. 2. 
Gewoon, door het gehele land voorkomend. 

f. marmorea Lambillion, 1903, Rev. mens. Soc. ent. Nam., p. 66 (commacula 


462 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (274) 


Leeds, 1950, Proc. Trans. South London ent. nat. Hist. Soc. 1948— 1949, p. 102). 
Bovenzijde van voor- of (en) achtervleugels vlekkerig door het voorkomen van 
kleine grijze vlekjes tussen de normale grondkleur. Weesperkarspel, 4 (Zoöl. 
Mus.); Groesbeek, 9 (VAN DE POL). 

f. radiata Frohawk, 1938, Var. Brit. Butterfl., pl. 9, fig. 1. Bovenzijde der 
vleugels in de buitenhelft witachtig van kleur met smalle donkere achterrand, 
terwijl langs de aderen donkere banen van de normale grondkleur lopen. Am- 
sterdam (STAMMESHAUS). 

f. semialba Bruand, 1849, Bull. Soc. Emulation du Doubs, p. 60. Bovenzijde 
der vier vleugels witachtig, behalve de randen, die de normale donkere kleur 
behouden hebben. Het is volkomen onjuist de naam te gebruiken voor exemplaren 
met onregelmatige witte vlekken, zoals zo vaak gedaan wordt. De echte semialba 
is een symmetrisch gekleurde zelden voorkomende vorm. Het enige exemplaar, 
dat ik er tot nog toe van gezien heb, is een 9 van Brunssum, waarbij alleen de 
vleugelranden en het voorvleugeloog normaal van kleur zijn, terwijl de rest van 
de vleugels verbleekt is (LANGOHR). 

f. grisea Tutt, 1896, Brit. Butt, p. 404. Op de onderzijde der achtervleugels 
bevindt zich een grijsachtige submarginale band. Zie VERITY, 1953, 1. c., fig. 68. 
Uitsluitend bij de wijfjes voorkomend, in verschillende tinten, vrij gewoon. 

f. violacea Wheeler, 1903, Butterfl. Switzerland, p. 113. Op de onderzijde der 
achtervleugels een violetachtig getinte submarginale band. Ongetwijfeld weer een 
heel zelden bij ons voorkomende vorm. Blaricum (BoLDT); Amsterdam, een 
prachtig 9 met paarsachtige tint op de band (HELMERS). 

f. 2 infrareticulata nov. Onderzijde der achtervleugels vrijwel eenkleurig grijs 
met donkere schrapjes, die zich ook langs voor- en achterrand van de onderzijde 
der voorvleugels bevinden. Bathmen, Hilversum (holotype, 8.VIII.1953, beide 
exemplaren in Zoòl. Mus.). 


[Under side of the hind wings nearly unicolorous grey with little dark striae, which 
are also present along the costa and the outer border of the under side of the fore wings. } 


CID etekentie dee postes: 

f. anticrassipuncta Leeds, 1950, Proc. Trans. South London ent. nat. Hist. Soc. 
1948—1949, p. 104. Op de bovenzijde der voorvleugels met opvallend vergroot 
oog. Exemplaren met groot, maar enkelvoudig gekernd oog komen bij de wijfjes 
vrij regelmatig voor, bij de mannetjes daarentegen zijn ze beslist zeldzaam (in 
Zoöl. Mus. slechts één exemplaar van Soest). 

f. antiparvipuncta Leeds, 1950, L. c., p. 104. Op de bovenzijde der voorvleugels 
met opvallend verkleind oog. Veel zeldzamer dan de vorige vorm. In Zoöl. Mus. 
slechts twee wijfjes van Diemen en Ouddorp en een & van Oisterwijk. Verder 
wijfjes van Wageningen (DUNLOP), Amsterdam (STAMMESHAUS), Bakkum (Au- 
KEMA), Den Haag en Belfeld (Leids Mus.). 

f. caeca Rebel, 1909, Berge’s Schmetterl.buch, 9e ed., p. 52. Het apicaaloog der 
voorvleugels niet wit gekernd. Bij het 4 is de vorm gewoon, bij het © beslist 
zeldzaam. Ik zag exemplaren van Vorden (Leids Mus.), Blaricum (Borpr), 
Haarlem (LUKKIEN), Capelle aan den IJsel (een 9 met twee ogen onder elkaar, 
die beide blind zijn! VERKAIK), Empe, Ingen, Meers (Zoöl. Mus.). Soms komen 
ook bij de mannetjes opvallende exemplaren voor: een & met een groot blind oog 


(275) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 463 


op de onderzijde van Stein (Zoöl. Mus.), een ander van Epen met nog slechts 
een klein puntje in dezelfde collectie. 

f. anommata Verity, 1904, Entomologist, vol. 37, p. 56. Het apicaaloog der 
voorvleugels ontbreekt geheel. Zeer zeldzaam. Breda, & (Leids Mus.). 

f. bioculata Rebel, 1909, L. c., p. 52. Het apicaaloog der voorvleugels met twee 
witte kernen. Bij het 9 is deze vorm gewoon, bij het & daarentegen zeer zeld- 
zaam. Ik zag slechts exemplaren van Paterswolde (Koor), Norg (STAMMESHAUS) 
en Amsterdam (Vari), de beide laatste exemplaren alleen dubbel gekernd op 
de onderzijde. 

f. erymanthoides Strand, 1919, Arch. für Naturgesch., vol. 85, Abt. A, Heft 4, 
p. 16 (biocellata Lempke, 1935, Lambillionea, vol. 35, p. 148). Op de bovenzijde 
der voorvleugels staan twee apicaalogen vlak onder elkaar, maar van elkaar ge- 
scheiden. Meestal is het onderste oog kleiner en ongekernd en deze vorm is vooral 
bij de mannetjes gewoon. Exemplaren met twee losse gekernde ogen zijn schaarser, 
maar toch van vrij veel vindplaatsen bekend. 

f. subhispulla Strand, 1912, Ent. Z. Frankfurt, vol. 25, p. 254. Combinatie van 
erymanthoides en antirufa, dus eigenlijk beter in te trekken. Arnhem, © , holotype, 
afgebeeld door Dr. J. TH. OUDEMANS in Tijdschr. Entom., vol. 48, pl. 4, fig. 4, 
1905, naar welke figuur de vorm benoemd is (exemplaar in collectie Zoöl. Mus.). 

f. addenda Mousley, 1903, Ent. Rec., vol. 15, p. 160. Met extra ogen op de 
bovenzijde van voor- en (of) achtervleugels of op de onderzijde der voorvleugels. 
Er zijn tal van mogelijkheden, variërend van een enkel extra oogje tot meerdere 
op beide vleugelparen. Blijkbaar een vorm, die veroorzaakt wordt door een aantal 
polymere factoren, en waarvoor natuurlijk slechts één enkele naam gebruikt 
moet worden. Hoewel niet gewoon, is addenda toch van vrij veel plaatsen bekend 
en is ongetwijfeld wel overal onder de soort te verwachten. 

f. infra-pupillata Lempke, 1935, Lambillionea, vol. 35, p. 150. Op de onderzijde 
der achtervleugels een of meer wit gekernde oogjes. Van vrij veel vindplaatsen 
bekend, hoewel bij de wijfjes zeldzamer dan bij de mannetjes, overal onder de 
soort te verwachten. 

[f. biocellata Tutt, 1910, Ent. Rec., vol. 22, p. 158. Described after a male from the 
Sarnthal in Tirol, and having "one small apical eye on the upperside (and underside) of 


the forewings, and two very marked ones on the underside of the hindwings’. The name 
denotes a very special case of f. infra-pupillata, and should therefore be suppressed. } 


f. infra-impunctata Lempke, 1935, l. c., p. 150. Onderzijde der achtervleugels 
zonder zwarte stippen. Bij het © gewoon, bij het 4 daarentegen veel zeldzamer. 

f. ocellata Tutt, 1908, Ent. Rec., vol. 20, p. 247. Op de onderzijde der achter- 
vleugels vijf of zes zwarte stippen. Zeldzame en waarschijnlijk vrijwel uitsluitend 
tot de mannetjes beperkte vorm. Beetsterzwaag (Mus. Leeuwarden); Amsterdam, 
Middelie, Texel-De Geul (Zoöl. Mus.); Lemiers (DELNOYE). 

D*Pekeniag der onderzijde. 

f. 2 fracta Zweigelt, 1918, Z. Oest. ent. Ver., vol. 3, p. 11, fig. 3. Op de 
onderzijde der achtervleugels loopt in cel IV, op de plaats, waar de donkere 
wortelhelft met een boog buitenwaarts uitspringt, een donkere streep door de 
lichte submarginale band naar de donkerder achterrand. Zundert (Zoël. Mus.). 

BA dere votmen: 

f. glabrata Leeds, 1950, Proc. Trans. South London ent. nat. Hist. Soc. 1948— 


464 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (276) 


1949, p. 103. Bovenzijde van alle vleugels met kleine dicht op elkaar staande 
schubben, waardoor ze er glanzend uitzien, net of ze gevernist zijn. Makkinga, 4, 
Amsterdam, 4, Bloemendaal, 9 (STAMMESHAUS). 

f. brevipennis nov. Alle vleugels zijn te kort. Breda, 4, 3.VII.1883 (holotype, 
Leids Mus.). 

Bij deze vorm zijn alle vleugels op symmetrische wijze verkort. Hoewel hij 
zeldzaam is, is hij reeds van diverse soorten in de buitenlandse literatuur vermeld. 
Van Crocallis elinguaria L., f. brevipennis Cockayne is bekend, dat deze erfelijk is 
en wel recessief ten opzichte van de normale vleugelvorm. Vrij zeker hebben we 
hier te doen met een vorm, die voor de soort niet gunstig is. Bij het brevipennis- 4 
van jurtina zijn ook alle vleugels albinistisch gevlekt, wat eveneens in deze richting 
wijst. 

[All wings are too short. ] 


Gynandromorf. Een prachtig exemplaar van een bilaterale gynandromorf 
werd door STAMMESHAUS in 1953 te Amsterdam gevangen. De linkerzijde is 
vrouwelijk, de rechter mannelijk. 

Teratologische exemplaren. Linker voorvleugel te klein. Am- 
sterdam, ® (VAN DER MEULEN). | 

Rechter voorvleugel te klein. Schelluinen, 9 (op deze vleugel ook een veel 
kleiner oogje, SLOB). 

Beide voorvleugels te klein. Denekamp, &, bovendien alle vleugels met lichte 
striemen (Leids Mus.); Soest, 4 (Zoöl. Mus.); Velzen, 2 (VAN KATWIJK); 
Bergen op Zoom, & (PRICK). 

Linker achtervleugel te klein. Hoog-Soeren, 9 (LEFFEF). 

Rechter achtervleugel te klein. Amsterdam, 9 (BOTZEN); Middelie, 9 (DE 
BOER). 

Beide linker vleugels te klein. Schelluinen, 4 (SLOB). 

Pathologische exemplaren. Van geen enkele Nederlandse vlinder- 
soort zijn zoveel exemplaren bekend met min of meer verbleekte vleugels. Het 
afwijkende gedeelte varieert van een haast onopvallend klein vlekje tot bijna de 
gehele oppervlakte van de vleugel, terwijl het aantal min of meer verbleekte 
vleugels kan variëren van één tot alle vier. Meestal is de afwijking het best op 
de bovenzijde der vleugels ontwikkeld, zelden alleen op de onderzijde. Zoals uit 
onderstaand lijstje duidelijk blijkt, komen lang niet alle mogelijkheden even 
veelvuldig voor. De achtervleugels zijn er veel vaker bij betrokken dan de voor- 
vleugels. Als oorzaak van het ontstaan der vaak zeer onregelmatige lichte tot 
zuiver witte vlekken wordt niet zelden druk op de pop of vochtigheid opgegeven. 
Het lijkt me echter weinig waarschijnlijk, dat deze opvattingen de juiste kunnen 
zijn. Het zal tenminste moeilijk te verklaren zijn, waarom Maniola jurtina met 
een hangende pop veel vaker het verschijnsel vertoont dan andere Satyriden, die 
zich op dezelfde wijze verpoppen of dan Aphantopus hyperantus, waarvan de pop 
zich in een spinsel tussen graswortels bevindt. Ook het feit, dat de achtervleugels 
veel vaker aangetast zijn dan de voorvleugels, terwijl de laatste in de pop aan de 
oppervlakte liggen en dus veel eerder gevaar lopen door uitwendige oorzaken 
beïnvloed te worden, wijst er op, dat de oorzaak een andere moet zijn. 

Uit de kweekproef van COLLIER (1950, Entomologist, vol. 83, p. 25—26) 


(277) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 465 


blijkt, dat erfelijke factoren wel de hoofdoorzaak van het ontstaan dezer afwij- 
kende exemplaren zijn. Van een 9, waarvan beide achtervleugels albinistisch 
afweken (maar niet symmetrisch), verkreeg hij uit 40 eieren 35 poppen. Van de 
hieruit verschenen vlinders had één mannetje symmetrische witte vlekken op beide 
achtervleugels, terwijl ongeveer 50% der andere exemplaren er uit zagen, alsof de 
vleugels nat geweest en vlekkerig opgedroogd waren (waarschijnlijk is dit f. mar- 
morea Lambillion!). De schubben van al deze exemplaren waren normaal van 
vorm, maar het pigment erin was in vele ervan niet normaal ontwikkeld. De 
afwijking van de moeder was dus door de nakomelingen overgeërfd, maar met 
uitzondering van het ene mannetje op een wijze, die zonder voorkennis van hun 
afstamming niet te herkennen zou zijn. Het gelukte het wit gevlekte mannetje 
te doen paren met een van de vlekkerige wijfjes. De rupsjes ontwikkelden zich 
wel in de eieren, maar slaagden er niet in uit te komen. De conclusie ligt dus 
voor de hand, dat de factor, die het albinisme veroorzaakt, niet gunstig is voor 
de soort. Het feit, dat albinistisch getinte vleugels niet zelden misvormd zijn, staat 
misschien ook hiermee in verband. 

Het Nederlandse materiaal, dat ik gezien heb, kan op de volgende wijze inge- 
deeld worden: 

A. Eén voorvleugel albinistisch getekend. 

1. De linker voorvleugel. Eelde (SUIVEER); Nunspeet, Ouddorp (Zoöl. Mus.); 
Amsterdam (STAMMESHAUS); Nuenen (NEIJTS). 

2. De rechter voorvleugel. Oldelamer (STAMMESHAUS); Groningen (SUIVEER); 
Ermelo (BENTINCK); Haarlem, Voorschoten (Zoöl. Mus.). 

B. Beide voorvleugels albinistisch getekend. Soest, ©, alleen op de onderzijde 
(Zoöl. Mus.); Zoeterwoude (VAN DER SCHANS). 

C. Eén achtervleugel albinistisch getekend. 

1. De linker achtervleugel. Nunspeet (Mej. Mac GILLAVRY); Hoog-Soeren 
(LEFFEF); Wordt-Rheden (Zoöl. Mus., afgebeeld door OUDEMANS in Tijdschr. 
Entom., vol. 48, pl. 3, fig. 7 en 8); Vorden (HARDONK); Blaricum (BOLDT); 
Amsterdam, Maarn (Zoöl. Mus.); Middelie (DE BOER); Schinveld (Mus. Maas- 
tricht); Houthem (Leids Mus.); Epen (Rijk). 

2. De rechter achtervleugel. Tietjerk (de linker vleugel is kreupel, G. Dijk- 
STRA); Epe (Vari); Berg en Dal, Blaricum (Borpr); Middelie (Zoöl. Mus.). 

D. Beide achtervleugels albinistisch getekend. Wolvega, Amsterdam (STAM- 
MESHAUS); Groningen (SUIVEER); Weerselo (ARENDS); Apeldoorn (BANK); 
Laag-Soeren, Den Haag (Leids Mus.); Wageningen (JONKER); Soest, Muiden 
(Zoöl. Mus.); Weesp (WESTERNENG); Kwadijk (Stor); Middelie, Bakkum 
(DE BOER); Capelle aan den IJsel (VERKAIK); Schelluinen (SLoB); Nuenen 
(NEIJTs); Eindhoven (VERHAAK); Tegelen (DE Vos); Brunssum (Mus. Maas- 
tricht); Welterberg (VAN WISSELINGH); Gronsveld, Gulpen (Prick); Epen 
(Rijk); Lemiers (DELNOYE); Vaals (KLEIJKERS), een 4 met alleen de onderzijde 
verbleekt (LANGOHR). 

E. Beide linker vleugels albinistisch getekend. Soesterveen (Zoöl. Mus.); Ca- 
pelle aan den IJsel (VERKAIK). 

F. Beide rechter vleugels albinistisch getekend. Wageningen (Zoöl. Mus., 
afgebeeld door OUDEMANS, Tijdschr. Entom., vol. 48, pl. 4, fig. 1, 2); Ouddorp 
(dezelfde collectie); Epen (BENTINCK). 


466 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (278) 


G. Beide voorvleugels en de linker achtervleugel albinistisch getekend. Middelie 
(DE BOER). 

H. Eén voorvleugel en de beide achtervleugels albinistisch getekend. 

1. De linker voorvleugel. Apeldoorn, Middelie (Zoöl. Mus.); Doetinchem 
(VAN WISSELINGH); Breda (Mus. Rotterdam; door HAVERHORST vermeld in 
Ent. Ber., vol. 8, p. 536, maar met onjuiste kleurbeschrijving: de beide achter- 
vleugels zijn licht bruingrijs, terwijl de linker voorvleugel iets verbleekt is). 

2. De rechter voorvleugel. Oosterhesselen (BEIJERINCK); Kootwijk (VAN DE 
Por); Slangenburg (Zoöl. Mus.); Gronsveld (PRICK). 

I. Alle vleugels albinistisch getekend. Wolvega (WITTPEN); Norg (JONKER); 
De Klenke-Dr., Denekamp, Breda (Leids Mus.); Berg en Dal (Borpr); Elzen, 
Amsterdam (VAN DER MEULEN); Goeree (HUISMAN). 

Het is dus duidelijk, dat exemplaren met een of meer albinistisch getekende 
vleugels overal onder de soort kunnen voorkomen. Ik heb deze uitgebreide lijst 


Fig. 9. De verbreiding van Pyronia tithonus L. in Nederland. 


(279) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 467 


alleen gegeven om te laten zien, hoe ongeveer het voorkomen bij de verschillende 
mogelijkheden is. 


Pyronia Hübner 


Pyronia tithonus L. De vlinder komt bij ons in verschillende zeer uiteenlopende 
biotopen voor. Ten eerste is hij verbreid in bosachtige streken (en dan vooral 
loofbosgebieden met ondergroei van bramen, dus op niet al te droge gronden) 
in het gehele noorden, oosten en zuiden, dan is hij verbreid in het gehele noord- 
oosten op zandgronden langs wegen in volkomen open terrein en tenslotte is hij 
een vrij algemeen voorkomende soort langs de dijken en wegen van de Zuid- 
hollandse en Zeeuwse eilanden (van Zeeuws-Vlaanderen weet ik helaas zeer 
weinig) en waarschijnlijk ook van het westen van Noord-Brabant, die eveneens 
geheel open liggen. In het eerstgenoemde biotoop is ##honus soms vrij lokaal, 
maar op de vliegplaatsen is hij dan in de regel gewoon. Op droge zandgronden 
met begroeiing van dennenbossen komt hij nauwelijks voor, vandaar ook het 
blijkbaar volkomen ontbreken in het Gooi. In de Zeeuwse en Zuidhollandse 
duinen is de vlinder van verscheidene vindplaatsen bekend, maar in die van 
Noord-Holland is hij niet noordelijker dan Zandvoort gevonden en op de wad- 
deneilanden is hij in het geheel niet aangetroffen. Opmerkelijk is het vrijwel 
geheel ontbreken in het Krijtdistrict. Behalve de hierna volgende lijst van vind- 
plaatsen geeft vooral de bijgevoegde kaart een goede indruk van de merkwaardige 
verbreiding in ons land. 

Eén generatie, waargenomen van begin juli tot begin september (9.VII tot 3.IX), 
hoofdvliegtijd tweede helft van juli en begin augustus. 


Vindplaatsen. Fr: Bakkeveen, Beetsterzwaag, Olterterp, Wijnjeterp, Fochtelo, 
Appelscha, Oldeholtpade, Wolvega, Peperga, Blesdijke, Scherpenzeel, Echten, Kippenburg, 
Oude Mirdum, Rijs. Gr.: Marum, Lettelbert, De Punt, Onnen, Appelbergen, Onstwedde, 
Vlagtwedde, Vledderveen, Mussel, Jipsinghuizen, Sellingerbeetse, Sellingen, Laude, Roe- 
lage. Dr.: Paterswolde, Eelde, Peize, Roden, Donderen, Vries, Peest, Norg, Veenhuizen, 
Assen, Rolde, Gasteren, Zeegse, Annen, Eext, Drouwen, Borger, Exlo, Zandberg, Eerste 
Valthermond, Nieuw Weerdinge, Valthe, Odoornerveen, Schoonoord, Hooghalen, Wijster, 
Dwingelo, Diever, Zorgvliet, Vledder, Frederiksoord, Wapserveen, Uffelte, Havelte, Ansen, 
Kralo, Hoogeveen, De Wijk. Ov.: Denekamp, Agelo, Reutum, Albergen, Buurserzand, 
Lonnekermeer, Twekkelo, Hengelo, Bornerbroek, Almelo, Vriezenveen, Mariënberg, Han- 
cate, Nijverdal, Holten, Raalte, Diffelen, Stegeren, Junne, Eerde, Oud-Leusden, Dalfsen, 
Lemelerveld, Staphorst, IJhorst, Okkenbroek, Colmschate, Diepenveen, Poggenbelt. Gdl.: 
Nijkerk, Putten, Harderwijk, Hoophuizen, Hulshorst, Nunspeet, Tongeren, Hoog-Soeren, 
Apeldoorn, Empe, Brummen, Laag-Soeren, Spankeren, Velp, Ede; Warnsveld, Verwolde, 
Lochem, Barchem, Ruurlo, Ratum, Kotten, Wooldse Veen, Varsseveld; Hees, Hatert, Groes- 
beek, Overasselt, Heteren, Ingen. Utr.: Loosdrecht, Nieuwersluis. N.H.: Ankeveen, Zand- 
voort. Z.H.: Hillegom, De Zilk, Noordwijkerhout, Noordwijk, Katwijk, Leiden, Wassenaar, 
Den Haag, Kijkduin, Loosduinen, Monster, Staelduin, Vlaardingen, Rotterdam, Zwijndrecht, 
Poortugaal, Oostvoorne, Rockanje, Heenvliet, Oud-Beierland, Numansdorp, Dordrecht, Zuid- 
hollandse Biesbos, Schelluinen, Ouddorp, Goeree, Melissant. Zl.: Scharendijke, Renesse, 
Haamstede, Burgh, Westenschouwen, Noordgouwe, Stavenisse, Noord-Beveland, Domburg, 
Serooskerke, Zoutelande, Koudekerke, Vlissingen, Schengenpolder, Heinkenszand, ‘s-Heer 
Arendskerke, Ovezande, Goes, ’s-Gravenpolder, Kapelle, Biezelinge, Ierseke, Schore, Breskens, 
Groede, Cadzand. N.B.: Bergen op Zoom, Hoogerheide, Ossendrecht, Steenbergen, Oud- 
Gastel, Oudenbosch, Zevenbergen, Langeweg, Effen, Breda, Ginneken, Bavel, Ulvenhout, 
Galderse Heide, Oosterhout, Raamsdonksveer, Geertruidenberg, Noordbrabantse Biesbos, 


468 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (280) 


Kaatsheuvel, Drunen, Cromvoirt, Hintham, Rosmalen, Coudewater, Dungen, Vught, Sint 
Michielsgestel, Rijen, Tilburg, Chaam, Hilvarenbeek, Oisterwijk, Esbeek, Lage Mierde, 
Vessem, Oirschot, Olland, Uden, Nistelrode, Mill, Beugen, Nuenen, Eindhoven, Geldrop, 
Heeze, Budel, Helmond, Lierop, Asten, Deurne. Lbg.: Plasmolen, Mook, Horst, Arcen, 
Blerick, Venlo, Tegelen, Steyl, Belfeld, Maasniel, Herkenbosch, Kessel, Neer, Nunhem, 
Haelen, Weert, Susteren, Sittard, Schinveld, Brunssum, Heerlen, Kerkrade, Gronsveld. 


Variabiliteit. Als locus typicus voor de nominaatvorm geeft LINNAEUS 
in zijn oorspronkelijke beschrijving (Syst. Nat., ed. XII, vol. 2, App., p. 537, 
1767) slechts „Germania. FORSTER & WOHLFAHRT beelden in Die Schmetterl. 
Mitteleur., vol. 2, pl. 13, fig. 5—7 (1952) exemplaren van Fürth in Beieren als 
de nominaatvorm af. Onze Nederlandse exemplaren stemmen goed met deze 
figuren overeen en ook VERITY determineerde indertijd een serie van Langeweg in 
Noord-Brabant, die ik hem toestuurde, als subsp. tithonus. We behoeven er dus 
niet aan te twijfelen, dat de Nederlandse exemplaren tot de nominaatvorm behoren, 
al lopen er wel eens tussen door, die aan de donkerder subsp. britanniae Verity 
uit Engeland doen denken. 

De infrasubspecifieke variabiliteit is niet zo groot als bij Maniola jurtina, hoewel 
ook tithonus een interessante soort is wat dit onderwerp betreft. Een vrijwel 
volledig overzicht van alle toen beschreven vormen gaf ik in Lambillionea, vol. 34, 
p. 151—160 (1934). LEEDS behandelde de variabiliteit van de Engelse vorm 
uitvoerig in Proc. Trans. South London ent. nat. Hist. Soc. 1948—1949, p. 88— 96 
(1950) met een prachtige gekleurde plaat, doch zonder zich, evenmin als bij de 
andere door hem behandelde soorten, iets aan te trekken van de reeds bestaande 
literatuur. 

A Afmetingen. 

f. minor Rocci, 1912, Atti Soc. Ligustica Sc. Nat., vol. 22, p. 28. Dwergen. 
Wolvega (STAMMESHAUS); Nunspeet (BOTZEN); Loosduinen (HARDONK); Kaats- 
heuvel (van OORSCHOT); Esbeek (KNIPPENBERG); Deurne (VAN WISSELINGH). 

B. Kleurvormen. 

f. pallidula Leeds, 1950, Proc. Trans. South London ent. nat. Hist. Soc. 1948— 
1949, p. 90, pl. 5, fig. 10. Grondkleur van de bovenzijde der vleugels iets lichter, 
helderder van tint dan bij de typische exemplaren, doordat de oranje tint meer 
naar het gele gaat. Voor zover ik kon nagaan alleen bij de wijfjes voorkomend. 
In Zoöl. Mus. vijf exemplaren van Heinkenszand en Stavenisse. In Leids Mus. 
een geelbruin @ van Kapelle. 

f. mincki Seebold, 1892, Berl. ent. Z., vol. 36, p. 467. Grondkleur van de 
bovenzijde der vleugels geel in plaats van oranjebruin. Groede (GORTER). 

f. pallescens Cockerell, 1889, Entomologist, vol. 22, p. 3. Grondkleur van de 
bovenzijde der vleugels witachtig geel. Oud-Beierland (Sint Josef-Stichting). 

f. albidus Cockerell, 1889, 1. c., p. 3. Grondkleur van de bovenzijde der vleugels 
wit. Numansdorp, ® (Mus. Rotterdam). 

f. seminigra Rocci, 1912, Atti Soc. Ligustica Sc. Nat., vol. 22, p. 28. Bovenzijde 
der voorvleugels normaal; bovenzijde der achtervleugels zo verdonkerd, dat nog 
slechts een klein vlekje van de oranjebruine grondkleur zichtbaar blijft. Zandberg, 
Okkenbroek, Heinkenszand, Eindhoven (drie mannetjes en twee wijfjes, Zoöl. 
Mus.); Brummen (Leids Mus.); Neer (STOFFELS). 

f. obscurior Schultz, 1908, Ent. Z. Stuttgart, vol. 21, p. 279. Als de vorige 


(281) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 469 


vorm, maar bovendien de wortel der voorvleugels verdonkerd tot aan de donkere 
androconiënband. Vlaardingen (NIJSSEN); Heinkenszand, drie mannetjes (Zoöl. 
Mus.). 

f. semi-obscura Hosp, 1916, Soc. Ent. vol. 31, p. 54, fig. Bovenzijde der 
achtervleugels eenkleurig donker, de oranjebruine vlek ontbreekt dus geheel, voor- 
vleugels normaal. Twekkelo (VAN DER MEULEN). 

f. postcastanea Leeds, 1950, Proc. Trans. South London ent. nat. Hist. Soc. 
1948—1949, p. 90, pl. 5, fig. 11. Op de onderzijde zijn alle bruinachtige gedeel- 
ten, dus de achterrand der voorvleugels en wortel en achterrand der achtervleugels 
donkerder van kleur, waardoor de lichte submarginale band der achtervleugels 
scherp afsteekt. Zandberg, Westduin-Walcheren, Langeweg (Zoöl. Mus.). 

f. infra-unicolora Lempke, 1934, Lambillionea, vol. 34, p. 156. Onderzijde 
der achtervleugels zonder de lichte submarginale band, eenkleurig bruinachtig. 
Zowel bij de mannetjes als bij de wijfjes, maar niet gewoon. Okkenbroek, Die- 
penveen, Steenbergen, Langeweg, Esbeek (Zoöl. Mus.). 

De tekenimws der vleugels. 

f. anticrassipuncta Leeds, 1950, I. c., p. 91. Met opvallend grote subapicale 
oogvlek op de bovenzijde der voorvleugels. Ongetwijfeld zeldzaam. Heinkenszand, 
2 (Zoöl. Mus.). 

f. antiparvipuncta Leeds, 1950, 1. c., p. 91, pl. V, fig. 3. Met opvallend kleine 
subapicale oogvlek op de bovenzijde der voorvleugels. Minder zeldzaam dan de 
vorige vorm. Zandberg, Denekamp, Heinkenszand, Breskens, twee mannetjes en 
twee wijfjes (Zoòl. Mus.). 

f. bipupillata Leeds, 1950, l.c., p. 92, pl. V, fig. 2 en 4. De oogvlek op de 
bovenzijde der voorvleugels is in het midden duidelijk aan weerszijden ingesnoerd 
of (veel zeldzamer) in twee aparte vlekken gesplitst. Denekamp, Heinkenszand 
(Zoöl. Mus.). 

f. unipuncta Tutt, 1910, Ent. Rec., vol. 22, p. 179. De oogvlek op de bovenzijde 
der voorvleugels met slechts één witte kern. Bij de mannetjes een vrij gewone 
vorm en wel overal onder de soort te verwachten, bij de wijfjes veel zeldzamer 
(in Zoöl. Mus. slechts twee exemplaren van Ouddorp en Bergen op Zoom). 

f. caeca Tutt, 1896, Brit. Butt, p. 407. De oogvlek op de bovenzijde der 
voorvleugels zonder witte kern. Ik ken uitsluitend enkele mannetjes van deze 
vorm. Norg, Ruurlo, Heinkenszand, Breda, Plasmolen (Zoöl. Mus.); Oldeholtpade 
(J. Kroon); Wolvega (CAMPING). 

f. tithonellus Strand, 1912, Ent. Z. Frankfurt, vol. 25, p. 254. Op de bovenzijde 
der voorvleugels onder het normale oog nog een of twee ongekernde oogjes. 
Afgebeeld door OUDEMANS in Tijdschr. Entom., vol. 48, pl. 4, fig. 5 (1905) 
naar een exemplaar van Stavenisse (nu in collectie Zoöl. Mus.), naar welke figuur 
STRAND de vorm benoemde. Gewoon, zowel bij 4 als 9. 

f. bimaculata Gussich, 1917, Glasnik, vol. 22, p. 220. Op de bovenzijde der 
achtervleugels twee oogjes in plaats van één. Overal onder de soort voorkomend, 
vooral bij de wijfjes gewoon. 

f. excessa Tutt, 1896, Brit. Butt, p. 408. Voor- of achtervleugels met meer 
dan het extra aantal ogen van f. tithonellus of f. bimaculata of voor- en achter- 
vleugels beide met een of meer extra ogen of stippen. Vooral de exemplaren met 
op beide vleugelparen extra oogjes zijn niet gewoon; ze komen bij de wijfjes meer 


470 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (282) 


voor dan bij de mannetjes. Exemplaren, die zo mooi geoogd zijn als die, welke 
we kennen van afbeeldingen van de Britse subspecies, heb ik uit ons land niet 
gezien. 

f. postice-inocellata Lempke, 1934, Lambillionea, vol. 34, p. 154. Het oogje 
op de bovenzijde der achtervleugels bij de staarthoek ontbreekt. Vrij gewoon, 
vooral bij de wijfjes. 

f. completa Lempke, 1934, l. c., p. 156. Op de onderzijde der achtervleugels 
bevindt zich een rij van zes witte stippen. Beslist niet gewoon. Lettelbert (BROU- 
WER); Zeegse (SIKKEMA); Slangenburg, Heinkenszand (Zoöl. Mus.); Sint Mi- 
chielsgestel, Lierop (KNIPPENBERG). 

(De door LINNAEUS beschreven vorm heeft twee witte stippen en is gewoon. 
Ook exemplaren met drie of vier komen algemeen voor, maar die met vijf zijn 
al veel zeldzamer. Al deze gevallen moeten tot de typische vorm gerekend worden.) 

f. venata nov. Op de bovenzijde der voorvleugels zijn alle aderen tussen de 
androconiënband en de donkere achterrand van dezelfde donkere kleur. Appel- 
scha, & (G. DijKSTRA); Heinkenszand, zes mannetjes (Zoöl. Mus.). 

Holotype een & van deze vindplaats van 3.VIII.1948 in genoemde collectie. 


[On the upper side of the fore wings all nervures between the dark discal band and the 
outer margin of the same dark colour.] 


f. lineigera nov. Op de onderzijde der voorvleugels bevindt zich wortelwaarts 
van het apicaaloog een donkere lijn, die van de voorrand tot vlak bij de binnenrand 
loopt. Ik ken uitsluitend enkele wijfjes van deze vorm. Zandberg, Heinkenszand 
(Zoöl. Mus.). 

Holotype: @ van Zandberg, 29.VII.1952, in bovengenoemde collectie. 


{On the under side of the fore wings there is a dark line basad of the apical eye spot 
and extending from the costa almost to the inner margin. (I know only a few females of this 


form).} 


Pathologische exemplaren. Linker voorvleugel verbleekt, Nuenen 
(KUCHLEIN); linker voorvleugel op de buitenhelft verbleekt, Helmond (Bo- 
GAARD). 

De donkere grondkleur iets verbleekt, vooral op de achtervleugels. Wijster, 9 
(Leids Mus.). 


Coenonympha Hübner 


[De laatste jaren zijn verschillende publicaties verschenen, die zich bezig houden 
met de systematiek van de tot dit genus behorende soorten. DAVENPORT (1941, 
The Butterflies of the Satyrid genus Coenonympha, Bull. Mus. comp. Zool., vol. 
87, part 4, p. 215—349, pl. 1—10) verdeelt het genus in vier groepen naar 
kenmerken ontleend aan de bouw van de genitaliën. Onze vier soorten behoren 
alle tot de Chortobius-groep. BERNARDI & DE LESSE (1952, Liste des Grypocères 
et Rhopalocères de la Faune française etc, Famille Satyridae, Rev. Franc. de 
Lépidoptér., vol. 13, p. 244) verheffen de groepen tot zelfstandige genera. VE- 
RITY (1953, Farf. It, vol. 5, p. 82—84) volgt een tussenweg. Hij gaat minder 
ver dan de twee Franse auteurs door geen aparte genera te onderscheiden, maar 


t 
i 
. 
| 
È 
1 


(283) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 471 


subgenera, doch verdeelt het genus in meer onderafdelingen dan DAVENPORT 
deed. Er heerst dus nog weinig eenstemmigheid bij de prominente systematici. 
In elk geval is het duidelijk, dat het genus Coenonympha in oude zin geen homo- 
gene groep is. Ik volg daarom een niet al te conservatieve, maar toch vrij voorzich- 
tige weg en accepteer wel de indeling van DAVENPORT, maar spreek niet van 
groepen, doch van subgenera.] 


Subgenus Chortobius Dunning & Pickard 


Coenonympha (Chortobius) tullia Müller. Vroeger verbreid door het gehele 
oosten en zuiden op veenachtige terreinen, vooral in heidestreken, waar veel 
Wollegras groeit. Vele der oude vindplaatsen zijn echter verdwenen, de meeste 
door ontginning, maar ook het voor de soort noodzakelijke biotoop kan veranderd 
zijn, zodat het voortbestaan daar onmogelijk is geworden. Een treffend voorbeeld 
hiervan is het Soesterveen, een van de meest westelijke vindplaatsen van de soort 
hier te lande. Nog in het begin der dertiger jaren van deze eeuw vloog de vlinder 
hier bij honderden. Nauwelijks tien jaar later was hij er uitgestorven, doordat het 
veen geheel verland was en er nog maar een heel enkele plant van Eriophorum 
groeide. Het is achteraf buitengewoon jammer, dat we er niet aan gedacht hebben 
„Natuurmonumenten” te waarschuwen om te trachten het veen in zijn oorspron- 
kelijke staat te handhaven, zodat niet alleen tullia, maar ook de voor zulk een 
biotoop kenmerkende planten hier hadden kunnen blijven voortleven. Het is dan 
ook wel zeer te hopen, dat men er voor zorgt, dat het Korenburgerveen, ook een 
van onze niet meer al te talrijke goede vindplaatsen van tull1a, een geschikt milieu 
blijft vormen voor deze mooie Coenonympha. Hetzelfde geldt natuurlijk ook voor 
de Drentse vliegplaatsen, die op beschermd gebied liggen. 

Eén generatie, die waargenomen is van eind mei tot begin augustus (27.V tot 
1.VIIT), hoofdvliegtijd eind juni, begin juli. 

Vindplaatsen. Fr: Warga, Garijp, Nijega, Bakkeveen, Fochtelo, Appelscha, Elsloo, 
Lindevallei. Gr.: Groningen (,,au sud de la ville”, schreef DE GAVERE in 1867 in Tijdschr. 
Entom., vol. 10, p. 196), Appelbergen. Dr.: Paterswolde, Peizerveen, Peize, Roden, Bun- 
nerveen, Donderen, Westervelde, Ide, Assen, Drouwen, Hooghalen, Wijster, Hoogeveen, 
Lheeërzand, Dwingelo, Kralo, Vledder, Frederiksoord, Havelte. Ov.: Bergvennen (Dene- 
kamp), Lattrop, Agelo, Ootmarsum, Vasse, Reutum, Harbrinkhoek, Weerselo, Lemselo, 
Almelo, Vriezenveen, Hengelo, Borne, Elzen, Holten, Eerde, Ommen, Kalenburg, Wanne- 
perveen. Gdl.: Kootwijk, Empe, Brummen, Laag-Soeren, Dieren, Ellecom (1930, TEN 
Hove); Lochem, Barchem, Korenburgerveen, Winterswijk, Ratum, Wooldse Veen, Aalten, 
Varsseveld, Doetinchem; Nijmegen, Groesbeek. Utr.: De Bilt, Soesterveen, Achttienhoven 
(De Gagel). N.H.: Ankeveen. N.B.: Putte, Zundert, Breda, Ginneken, Oudenbosch, Rijen, 
Tilburg, Hilvarenbeek, Dungen, Vught, Esch, Oisterwijk, Moergestel, Gerwen, Geldrop, 


Helmond, Heeze, Budel, Asten, Deurne, Sint Anthonis. Lbg.: Plasmolen, Ottersum, Gennep, 
Venlo, Weert, Sittard, Brunssum, Bunde, Maastricht. 


Variabiliteit. O. F. MÜLLER beschreef de soort in 1764 in zijn Fauna 
Insectorum Fridrichsdalina (p. 36), zodat de Deense vorm, en speciaal die van 
het eiland Seeland, de nominaatvorm is. 


[VERITY (1953, Farf. It, vol. 5, p. 120) writes, that the type locality of the species lies 
in Central Germany. However, this is not correct. Frederiksdal was a castle near Furesgen 
in the north of the island of Seeland in Denmark, where MÜLLER passed part of his life. 
See K. L. HENRIKSEN in his historical survey of the Danish entomologists in Ent. Meddel.. 
vol. 15, p. 60 (1922).] 


472 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (284) 


Deze nominaatvorm is duidelijk verschillend van de in ons land voorkomende. 
De oogjes op de onderzijde der vleugels zijn veel kleiner (plaat 17, fig. 1—3). 
De sterk geoogde vorm behoort tot subsp. davus Fabricius, beschreven naar exem- 
plaren uit de omgeving van Hamburg en Kiel (1777, Gen. Insect., p. 259). Ik heb 
geen exemplaren van Hamburg gezien, maar de heer WARNECKE verzekerde me, dat 
deze overeenkomen met die uit de omgeving van Hannover. De daar voorkomende 
vorm is identiek met de onze (zie plaat 17, fig. 4). Zoals op deze en de volgende 
plaat te zien is, behoren alle Nederlandse populaties van noord tot zuid tot 
dezelfde geografische vorm, subsp. davus F. 


[Veriry (1953 1. c., p. 120) also gives a wrong locality for subsp. davus. FABRICIUS 
writes (1777, Gen. Ins., p. 259): "Habitat Hamburgi Dr. Schulz, Kilonii Sehestedt”. This 
means that the species was taken near Hamburg by Dr. SCHULZ and near Kiel by a Herrn 
SEHESTEDT. VERITY however writes, that the type locality is Sehestedt north of Hamburg. 
As FABRICIUS mentions Hamburg first, the neighbourhood of this town must be taken as the 
type locality of subsp. davus. I figure a specimen of Hannover which according to Herrn 
WARNECKE is identical with the Hamburg form. All Dutch populations agree with this 
Hannover form, so that our whole country is inhabited by subsp. davus F.] 


De infrasubspecifieke variabiliteit is bij onze Nederlandse populaties groot, niet 
alleen wat de kleuren, maar vooral wat de tekening der oogvlekken betreft. 
Exemplaren met sterk gereduceerde ogentekening zijn hier zeldzaam, die met extra 
oogjes daarentegen zijn vrij gewoon. 

A. Kleurvormen. 

Wat de grondkleur van de bovenzijde der vleugels betreft, is subsp. davus 
duidelijk sexueel dimorf. Het 9 is in de regel geelbruin, het 4 is donkerder, 
met veel minder geel in de grondkleur, en langs de achterrand niet zelden zwart- 
achtig getint. 

f. 9 pallida Osthelder, 1926, Schmetterl. Südb., p. 133. Grondkleur van de 
bovenzijde der vleugels lichter dan normaal. Bij onze populaties komen wijfjes 
met duidelijk lichtere (gelere) grondkleur weinig voor. Nijega, Venlo (Zoël. 
Mus.); Tilburg (VAN DEN BERGH). 

f. 9 mariscolor nov. Grondkleur van de bovenzijde der vleugels van bijna 
dezelfde donkere tint als die der mannetjes. Beslist niet gewoon. Ootmarsum, 
Korenburgerveen (VAN WISSELINGH); Kootwijk (WILMINK, LUKKIEN); Soester- 
veen, 7.VII.1932 (holotype, Zoöl. Mus.); Deurne (CAMPING). 


[Ground colour of the upper side of the wings of nearly the same dark tint as with the 
males. } 


f. castanea Verity, 1953, Farf. It., vol. 5, p. 122. Grondkleur van de bovenzijde 
der vleugels roodbruin. Mannetjes met deze mooie warme tint komen bij ons 
weinig voor, wijfjes nog minder. Donderen, Kootwijk (WILMINK); Korenburger- 
veen, prachtig 9 (VAN GALEN). 

f. exterfusca Verity, 1953, 1. c. Het distale gedeelte van de bovenzijde der 
vleugels door een brede zwartachtige band verdonkerd. Zie plaat 18, fig. 4. 
Niet al te zeldzaam bij onze mannetjes. Lheebroek, Holten, Empe, Laag-Soeren, 
Doetinchem, Soesterveen (Zoöl. Mus.); Geldrop (NEIJTS). Waarschijnlijk dus 
wel haast overal onder de soort voorkomend. 

f. infranigrescens nov. Grondkleur der vleugels normaal, maar de voorvleugels 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 PLAAT 17 


Fig. 1—3: Coenonympha tullia tullia Müller. 1. 4, Svejbaek, Danmark, 26.VI.1936; 2. 9, 
3. &, of same locality and date. Fig. 4—9: Coenonympha tullia davus Fabricius. 4. &, 
Hannover, Warmb. Moor, 29.VI.1929; 5. 4, Nijmegen, 21.VI.1906; 6. &, Plasmolen, 
20.VI.1906; 7. 4, Soesterveen, 26.VII.1932; 8. &, Lheebroekerzand (Reigerplas), 18.VI. 
1936; 9. 4, Deurne, 26.VI.1937. Nrs. 1—9 in coll. Zoölogisch Museum Amsterdam. 


(285) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 473 


op de onderzijde sterk donker bestoven. Soesterveen, 4, 6.VII.1933 (holotype, 
Zoöl. Mus.). 


[Ground colour of the wings normal, but under side of the fore wings strongly suffused 
with a blackish tint.] 


f. posterogrisea Tutt, 1908, Ent. Rec., vol. 20, p. 279. De onderzijde van de 
achtervleugels met een effen grijze grondkleur. Norg (Nies); Nijega, twee man- 
netjes, Soesterveen, 9 (Zoöl. Mus.). 

f. infrabrunnea nov. De onderzijde der achtervleugels effen bruin met de 
gewone tekening van witte vlekken en ogen. Niet gewoon, maar waarschijnlijk 
wel overal onder de soort aan te treffen. Warga, Mook, Venlo (Zoöl. Mus.); 
Empe (LUKKIEN); Deurne (Nies); Plasmolen (VAN DER WEELE). 

Holotype: 3 van Venlo, 3.VII, in de collectie van het Zoölogisch Museum. 


[The under side of the hind wings uniform brown with the usual white markings and 
eye spots. } 


B. De tekening van de witte banden. 

f. maculata Warnecke, 1942, Iris, vol. 56, p. 103. De witte band op de onder- 
zijde der voorvleugels en de witte vlekken op die der achtervleugels op de 
bovenzijde niet slechts doorschemerend, maar duidelijk zichtbaar als witgele scherp 
begrensde banden. Door WARNECKE uitsluitend als een wijfjesvorm beschreven 
en ook stellig het meest bij dit geslacht voorkomend, maar een enkele keer heeft 
ook een & de duidelijke lichte tekening op de bovenzijde, zij het dan ook minder 
sterk ontwikkeld dan bij de wijfjes. Kootwijk (VAN DE Por); Korenburgerveen, 
Soesterveen, Venlo en een 3 van Doetinchem (Zoöl. Mus.). 

f. antedefasciata nov. Op de onderzijde der voorvleugels ontbreekt de witte 
band geheel, op de achtervleugels is de witte tekening dan meestal ook min of 
meer gereduceerd. Empe, &, 1.VII.1954 (holotype, LEFFEF); Ootmarsum, 4 
(BOTZEN). 


[The white band on the under side of the fore wings fails completely, also the white 
markings on the under side of the hind wings as a rule more or less reduced. } 


f. cockaynei Hopkins, 1955, Entomologist, vol. 88, p. 73, pl. III, fig. 1—4. 
Van de witte vlekkenband op de onderzijde der achtervleugels lopen een of twee 
witte strepen langs onder- en (of) bovenrand van de middencel tot vlak bij de 
wortel. Slechts een 4 van Soest, dat een zwakke overgang naar deze vorm is 
(Zoöl. Mus.) en een dergelijk exemplaar van Kootwijk (VAN DE POL). 

f. albofasciata nov. Op de onderzijde van de achtervleugels loopt een on- 
onderbroken witte band van de voorraad tot aan de binnenrand. Zie plaat 18, 
fig. 12. Stellig niet zeldzaam. Dwingelo (VAN DER MEULEN); In Zoöl. Mus. 
exemplaren van Warga, Lattrop, Laag-Soeren, Soesterveen, Breda, Ginneken en 
Weert. Holotype 4 van Soesterveen, 30.VI.1932, in genoemde collectie. 


[On the under side of the hind wings an uninterrupted white band extending from the 
costa to the inner margin. } 


BD De ogentekening. 
FABRICIUS beschrijft zijn Papilio davus als een vlinder met op de bovenzijde 


474 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (286) 


der voorvleugels twee blinde ogen en een heel kleintje, op de bovenzijde der 
achtervleugels vijf of zes blinde ogen. Op de onderzijde der voorvleugels staan 
twee gekernde ogen en op de onderzijde der achtervleugels zes, waarvan het 
laatste dubbel is. Dit is een van de vele combinaties, die we bij subsp. davus 
kunnen aantreffen. Het aantal ogen, waarschijnlijk bepaald door polymere factoren, 
varieert vooral op de bovenzijde der achtervleugels en op de onderzijde der 
voorvleugels in aantal en op beide vleugelparen in vorm en grootte. 

f. anticrassipuncta nov. Met opvallend vergroot apicaaloog op de onderzijde 
der voorvleugels. Donderen (holotype, BLOM). 


[With strikingly enlarged apical eye spot on the under side of the fore wings. } 


f. laidion Borkhausen, 1788, Naturgesch. eur. Schmetterl., vol. 1, p. 91, fig. op 
gekleurde plaat. Bovenzijde der vleugels zonder ogen, op de onderzijde zijn ze 
sterk gereduceerd in aantal (het afgebeelde exemplaar heeft een klein gekernd 
oogje bij de voorvleugelpunt, op de achtervleugels een klein blind oogje bij de 
anaalhoek). Zie plaat 18, fig. 6. Bij onze populaties zeldzaam. Garijp (Zoöl. 
Mus.); Donderen (BLoM); Maastricht (VAN KATWIJK). 

f. addenda Lempke, 1936, Tijdschr. Entom., vol. 79, p. 287. Op de onderzijde 
der voorvleugels vier of meer ogen. Niet zeldzaam, wel overal onder de soort te 
vinden. 

f. macrocellata nov. De ogen op de onderzijde der achtervleugels duidelijk 
vergroot. Empese Heide, 9, 13.VII.1950 (holotype, Zoöl. Mus., zie plaat 18, 
Nie >11). 


[The eye spots on the under side of the hind wings distinctly enlarged. | 


f. lanceolata Arkle, 1913, Entomologist, vol. 46, p. 93. Alle of een deel der 
ogen op de onderzijde der vleugels in de lengte uitgerekt. Niet al te zeldzaam. 
Nijega, Wijster, Soesterveen, Mook (Zoöl. Mus.); Bakkeveen (BLOM); Donderen 
(GORTER); Vasse (VAN DER MEULEN); Kootwijk (VAN DE POL); Empe (LUK- 
KIEN); Deurne (NIES). 

f. parvocellata nov. De ogen op de onderzijde der vleugels duidelijk verkleind, 
waarbij niet zelden ook enkele kunnen ontbreken. Zie plaat 18, fig. 10. Een 
vooral bij de mannetjes niet zelden voorkomende vorm, die stellig overal onder 
de soort aan te treffen is. Holotype: 4 van Soesterveen, 30.VI.1932 in collectie 
Zoöl. Mus. 


[The eye spots on the under side of the wings distinctly smaller and not rarely even 
partly missing. Especially a male form. ]} 


f. impupillata nov. De ogen op de onderzijde der vleugels niet gekernd. 
Weinig voorkomend. Holten, Wooldse veen, Ottersum, drie mannetjes (Zoöl. 
Mus.); Drouwen (BOUWSEMA); Oudenbosch (Collegium Berchmanianum): 
Tilburg (VAN DEN BERGH). 

Holotype: 4 van Ottersum, 23.VI.1912, in de collectie van het Zoölogisch 
Museum. 


[The eye spots on the under side of the wings without white centre.] 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 PLAAT 18 


Fig. 1—12: Coenonympha tullia davus Fabricius. 1. 9, Laag-Soeren, 30.VI.1894; 2. 9, 
Breda, 22.VII; 3. ©, Korenburgerveen, 28.VI.1935; 4. &, f. exterfusca Verity, Soester- 
veen, 7.VII.1932; 5. ©, f. pallida Osthelder, Nijega, 25.VI.1902; 6. &, f. laidion Bork- 
hausen, Garijp, 18.VI.1902; 7. 4, Mook, 23.VI.1912; 8. 9, Varsseveld, 14.V1.1927; 
9. 4, f. albofasciata nov. (holotype), 6.VII.1933; 10. 4, f. parvocellata nov. (holotype), 
Soesterveen, 30.VI.1932; 11. 9, f. macrocellata nov. (holotype), Empese Heide, 13.VII. 
1950; 12. ©, f. elongata Arkle + f. albofasciata nov, Soesterveen, 30.VI.1932. Nrs. 1—12 
in coll. Zoölogisch Museum Amsterdam. 


(287) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 475 


Teratologisch exemplaar. Linker voorvleugel te klein. Bunnerveen, 
& (CAMPING). 

Pathologische exemplaren. Voorvleugels met lichte vlek. Koot- 
wijk, 2 (VAN DE Por); Soesterveen (Leids Mus.). 

Beide achtervleugels met lichte veeg voor de achterrand. Breda, & (Zoöl. Mus.). 

Alle vleugels met lichte vlek. Kootwijk, & (VAN DE Por). 


Coenonympha (Chortobius) hero L. Voor zover bekend nog slechts op een 
enkele plek in het oosten van het land voorkomend, maar nog in het begin dezer 
eeuw wel lokaal in bosachtige streken in het oosten en zuiden, doch stellig meer 
verbreid dan nu. De vlinder is hier te lande sterk achteruit gegaan, zonder dat 
dit aan cultuurinvloeden te wijten kan zijn. Het opvallende is, dat dit niet de 
enige bewoner van open plaatsen in bossen is, waarbij dit het geval is. 

In Denemarken is de soort niet zeldzaam op bosweiden op Seeland en is ook 
in twee exemplaren gevonden op het voor de westkust liggende eiland Fanö. 
In het omringende Duitse gebied is hero alleen bekend van de bergachtige 
gedeelten van Westfalen en de Rijnprovincie (dikwijls niet zeldzaam in het 
Burtscheider Wald, schrijft PÜNGELER). In België is de vlinder in hoofdzaak 
bekend van het Maasbekken, vooral in het zuidelijke gedeelte daarvan. Niet op 
de Britse eilanden voorkomend. De noordwestgrens van het areaal loopt dus 
door ons land. 

Eén generatie, eind mei tot eind juni (25.V—27.VI). 


Vindplaatsen. Gdl.: omgeving van Winterswijk, 1901, toen gewoon, zie Tijdschr. 
Entom., vol. 48, p. 14; daarna bij toeval weer gevonden tijdens een N.J.N.-kamp in 1941 
en sedert dien tot nog toe geregeld aangetroffen op een zeer beperkt terrein, dat allerminst 
een veilige vliegplaats voor de vlinder is; Slangenburg, juni 1902 en 1903, hiervan 5 man- 
netjes en drie wijfjes in Zoöl. Mus. Lbg.: omgeving van Maastricht (MAURISSEN schrijft in 
Tijdschr. Entom., vol. 9, p. 173, 1866: „Vole en abondance dans quelques bois taillis aux 
environs de la ville”, maar in vol. 25, p. CX, geeft hij als enige vindplaats Houthem op. 
HAVERHORST bezat nog een Maastrichts exemplaar van juni 1899 (nu in Mus. Rotterdam). 
Nadien niet meer in Zuid-Limburg gevonden). 


Variabiliteit. In zijn oorspronkelijke beschrijving in de Fauna Svecica, 
ed. II, p. 274 (1761) zegt LINNAEUS van het voorkomen: „Habitat in Dalekarlia 
frequentius C. Blom. Upsaliae rarius’, vindplaatsen dus in Midden-Zweden, 
terwijl Dalekarlië dan in de eerste plaats in aanmerking komt als vliegplaats van 
de nominaatvorm. Dank zij de zeer collegiale hulp van wijlen F. BRYK is het 
mogelijk op plaat 19 en 20 enkele exemplaren van deze vorm af te beelden. 
Zoals duidelijk te zien is, stemmen onze exemplaren niet met de nominaatvorm 
overeen. De Middenzweedse vorm is kleiner, de witte band op de onderzijde der 
voorvleugels is duidelijker, die op de onderzijde der achtervleugels is breder en 
de ogen op de boven- en onderzijde der achtervleugels zijn kleiner dan bij exem- 
plaren uit Nederland. Deze zelfde nominaatvorm werd door SCHILDE in 1885 
als een nieuwe ,,variéteit’’, d.w.z. als een subspecies beschreven onder de naam 
stolida (Ent. Nachr., vol. 11, p. 171) naar exemplaren uit Westermanland, ook 
in Midden-Zweden. In die jaren en nog lang daarna beschouwde men de Midden- 
europese vorm van een vlinder algemeen als de ,,stamvorm”, dus nominaatvorm, 
zonder zich af te vragen, uit welke streek het materiaal afkomstig was, waarnaar 
een auteur de soort beschreven had. Het spreekt dan ook vanzelf, dat de naam 


476 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (288) 


stolida niets anders is dan een synoniem van hero hero en voor geen enkele vorm 
van de soort gebruikt kan worden. 

De in ons land voorkomende vorm verschilt dus voldoende van de nominaat- 
vorm om als nieuwe subspecies beschreven te worden. Ik noem hem subsp. anguste- 
fasciata nov. De kenmerken ervan zijn bij de vergelijking met de Zweedse vorm 
voldoende aangegeven. 


As the figures on plates 19 and 20 distinctly show, there is a rather great difference 
between the Swedish nominate form of C. hero and the form occurring in the Netherlands. 
LINNAEUS described the species after material from Dalekarlia and from the neighbourhood 
of Uppsala in Central Sweden. The Swedish form was again excellently described by SCHILDE 
in 1885 under the name of ’’var.” stolida, which name falls as a synonym. Our form is 
distinguished from the Swedish one by its larger size, by the larger eye spots on upper 
and under side of the hind wings, by the less distinct white band on the under side of the 
fore wings (which may even completely fail), and by the narrower white band on the under 
side of the hind wings. I name this form subsp. angustefasciata nov. 

Holotype: 4, Winterswijk, prov. of Guelderland, 9.VI.1951. 

Allotype: 9, the same locality, 10.VI.1951. 

Both type specimens are in the collection of the Amsterdam Zoological Museum. In the 
same collection are a number of paratypes of this locality and of Slangenburg in the same 
province of Maastricht in Dutch Limburg, moreover a few specimens of the Vallée de la 
Claire Eau in the south of Belgian Luxemburg near Virton. CARUEL figures a number of 
specimens from N.E. France in Misc. Entom., vol. 41, pl. A (1944). They also belong to 
the same subspecies as those from Holland. 


De individuele variabiliteit is vrijwel geheel beperkt tot het aantal oogvlekken, 
maar dit onderdeel van de tekening varieert dan ook tamelijk sterk. Het & heeft 
op de bovenzijde der voorvleugels meestal geen apicaaloogje, soms een klein 
puntje, het © daarentegen heeft bijna altijd een min of meer duidelijk oogje 
bij de voorvleugelpunt, niet zelden nog een extra oogje in cel 2. Op de onderzijde 
der voorvleugels bezit het 4 in de regel een apicaaloog, het © bovendien vaak 
nog een of meer extra oogjes. Op de onderzijde der achtervleugels staan bijna 
steeds zes prachtige oogvlekken, op de bovenzijde in de regel twee tot vier meest 
blinde ogen. 

AK leut vio rim en. 

f. heroda Strand, 1912, Ent. Z. Frankfurt, vol. 25, p. 257. De grondkleur, 
zowel op de boven- als op de onderzijde der vleugels, verbleekt, vaal van tint, 
behalve langs de randen. Afgebeeld door Dr. J. TH. OUDEMANS, in Tijdschr. 
Entom., vol. 48, pl. 4, fig. 11 en 12 (1905), naar welke figuren STRAND de 
vorm benoemd heeft. Het holotype bevindt zich in de collectie van het Zoöl. Mus. 
en is afkomstig uit de omgeving van Winterswijk. 

BrDertekentns denosem 

f. bipuncta Caruel, 1946, Misc. Entom., vol. 42, p. 122. Op de bovenzijde der 
voorvleugels behalve het normale apicaaloog nog een extra oog in cel 2. Evenals 
vrijwel alle andere vormen met extra ogen uitsluitend van de wijfjes bekend. 
Zie plaat 19, fig. 8 en 12. Winterswijk, Slangenburg (Zoöl. Mus.). 

f. heromorpha Strand, 1912, |. c., p. 257. Op de bovenzijde der voorvleugels 
twee of meer extra ogen. Het holotype is een exemplaar van Winterswijk met 
drie extra oogjes, afgebeeld door OUDEMANS, l. c., pl. 4, fig. 8. Eén exemplaar 
(het holotype) in Zoöl. Mus., twee wijfjes met twee extra oogjes en één met drie 
in collectie VAN GALEN. 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 PLAAT 19 


12 


Fig. 1-4: Coenonympha hero hero L. 1. &, Dir., By; 2. &, Dlt. Stora Tuna; 3. 9, Dir. 

Stora Tuna; 4. ©, Dir., Gagnef. Fig. 5—12: Coenonympha hero angustefasciata nov. subsp. 

5. 4, Winterswijk, 9.VI.1951 (holotype); 6. 4, Slangenburg, 10.VI.1902; 7. 9, Win- 

terswijk, 10.VI.1951 (allotype); 8. ©, Slangenburg, 10.VI.1902; 9. 4, Winterswijk, 

10.VI.1951; 10. 4, Winterswijk, 10.VI.1951; 11. 9, Winterswijk, 10.VI.1901; 12. 9, 

Winterswijk, 10.VI.1951. Nrs. 1—4 in coll. Naturhistoriska Riksmuseum Stockholm, nrs. 
5—12 in coll. Zoölogisch Museum Amsterdam. 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 PLAAT 20 


Fig. 1—12: onderzijden van dezelfde exemplaren als op plaat 16 (under sides of the 

specimens represented on plate 16). 1. f. supernumeraria Caruel; 3. f. unipuncta nov; 

4. f. unipuncta nov; 7. f. unipuncta nov.; 8. f. supernumeraria Caruel; 9. f. caeca Lempke: 

10. f. supernumeraria Caruel; 11. f. unipuncta nov. (holotype); 12. f. addenda Caruel + 
f. supernumeraria Caruel. 


. (289) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 477 


f. paradoxa Caruel, 1944, Misc. Entom., vol. 41, p. 19, pl. A, fig. 7. Op de 
bovenzijde der voorvleugels ontbreekt het normale apicaaloog, maar het extra oog 
in cel 2 is aanwezig. Eén wijfje van Winterswijk in Zoöl. Mus. 

f. splendens Caruel, 1944, Misc. Entom., vol. 41, p. 19, pl. A, fig. 8. Op de 
bovenzijde der achtervleugels zijn één of meer der ogen licht gekernd. Zie plaat 
19, fig. 8 en 12. Een enkel © van Winterswijk, maar ook een 4 van Slangenburg 
(Zoöl. Mus.). Ook in andere collecties (VAN GALEN, GORTER) enkele wijfjes. 

f. caeca Lempke, 1936, Tijdschr. Entom., vol. 79, p. 284. De voorvleugels op 
boven- en onderzijde zonder het apicaaloog. Zie plaat 20, fig. 9. Een bij het & 
niet zeldzame vorm, maar bij het 9 tot nog toe onbekend. 

f. Q unipuncta nov. Op de onderzijde der voorvleugels alleen met apicaaloog. 
Winterswijk, 10.VI.1901, holotype, en enkele andere exemplaren (Zoöl. Mus., 
ook een enkel exemplaar in collectie VAN GALEN). 

[On the under side of the fore wings with only one eye spot. (According to the original 
description of LINNAEUS the typical female has two eye spots on the under side of the 
fore wings).] 

f. addenda Caruel, 1944, 1. c., p. 20, pl. A, fig. 9. Op de onderzijde der 
voorvleugels meer dan twee ogen. Plaat 20, fig. 12. Winterswijk (VAN GALEN, 
Zoöl. Mus.). 

f. incompleta Caruel, 1944, |. c., p. 20, pl. A, fig. 10. Op de onderzijde der 
achtervleugels minder dan zes ogen (het normale aantal). Winterswijk, Maas- 
tricht (enkele mannetjes, Zoöl. Mus.). 

f. supernumeraria Caruel, 1947, Misc. Entom., vol. 44, p. 56. Op de onderzijde 
der achtervleugels meer dan zes ogen, in de regel door verdubbeling van het 
anaaloog. Winterswijk, Slangenburg, een paar mannetjes (Zoöl. Mus.), een © in 
collectie VAN DE POL. 

Pathologisch exemplaar. Rechter voorvleugel verbleekt. Winters- 
wijk, 4 (VAN DE POL). 

Teratologisch exemplaar. Rechter voorvleugel te klein. Winterswijk, 
& (VAN DE Por). 


Coenonympha (Chortobius) arcania L. Hoewel deze soort er stellig beter 
voorstaat dan de vorige wat haar kans betreft zich hier te handhaven, schijnt ook 
haar Nederlandse areaal vroeger minder beperkt geweest te zijn dan het nu is. 
Afgezien van een enkele zwerver komt arcania op het ogenblik uitsluitend voor op 
de Veluwe op grazige plaatsen in bosrijke omgeving, op de vliegplaatsen in de 
regel gewoon. 

In Denemarken alleen bekend van een paar plaatsen in Jutland, lokaal talrijk. 
In het gehele omringende Duitse gebied lokaal verbreid, in Westfalen echter 
alleen in het zuidoosten, in de Rijnprovincie in het zuiden talrijker. In 1945 was 
arcania zeer talrijk in het Staatswald 10 km ten oosten van Keulen (JOHNSON, 
1946, Entomologist, vol. 79, p. 93). PÜNGELER schrijft in zijn fauna van Aken, 
dat in 1871 een 2 bij Burtscheid gevangen werd, dat de vlinder bij Walheim 
niet zeldzaam was en dat hij vroeger aan de bronnen van de Geul voorkwam. 
In België is de soort vrijwel uitsluitend bekend uit het Maasbekken, vooral het 
zuidelijke gedeelte. Niet voorkomend op de Britse eilanden. De noordwestgrens 
van het areaal loopt dus door ons land. 


478 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (290) 


Eén generatie, waargenomen van begin juni tot bijna half augustus (I.VI tot 
12.VIII), hoofdvliegtijd tweede helft van juni en eerste helft van juli. 


Vindplaatsen. Gdl.: Harderwijk (Tijdschr. Entom., vol. 30, p. 203: in juli op open 
plaatsen in het bos op Esschenbeek); Leuvenum (in 1914, 1917 en 1919 in aantal in het 
Leuvenumse Bos, exemplaren van de twee eerstgenoemde jaren in Zoöl. Mus.); Hulshorst (in 
1911 talrijk, volgens wijlen VAN DER BEEK, materiaal in Zoöl. Mus.); Hoog-Soeren (DE 
Vos schrijft in Tijdschr. Entom., vol. 41, p. 79, 1898: „Zeer locaal. Voornamelijk waarge- 
nomen achter Hoog Soeren, waar deze vlinder enkele jaren overvloedig is’.); Apeldoorn 
(1898, Mus. Rotterdam; 1947, BANK); Uchelen (1950, GORTER); Hoenderlo (plaatselijk 
gewoon tegenwoordig); Otterlo (VAN DE Por); Hoog-Buurlo (1937, Leids Mus.); Woeste 
Hoeve (1940, JONKER; 1949, 1951, VAN DER MEULEN); Beekbergen (NIJSSEN); Deelense 
Was (C. DE JONG); Franse Berg tussen Hoenderlo en Oud-Reemst (één exemplaar in 1942, 
JONKER); Spankeren (1905, VAN DEN BERGH); Renkum (1903, BOTZEN); Beek bij Nij- 
megen (1912, VAN KATWIJK); Nijmegen (1863, Tijdschr. Entom., vol. 6, p. 39, eerste 
vermelding uit Nederland, 1877, Zoöl. Mus.). Utr.: Doorn (1877, 1890 in Zoöl. Mus., 
1901, Mus. Rotterdam, weer vermeld in Tijdschr. Entom., vol. 51, p. LXXIV, 1908, door 
BALFOUR, gevangen in 1907). N.B.: Breda (alleen door HEYLAERTS vermeld van de Galderse 
Heide, waar de vlinder 2 juli 1866 werd aangetroffen, Tijdschr. Entom., vol. 13, p. 146); 
Oisterwijk (1890, Zoöl. Mus.). Lbg.: Chèvremont, 21.VI.1953 (SoGELER); Epen, 3.VIII.1937 
een afgevlogen © (Zoöl. Mus.). 


Variabiliteit. LINNAEUS beschreef de soort in 1761 in de Fauna Svecica, 
ed. II, p. 273, zodat de Zweedse vorm de nominaatvorm is. Zoals op plaat 21 
duidelijk te zien is, stemmen de Nederlandse exemplaren niet hiermee overeen. 
Ze vallen onmiddellijk op door hun meerdere grootte. Daarentegen is er niet het 
minste verschil tussen onze exemplaren en die uit de omgeving van Parijs, waarvan 
op dezelfde plaat ook enkele afgebeeld konden worden. Dit is subsp. cephalus 
Fourcroy, 1785 (Entom. Parisiensis, vol. 2, p. 241), waartoe dus de Nederlandse 
arcania’s behoren en die een grote verbreiding in Midden-Europa heeft. 

De infrasubspecifieke variabiliteit is vrij groot, hoewel van de beschreven 
kleurvormen slechts een enkele uit ons land bekend is. De meeste variatie zit wel 
in het aantal oogjes. De typische vorm heeft op de bovenzijde geen oogjes, op de 
onderzijde van de voorvleugels een gekernd apicaaloog en op de onderzijde van 
de achtervleugels vijf gekernde ogen. 

A Armetin ges: 

f. minora Pionneau, 1926, L’Echange, vol. 42, nr. 423, p. 3. Dwergen. Otterlo 
(VAN DE POL). 

B. Kleurvormenm 

f. rufobrunnea Warnecke, 1942, Iris, vol. 56, p. 102. Grondkleur van de 
bovenzijde der voorvleugels roodbruin. Hoenderlo (een paar exemplaren in 
diverse collecties); Otterlo (VAN DE Por). 

f. huebneri Oberthür, 1910, Lép. Comp., vol. 4, p. 25. Op de bovenzijde der 
achtervleugels in het midden een lichtere geelbruine vlek. Hoenderlo, twee man- 
netjes (Zoöl. Mus.); Otterlo (VAN DE POL). 

f. decolorata Galvagni, 1924, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 73, p. (155). 
De grondkleur is normaal, maar al het zwart, zowel op boven- als onderzijde, is 
verbleekt tot een grijsachtig geel. Otterlo (VAN DE Por). 

C. Oogvlekken. 

f. apicalis Turati & Verity, 1910, Bull. Soc. ent. It., vol. 42, p. 238 (punctata 
Hoffmann, 1914, Mitt. naturf. Ver. Steiermark, vol. 50, p. 279). Bovenzijde 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 PLAAT 21 


Fig. 1—3: Coenonympha arcania arcania L. 1. &, Fundbo, Uppland, 1907; 2. 9, Svartsjö, 

Uppland, 14.VII.1910; 3. ®, Väddö, Uppland, 1908. Fig. 4—9: Coenonympha arcania 

cephalus Fourcroy. 4. &, Forêt de Compiègne (Oise), 15.VI.1952; 5. 9, Forêt de Com- 

piègne (Oise), 15.VI.1952; 6. 9, Hoenderlo, 22.VI.1947; 7. 4, Oisterwijk, 13.VI.1890; 

8. 9, f. multi-ocellaris Zusanek, Hoenderlo, 22.VI.1947; 9. 4, f. obsoleta Tutt, Hoenderlo, 

22.VI.1947. Nrs. 1—3 in coll. Naturhistoriska Riksmuseum Stockholm, nrs. 4—9 in coll. 
Zoölogisch Museum Amsterdam. 


(291) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 479 


der voorvleugels met gekernd of ongekernd apicaaloog. Bij het 4 gewoon, bij 
het @ minder, overal onder de soort aan te treffen. (Merkwaardig, dat CARUEL 
in de omgeving van Reims het voorkomen bij de twee seksen juist andersom vond. 
Zie Misc. Ent., vol. 41, p. 44, 1944). 

f. luxurians nov. Op de bovenzijde der voorvleugels meer dan één oog. Hoen- 
derlo, een exemplaar met twee ogen op de voorvleugels (holotype, HELMERS). 


[On the upper side of the fore wings with more than one eye spot. } 


f. ocellaris Turati & Verity, 1910, Bull. Soc. ent. It., vol. 42, p. 238. Op de 
bovenzijde der achtervleugels met twee licht geringde oogvlekken. Hoenderlo 
(niet zeldzaam, VAN DE Por); Nijmegen (VAN KATWIJK). 

f. multi-ocellaris Zusanek, 1925, Z. Oest. ent. Ver., vol. 10, p. 62. Op de 
bovenzijde der achtervleugels met meer dan twee ogen (het door ZUSANEK be- 
schreven exemplaar had er vier). Hoenderlo, twee wijfjes, één mannetje (Zoöl. 
Mus.). 

f. anticaeca nov. Het apicaaloog op de onderzijde der voorvleugels is niet 
gekernd. Hoenderlo (JONKER, KAMMERER, het exemplaar in eerstgenoemde col- 
lectie is het holotype). 


[The apical eye spot on the under side of the fore wings is blind.} 


f. obsoleta Tutt, 1898, Ent. Rec., vol. 10, p. 66. Het apicaaloog op de onderzijde 
der voorvleugels ontbreekt. Bij het 3 vrij gewoon en overal onder de soort voor- 
komend, bij het © zeldzaam (één exemplaar van Doorn, 1877, in Zoël. Mus.). 

f. bipupillata Tutt, 1898, |. c., p. 66. Het apicaaloog op de onderzijde der 
voorvleugels is dubbel. Bij het @ gewoon en overal onder de soort voorkomend, 
bij het & veel zeldzamer. 

f. addenda Caruel, 1944, Misc. Ent. vol. 41, p. 47, pl. C, fig. 16. Op de 
onderzijde der voorvleugels meer dan twee oogvlekken. Niet gewoon. Hoenderlo 
(HELMERS, VARI). 

f. badensis Heyne, 1895, in RÜHL, Pal. Grossschmetterl., p. 613. Op de onder- 
zijde der achtervleugels zijn de ogen in cel 2—4 even groot, terwijl het oog in 
cel 5 sterk verkleind is. De ogen zijn overal door wit omgeven en gescheiden 
van de donkere achterrand. Dit laatste kenmerk lijkt me wel het voornaamste. 
Otterlo (VAN DE POL). 

f. confluens nov. Op de onderzijde der achtervleugels zijn de twee bovenste 
oogvlekken met elkaar samengesmolten tot één oog met twee kernen. Woeste 
Hoeve, 3, 15.VI.1951 (holotype, VAN DER MEULEN). 


[The two uppermost eye spots on the under side of the hind wings coalescing into one 
spot wtih two centres.] 


f. infraparvocellata nov. Alle of de meeste ogen op de onderzijde der achter- 
vleugels opvallend verkleind, maar overigens normaal. Woeste Hoeve, 4, 15.VI. 
1951 (holotype, alle ogen behalve het bovenste verkleind, vAN DER MEULEN). 


[All or the greater part of the eye spots on the under side of the hind wings of a 
strikingly small size, but for the rest normal.] 


f. reducta van Wisselingh, 1946, Tijdschr. Entom., vol. 89, p. XXVII. Op de 


480 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (292) 


onderzijde der achtervleugels minder dan vijf oogvlekken. Harderwijk (Zoöl. 
Mus.); Hoenderlo (VAN WISSELINGH, Zoöl. Mus.). 


[The translation of the original description, which was only published in Dutch, reads: 
“The form in which the number of eye spots on the under side of the hind wings is less 
than normal”.] 


D. Andere afwikmpen vande tekenims 

f. venata nov. Op de bovenzijde der voorvleugels met zwarte aderen van het 
midden tot de donkere achterrand. Woeste Hoeve, 4 (holotype, VAN DER MEU- 
LEN); Hoenderlo (KAMMERER). 


[On the upper side of the fore wings with black nervures from the middle to the dark 
marginal border.] 


f. lineigera nov. Op de onderzijde der voorvleugels met witachtige submar- 
ginale lijn, die van de voorrand tot bijna aan de binnenrand reikt. Hulshorst, 9, 
18.VI.1911 (holotype, Zoöl. Mus.); Hoenderlo (VAN DER MEULEN, VARI). 


[On the under side of the fore wings with a whitish submarginal line, which begins at 
the costa and nearly reaches the inner margin. } 


Pathologisch exemplaar. Buitenhelft der achtervleugels verbleekt. 
Apeldoorn (DE Vos). 


Coenonympha (Chortobius) pamphilus L. Met de Witjes en de Kleine Vos 
wel een van de onze gewoonste dagvlinders, die door het gehele land in allerlei 
biotopen voorkomt. Bekend van alle Waddeneilanden, behalve Rottum. 

De vlinder is waargenomen van half april (17.IV) tot half oktober (14.X) 
en kan in gunstige jaren drie generaties hebben. De grenzen daarvan zijn niet 
nauwkeurig aan te geven, omdat de rupsen zich ongelijk ontwikkelen. De eerste 
generatie, die afstamt van de overwinterde rupsen, vliegt in elk geval nog tot 
ver in juni. De tweede kan al begin juli voorkomen (4.VII.1945, ook wijfjes), 
maar ook nog in september vliegen, terwijl verse dieren van eind september en 
begin oktober wel tot een zeer partiële derde generatie zullen behoren, die dan 
vooral in mooie herfsten is te verwachten. 

Enkele gegevens van eikweken zijn de volgende. SEPP (deel 4, p. 90—91) 
ving enkele vlinders in mei. Na acht dagen kwamen de eieren daarvan uit, eind 
juni waren de rupsen volwassen en half juni kwamen de vlinders van de tweede 
generatie uit. In 1926 legde een 9 van de eerste generatie op 27 mei bij mi 
eieren. De hieruit gekweekte vlinders verschenen van 2—24 augustus, zodat in 
dit geval de duur van de cyclus varieerde van ruim 9 tot bijna 13 weken. In 1941 
ving ik een paartje in copula op 21 juni. De volgende dag had ik 30 eieren. 
De eerste daarvan kwamen op 2 juli uit. Reeds op 24 juli had de eerste rups 
zich ter verpopping opgehangen, 5.VIII verscheen de eerste vlinder en 1.IX 
kwam de laatste pop uit. Maar twee rupsen groeiden niet door, doch overwinterden 
klein. Een ander Q ving ik dat jaar op 18.VII te Bussum. Dit behoorde onge- 
twijfeld tot de tweede generatie. Op 27 juli kwamen de eieren daarvan uit. 
Geen enkele rups van dit legsel groeide door en leverde nog hetzelfde jaar een 
vlinder, hoewel dit toch makkelijk gekund had. ELFFERICH had in 1951 op 20 juni 
eieren. Daarvan kwamen de vlinders van 25 augustus tot 5 september uit, maar er 


‘FIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 PLAAT 22 


Fig. 1—3: Coenonympha pamphilus pamphilus L. 1. &, Sdm., L:a Uttervik, Trosa, 20.V. 
1943; 2. 4, Haparanda; 3. 9, Strengnäs, 12.VII. Fig. 4—12: Coenonympha pamphilus 
nephele Hufnagel; 4. 4, Amsterdam, 18.V.1940, 5. &, Huizen-N.H., 2.VII.1941; 6. 9, 
Vollenhove, 14.VIII.1950; 7. 4, Amsterdam, 18.V.1940; 8. 4, Haarsteeg-N.B., 1.VIII. 
1940; 9. © , Vollenhove, 14.VIII.1950; 10. ©, f. unicolor Tutt, Vollenhove, 14.VIII.1950; 
11. 4, f. nolckenia Strand, Terschelling, 6.VIII.1938; 12. 9, f. addenda Reverdin, Am- 
sterdam, 17.VIII.1940. Nrs. 1—3 in coll. Naturhistoriska Riksmuseum Stockholm, nrs. 4—12 
in coll. Zoölogisch Museum Amsterdam. 


(293) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 481 


waren toen ook nog half volwassen rupsen, die evenwel dood zijn gegaan. Uit 
deze weinige gegevens blijkt dus al, dat de ene kweek veel sneller verloopt dan 
de andere, terwijl de verschillen te groot zijn dan dat ze uitsluitend aan de 
oecologische omstandigheden in de diverse zomers toegeschreven kunnen worden. 
Bovendien blijkt een deel van de nakomelingen der voorjaarsvlinders univoltien 
te zijn. 

BALL, die de androconiën van de verschillende generaties der Belgische dag- 
vlinders onderzocht, vond bij pamphilus een grote variabiliteit in de vorm van 
deze schubben (Arr. Soc. ent. Belg., vol. 58, p. 177—178, 1914). Op 20 juni 
ving hij een vers exemplaar met voor de voorjaarsgeneratie zeer karakteristieke 
riekschubben en op 26 juni een ander, dat even kenmerkende riekschubben van 
de zomergeneratie bezat. Bovendien had hij exemplaren van eind september met 
androconiën van de voorjaarsgeneratie. „L'espèce demande encore une étude beau- 
coup plus approfondie”, vond hij. 

VAN DE Por, die eveneens de riekschubben bestudeerde (1944, Tijdschr. 
Entom., vol. 86, p. 91—94), vond, dat deze schubben bij pamphilus sterk variëren, 
zowel in lengte als in breedte, en dat het niet mogelijk is met behulp daarvan te 
bepalen, tot welke generatie een exemplaar behoort. Zomerdieren kunnen voor- 
jaarsandroconiën hebben en omgekeerd. Ook is het naar de vorm der riekschubben 
niet uit te maken, of een laat herfstdier nog tot de tweede of tot een derde 
generatie behoort. 

Variabiliteit. De soort werd door LINNAEUS beschreven in Syst. Nat., 
ed. X, p. 472 (1758). Het eerste citaat is de Fauna Svecica, zodat de Zweedse 
vorm de nominaatvorm is. Deze is vrij klein en onderscheidt zich daardoor duide- 
lijk van de onze (zie plaat 22). Dat de exemplaren uit Zweden ook bleker van 
grondkleur zouden zijn dan die uit zuidelijker streken, zoals VERITY in zijn mono- 
grafie over de geografische variabiliteit van de soort zegt (1926, Zeitschr. wiss. 
Ins.biol., vol. 21, p. 205), valt bij de Zweedse exemplaren, die ik gezien heb, 
in elk geval niet op. 

De Nederlandse exemplaren behoren tot subsp. nephele Hufnagel (1766, Berl. 
Mag., vol. 2, p. 78), beschreven naar exemplaren van de zomergeneratie uit de 
omgeving van Berlijn. Exemplaren uit de collectie van het Berlijnse Zoölogische 
Museum komen met de onze overeen. De eerste generatie is over het algemeen 
minder bont op de onderzijde der vleugels dan de tweede, maar er bestaat nog 
geen aparte naam voor. Volgens het moderne standpunt verdient het trouwens 
geen aanbeveling generaties door namen te onderscheiden. 

De infrasubspecifieke variabiliteit van de soort is zeer interessant, zoals wel 
blijkt uit de vele in ons land waargenomen vormen. Ook van deze soort heeft 
LEEDS in 1950 een overzicht gegeven van de hem uit Engeland bekende vormen. 
Hiertegen gelden dezelfde bezwaren als reeds bij Maniola jurtina en Pyronia 
tithonus zijn vermeld. Zeer goed is daarentegen de prachtige gekleurde plaat, 
die het artikel illustreert. 

A. Afmetingen. 

f. major Agassiz, 1900, Mitt. Schweiz. ent. Ges., vol. 10, p. 244. Opvallend 
grote exemplaren. Hoewel niet gewoon, komen toch vrij geregeld onder de soort 
wijfjes voor, die onmiddellijk opvallen door hun meerdere grootte. Alle exem- 
plaren, die ik tot nog toe gezien heb, zijn van vindplaatsen ten noorden van de 


482 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (294) 


grote rivieren. Of dit toeval is, of dat in het zuiden van het land grote exemplaren 
inderdaad zulke rariteiten zijn, moeten we afwachten. 

f. minor Agassiz, 1900, 1. c., p. 244. Opvallend kleine exemplaren. Eveneens 
vrij zeldzaam, hoewel iets gewoner dan f. major en wel overal onder de soort aan 
te treffen. 

B. Klewtvormen. 

f. pallidula Leeds, 1950, Proc. Trans. South London ent. nat. Hist. Soc. 1948— 
1949, p. 110. Grondkleur van de bovenzijde der vleugels lichter, geelachtig of 
heel licht oranje. LEEDS citeert SOUTH, pl. 92, fig. 8, maar ik zou de naam liever 
gebruiken voor exemplaren, die meer van de normale vorm afwijken door hun 
lichtere tint dan dit afgebeelde exemplaar, zonder tot de extremere lichte vormen 
te behoren. Het waren zulke exemplaren, die ik in de eerste uitgave van de 
Dagvlinders (1936) als f. pallida Tutt vermeldde. Deze licht geelbruine vorm 
is zowel bij het & als bij het @ gewoon en komt overal onder de soort voor. 

f. albescens Robson & Gardner, 1886, Young Naturalist, Suppl, p. 4 (pallida 
Tutt, 1896, Brit. Butt, p. 422; pallida Oudemans, 1905, Tijdschr. Entom., vol. 48, 
p. 15, pl. 4, fig. 14). Grondkleur van de bovenzijde der vleugels geelachtig wit. 
Deze extremere vorm is zeldzaam en komt natuurlijk in verschillende tinten voor, 
wat geler of wat witter. Anlo (VAN WISSELINGH); Arnhem, Lochem, Vlissingen 
(Zoöl. Mus.); Nijmegen (BoLDT); Durgerdam (Värı); Purmer (DE BOER); 
Rotterdam (Leids Mus., Mus. Rotterdam); Vlaardigen (VAN KATWIJK); Swalmen 
(PIJPERS). 

f. havelaari Lambillion, 1902, Rev. mens. Nam., p. 11. Grondkleur van de 
bovenzijde der vleugels met een duidelijk roodachtige of purperachtige tint (die 
op de duur echter vrijwel geheel verdwijnt). Stellig niet gewoon. Vledder (BRou- 
WER); Terschelling, Texel (Zoöl. Mus.); Haarlem (LAMBILLION |. c., zag daar 
in augustus talrijke identieke exemplaren); De Lier (VAN KATWIJK). 

f. brunnescens Leeds, 1950, 1. c., p. 111. De normale grondkleur is door een 
bruinachtige tint verdonkerd, zodat de indruk ontstaat van een donkerder maar 
overigens gewoon gekleurde pamphilus. LEEDS citeert SOUTH, pl. 92, fig. 12, 
als een zwakke vertegenwoordiger van deze vorm, waardoor wel duidelijk blijkt, 
wat hij er mee bedoelt. Zulke zwak verdonkerde exemplaren zijn zeker niet zeld- 
zaam, maar exemplaren, die werkelijk de moeite waard zijn als aparte vorm 
beschouwd te worden, komen niet zo veel voor. In Zoöl. Mus. een paar mooie 
van Amsterdam en Rothem. 

f. transiens Caruel, 1944, Mis. Ent., vol. 41, p. 37. Grondkleur van de boven- 
zijde der vleugels roodbruin (mahoniebruin volgens de oorspronkelijke beschrij- 
ving), zonder een spoor dus van de normale geelachtige tint. Deze volkomen 
afwijkende kleurvorm is zonder twijfel erfelijk, waarschijnlijk recessief ten opzichte 
van de normale tint, gezien de grote zeldzaamheid ervan. In de collectie van het 
Zool. Mus. bevindt zich een 9 van Amsterdam, dat in 1946 door VARI uit het 
ei gekweekt werd. Een prachtig roodbruin 2 van Geulem (VAN WISSELINGH). 

f. obscura Leeds, 1950, I. c., p. 112. Bovenzijde van voor- en achtervleugels 
sterk zwart bestoven. Vlaardingen (VAN KATWIJK). N 

f. anticastanea Leeds, 1950, I. c., p. 101, pl. VII, fig. 1. Onderzijde der voor- 
vleugels van de wortel tot de lijn, die wortelwaarts van het apicaaloog staat, 
verdonkerd, doordat de grondkleur daar bruiner is of doordat de zwarte tint 


4 
i 
| 


An 


nl rrd, 


(295) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 483 


van de lineigera-lijn (zie bij deze vorm) zich wortelwaarts uitbreidt. Den Haag, 
&, 1902 (Leids Mus.). 

f. aurea Leeds, 1950, l. c., p. 113. Onderzijde der achtervleugels geelbruin. 
Een prachtige lichte vorm. Zie FROHAWK, Nat. Hist. Brit. Butterfl., vol. 2, pl. 41, 
fig. 22, [1924]. Vrij zeldzaam, schijnt vooral bij de wijfjes voor te komen. 
Gietelo, Lobith, Diemen (Zoöl. Mus.); Babberich (POSTEMA); Zeist (BROUWER). 

C. Tekening der oogvlekken. 

De door LINNAEUS beschreven typische vorm heeft op de bovenzijde der voor- 
vleugels geen apicaalvlek (natuurlijk is de bovenzijde der achtervleugels ook 
ongeoogd). F. obsoleta Tutt (1896, Brit. Butt., p. 422) is een synoniem hiervan. 
Deze vorm is gewoon. 

f. tardenota Caruel, 1944, Misc. Ent., vol. 41, p. 36, pl. C, fig. 2. Op de 
bovenzijde der voorvleugels met een ronde zwarte vlek bij de voorvleugelpunt 
(niet dus een van de onderzijde doorschemerende). Eveneens heel gewoon bij & 
en 2. Opvallend zijn vooral de exemplaren met grote vlek. 

f. antibipunctata nov. (bipupillata Leeds, 1950, Proc. Trans. South London 
ent. nat. Hist. Soc. 1948—1949, pl. VII, fig. 14, nec Cosmovici, 1892). Op de 
bovenzijde der voorvleugels bevinden zich twee onder elkaar staande donkere 
apicaalvlekken. Zeldzaam. Nuenen, 9, 23.V.1954 (holotype, NEYTS); Eindhoven, 
2, 1953 (VAN DULM). 


[Upper side of the fore wings with an additional dark apical spot under the normal one. 
The form is figured by LEEDS, 1950, 1. c.] 


f. nosalica Prüffer, 1922, Bull. Acad. Polonaise Sc. et Lettres, Série B, Sciences 
Naturelles, p. 282, pl. 15, fig. 2. Op de bovenzijde der achtervleugels staan een 
of meer zwarte punten voor de achterrand. Een niet al te zeldzame vorm, die 
stellig overal wel onder de soort is aan te treffen, bij het & meer dan bij het 9. 
Een prachtig © van Vlodrop, waarbij het middelste der drie oogjes op de 
achtervleugels zelfs gekernd is, in collectie VAN DE Pot. 

f. anticrassipuncta Leeds, 1950, 1. c., p. 104, pl. VII, fig. 13. Op de onderzijde 
der voorvleugels een opvallend vergroot apicaaloog. Beslist niet gewoon en dan 
nog vooral bij het 9, maar toch van vrij veel vindplaatsen door het gehele land 
bekend. 

f. antiparvipuncta Leeds, 1950, 1. c., p. 104, pl. VII, fig. 12. Op de onderzijde 
der voorvleugels een duidelijk verkleind apicaaloogje. Zeer gewoon, vooral bij de 
mannetjes. 

f. impupillata Lempke, 1933, Lambillionea, vol. 33, p. 87. Het apicaaloog op 
de onderzijde der voorvleugels niet gekernd. Niet zeldzaam en stellig wel haast 
overal onder de soort aan te treffen, maar in hoofdzaak (of uitsluitend?) bij de 
mannetjes. 

f. caeca Oberthür, 1896, Et. d’Ent., vol. 20, pl. 6, fig. 106. Het apicaaloog op 
de onderzijde der voorvleugels ontbreekt. Zeldzaam. Amersfoort (STAMMESHAUS) ; 
Naarden (rechts, VAN DER VLIET); Muiderberg (links, VAN DER MEULEN); 
Amsterdam (STAMMESHAUS, VAN DER VLIET links); Spaarndam (STELLEMAN); 
Bakkum (Leids Mus.). 

f. tunioti Caruel, 1944, Misc. Ent., vol. 41, p. 39, pl. C, fig. 5. Op de onder- 
zijde der voorvleugels is de zwarte ring om het apicaaloogje franjewaarts gebroken, 


484 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (296) 


zodat hij de vorm van een letter C heeft. Amsterdam (Vari); Edam (Zoöl. Mus.); 
Ouddorp (VAN KATWIJK). 

f. bi-pupillata Cosmovici, 1892, Le Naturaliste, vol. 14, p. 264. Het apicaaloog 
op de onderzijde der voorvleugels is dubbel gekernd. Gewoon, van tal van vind- 
plaatsen door het gehele land bekend. Komt bij het 4 meer voor dan bij het 9. 

f. biocellata Strand, 1902, Nyt Mag. f. Naturvid., vol. 42, p. 131. Het dubbel 
gekernde oog van de vorige vorm is in tweeën gespleten, zodat dus twee ogen 
vlak onder elkaar staan. Veel minder gewoon, maar toch ook van vrij veel vind- 
plaatsen bekend en eveneens bij het 4 meer dan bij het 9. 

f. apicoextensa Leeds, 1950, |. c., p. 116. Het apicaaloog op de onderzijde der 
voorvleugels is ellipsvormig in plaats van rond. Niet al te gewoon en dan nog 
in hoofdzaak bij de wijfjes. Nunspeet (Várr); Muiderberg (NIEUWLAND); Mui- 
den, Amsterdam, Middelie, Langeweg-N.B., Stein (vijf wijfjes, Zoöl. Mus.); 
Vlaardingen (NIJSSEN). 

f. neca Strand, 1919, Arch. Naturgesch., vol. 85, Abt. A, Heft 4, p. 17. Op de 
onderzijde der voorvleugels staat een extra oog in cel 2, dat op de bovenzijde 
echter niet zichtbaar is. Gewoon, maar bij het 4 meer dan bij het 9. 

f. balearica Muschamp, 1904, Ent. Rec., vol. 16, p. 222. Als de vorige vorm, 
zeldzaam. Diemen, Middelie (Zoòl. Mus.). 

f. multipuncta Schultz, 1904, Soc. Ent., vol. 19, p. 11. Combinatie van f. neca 
met f. polonica. Stellig zeldzaam. Amsterdam (VARI). 

f. addenda Reverdin, 1910, Bull. Soc. lép. Genève, vol. 2, p. 49, pl. 2, fig. 6. 
Op de onderzijde der voorvleugels meer dan één extra oog (het door de auteur 
beschreven exemplaar had op elke vleugel drie extra oogjes). Zie plaat 22, fig. 12 
en tekstfiguur. Niet gewoon, hoewel waarschijnlijk toch wel haast overal onder 
de soort aan te treffen. Ermelo (HELMERS); Kootwijk (Plantenz.k. Dienst); Hum- 
melo (JANSE); Zeist (BROUWER); Huizen (VAN DER MEULEN); Muiderberg 
(NIEUWLAND); Muiden, Diemen (Zoöl. Mus.); Amsterdam (diverse collecties); 
Vlaardingen (VAN KATWIJK); Krimpen aan de Lek (VAN DER SCHANS). 

f. ocellata Tutt, 1896, Brit. Butt, p. 422. Op de onderzijde der achtervleugels 
staat voor de achterrand een duidelijke rij wit gekernde donker geringde oogjes. 
Gewoon, zowel bij het 4 als bij het 2. 


Foto L. Vari 


Fig. 10. Links: Coenonympha pamphilus L., f. addenda Reverdin, 9, Amsterdam, augustus 
1940; rechts: f. amaryllides Stauder, 4, Amsterdam, 18.VI.1939. Beide in coll. VARI, 
Pretoria. 


Ge, 


(297) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 485 


f. amaryllides Stauder, 1911, Ent. Z. Frankfurt, vol. 24, p. 239. De oogjes 
op de onderzijde der achtervleugels zijn zwart geringd. Een zeer zeldzame vorm. 
Ik ken op het ogenblik slechts één mooi exemplaar ervan, dat in 1939 door 
Mevr. Värı te Amsterdam werd gevangen. Haar echtgenoot was zo vriendelijk 
er een foto van te maken, die hierbij gereproduceerd wordt (fig. 10). Bovendien 
bevindt zich in de collectie van het Zoölogisch Museum een wat zwakker getekend 
exemplaar van Wijster. 


[At first I was not quite satisfied about the determination of the form represented in 
fig. 10. STAUDER gives a very detailed description of it after a © taken at Guardiella near 
Triest, but the principal character of it is the formation of the eye spots on the under 
side of the wings, which reminds of the Asiatic Coenonympha amaryllis Cramer. In this 
species the spots consist of a yellow and a black ring round a white centre. The best solution 
therefore is to use STAUDER’s name for the specimens of pamphilus showing black rings 
round the eye spots on the under side of the hind wings independent of the other characters 
they might show (number of additional spots on under side of fore wings and upper side 
of hind wings).} 

mM ändere afwijkende vormen. 

f. ultraangustimargo Leeds, 1950, L. c., p. 113, pl. VII, fig. 6. Op de bovenzijde 
der voorvleugels ontbreekt de donkere achterrand geheel. Niet gewoon. Alle 
exemplaren, die ik tot nog toe gezien heb, waren wijfjes. Vollenhove, Soest, 
Diemen (Zoöl. Mus.); Amsterdam (MEZGER); Den Haag, Vught (Leids Mus.). 

f. semimarginata Rebel, 1924, XXX. Jahresber. Wien. ent. Ver., p. 41 (nigro- 
marginata Lempke, 1931, Lambillionea, vol. 31, p. 68). Bovenzijde der vleugels 
met brede zwartbruine rand. Vrij gewoon, overal onder de soort te vinden, het 
meest bij de mannetjes. 

f. latiora Leeds, 1950, L c., p. 114, pl. VII, fig. 9. Op de bovenzijde der 
achtervleugels is de donkere achterrand zo verbreed, dat hij tot het midden van 
de vleugel reikt. Zeldzaam. Soest, Ouddorp, twee mannetjes (Zoöl. Mus.); Dom- 
burg (MEZGER). 

f. venata nov. De aderen op de bovenzijde der vleugels (voor- of achtervleugels 
of beide) zwartachtig. Colmschate (holotype, LUKKIEN). 


[The nervures on the upper side of the wings (fore or hind wings or both) are blackish. } 


f. lineigera Strand, 1912, Ent. Z. Frankfurt, vol. 25, p. 256. Op de onderzijde 
der voorvleugels loopt wortelwaarts van het apicaaloog een donkere lijn van de 
voorrand tot vlak bij de binnenrand. Zie Tijdschr. Entom., vol. 48, pl. 4, fig. 13 
(holotype!). Ook LEEDS geeft een prachtige afbeelding, 1. <., fig. 11, natuurlijk 
weer onder een nieuwe naam. Vrij gewoon, overal onder de soort aan te treffen 
(in Zoöl. Mus. op het ogenblik van 13 verschillende vindplaatsen !). De meeste 
exemplaren zijn mannetjes. 

f. antialbocuneata Leeds, 1950, |. c., p. 114, pl. VII, fig. 8. Op de onderzijde 
der voorvleugels lopen van de achterrand vrij lange witte of witachtige wigvormige 
vlekken naar binnen. Zeldzaam. Middelie (DE BOER). 

f. unicolor Tutt, 1896, Brit. Butt., p. 422. Onderzijde van de achtervleugels 
eenkleurig zonder de witte band. Zie plaat 22, fig. 10. Een heel mooi exemplaar 
wordt door LEEDS afgebeeld, |. c., fig. 2. Komt in hoofdzaak of uitsluitend bij de 
mannetjes voor. Niet gewoon, maar vrij regelmatig onder de soort te vinden. 
Steenwijkerwold, Vollenhove, Soest, Langeweg-N.B., Rothem, Meerssen (plus 


486 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 100, AFL. 4, 1957 (298) 


een aantal sterke overgangen; alle exemplaren zijn mannetjes, Zoöl. Mus.); Zeist 
(BROUWER); Amsterdam (Vari); Vlaardingen (VAN KATWIJK). 

f. nolckenia Strand, 1917, Entom. Mitt. Dahlem, vol. 6, p. 295. Op de onder- 
zijde van de achtervleugels een doorlopende witte band van de voorrand tot de 
binnenrand. Zie plaat 22, fig. 11. Niet gewoon, bij het © meer voorkomend 
dan bij het 4. Terschelling, Texel, Eerbeek, Diemen, Amsterdam, Middelie 
(Zoöl. Mus.); Giekerk, Hatert (BoLDT); Agelo (VAN DER MEULEN); Nunspeet 
(LEMPKE); Zeist (BROUWER); Zaandam Kroos); Velzen (Vari); Vlaardingen 
(VAN KATWIJK); Capelle aan den IJsel (VERKAIK); Ouddorp (NEIJTS); Hooger- 
heide (KORRINGA). Blijkbaar dus wel haast overal onder de soort aan te treffen. 

Homoeose. In de collectie van het Zöologisch Museum bevinden zich twee 
exemplaren, die dit zelden voorkomende verschijnsel prachtig demonstreren, beide 
op de onderzijde van de achtervleugels. Het ene is een & van Vogelenzang, dat 
op de rechter vleugel een smalle baan van de bruine grondkleur der voorvleugels 
heeft en op de linker een bredere baan, waarin een gekernd oog staat, dat overeen- 
komt met het voorvleugeloog van f. reca. 

Het andere is een 9 van Gronsveld, dat alleen op de rechter vleugel een bruine 
baan heeft overeenkomende met de voorvleugelkleur. 

Pathologische exemplaren. Na Maniola jurtina is Coenonympha 
pamphilus wel de soort, waarbij exemplaren met verbleekte vlekken op één of 
meer vleugels het meest voorkomen. De verdeling van de verschillende mogelijk- 
heden is bij beide soorten evenwel niet dezelfde. Terwijl bij jurtina exemplaren 
met albinistisch afwijkende achtervleugels de meerderheid vormen, zijn het bij 
pamphilus de voorvleugels, die de afwijking het vaakst laten zien. Dezelfde 
indeling als bij jwrtina volgend, kunnen de exemplaren, die ik gezien heb, als 
volgt gerangschikt worden: 

A. Eén voorvleugel albinistisch getekend. 

1. De linker voorvleugel. Nunspeet (Vari); Ede (DUNLOP); Muiderberg, 
Botshol, Stein (Zoöl. Mus.); Apeldoorn (DE Vos); Pettelaar (Leids Mus.). 

2. De rechter voorvleugel. Tietjerk (G. DijKSTRA); Heinkenszand (Zoöl. 
Mus.). 

B. Beide voorvleugels albinistisch getekend. Eerbeek, Vollenhove, Huizen-N.H. 
(Zoöl. Mus.); Hatert, Overasselt (BOLDT); Remmerden, Amerongen (vier wijfjes 
van de herfstgeneratie, VAN DE Por); Soest (LEMPKE); Amsterdam (diverse 
collecties); Middelie (DE BOER); Vlaardingen (VAN KATWIJK); Brunssum 
(GIELKENS). 

C. Eén achtervleugel albinistisch getekend. 

1. De linker achtervleugel. Hembrug (alleen aan de onderzijde, BANK). 

F. Beide rechter vleugels albinistisch getekend. Lobith (Zoöl. Mus.). 

G. Beide voorvleugels en de linker achtervleugel albinistisch getekend. Soest 
(Zoöl. Mus.); Vlaardingen (de achtervleugel is kreupel, VAN KATWIJK). 

I. Alle vleugels albinistisch getekend. Ide, Diemen, Elslo-Lbg. (Zoöl. Mus.); 
Harderwijk (STAMMESHAUS); Wijk aan Zee (VAN DER MEULEN); Hendrik-Ido- 
Ambacht (BOGAARD); Epen (KAMMERER). 

Teratologische exemplaren. Linker voorvleugel te klein. Bemelen 
(KAMMERER). 


AT ee 


AL A 


e Men 


ae dés NS 


(299) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 487 


Rechter voorvleugel met sikkelvormig gebogen achterrand. Vondelingenplaat 
(VAN KATWIJK). 

Rechter voorvleugel te klein. Amsterdam (MEZGER); Krimpen aan de Lek 
(VAN KATWIJK); Tegelen (Leids Mus.). 

Beide voorvleugels te klein. Botshol (Zoöl. Mus.); Geldermalsen (Leids Mus.). 

Beide voorvleugels heel smal. Tilburg (VAN KATWIJK). 

Linker achtervleugel te klein. Nuenen (NEIJTS). 

Rechter achtervleugel te klein. Amsterdam (STAMMESHAUS); Nuenen (NEIJTS). 

Rechter achtervleugel met gedeeltelijk binnenwaarts gebogen achterrand, zodat 
het lijkt, of er een hap uit is. Nuenen (NEIJTS). 

In het Zoölogisch Museum bevindt zich een exemplaar met grote zwarte vlekken 
op de linker voorvleugel in cel 2—5, zowel op de boven- als op de onderzijde, 
gevangen te Paterswolde. Het is moeilijk uit te maken met welk soort afwijking 
we in dit geval eigenlijk te maken hebben. Bij de normale variabiliteit van de 
vlinder is geen enkel geval beschreven, dat ook maar enigszins in deze richting 
wijst. 

Corrigenda 
Supplement I, p. (45), regel 20 van onderen, Dordrecht moet zijn Dwingelo. 


Supplement II, p. (82), regel 22 van onderen, Zaandag moet zijn Zaandam. 
Supplement IV, p. (196), regel 15 van onderen, uitgegroeid moet zijn uitgeroeid. 


REGISTER VAN DEEL 100 


* Sterretje duidt een naam aan nieuw voor de wetenschap. 


* Asterisc denotes a name new to science. 


COLEOPTERA 


abdominalis 8 
Acythopeus 62 
affinis 8 

Agonita 10, 16—18, 20 
albertisii 11, 18 
alpiniae 9 

alternata 13 
alvearius 115 
Amblispa 8 
andrewesi 11, 13, 22 
angulata 11, 17, 18 
angulosa 8, 13, 21 
Anisodera 7, 20 
Anisoderini 7, 14, 20 
apicalis 10, 16 
Aponychius 62 
arecae 9 

armigera 13, 18, 22 
arundina 8 
Asamangulia 11, 18 
aspera 12, 21 
Aulostyrax 9 

bakeri 12, 21 

balyi 21 

bambusae 10, 16 
banguinensis 8 
bicolor 10, 17 
bicornis 8 

bicristata 18 
bioculata 8, 21 
bipartita 12, 21 
biroi 9 

Botryonopa 7, 13 
Botryonopini 7, 20 
bowringii 8, 11, 17, 21 
Brontispa 8, 15, 20 
callicanthus 11 
Callispams 2021 
Callispini 8, 20 
callosa 9 
cassidoides 8 
Chaeridionini 11, 20 
chalybeipennis 8 
chinensis 7, 15 
Crysomelidae 5 
cladophora 12, 21 
Cleridae 115 
cocotis 9 
Coelaenomenoderini 9, 20 
coeruleipennis 9 
corporaali 9 
Cossininae 63 


Cryptonychini 8, 15, 20 
cumingii 8, 9 
Curculionidae 61 
cuspidata 11 

cyanipes 10 
dactyliferae 10 
Dactylispat 129418, 02150822 
debilis 12, 21 

decorata 10, 16, 18, 20 
depressa 9 

Dicladispa 13 
Downesia 10, 16, 20 
Drescheria 8 
duodecimmaculata 8, 21 
echidna 13 

echinogale 13 

elegans 8 

elongata 7, 14, 21 
Estigmena 7, 14, 15 
Eurispa 8 

Eurispini 8 

feae 8, 21 

flacourtiae 61 
flavescens 8, 21 
fleutiauxi 11 

froggatti (var.) 9 
fulvicollis 11, 22 
Gonophora 11, 16, 20 
Gonophorini 10, 19, 20 
goryi 7, 15 

gracilis 7 

grandis 7, 13 

grossa 9 

guérinii 7, 14 
haemorrhoidalis 11 
hebes 64 

hirticolle 65 

Hispella 11 
Hispellinus 11, 18 
Hispinae 5 

Hispini 11, 18, 19, 20 
Hispodonta 8 

horni 11 

hystrix 13, 21 
infuscata 12 

inornata 10, 16 
insignata 21 

integra 11, 17 
Isopedhispa 9 

javaensis 12 

javana 10 

javanica 10 

Javeta 9 

kalshoveni (Callispa) 8 


489 


kalshoveni (Aponychius) 
[62 

kaulina 12, 21 

Klitispa 10, 16 

Lachnispa 10, 17 

laevigata 8 

Tasıiochilar 75.14.15 

lateralis 9 

leonardi 12, 22 

Leptispa 8 

Leptispini 8, 20 

linearis 9 

longipennis 8 

longissima 9 

lucidiventris 7, 14 

luhi 12, 21 

manterii 12, 21 

marginata 10, 13, 16 

marginicollis 10 

mariana 9 

metallica 11 

metroxylonidis 8 

Micrispa 11 

Microcossonus 63, 64 

Miltinaspis 8 

modesta 11 

moestus 11, 18 

nemoralis 13, 21 

nigrocyania 11 

nipae 8 

nuciferae 9, 10 

Octodonta 8 

Oncocephala 11, 17, 18, 

[20, 21 

Oncocephalini 11, 17, 19, 
[20 

opacicollis 10 

opacula 10, 16 

orientalis 17 

ovaliceps 63 

Oxycephala 9, 15, 16 

pallipes 10, 16 

palmarum 16 

paluensis 9 

papuana 10 

parvula 11, 18 

Pentarthrum 64 

perniciosa 10 

Pharangispa 9 

Pharangispini 9, 20 

Phidodonta 11 

phoenicia 10 

Platypria 13, 20—22 

Plesispa 9, 13 


490 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 10, AFL. 4, 1957 


Prionispa 11, 22 
Promecotheca 6, 20, 22 
Promecothecini 9, 20 
ptychospermae 10 
purpureiventris 9 
pygmaea 8 

reichei 9, 15 
reinecki 8 
Rhadinosa 11, 18 
Rhynchaenus 61 
roepkei 8, 21 

rutay 7415 
ruficollis 9 
rufithorax 8 
sanguinea 7 


setifer 21 

sjöstedti 12, 21 

soror 10 

spathoglottis 8, 10, 16, 17, 
[20 

speciosa 9 

spinosa 12, 18, 21 


splendidula 8, 21 
sumatrana 10, 12 21 
surigaoana 8 
suturella 7, 10, 14 
taylori 11, 17 
thoracica 9 
Trichodes 115 
tripartita 9 
tuberculata 11, 18 
undata 10, 17, 20 
unicolor 8 

varipes 10 

vethi 12, 21 
violacea 10 
wakkeri 11, 18 
Wallaceana 10, 15, 19 
wallacei 64 
Wallacispa 10, 20 
xanthomela 11, 17 
xanthomelaena 16 
zinzibaris 11 


COLLEMBOLA 


Collembola 403 
DIPLOPODA 


Blaniulus 402, 403 
coeruleocinctus (var.) 
[402, 403 
Cylindroiulus 350 
Diploiulus 402, 403 
Diplopoda 349 
guttulatus 402, 403 
londonensis 402, 403 
Iulus 350 
sabulosum 350 
scandinavius 350 
Schizophyllum 350 
silvarum 350 


DIPTERA 


Voor de index op de genera 
en species der Tipulidae 


wordt verwezen naar p. 
307 en 308. 

aeneiventris 75—79 

affinis 93 


Agromyza 73, 74, 94 
Agromyzinae 73 
angelicae 74, 76, 80—82 
anthrisci 90, 92 
asteris 87 

autumnalis 88, 92 
Bibio 286—289, 292 
britannica 89 
calthivora 87, 88 
calthophila 87, 89 
cecidonomia 89, 91 
cepae 83, 84 
Cephalomyza 83, 84 
cirsii 74, 76, 77 
dauci 88, 89 

dettmeri 74, 76, 80 
distorta 94 
fuscociliata (ssp.) 76 
groschkei 94 

lappae 74, 82 

lateralis 82 

Liriomyza 83—87, 94 
Melanagromyza 74—82 
millefolii 87 

mylini 90 

Napomyza 82 
nigritella 87 

Phytobia 84 
Phytomyza 87—94 
Phytomyzinae 84 
picridocecis 88, 90 ?r? 
pumila 87 

silai 88, 91 

smyrnii 94 

soror 87 
sphondyliivora 94 
strigata 87 

tripolii 76 

violiphaga 83, 85 
watersi 73, 74 


HYMENOPTERA 
Apidae 115 
Apis 116 
brevis 116 
Chelostoma 115—117, 
[120—122 
clavicornis 115, 116, 121, 
[122 


concolor 120 

florisomne 115—117, 
[120—122 

gallarum 121 

Ichneumon 123 

Lasius 118 

lateralis 116 


Megachile 116 

Megachilinae 115 

Melittobia 118 

ornatula 115 

Osmia 1155 1162 149 

parvula 121 

punctata 115 

quinquepunctata 121, 122 

rufa 116, 119 

Sapyga 115, 116, 118, 
[121—123 

Sapygidae 115 

Sapyginae 115 

Sphegidae 120 

Stelis 116 

tridentata 115, 122 


LEPIDOPTERA 


abietana 333 

abiskoana 333 

Ablabia 325 

abrasana 322 

abraxina 147, 151 

abyssinibia 100 

Acalla 33203334333 

Acanthothyspoda 138 

accepta 147, 172, 173 

accuratana 314 

acerana 309, 310 

achine 434 

Acleris 312, 317, 327, 329, 
[333, 336 

addenda (f) (arcania) 479 

addenda (f) (hero) 477 

addenda (f) (jurtina) 463 

addenda (f) (pamphilus) 

484 


addenda (f) (semele) 447 

addenda (f) (tullia) 472 

Adoxophyes 317, 335, 336 

adrasta (ssp) 440, 441 

adversata 147, 155 

aegeria 428, 430 

aequimargo 148 

aeres 167 

aestivalis (f) 431 

aethiops 455 

aetnana 318 

agricolana 326 

alaicana (ssp) 320, 324 

alba (Nyctemera) 147, 171 

alba (f) (jurtina) 460 

albatana 321 

alberti (f) 437 

albescens (f) (aegeria) 432 

albescens (f) (megera) 435 

albescens (f) (pamphilus) 
482 


*albibasa (f) 443 

albidus (f) 468 

albinervata (f) 450 

albipuncta (f) 438 

albofasciata (Nyctemera) 
[149 


*albofasciata (f) (tullia) 
[473 


Aleimma 336 
alhamana 324 
alternella 322, 323 
alticola (f) 435, 436 
amaryllides (f) 485 
Amata 70 
Amphisa 335 
amplana 313 
amplificata 147, 153, 160 
andamanensis 26 
andreana 321 
angolensis (ssp.) 113 
angustefasciata (ssp.) 476 
Anisotaenia 334, 335 
anommata (f) 463 
anopenopterus (f) 448 
*antedefasciata (f) 473 
antialbocuneata (f) 485 
*antibipunctata (f) 483 
*anticaeca (f) 479 
anticastanea (f) 482 
antico-excessa (f) 432 
anticrassipuncta (f) 
{(jurtina) 462 
*anticrassipuncta (f) 
[(megera) 437 
anticrassipuncta (f) 
{(pamphilus) 483 
anticrassipuncta (f) 
[ (tithonus) 
*anticrassipuncta (f) 
[(tullia) 474 
*antifulva (f) 461 
antiparvipuncta (f) 
[(jurtina) 462 
antiparvipuncta (f) 
[(pamphilus) 483 
antiparvipuncta (f) 
[(tithonus) 469 
antiphila 326 
antirufa (f) 460 
apameia 27 
apenninicola 321 
Aphantopus 455, 464, 
Aphelia 312, 314, 336 
apicalis (f) 478 
apiciana 332 
apicoextensa (f) 484 
Apisa 95 
approximana 327 
apupillata (f) 453 
arcania 477 
Archips 309, 310, 316, 335 
arctata 148—150 
arcticana 311 
Arctiidae 147 
arcuata (f) 458 
arete (f) 458 
Arethusana 434, 454 
argyroides 26 
Argyroploce 129 
Argyrotaenia 309, 336 
Argyrotoxa 327, 335 


469 


REGISTER 


asiatica (ssp) 311 
aspersana 327 
asseclana 323 
assimilis 147, 160—163, 
[166 
astriata (f) 453 
aurana 314 
aurea (f) 483 
austriaca (ssp.) 315 
badensis (f) 479 
Balacra 111, 112 
balearica (f) 484 
basalis 26 
basimacula 173 
basinigra 173 
batesi 112 
Batodes 319, 335, 336 
battakorum 148, 162, 163, 
[166 
baulus 147, 148, 150, 163, 
[168—171 
benitensis 103, 109 
Bergeria 113 
bergstraeserella 318 
betulana 311, 316 
biantepupillata (f) 453 
bilinea (f) 434 
bimaculata (f) 469 
biocellata (f) (jurtina) 463 
biocellata (f) a 
437 


biocellata (f) (pamphilus) 
48 


bioculata (f) 463 
bipicta (f) 450 
bipullata (f) 469 
bipuncta (f) 476 
bipunctata (ab) 168 
bipupilla (f) 437 
bipupillata (f) (arcania) 
[479 
bipupillata (f) 
[(pamphilus( 484 
bisaltide 25—27 
biserrata 148, 151 
blachierioides (f) 450 
bogodiana 324 
borneensis 26, 27 
boscana 330 
*brevipennis (f) 464 
breviplicana 311 
brigitta (f) 460 
brigobanna (ssp) 455 
brittanniae (ssp.) 468 
*brunneocosta (f) 442 
brunnescens (f) 482 
buraetica 326 
burgessi 96 
burra 103 
burungae 106 
cabeaui (f) 458 
Cacoecia 334, 335 
Cacoecimorpha 312, 335, 
[336 
caeca (f) (aegeria) 433 


491 


*caeca (f) (galathea) 443 
caeca (f) (hero) 477 
caeca (f) (hyperantus) 
[458 
caeca (f) (jurtina) 462 
caeca (f) (pamphilus) 483 
caeca (f) (semele) 448 
caeca (f) (tithonus) 469 
calcuni 67 
callimachana 320 
calvicaput 318 
candidana 325 
candidissima (ssp.) 158, 


[171 
canescana 320, 325 
capricornis 103 
capsigerana 310 
Capuars 2 1518518: 
[334—336 


cardui 428 
carissima 174 
carmel 105, 107 
Carpocapsa 135 
castanea (f) 472 
castiliana (ssp.) 319 
Catamacta 310, 335, 336 
celebensis 27 
celsa (ssp) 158, 161 
celsana 316 
centralis (ssp) 481 
centrana 327 
centrifera (f) 458 
cephalus (ssp) 478 
Cerace 334, 336 
cerasana 309, 312 
Ceryx 67—71 
cethega 27 
ceylonica 26 
characterana 326 
Cheimatophila 336 
chondrillana 309 
Choristoneura 310, 311, 
13354336 
Chortobius 470, 471 
*christophi (ssp) 313 
chrisis 334, 336 
chrysantheana 322, 323 
cinareana 320 
cinctana 318 
cinerascens (f) 460 
cinerea (f) 460 
cinereana 333 
cinnamomeana 316, 317 
citrana (f) 442 
clara (ssp) (floresicola) 
[151, 156, 157, 163, 164 
clara (f) (semele) 446 
Clepsis 314, 317, 335, 336 
Cnephasia 320, 324, 326, 
[334, 335, 336 
Cnephasiella 322—324, 
[336 
coaequalis 148, 160, 161 
Coccyx 314 
cockaynei (f) 473 


492 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 10, AFL. 41957 


Coenonympha 471 
coleta 150, 163, 164, 171 
collocalia 110, 111 
Collocaloides 109, 111 
colquhounana 325 
communana 321 
completa (f) 470 
compsa 112 
Compsochromia (ssp) 112 
confixana 330 
*confluens (f) 479 
congoensis (ssp) 113 
conradti 95 
consimilana 316 
consobrina 147—149, 172, 
[174 
conspersana 322 
contaminana 327 
continentalis 26 
continentana 314 
conwagana 319 
corbeti 153, 163, 164 
coridon 459 
Cornicacoecia 335 
coronata 26—28 
Cortobius (sg) 480 
corylana 317 
costana 315, 316 
cottiana 326 
crameri 148, 157, 165 
crassa 100 
crataegana 310, 311 
crispinana 315 
cristana 332 
Crocallis 464 
croseana 316—318 
Croesia 327, 335, 336 
croesus (f) 438 
Cryptophlebia 130—135, 
[138, 142, 146 
Ctenuchidae 67 
cuencana 319 
cuneata (f) 458 
cupidinana 317, 318 
cydippe 148, 154, 
[158—161, 171 
Danaus 427 
danaë (ssp) 445, 446 
Danaidae 427 
darlingtoni 67 
davus (ssp) 472—474 
decolorata (f) 478 
decora (f) 457 
decorata (f) 437 
decretana 311, 316 
definita (ssp.) 324 
Deilemera 154, 155, 157 
dentifascia 147, 148, 151 
derivana 325 
diaphana 112 
Dichella 336 
Dichrorampha 132 
didyma 98 
dinawa 175 
discretana 318 


diversana 309, 310 
Djakonovia 314 
Doleschallia 25 
Doloploca 326, EN 
dominicana 326 


° dorana 316 


drucei 148, 175 
Dufraneella (sg) 95 
dumicolana 315 

duplex (f) 443 

duratella 325 

Eana 320, 324—326, 336 
eatoniana 316 


Ecdytolopha 129, 130, 132, 


[135, 136 

egerides (ssp) 430 
elaeodes 138 
elinguaria 464 
*elongata (f) (aegeria) 432 
*elongata (f) (megera) 437 
Elsita (sg) 96 
elzuniae-kruscheae 148, 158 
emptycta 309 
enganica (ssp) 175 
Enoditis 335, 336 
Epagoge 312, 313, 318, 

[319, 334, 336 
epanops (f) 443 
Epiblema 323 
Epichorista 314 
Epinotia 314, 333 
epiphron 454 
Erebia 454 
Ergasia 326, 335, 336 
erlangeri 109 
ermelinda 27 
erymanthoides (f) 463 
erythia 434, 454 
Eucosminae 130 
Euledereria 336 
Eulia 334—336 
eulogiana 309 
eutaeniata (f) 433 
Eutrachia 319 
euxina 314 
evergista 154 
Exapate 325, 334—336 
exapta 67, 70 
excessa (f) (megera) 439 
excessa (f) (tithonus) 469 
exornans 26 
exterfusca (f) 472 
fagi (Hipparchia) 444 
fagi (Lozotaenia) 318 
fario 103 
farraginea 142 
fasciata (Adoxophyes) 317 
fasciata (f) (galathea) 443 
favillaceana 315, 318, 319 
ferrugana 327—329, 332 
ferrumixtana 328 
*filipjevi 332 
filipluma (f) 435 
fimbriana 332 
fissurana 328, 329 


flava (f) 443 

flavana 332 

flavescens 148, 153 

fletcheri 107, 113 

flora 105 ‚106, 109 

floresicola 151, 153, 157, 
[163, 164 

formosana 174 

forstenana 318 

fracta (f) 463 

fragosana 320, 324 

fulturata 321 

fulvia 104 

fulvia (f) 445, 446, 449 

furialis (f) 438 

galathea 441 

Galleria 136 

genitalana 322, 324 

gilolensis 68 ? 

glabrata (f) 463 

Glyphipteryx 318 

gnomana 315, 316, 318 

granadana 316 

grandescens (f) 435 

gratia 158, 160, 161 

gravana 309 

grisea (f) jurtina 462 

grisea (Peronea) 332 

grisescens (Apisa) 95 

*grisescens (f) (semele) 446 

grotiana 318 

gueneana 320, 321 

Gymnandrosoma 130 

haematica 98 

haematochrysia 113 

haematrichia 103, 104, 107 

hageni 70 

harca 148, 161-163, 166 

hastiana 329—332 

Hastula 319—336 

havelaari (f) 482 

hearca 148, 161, 162, 166 

Hebena 100 

hebenstreitella 312 

*heinemanni 320 

helga 107 

*hellenica 324 

helvolana 314 

heparana 309 

herce 148, 162, 166 

hermione (ssp) 444 

hero 475 

heroda (f) 476 

heromorpha (f) 476 

hertha (f) 461 

hexophthalmus 27 

Hipparchia 444 

hippophaéana 330 

Hippurarctia 97 

hispanica 321 

homoeochroma 69 

Homona 312, 335, 336 

huebneri (f) 478 

huenei (f) 461 

hulstaertiana 102 


hybridana 320 

hyerana 319 

hyperantella (f) 457 

hyperantoidana (f) 457 

hyperantoides (f) 458 

hyperantus 455, 464 

hypericana 309, 318 

hyperophthalma (f) 457 

iberica 315 

illepida 129 

illotana 312 

illustris (f) 460 

imitator 316 

imperfectana (ssp) 314 

impupillata (f) (megera) 
[438 


impupillata (f) 
[(pamphilus) 483 
*impupillata (f) (statilinus) 
[453 
*impupillata (f) (tullia) 
[474 


incanana 324, 325 
incertana 323, 324 
incompleta (f) 477 
inconspicus 104, 106 
inconstans 148, 153, 154, 
[172 
indica 26 
*infrabrunnea (f) (aegeria) 
432 


*infrabrunnea (f) (semele) 
4 


*infrabrunnea (f) (tullia) 
[473 
infra-impunctata (f) 463 
infranigrans (f) 432 
*infranigrescens (f) 472 
infrapallida (f) 457 
*infraparvocellata (f) 479 
infra-pupillata (f) 463 
*infrareticulata (f) 462 
infra-unicolora (f) 469 
infuscata 148, 160, 161 
ingentana 310, 311 
inimicella 130 
inocellata (f) 438 
insiticiana 129, 130, 133, 
[135 
instar 148, 157 
insubrica 319, 320 
interjectans (ssp) 323 
intermedia (f) 460 
intermediana (f) 431 
Isotrias 319, 335, 336 
jansei 109—111 
joannisi 325 
joannisiana 319 
jordani 98 
jubaris (f) 446, 449 
jurtina 459, 468, 481, 486 
kala 173 
kapaurensis (ssp) 
{(luctuosa) 175 


REGISTER 


kapaurensis (ssp) 
[(polybete) 27 
katriona 106 
kelleni 100 
*kenneli 324 
kenyae 97 
labeculana 327 
lacticinia 164 
laidion (f) 474 
lanceolata (f) 
(hyperantus) 458 
lanceolata (f) (tullia) 474 
Lasiommata 434 
Laspeyresia 314, 318 
Laspeyresiini 130, 132 
*latefasciata (f) 433 
lateritia 100 
Lathronympha 318 
latifasciana 327 
latimargo (f) 436 
latiora (f) 485 
latipennis 102 
latistriga 147, 148, 153, 
151545 1580165680172 
Leontochroma 334, 336 
Leptosoma 150 
leucocinia (ssp) 441 
leucostigma (f) 153, 154 
leuctra (f) 167 
ligea 454 
limbojuncta (f) 438 
lineata 326 
*lineigera (f) (arcania) 480 
lineigera (f) (pamphilus) 
482, 485 
*lineigera (f) (tithonus) 
{4 


linophagana 324 
lipsiana 332 

liratana 315 
lithargyrana 328, 329 
logiana 327, 330 
longana 320, 321 
longicellana 311 
Lopinga 434 
lorquiniana 332 
Lozotaenia 317, 336 
Lozotaeniodes 336 
lubricana 332 
luctuosa 148, 165, 174, 175 
luctuosana 324 
ludekingii 148, 154 
lugens (f) 436 
lunana 319 

lutetiana (f) 444 
luticostana 310 
*luxurians (f) 479 
*macrocellata (f) (semele) 


*macrocellata (f) 
[(statilinus) 453 
*macrocellata (f) (tullia) 
[474 
maculata (f) 473 
maera 439, 440 


493 


magnificana 317 

magnocellata (f) 438 

major (Metarctia) 100 

major (f) (jurtina) 460 

major (f) (pamphilus) 481 

malabarica 26, 27 

malacanana 165 

Maniola 459, 468, 481, 
[486 

maraschana 320 

marcidana (ssp) 320 

margaretha 111 

maria 107 

mariae 26 

*mariscolor (f) 472 

marmorea (f) (jurtina) 

[461, 465 

marpurgensis (f) 458 

Mecistorhabdia 76 

mediolugens (f) 436, 43 

medusa 455 

megera 434, 435, 439, 440 

Melanagria 441 

melanura (ssp) 150 

melas (ssp) 171 

melonella 136 

merguiana 26 

Meritastis 335, 336 

Metarctia 97—111 

Metarhodia (sg) 97, 98 

mienshani 324 

mincki (f) 468 

miniata 95 

minima (f) 431 

minor (f) (galathea) 442 

minor (f) (hyperantus) 
[45 


minor (f) (megera) 435 
minor (f) (pamphilus) 
[482 


minor (f) (semele) 446 

minor (f) (tithonus) 468 

minora (f) 478 

minuta 318 

mixtana 332 

modeeriana 315 

modestana 319 

moira 109 

moluccana 169, 170 

*monocellata (f) (semele) 
[447 

monocellata (f) (statilinus) 
[453 


monochromana 320 
monotonia (f) 440 
montium (ssp) 110 
morag 102, 104, 106 
morobeensis 67 
mülleri 154, 155, 175 
multi-ocellaris (f) 479 
multipuncta (f) 484 
mundipicta 148, 150, 163, 
[171 
musculana 312 
nacrea (f) 442 


494 


nana (f) 459 

neaera 105 

neca (f) 484, 486 

Neohipparchia (sg) 451 

neglectana 316 

negusi 100 

Neophemula 113 

Neosphaleroptera 324, 336 

nervana 326 

nesitis 148, 157 

nevadensis 326 

niasana 148, 160 

niasica 26, 27 

nicoleti (f) 444 

nigriceps 99 

nigrovena 148, 169 

nigrovenosum 150 

nimbata 26 

nisa 148, 168, 169 

niveana 327 

nolckenia (f) 486 

*nongeminata (f) 438 

nosalica (f) 483 

Notodontoidea 95 

nubecula (f) 153, 154 

nubilana 324 

nuraghana 321 

nuragiformis (f) 461 

nyasae (ssp) 95 

Nyctemera 147 

Nymphalidae 25 

obscura (f) 482 

obscura 320 

obscurior (f) 468 

obsoleta (f) (arcania) 479 

obsoleta (f) (pamphilus) 
483 


obsoletana 323, 324 
*occidentalis (ssp) 430 
ocellaris (f) (arcania) 479 
ocellata (f) (jurtina) 463 
ocellata (f) (pamphilus) 
484 


ochreana 311, 313 
ocydroma 328 
Oenarctia (sg) 109 
Oenophthira 336 
Olethreutinae 129 
Olindia 319, 325, 336 
ombrodelta 131, 132, 138 
*omnicaeca (f) 433 
oporana 310 
optata 148, 158, 160 
oricasis 320, 324 
orientana 311, 320 
orphnocycla 332 
orthoxyana 321 
osseana 325 
ovada (f) 153, 154 
Oxypteron 326, 334, 336 
paleana 313 
pallens (f) (jurtina) 460 
pallens (f) (latistriga) 
[153, 154, 158 
pallens (Metarctia) 105 


*pallescens (f) (statilinus) 
45 
pallescens (f) (tithonus) 
4 


pallida (Metarctia) 


103—105 
pallida (f) (aegeria) 

[430, 431 
pallida (f) (megera) 435 
pallida 


(f) (pamphilus) 
482 
pallida (f) (semele) 446 
pallida (f) (tullia) 472 
pallidula (f) (pamphilus) 
[482 


pallidula (f) (tithonus) 
[468 


pamela 104 
pamphilus 480 
Pandemis 309, 310, 316, 
(517, 8349386 
Paraclepsis 318, 336 
paradoxa (f) 477 
paraliana 325 
Paramesia 315, 316, 318, 
[328, 336 
Parapandemis 309, 336 
Pararge 428 
Parasyndemis 335, 336 
*parvocellata (f) (aegeria) 
432 
*parvocellata (f) 
[(hyperantus) 457 
*parvocellata (f) (megera) 
[437 
*parvocellata (f) (semele) 
[447 
*parvocellata (f) (tullia) 
47 
pascuana 323, 324 
pasivana 323 
pauper (f) 461 
Pentacitrotus 336 
penziana 325 
peramplana 313 
perconfusa 148, 158 
perfracta 142 
Peronea 319, 328, 332, 
(333336 
personata 148 
Phanerophlebia 142, 146 
Philedone 334, 335, 336 
Philedonides 319, 336 
philippensis 27 
picta 148, 153 
piceana 310 
pilleriana 333 
placida (ssp) 316 
plagifera 147, 155 
plexippus 427 
podana 310, 311 
Polibete 25—27 
polibetina 26 
politana 309 
polonica (f) 484 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 10, AFL. 4, 1957 


Polyura 25 
“postannulata (f) 436 
*postcaeca (f) (aegeria) 433 
postcaeca (f) (semele) 448 
postcastanea (f) 469 
postcentralis (f) 481 
*postdisconulla (f) 436 
posterogrisea (f) 473 
posteropluriocellata (f) 
[438 
posticana 315 
postice-inocellata (f) 470 
postico-excessa (f) 432 
postlineolata (f) 450 
*postreducta (f) (aegeria) 
[434 
*postreducta (f) (megera) 
438 


*postsignata (f) 453 
praeclarana 314 
praefloratana 309 
praeviella 326 
pratipa 26 
pratti 148, 169, 170 
priscilla 104 
prodomana 319 
pronubana 312 
Propiromorpha 336 
provocata 310 
Pseudamelia 315 
Pseudargyrotoza 319, 335, 
{336 
Pseudeulia 336 
Pseudmelisa 114 
Pseudogalleria 129—136 
pseudohyperantus (f) 457 
Pseudoips 317 
pseudomas (f) 461 
pseudo-ocellatus (f) 457 
pseudotypica 324 
Ptycholoma 317, 335 
Ptycholomoides 335 
pulchellana 309 
pulverea 107 
pumicana 321 
punctata (f) (aegeria) 432 
punctata (f) (galathea) 
[443 
punctellata (f) 443 
punctidiscana 130, 133, 135 
punctulana 326 
pusillana 318 
Pyralis 313 
pyrana 312 
pyrivorana 333 
Pyronia 467, 481 
pyrophagana 324 
quadriocellata (f) (megera) 
[437 
*quadriocellata (f) (semele) 
quercinana 329 
radiata (f) 462 
[447 
rastrata 325 
rectifasciana 319, 320 


reducta 148, 161—163, 166 

*reducta (f) (aegeria) 433 

reducta (f) (arcania) 479 

regisborissi 314 

regularis 148, 153, 156, 
[157, 162, 165, 166 

reticulana 313, 317 

reticulata 317, 327 

retiferana 315 

retractana 312 

Rhipidarctia 95, 96 

rhodites 106 

rhombana 312, 317, 327 

ribeana 309, 310, 312 

riouensis 70 

rogana 315 

rosaceana 311 

rosana 309, 311 

rubra 100 

rubrosignata 114 

rubrosuffusa 95 

rufana 328, 332 

rufescens 100, 102, 110 

rufobrunnea (f) 478 

rufocincta (f) 461 

rurinana 315 

rusticana 314, 318 

sabulosa 324 

salmonea 103 

samoensis 171 

sarthana 316 

saturatior (f) 433 

Satyridae 427, 428 

scabrana 330, 331 

scalarium 149, 150 

scapus 27 

schalleriana 327, 329 

schumacherana 319 

scutellana 314 

sedana 320, 324 

seitzi 148, 161—163, 166 

semele 444 

semialba (f) 462 

semialbana 315 

semigalene (f) 443 

semilunana 138 

semi-intermedia (f) 460 

semimarginata (f) 485 

seminigra (f) 468 

semi-obscura (f) 469 

senecionana 314 

septentrionalis (ssp) 97 

sexoculatus (f) 458 

sheljuzhkoi 332 

shoutedeni 99 

siamensis 26 

Siclobola 315 

simalura (ssp) 161, 176 

similana 323 

simplex (Balacra) 111 

simplex (f) (megera) 437 

simulatrix 148, 168, 169, 

[172:..173 
sinapina 316 
snelleni 156, 157 


REGISTER 


solandriana 314 

sorbiana 310, 311 

Sorolopha 138 

Sparganothis 333, 334, 336 

sparsana 317, 319, 327, 
[333 

Spatalistis 335, 336 

spectrana 315, 316 

Sphaleroptera 334, 336 

sphenodes 69 

splendens (f) 477 

sponsana 327 

staintoni 316 

statilinus 451 

steineriana 315 

stenochorda 319 

stereomorpha 318 

stibiana 326 

stolida 476 

strigana 316 

subhispulla (f) 460, 463 

subrosea 105 

subvelata 148, 160, 161 

suffusa (f) (jurtina) 461 

suffusa (f) (semele) 449 

sulaensis 27 

sumatrana (Cryptophlebia) 
[146 


sumatrensis (Ceryx) 71 

sumatrensis (Nyctemera) 
[148, 157 

supernumeraria (f) 477 

suprapallida (f) 162, 163, 

{166 

surculus 26, 27 

sutschana 317 

Syndemis 312, 335, 336 

Synochoneura 336 

Takwa 96 

tardenota (f) 483 

taurominana 321 

taymansi 97 

Temnolopha 138 

tenebrosa (f) 449 

tenimberensis 27 

tephromorpha 332 

terebrana 320 

terreana 315 

tertiana 148, 168 

tharsaleopa 310 

thyone (f) 448 

Thyretarctia (sg) 98, 99 

Thyretidae 95 

tircis (ssp) 430, 431 

tithonellus (f) 469 

tithonus 467, 468, 481 

tofina 321 

Tortricidae 129 

Tortricodes 326, 334—336 

Totti 317, 3340335 

toxopeusi 71 

Trachysmia 336 

transcaspica 324 

transfuscata (f) 436, 439 

transiens (f) 482 


495 


transitiva 70 

treitschkeana 318 

trimouleti (f) 443 

triocellata (f) 447 

tripunctana 327—329, 332 

tripunctaria 148, 149, 151, 
[152, 158—166, 176 


trita 147, 156, 161—163, 
[166 

tritoides 148, 161—163, 
[166 


tualensis 27 

tullia 471 

tunioti (f) 483 

ulmana 319 

ulmicola 330 

ultraangustimargo (f) 485 

undulana 333 

unicolor (f) 485 

unicolorana 315 

unifasciana 316, 317 

uniformis (Metarctia) 104 

uniformis (f) (aegeria) 
[432 

uniformis (f) (semele) 450 

*unipuncta (f) (hero) 477 

unipuncta (f) (tithonus) 
[469 

unipunctana 313 

vallifica 312 

vandenberghi (ssp) 167 

vanderpolli (f) 70 

Vanessa 428 

variegana 330 

variegata (Nyctemera) 148 

*variegata (f) (statilinus) 
[452 

velans 148, 160, 161 

“venata (f) (arcania) 480 

*venata (f) (pamphilus) 
485 


*venata (f) (tithonus) 470 
verbascana 313 
vespella 68 
vespina 69 
vetulana 321 

*vevata (f) 433 
viburniana 312, 313 
vidus (f) 458 
vigens (f) 435 
violacea (f) 462 
vinculana 316 
virgata 107 
virgaureana 323 
virginana 321, 324 
vispardi (f) 444 
vitrina 113 
vulgaris 430 
vulgoarethusa (ssp) 454 
vulpeculana 311 
wahlbomiana 322, 323 
wilkinsoni 322, 323 
xanthoides 333 
xanthomitra 318 
xenops 96 


496 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 10, AFL. 4, 1957 


xiphia 430 

Zelotherses 313, 334—336 

zerenoides 148—150, 154, 
1155 


MECOPTERA 


Panorpa 287 
Mecoptera 288 


ORTHOPTERA 


abyssinicus (var.) 43, 50, 
SD 56.0437. 

Acrididae 43 

aethiopicus 53, 56, 57 

angustatus 56 

angustipennis 56 

angustus 56 

arenicola 54, 56 

blanchardi 56—58 

bloyeti 51, 56 

bolivari 56 

bormansi 56 

brachypterus 43, 48, 50, 51, 
153155456 

brevis 54, 56 

capitatus 56 

carinatus 51, 56 

Chrotogonus 43 

concavus 53, 56 

distanti 50, 51, 57 

Elaeoptera 38 

Eumossula 35, 37, 38 

femorata 42 

fumosus 50, 57 

fuscenscens 50, 57 

gabonicus 50, 51, 57 

gracilis (Chrotogonus) 54, 

SENS 

gracilis (Eumossula) 37 

grandis 42 

guinensis 57 

hanoverana 39, 41, 42 

hemipterus 50, 51, 56—58 

homalodemus 52, 53, 

[56—58 

incertus 55, 57 

insulana 41, 42 

intermedius 51, 57 

ituriensis 51, 57 

ismayli 57 

johnstoni 57 

karnyi 42 

lameerei 52, 53, 56—58 

latus 52, 53, 57 


Acacia sp. 139 

Acacia arabica 139 
Acacia farnesiana 140 
Acer 277 

Acer cinerascens 128 
Acer microphyllum 128 


leefmansi 42 
liaspis 51, 57 
lugubris 53, 56—58 
macropterus 47, 50, 52, 
[54, 57 
marmorata 42 
marshalli 51, 57 
Mecopodidae 35 
meridionalis 50, 57 
mesopterus 47, 50, 52, 54 
micropterus 49, 51, 53, 55, 
[57 
Mossula 38 
natalensis 57 
nubila 42 
Obbiacris 54, 56 
occidentalis 53, 57 
Ocica 38 
Ommexecta 54 
oxypterus 44, 50, 51, 
[56—58 
pallidus 54, 58 
Paramossula 38 
princeps 42 
punctipennis 42 
Pyrgomorphidae 43 
randalli 51, 58 
robertsi 54, 58 
rolini 53, 58 
rotundatus 50, 58 
saussurei 51, 58 
savignyi 44, 52, 53, 56—58 
scaber 58 
scudderi 52, 56, 58 
Segestes 42 
Segestidea 39, 41, 42 
senegalensis 43, 44, 50, 52, 
Fa 
Sexava 42 
Shoacris 46, 56 
sordidus 55, 58 
soror 42 
Tenuitarsus 56 
terrosa 56, 57 
Tettigonoidea 35 
Tmetonota 56, 57 
trachypterus 54—58 
Triolophidia 56 
turanicus 54, 56, 58 
uniformis 42 
varelai 51, 58 


RHYNCHOTA 


aceris 125, 127 
Aphididae 125 


PLANTAE 


Achasma 14 

Achillea 87 

Adenanthera pavonina 139 
Aegle marmelos 139 
Alicularia scalaris 215 
Allium cepa 84, 85 


Callaphididae 125 
Chaitophoridae 125 
citri 29 
Coccoidea 29 
Diaspidinae 29 
Drepanaphis 125 
Drepanosiphina 125 
Drepanosiphoniella 125, 
[127 
Drepanosiphum 125 
evonymi 29, 33 
Lachnus 128 
Parlatorini 29 
Periphyllus 125 
persicae 128 
quercicola 29, 34 
rousseti 29, 33 
Shenahweum 125 
Sishanaspis 29, 33 
swirskii 128 
templorum 33 
Unaspis 29 
yanonensis 29, 33 


TRICHOPTERA 


Agapetus 188 

aquitanica 182, 183 

carpathica 193, 194 

Chaetopteryx 191 

clara 191, 192 

confinium 179, 180, 182, 
[185 

döhleri 180, 185 

fischeri 186 

fuscipes 188 

hirticornis 182, 183 

hungarica 189 

Hyporhyacophila 182 

kimminsi 179, 182, 185 

moselyi 189 

motasi 179, 182, 185 

murgociae 188 

philopotamoides 179, 182, 

[183, 185 

Pseudagapetus 189 

Psilopteryx 193 

psorosa 193, 194 

pubescens 182, 183, 185 

Rhyacophila 179, 180, 186 

rugulosa 191, 192 

schmidi 191 

Setodes 189 

Synagapetus 189 

tristis 182, 183 

urania 191 


Allium senescens 85 
Alnus 277 

Alpinia 9 

Alpinia malaccensis 17 
Ammophila arenaria 352 
Amomum 7, 11, 14, 7 


ng 


Amomum coccineum 17 
Andropogon sorghum 11 
Angelica 76 
Angelica silvestris 80 
Anthraxon hispidus 12 
Apium graveolens 92 
Arctium 76 
Arctium lappa 76 
Areca catechu 8—10, 16 
Arenga 9 
Artocarpus heterophyllus 
[25 
Arundinacea 10 
Aspergillus 404, 410 
Aster tripolium 76, 78, 87 
Bambusa blumeana 8, 12, 
121 
Bambusa glaucescens 8 
Bambusa multiplex 15 
Bambusa vulgaris 15 
Bambuseae 7—12, 14—16, 
(21, 22 
Bauhinia hirsuta 140 
Bauhinia malabarica 140 
Bauhinia purpurea 139 
Bombacaceae 12, 20, 21 
Betula 216—218, 277 
Betula verrucosa 352, 353, 
[404, 410—412 
Brachytecium rutabulum 
[404 
Buddleya 444 
Bupleurum 76 
Caesalpinia sappan 140 
Cajanus indicus 13 
Calamagrostis epigejos 352 
Caltha palustris 89 
Carduus 76, 78, 93 
Carduus acanthoides 78 
Cassia fistula 139 
Cassia laevigata 140 
Cassia occidentalis 139 
Ceiba pentandra 12, 22 
Centaurea 76, 88, 93 
Centaurea nigra 81, 93 
Chrysanthemum 
[leucanthemum 76, 79 
Cinchona ledgeriana 12 
Cirsium 76, 78, 93 
Cirsium eriophorum 78 
Citrus 29 
Cocos 8—10, 15 
Coelogyna 10, 16, 18 
Commelinaceae 11, 19, 20, 
[22 
Convolvulaceae 11 
Costus speciosus 7, 14 
Cotula 83 
Cotula turbinata 86 
Crataegus monogyna 352, 
[404, 410—412 
Cryptostachys 9 
Guteuma 11; 12; 17 
Cyperaceae 7, 8, 19, 20 
Daucus 90 


REGISTER 


Dicotyledones 19, 21, 22 
Didymosperma 10 
Digitalis 229 
Dioscoreaceae 11 
Dolichos lablab 13 
Elaeis 9, 10 
Elettaria 11 
Eriophorum 471 
Erytirina 13, 21 
Erythrina arborescens 22 
Erythrina lithosperma 13 
Eugeissona triste 16 
Eupatorium cannabinum 
[76, 82, 352 
Fagus 218, 277 
Feronia elephantum 139 
Festuca ovina 451 
Filipendula palmata 13 
Flacourtia 62 
Galeopsis 76 
Gardenia 12 
Gardenia augusta 12 
Gigantochloa apus 15 
Graminaceae 7—13, 
[18—22 
Graptophyllum pictum 25 
Helianthus 76 
Heracleum sphondylium 
[76, 82 
Helicteres 12 
Hippophaë rhamnoides 352 
Humulus lupulus 352 
Hymenachne 12 
Hypericum perforatum 352 
Imperata cylindrica 11, 12 
Ipomoea batatas 11, 18 
Ipomoea sepiaria 11 
Lagerstroemia 12, 17 
Latania 9 
Lathyrus silvester 75 
Leguminosae 13, 22 
Lichenes 352, 404 
Lingnania 12 
Lonchaea 82 
Lonicera periclymenum 352 
Lythraceae 12 
Mangifera indica 33 
Maranta 11 
Marantaceae 11, 19 
Mentha aquatica 352 
Metroxylon sagus 7, 10, 13, 
{16.17 
Monocotyledones 19, 22 
Musaceae 7, 8, 11, 17, 19, 
[20 
Musci 404, 352, 404 
Myrica(ceae) 13, 22 
Myrtaceae 12 
Nephelium litchi 139 
Nertera depressa 12 
Nicolaia 11, 14, 17 
Nipa fruticans 7, 9, 10, 13, 
[16 
Normanbya merrillii 9 
Oncosperma 10 


497 


Onopordon 93 
Orchidaceae 8, 10, 11, 16, 
[17, 19, 21, 63 
Oreodoxa 9 
Oryza sativa 8, 11, 13, 22 
Palmae 7—10, 13, 16, 19, 
[20, 21, 64 
Pandanaceae 9, 10, 19 
Pandanus 9, 10, 15—17 
Panicum palmifolium 12 
Parkinsonia aculeata 139 
Parmelia physodes 404, 


[408—412 
Parmelia sulcata 404, 
[408—412 


Pastinaca sativa 76, 82 
Pellia 235, 247 
Petasites albus 94 
Phalaenopsia 10 
Phaseolus lunatus 140 
Phoenix 9, 10 
Phytelephas 10 
Picris hieracioides 91 
Pimpinella 76 
Pinanga 8 
Pinanga kuhlii 9 
Pithecolobium dulce 139 
Pithecolobium lobatum 
[131, 139 
Plectocomia 10, 16 
Plectronia horrida 12 
Pleurococcus 404 
Poa annua 429 
Pollia thyrsiflora 11 
Populus 277 
Populus nigra 352 
Populus tremula 352, 353, 
[404, 410—412 
Pritchardia 9 
Pseuderanthemum 
‘ {malabaricum 25 
Ptychosperma 10 
Quercus 29, 218, 277 
Quercus brandti 128 
Quercus persica 128 
Ranunculus 118, 403 
Ravenala 10 
Rosaceae 13, 20, 21 
Rottboellia exaltata 12 
Rubiaceae 12, 13, 20, 21 
Rubus ellypticus 13, 21 
Rubus moluccanus 13 
Saccharum 8, 11, 22 
Saccharum arundinaceum S 
Saccharum officinarum 9, 
[1113/0148 
Saccharum spontaneum 18 
Salix 218 
Salix repens 352 
Sambucus 216 
Schizostachyium blumei 15 
Senecio 74 
Senecio ericifolius 79 
Senecio jacobaea 76, 79 


NE Ata RE MOT Ti 
488 


ar a, voor E 


Senecio nemorensis funchsii 


[79 
Sesbania 21 
Sesbania aculeata 139 
Sesbania grandiflora 
12350189 


Silaum silaus 91 
Sinobambusa 12 
Sinocalamus 10, 18 
Solanaceae 11 
Solanum melongena 11 


Pag. 138, regel 5 van onderen, staat : 
lees : 


a> 8 
TAN NUR Ca 


TOMOLOGIE, DEEL 10, 


Sonchus Re 87 
Sphagnum 215, 231, 241 
Sterculia(ceae) 12, 20, 21 
Tamarindus indica 139 
Taxus 225 

Tectona grandis 22 
Tephrosia candida 13 
Thrinax 9 

Uncaria gambir 13 
Urtica dioica 76, 78 
Valeriana officinalis 352 


ERRATA VOOR DEEL 100 


Pag. 139, pen 13 van onderen, staat : 


“bium lobatum, 21.419291. Ae 


gen. no.’ 


gape es A Pia A M 


18.111.1929 27€ 


HA Do a 
Werbeschm 16 TUA pale 
Viola 85 AN 
Weingaertneria 451 
Zalacca 8, 10 
Zea mays 11, 12 
Zingiber 9, 11, 17 
Zingiber cassumunar 17 
Zingiberaceae 7, 9, 11, 12, 
E14, 17:18 Dares 
Zizyphus jujuba 13 


”Cryptophlebia subgenus nov. (fig. 13)” 
”Cryptophlebia Walsingham 1899 (fig. 13)” 


19:Vi1952) 208 


lees : “Material studied. West Java. Batavia (sea level), 1887, 1 3, 


gen. no.” 


eae ae ae, ee Te A ar. ci ss 
7 a; “ \ . 4 


BESTUUR 


Dr. G. Barendrecht, President (1955—1961), Heemstede- Aerdenhout. 

_ Prof. Dr. D. J. Kuenen, Vice-President (1953—1959), Leiden. 
_ G. L. van Eyndhoven, Secretaris (1957—1963), Haarlem. 
Dr. G. Kruseman, Bibliothecaris (1954—1960), Amsterdam. 
Mr. C. M. C. Brouerius van Nidek, Penningmeester (1956— 1962), 
‘s-Gravenhage. 

Ir. G. A. Graaf Bentinck, (1952—1958), Amerongen. 
Dr. F. E. Loosjes (1955—1958), Bennekom. 


COMMISSIE VAN REDACTIE VOOR DE PUBLICATIES 


Dr. G. Barendrecht (1955—1961), Heemstede-Aerdenhout. 
Dr. A. Diakonoff (1955—1958), Leiden. 

G. L. van Eyndhoven (1954—1957), Haarlem. 

Dr. L. G. E. Kalshoven (1955—1958), Blaricum. 

B. J. Lempke (1956—1959), Amsterdam. 

P. Chrysanthus (1955—1958), Oosterhout, N.B. 

Dr. C. F. A. Bruijning (1957—1960), Oegstgeest. 

J. J. de Vos tot Nederveen Cappel (1955—1958), Leiden. 


BESTUUR DER AFDELING VOOR TOEGEPASTE ENTOMOLOGIE 


Dr. F. E. Loosjes, Voorzitter, Bennekom. 
Dr. D. Dresden, Secretaris, Utrecht. 

Dr. Ir. G. S. van Marle, Deventer. 

E. Th. G. Elton, Oosterbeek (G.). 

Dr. C. de Jong, Bilthoven. 


De contributie voor het lidmaatschap bedraagt f15.—, voor. student-leden 
f 2.50, per jaar. — Begunstigers betalen jaarlijks minstens f 15.—. 

De leden, behalve de student-leden, ontvangen gratis de Entomologische 
Berichten van 12 nummers per jaar, waarvan de prijs voor student-leden f 1.50 
per jaar, voor niet-leden f 1.— per nummer bedraagt. 

De leden kunnen zich voor f 10.— per jaar abonneren op het Tijdschrift voor 
Entomologie; hiervan bedraagt de prijs voor niet-leden f 30.— per jaar. 

De oudere publicaties der Vereniging zijn voor de leden tegen verminderde 
Prijzen verkrijgbaar. 


TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE 


Het Tijdschrift voor Entomologie wordt uitgegeven door de Nederlandsche 
Entomologische Vereeniging en is bestemd voor de publicatie van de resultaten 
van de studie der Entomologie van algemene en bijzondere aard. Het verschijnt 
in één deel van 300—350 bladzijden per jaar, bestaande uit vier afleveringen. 
Bovendien worden supplementdelen handelende over bijzondere onderwerpen, 
op onregelmatige tijdstippen uitgegeven. 


do BE 
ri + 


N 


u, 


2 ERBEN IRE 


De Entomologische Berichten BER evenéens de de ‘Nederlan: 
logische Vereeniging uitgegeven en zijn. bestemd voor de : publicatie v van 
LES artikelen, van faunistische notities etc., alsmede van de Verslagen der 
ringen en van mededelingen van het Bestuur. Zij verschijnen twaalf maal per car. 
Po in ‚een aflevering van 16 of meer bladzijden. Deze 1% afleveringen vormen samen. sa 


4 


~ een deel. * 4. 
“RUN tM 
ioe Alle ‘zakelijke correspondentie betreffende de Vereniging te richten aan de 
Le Secretaris, G. L. van Eyndhoven, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O 

"giù Alle cotrespondentie over de redactie van het Tijdschrift voor Entomologie te 
bake richten aan de Redacteur, Dr. A. Diakonoff, Rijksmuseum van. Natuurlijke fi. 
Historie, Leiden. | à 
wey x Alle correspondentie over de redactie van de Entomologische Berichtert te a 


‘Alle betalingen te. dotata aan de Pedilinpmeester, Mr. C. ri E Binnen van 
asc Leuvensestraat 94, ’s-Gravenhage, postgiro 188130, ten name van nee Ne. 
_ derlandsche Entomologische Vereeniging te ’s-Gravenhage. 
| Alle correspondentie betreffende de Bibliotheek der VERANO te richie san È 
de RT, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O 


| | INHOUD“ > “5 4 = 
LEMPKE, B. J. — +. der Nederlandse, Macrolepidoptera, Vijfde 
* Supplement ‘+... Dr? MEI DRA N gta. SON 


N ak lt uh VI 


BEING RS RE en PAPA, RIS PAR AO oe 


2 


TV TN Di LEE A 


N